តតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

៨២. ឧប្បិលាវិតន្តិ កាមញ្ចាយំ បរិគ្គហេសុ អបរិច្ចត្តបេមស្ស អនាទីនវទស្សិនោ តណ្ហាសហគតាយ បីតិយា បវត្តិអាការោ, ឥធ បន ទុតិយជ្ឈានបីតិ អធិប្បេតា. តថាបិ សព្ពសោ បីតិយំ អវិរត្តំ, សាបិ អនុពន្ធេយ្យាតិ វុត្តំ. ឧប្បិលាវិតំ វិយាតិ វា ឧប្បិលាវិតំ. អាទីនវំ ហិ តត្ថ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៣. វិរជ្ជនំ វិរាគោ. តំ បន វិរជ្ជនំ និព្ពិន្ទនមុខេន ហីឡនំ វា តប្បដិពទ្ធរាគប្បហានំ វាតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តប្បការាយ បីតិយា ជិគុច្ឆនំ វា សមតិក្កមោ វា’’តិ អាហ. វុត្តប្បការាយាតិ ‘‘យទេវ តត្ថ បីតី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការាយ. សម្បិណ្ឌនំ សមុច្ចយោ.

មគ្គោតិ ឧបាយោ. តទធិគមាយាតិ តតិយមគ្គាធិគមាយ.

៨៤. ឧបបត្តិតោតិ សមវាហិតភាវេន បតិរូបតោ. ឈានុបេក្ខាបិ សមវាហិតមេវ អន្តោនីតំ កត្វា បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សមំ បស្សតី’’តិ. វិសទាយាតិ បរិព្យត្តាយ សំកិលេសវិគមេន. វិបុលាយាតិ មហតិយា សាតិសយំ មហគ្គតភាវប្បត្តិយា. ថាមគតាយាតិ បីតិវិគមេន ថិរភាវប្បត្តាយ.

បរិសុទ្ធបកតិ ខីណាសវបកតិ និក្កិលេសតា. សត្តេសុ កម្មស្សកតាទស្សនហេតុកោ សមភាវទស្សនាការោ មជ្ឈត្តាការោ ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា.

សហជាតធម្មានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. សមប្បវត្តិយា ភាវនាយ វីថិបដិបន្នាយ អលីនានុទ្ធតា និរស្សាទតាយ បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ ព្យាបារាភាវតោ សម្បយុត្តធម្មេសុ មជ្ឈត្តាការភូតា ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា.

ឧបេក្ខានិមិត្តន្តិ ឯត្ថ លីនុទ្ធច្ចបក្ខបាតរហិតំ មជ្ឈត្តំ វីរិយំ ឧបេក្ខា. តទេវ តំ អាការំ គហេត្វា បវត្តេតព្ពស្ស តាទិសស្ស វីរិយស្ស និមិត្តភាវតោ ឧបេក្ខានិមិត្តំ ភាវនាយ សមប្បវត្តិកាលេ ឧបេក្ខីយតីតិ ឧបេក្ខា, វីរិយមេវ ឧបេក្ខា វីរិយុបេក្ខា.

‘‘បឋមំ ឈានំ បដិលាភត្ថាយ នីវរណេ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បដិលាភត្ថាយ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៥៧) ឯវមាគតា ឥមា អដ្ឋ សមាធិវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ. ‘‘សោតាបត្តិមគ្គំ បដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ និមិត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ គតិំ និព្ពត្តិំ ឧបបត្តិំ ជាតិំ ជរំ ព្យាធិំ មរណំ សោកំ បរិទេវំ ឧបាយាសំ. សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ…បេ… អរហត្តមគ្គំ បដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ…បេ… ឧបាយាសំ…បេ… អរហត្តផលសមាបត្តត្ថាយ សុញ្ញតាវិហារសមាបត្តត្ថាយ អនិមិត្តវិហារសមាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ និមិត្តំ អាយូហនំ បដិសន្ធិំ គតិំ និព្ពត្តិំ ឧបបត្តិំ ជាតិំ ជរំ ព្យាធិំ មរណំ សោកំ បរិទេវំ ឧបាយាសំ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខាសុ ញាណ’’ន្តិ ឯវមាគតា ឥមា ទស វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯត្ថ ច បឋមជ្ឈានាទីហិ វិក្ខម្ភិតានិ នីវរណវិតក្កវិចារាទីនិ បដិសង្ខាយ សភាវតោ ឧបបរិក្ខិត្វា សន្និដ្ឋានវសេន តិដ្ឋមានា នីវរណាទិបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនា ទិដ្ឋាទីនវត្តា តេសំ គហណេ ឧប្បាទនេ អជ្ឈុបេក្ខន្តី វិបស្សនាបញ្ញា គហណេ មជ្ឈត្តភូតា ឧបេក្ខា.

