ទុតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

៧៩. នីវរណប្បហានស្ស តប្បឋមតាយ អាសន្ននីវរណបច្ចត្ថិកា. ថូលំ នាម វិបុលម្បិ ផេគ្គុ វិយ សុខភញ្ជនីយន្តិ អាហ ‘‘ឱឡារិកត្តា អង្គទុព្ពលា’’តិ. សន្តតោ មនសិ ករិត្វាតិ បឋមជ្ឈានំ វិយ អនោឡារិកង្គត្តា, សន្តធម្មសមង្គិតាយ ច ‘‘សន្ត’’ន្តិ មនសិ កត្វា. យេ ហិ ធម្មា ទុតិយជ្ឈានេ បីតិសុខាទយោ, កាមំ តេ បឋមជ្ឈានេបិ សន្តិ, តេហិ បន តេ សន្តតរា ចេវ បណីតតរា ច ភវន្តីតិ. និកន្តិន្តិ និកាមនំ, អបេក្ខន្តិ អត្ថោ. បរិយាទាយាតិ ខេបេត្វា. ចត្តារិ បញ្ចាតិ វា-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ទុតិយជ្ឈានំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ទុតិយជ្ឈានិកំ. វុត្តប្បការានេវាតិ បឋមជ្ឈានេ វុត្តប្បការានិយេវ, បរិកម្មាទិនាមកានីតិ អត្ថោ.

៨០. វូបសមាតិ វូបសមហេតុ, វូបសមោតិ ចេត្ថ បហានំ អធិប្បេតំ, តញ្ច វិតក្កវិចារានំ. អតិក្កមោ អត្ថតោ ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ អនុប្បាទោតិ អាហ ‘‘សមតិក្កមា’’តិអាទិ. កតមេសំ បនេត្ថ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ អធិប្បេតោ, កិំ បឋមជ្ឈានិកានំ, ឧទាហុ ទុតិយជ្ឈានិកានន្តិ. កិញ្ចេត្ថ យទិ បឋមជ្ឈានិកានំ, នត្ថិ តេសំ វូបសមោ. ន ហិ កទាចិ បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចាររហិតំ អត្ថិ. អថ ទុតិយជ្ឈានិកានំ, ឯវម្បិ នត្ថេវ វូបសមោ, សព្ពេន សព្ពំ តេសំ តត្ថ អភាវតោតិ? វុច្ចតេ – យេហិ វិតក្កវិចារេហិ បឋមជ្ឈានស្ស ឱឡារិកតា, តេសំ សមតិក្កមា ទុតិយស្ស ឈានស្ស សមធិគមោ, ន សភាវតោ អនោឡារិកានំ ផស្សាទីនំ សមតិក្កមាតិ អយមត្ថោ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ឯតេន ទីបិតោ. តស្មា ‘‘កិំ បឋមជ្ឈានិកានំ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ ឥធាធិប្បេតោ, ឧទាហុ ទុតិយជ្ឈានិកាន’’ន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនោកាសាវ. យស្មា ទិដ្ឋាទីនវស្ស តំតំឈានក្ខណេ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនំ វូបសមនំ អធិប្បេតំ. វិតក្កាទយោ ឯវ ឈានង្គភូតា តថា ករីយន្តិ, ន តំសម្បយុត្តា ផស្សាទយោ, តស្មា វិតក្កាទីនំយេវ វូបសមាទិវចនំ ញាយាគតំ. យស្មា បន វិតក្កាទីនំ វិយ តំសម្បយុត្តធម្មានម្បិ ឯតេន ‘‘ឯតំ ឱឡារិក’’ន្តិ អាទីនវទស្សនំ សុត្តេ អាគតំ, តស្មា អវិសេសេន វិតក្កាទីនំ, តំសហគតានញ្ច វូបសមាទិកេ វត្តព្ពេ វិតក្កាទីនំយេវ វូបសមោ វុច្ចមានោ អធិកវចនំ អញ្ញំ អត្ថំ ពោធេតីតិ កត្វា កិញ្ចិ វិសេសំ ទីបេតីតិ ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឱឡារិកស្ស បនា’’តិអាទិ គហិតន្តិ ឥធ ‘‘យេហិ វិតក្កវិចារេហី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘បីតិយា ច វិរាគា’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា វិតក្កវិចារបីតិសុខសមតិក្កមវចនានិ ឱឡារិកោឡារិកង្គសមតិក្កមា ទុតិយាទិអធិគមទីបកានីតិ តេសំ ឯកទេសភូតំ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនំ តំទីបកំ វុត្តំ. វិសុំ វិសុំ ឋិតេបិ ហិ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនាទិកេ បហេយ្យង្គនិទ្ទេសតាសាមញ្ញេន ចិត្តេន សមូហតោ គហិតេ វិតក្កវិចារវូបសមវចនស្ស តទេកទេសតា ទដ្ឋព្ពា. អយញ្ច អត្ថោ អវយវេន សមុទាយោបលក្ខណនយេន វុត្តោ. អថ វា វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ តំសមតិក្កមា ទុតិយាធិគមទីបកេន បីតិវិរាគាទិវចនានំ បីតិអាទិសមតិក្កមា តតិយាទិអធិគមទីបកតា ទីបិតា ហោតីតិ តស្ស តំទីបកតា វុត្តា.