តត្ថ ឧប្បាទន្តិ បុរិមកម្មបច្ចយា ខន្ធានំ ឥធ ឧប្បត្តិមាហ. បវត្តន្តិ តថាឧប្បន្នស្ស បវត្តិំ. និមិត្តន្តិ សព្ពម្បិ តេភូមកសង្ខារគតំ និមិត្តភាវេន ឧបដ្ឋានតោ. អាយូហនន្តិ អាយតិំ បដិសន្ធិហេតុភូតំ កម្មំ. បដិសន្ធិន្តិ អាយតិំ ឧប្បត្តិំ. គតិន្តិ យាយ គតិយា សា បដិសន្ធិ ហោតិ. និព្ពត្តិន្តិ ខន្ធានំ និព្ពត្តនំ. ឧបបត្តិន្តិ ‘‘សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា’’តិ (បដិ. ម. ១.៧២) ឯត្ថ ‘‘ឧបបន្នស្សា’’តិ វុត្តវិបាកប្បវត្តិំ. ជាតិន្តិ ជរាទីនំ បច្ចយភូតំ ភវបច្ចយា ជាតិំ. ជរាព្យាធិមរណាទយោ បាកដា ឯវ. ឯត្ថ ច ឧប្បាទាទយោ បញ្ចេវ សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស វិសយវសេន វុត្តា, សេសា តេសំ វេវចនវសេន. ‘‘និព្ពត្តិ, ជាតី’’តិ ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ឧប្បាទស្ស ចេវ បដិសន្ធិយា ច វេវចនំ, ‘‘គតិ, ឧបបត្តិ ចា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ បវត្តស្ស, ជរាទយោ និមិត្តស្សាតិ វេទិតព្ពំ. អប្បណិហិតវិមោក្ខវសេន មគ្គុប្បត្តិហេតុភូតា ចតស្សោ, តថា ផលសមាបត្តិយា ចតស្សោ, សុញ្ញតវិហារអនិមិត្តវិហារវសេន ទ្វេតិ ទស សង្ខារុបេក្ខា.

យាតិ វិបស្សនាបញ្ញា. យទត្ថីតិ យំ អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយំ ឧបលព្ភតិ. យំ ភូតន្តិ យំ បច្ចយនិព្ពត្តត្តា ភូតំ ខន្ធបញ្ចកំ. តំ បជហតីតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ និច្ចសញ្ញាទយោ បជហន្តោ សម្មទេវ ទិដ្ឋាទីនវត្តា តប្បដិពទ្ធច្ឆន្ទរាគប្បហានេន បជហតិ, យថា អាយតិំ អាទានំ ន ហោតិ, តថា បដិបត្តិយា បជហតិ. តថាភូតោ ច តត្ថ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. វិចិននេតិ អនិច្ចាទិវសេន សម្មសនេបិ.

សម្បយុត្តធម្មានំ សមប្បវត្តិហេតុតាយ សមវាហិតភូតា. នីវរណវិតក្កវិចារាទិសព្ពបច្ចនីកេហិ វិមុត្តត្តា សព្ពបច្ចនីកបរិសុទ្ធា. តេសំ វូបសន្តត្តា បច្ចនីកវូបសមនេបិ អព្យាបារភូតា អព្យាបារភាវេន បវត្តា, អព្យាបារតំ វា បត្តា.

យទិ អត្ថតោ ឯកា, កថមយំ ភេទោតិ អាហ ‘‘តេន តេនា’’តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា សតិបិ សភាវតោ អភេទេ យេហិ បន បច្ចយវិសេសេហិ ស្វាយមិមាសំ អវត្ថាភេទោ, តេសំ ឯកជ្ឈំ អប្បវត្តិតោ ន តាសំ អភេទោ, ឯកជ្ឈំ វា បវត្តិ, តស្មា. តេនាហ ‘‘យត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខា’’តិអាទិ.

ឯកីភាវោតិ ឯកតា. សតិបិ មជ្ឈត្តាភាវសាមញ្ញេ វិសយភេទេន បនស្សា ភេទោ. យមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘កិច្ចវសេន ទ្វិធា ភិន្នា’’តិ វុត្តំ, តំ វិត្ថារតោ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. អយំ វិបស្សនុបេក្ខា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘យទត្ថិ យំ ភូតំ, តំ បជហតិ, ឧបេក្ខំ បដិលភតី’’តិ (ម. និ. ៣.៧១; អ. និ. ៧.៥៥). តត្ថ យទត្ថិ យំ ភូតន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ, តំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណេន បជហតិ. ទិដ្ឋសោវត្តិកត្តយស្ស សព្ពលក្ខណវិចិននេ វិយ ទិដ្ឋលក្ខណត្តយស្ស ភូតស្ស សង្ខារលក្ខណវិចិននេ ឧបេក្ខំ បដិលភតិ. សង្ខារានំ អនិច្ចាទិលក្ខណស្ស សុទិដ្ឋត្តា តេសំ វិចិននេ មជ្ឈត្តភូតាយ វិបស្សនុបេក្ខាយ សិទ្ធាយ តថា ទិដ្ឋាទីនវានំ តេសំ គហណេបិ អជ្ឈុបេក្ខនា សិទ្ធាវ ហោតិ, សព្ពសោ វិសង្ខារនិន្នត្តា អជ្ឈាសយស្ស.

អនាភោគរសាតិ បណីតសុខេបិ តស្មិំ អវនតិបដិបក្ខកិច្ចាតិ អត្ថោ. អព្យាបារបច្ចុបដ្ឋានាតិ សតិបិ សុខបារមិប្បត្តិយំ តស្មិំ សុខេ អព្យាវដា ហុត្វា បច្ចុបតិដ្ឋតិ, សម្បយុត្តានំ វា តត្ថ អព្យាបារំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អត្ថោ. សម្បយុត្តធម្មានំ ខោភំ, ឧប្បិលវញ្ច អាវហន្តេហិ វិតក្កាទីហិ អភិភូតត្តា អបរិព្យត្តំ. តត្ថ តត្រមជ្ឈត្តតាយ កិច្ចំ. តទភាវតោ ឥធ បរិព្យត្តំ.

និដ្ឋិតា ‘‘ឧបេក្ខកោ ច វិហរតី’’តិ ឯតស្ស

សព្ពសោ អត្ថវណ្ណនា.

៨៥. ‘‘សរតីតិ សតោ’’តិ បទស្ស កត្តុសាធនតមាហ. សម្បជានាតីតិ សម្មទេវ បជានាតិ. សរណំ ចិន្តនំ ឧបដ្ឋានំ លក្ខណមេតិស្សាតិ សរណលក្ខណា. សម្មុស្សនបដិបក្ខោ អសម្មុស្សនំ, តំ កិច្ចំ ឯតិស្សាតិ អសម្មុស្សនរសា. កិលេសេហិ អារក្ខា ហុត្វា បច្ចុបតិដ្ឋតិ, តតោ វា អារក្ខំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា. អសម្មុយ្ហនំ សម្មទេវ បជាននំ, សម្មោហបដិបក្ខោ វា អសម្មោហោ. តីរណំ កិច្ចស្ស បារគមនំ. បវិចយោ វីមំសា.