និយកជ្ឈត្តមធិប្បេតំ ន អជ្ឈត្តជ្ឈត្តាទិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘វិភង្គេ បនា’’តិអាទិ. នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយាតិ នីលយោគតោ វត្ថំ នីលំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. យេន សម្បសាទនេន យោគា ឈានំ សម្បសាទនំ. តស្មិំ ទស្សិតេ ‘‘សម្បសាទនំ ឈាន’’ន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ តំយោគា ឈានេ តំសទ្ទប្បវត្តិ ទស្សិតាតិ អវិរោធោ យុត្តោ. ឯកោទិភាវេ កថន្តិ ឯកោទិម្ហិ ទស្សិតេ ឯកោទិភាវំ ឈានន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ ឈានស្ស ឯកោទិវឌ្ឍនតា វុត្តា ហោតីតិ ចេ? ‘‘ឯកោទិភាវ’’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ឯកោទិស្ស និទ្ទេសោ ន កាតព្ពោ សិយាតិ ឯកោទិភាវសទ្ទោ ឯវ សមាធិម្ហិ បវត្តោ សម្បសាទនសទ្ទោ វិយ ឈានេ បវត្តតីតិ យុត្តំ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេតិ ‘‘ចេតសោ សម្បសាទយតី’’តិ ឯតស្មិំ បក្ខេ ‘‘ចេតសោ’’តិ ច ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. បុរិមស្មិន្តិ ‘‘សម្បសាទនយោគតោ ឈានំ សម្បសាទន’’ន្តិ វុត្តបក្ខេ. ចេតសោតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ.

សេដ្ឋោបិ លោកេ ‘‘ឯកោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘យាវ បរេ ឯកាហំ តេ ករោមី’’តិអាទីសុ. ឯកោ អទុតិយោ ‘‘ឯកាកីភិ ខុទ្ទកេហិ ជិត’’ន្តិអាទីសុ អសហាយត្ថោបិ ឯក-សទ្ទោ ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ឯកោ អសហាយោ ហុត្វា’’តិ. សទ្ធាទយោបិ កាមំ សម្បយុត្តធម្មានំ សាធារណតោ, អសាធារណតោ ច បច្ចយា ហោន្តិយេវ, សមាធិ បន ឈានក្ខណេ សម្បយុត្តធម្មានំ អវិក្ខេបលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋករណេន សាតិសយំ បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្បយុត្តធម្មេ…បេ… អធិវចន’’ន្តិ អាហ.

‘‘សម្បសាទនំ, ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ វិសេសនទ្វយំ ឈានស្ស អតិសយវចនិច្ឆាវសេន គហិតំ. ស្វាយមតិសយោ យថា ឥមស្មិំ ឈានេ លព្ភតិ, ន តថា បឋមជ្ឈានេតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អារម្មណេ អាហននបរិយាហននវសេន, អនុមជ្ជនអនុយោជនវសេន ច បវត្តមានា ធម្មា សតិបិ នីវរណប្បហានេន កិលេសកាលុស្សិយាបគមេ សម្បយុត្តានំ កញ្ចិ ខោភំ ករោន្តា វិយ តេហិ ច តេ ន សន្និសិន្នា ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘វិតក្កវិចារក្ខោភេន ន សុប្បសន្ន’’ន្តិ. ខុទ្ទិកា ឩមិយោ វីចិយោ. មហតិយោ តរង្គា. សតិបិ ឥន្ទ្រិយសមត្តេ, វីរិយសមតាយ ច តេនេវ ខោភេន, សម្បសាទាភាវេន ច សមាធិបិ ន សុដ្ឋុ បាកដោ ពហលេ វិយ ជលេ មច្ឆោ. យថាវុត្តក្ខោភោ ឯវ បលិពោធោ. ឯវំ វុត្តេនាតិ យស្សា សទ្ធាយ វសេន សម្បសាទនំ, យស្សា ច ចិត្តេកគ្គតាយ វសេន ឯកោទិភាវន្តិ ច ឈានំ វុត្តំ. តាសំ ឯវ ‘‘សទ្ទហនា’’តិអាទិនា បវត្តិអាការស្ស វិសេសវិភាវនាវសេន វុត្តេន. តេន វិភង្គបាឋេន. ‘‘សម្បសាទនយោគតោ, សម្បសាទនតោ វា សម្បសាទនំ, ឯកោទិំ ភាវេតីតិ ឯកោទិភាវន្តិ ឈានំ វុត្ត’’ន្តិ ឯវំ បវត្តា អយំ អត្ថវណ្ណនា ន វិរុជ្ឈតិ. យថា បន អវិរោធោ, សោ វុត្តោ ឯវ.