កាមំ ឧបចារជ្ឈានាទីនិ ឧបាទាយ បឋមទុតិយជ្ឈានានិបិ សុខុមានេវ, ឥមំ បន ឧបរិឈានំ ឧបាទាយ ‘‘ឱឡារិកត្តា’’តិ វុត្តំ. សា ច ឱឡារិកតា វិតក្កាទិថូលង្គតាយ វេទិតព្ពា. កេចិ ‘‘ពហុចេតសិកតាយា’’តិ ច វទន្តិ. គតិ សុខា ហោតិ តត្ថ ឈានេសូតិ អធិប្បាយោ. អព្យត្តំ តត្ថ សតិសម្បជញ្ញកិច្ចំ ‘‘ឥទំ នាម ទុក្ករំ ករីយតី’’តិ វត្តព្ពស្ស អភាវតោ. ឱឡារិកង្គប្បហានេន សុខុមត្តាតិ អយមត្ថោ កាមំ ទុតិយជ្ឈានេបិ សម្ភវតិ, តថាបិ យេភុយ្យេន អវិប្បយោគីភាវេន វត្តមានេសុ បីតិសុខេសុ បីតិសង្ខាតស្ស ឱឡារិកង្គស្ស បហានេន សុខុមតាយ ឥធ សាតិសយោ សតិសម្បជញ្ញព្យាបារោតិ វុត្តំ ‘‘បុរិសស្សា’’តិអាទិ. បុនទេវ បីតិំ ឧបគច្ឆេយ្យាតិ ហានភាគិយំ ឈានំ សិយា ទុតិយជ្ឈានមេវ សម្បជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បីតិសម្បយុត្តមេវ សិយា’’តិ. ‘‘ឥទញ្ច អតិមធុរំ សុខ’’ន្តិ តតិយជ្ឈានសុខំ សន្ធាយាហ. អតិមធុរតា ចស្ស បហាសោទគ្យសភាវាយ បីតិយា អភាវេនេវ វេទិតព្ពា. ឥទន្តិ ‘‘សតោ, សម្បជានោ’’តិ បទទ្វយំ.

តស្មា ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោតិ យស្មា តស្ស ឈានសមង្គិនោ យំ នាមកាយេន សម្បយុត្តំ សុខំ, តំ សោ បដិសំវេទេយ្យ. យំ វា តន្តិ អថ វា យំ តំ យថាវុត្តំ នាមកាយសម្បយុត្តំ សុខំ. តំសមុដ្ឋានេន តតោ សមុដ្ឋិតេន អតិបណីតេន រូបេន អស្ស ឈានសមង្គិនោ រូបកាយោ យស្មា ផុដោ. យស្ស រូបកាយស្ស ផុដត្តា ឈានា វុដ្ឋិតោបិ ឈានសមង្គី កាយិកំ សុខំ បដិសំវេទេយ្យ. តស្មា ឯតំ ចេតសិកកាយិកសុខបដិសំវេទនសង្ខាតំ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតីតិ អាហា’’តិ យោជនា. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – នាមកាយេន ចេតសិកសុខំ, កាយិកសុខហេតុរូបសមុដ្ឋាបនេន កាយិកសុខញ្ច ឈានសមង្គី បដិសំវេទេតីតិ វុច្ចតិ. ផុដត្តាតិ ព្យាបិតត្តាតិ អត្ថោ. យថា ហិ ឧទកេន ផុដសរីរស្ស តាទិសេ នាតិបច្ចនីកេ វាតាទិផោដ្ឋព្ពេ ផុដេ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវមេតេហិ ផុដសរីរស្សាតិ. អបរោ នយោ – សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតីតិ ឯត្ថ កថមាភោគេន វិនា សុខបដិសំវេទនាតិ ចោទនាយំ ‘‘កិញ្ចាបិ…បេ… ឯវំ សន្តេបី’’តិ. យស្មា តស្ស នាមកាយេន សម្បយុត្តំ សុខំ, តស្មា សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតីតិ យោជនា. ឥទានិ សហាបិ អាភោគេន សុខបដិសំវេទនំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ វា ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៨៦. យន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ, យស្មាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យំឈានហេតូ’’តិ. ‘‘អាចិក្ខន្តី’’តិអាទីនិ បទានិ កិត្តនត្ថានីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘បសំសន្តីតិ អធិប្បាយោ’’តិ. កិន្តីតិ បសំសនាការបុច្ឆា. ឯទិសេសុ ឋានេសុ សតិគ្គហណេនេវ សម្បជញ្ញម្បិ គហិតំ ហោតីតិ ឥធ បាឡិយំ សតិយា ឯវ គហិតត្តា ឯវំ ឧបដ្ឋិតសតិតាយ ‘‘សតិមា’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ, ‘‘សម្បជានោ’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា វា.

ឈានក្ខណេ ចេតសិកសុខមេវ លព្ភតីតិ ‘‘សុខំ នាមកាយេន បដិសំវេទេតី’’តិ ច វុត្តំ. តតិយន្តិ គណនានុបុព្ពតាតិ ឥតោ បដ្ឋាយ ទុតិយតតិយជ្ឈានកថាហិ អវិសេសោ, វិសេសោ ច វុត្តោតិ.