៨១. សន្តាតិ សមំ និរោធំ គតា. សមិតាតិ ភាវនាយ សមំ គមិតា និរោធិតា. វូបសន្តាតិ តតោ ឯវ សុដ្ឋុ ឧបសន្តា. អត្ថង្គតាតិ អត្ថំ វិនាសំ គតា. អព្ភត្ថង្គតាតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍេត្វា វុត្តំ. អប្បិតាតិ វិនាសំ គមិតា. សោសិតាតិ បវត្តិសង្ខាតស្ស សន្តានស្ស អភាវេន សោសំ សុក្ខភាវំ ឥតា. ព្យន្តិកតាតិ វិគតន្តកតា.

អយមត្ថោតិ ភាវនាយ បហីនត្តា វិតក្កវិចារានំ អភាវោ. ចោទកេន វុត្តមត្ថំ សម្បដិច្ឆិត្វា បរិហរិតុំ ‘‘ឯវមេតំ សិទ្ធោវាយមត្ថោ’’តិ វត្វា ‘‘ន បនេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯតន្តិ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ឯតំ វចនំ. តទត្ថទីបកន្តិ តស្ស វិតក្កវិចារាភាវមត្តសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ទីបកំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមូបាយទីបកេន អជ្ឈត្តសម្បសាទនតាយ, ចេតសោ ឯកោទិភាវតាយ ច ហេតុទីបកេន, អវិតក្កអវិចារភាវហេតុទីបកេន ច វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ វិតក្កវិចារាភាវោ ទីបិតោតិ កិំ បុន អវិតក្កអវិចារវចនេន កតេនាតិ? ន, អទីបិតត្តា. ន ហិ វិតក្កវិចារវូបសមវចនេន វិតក្កវិចារានំ អប្បវត្តិ វុត្តា ហោតិ. វិតក្កវិចារេសុ ហិ តណ្ហាប្បហានំ ឯតេសំ វូបសមនំ, យេ ច សង្ខារេសុ តណ្ហាប្បហានំ ករោន្តិ, តេសុ មគ្គេសុ, បហីនតណ្ហេសុ ច ផលេសុ សង្ខារបវត្តិ ហោតិ ឯវ, ឯវមេវិធាបិ វិក្ខម្ភិតវិតក្កវិចារតណ្ហស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស វិតក្កវិចារសម្បយោគោ បុរិមេន ន និវារិតោ សិយាតិ តំនិវារណត្ថំ, អាវជ្ជិតុកាមតាទិអតិក្កមោវ តេសំ វូបសមោតិ ទស្សនត្ថញ្ច ‘‘អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ វុត្តំ. បឋមម្បីតិ បឋមំ ឈានម្បិ.

‘‘ទុតិយំ ឧប្បន្នន្តិបិ ទុតិយ’’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. ន តថា ឥមស្ស វិតក្កវិចារាតិ យថា បឋមជ្ឈានស្ស ឧបចារក្ខណេ នីវរណានិ បហីយន្តិ, តថា ឥមស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស ឧបចារក្ខណេ វិតក្កវិចារា ន បហីយន្តិ អសំកិលិដ្ឋសភាវត្តា, ឧបចារភាវនាយ ច តេ បហាតុំ អសមត្ថភាវតោ. យទិបិ តាយ តេសុ តណ្ហា បហីយតិ, ន បន សវិសេសំ. សវិសេសញ្ហិ តត្ថ តណ្ហាប្បហានំ អប្បនាយ ឯវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អប្បនាក្ខណេយេវា’’តិអាទិ. បហានង្គតាបិ អតិសយប្បហានវសេនេវ វេទិតព្ពា យថា នីវរណានំ បឋមជ្ឈានស្ស. តស្មាតិ យស្មា តិវង្គមេវេតំ ឈានំ, តស្មា. តន្តិ វិភង្គេ វចនំ. រថស្ស បណ្ឌុកម្ពលំ វិយ សម្បសាទោ ឈានស្ស បរិក្ខារោ, ន ឈានង្គន្តិ អាហ ‘‘សបរិក្ខារំ ឈានំ ទស្សេតុ’’ន្តិ.