បញ្ចវសីកថាវណ្ណនា

៧៨. វសនំ វសីតិ ធាតុនិទ្ទេសតាយ កិរិយានិទ្ទេសោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វសិយោ’’តិ, យថារុចិ បវត្តិយោតិ អត្ថោ. អាវជ្ជនាយ វសី, អាវជ្ជនាវសេន វា វសី អាវជ្ជនវសី. ឈានំ អាវជ្ជិតុំ យត្ថ យត្ថ បទេសេ ឥច្ឆា យត្ថិច្ឆកំ. យទា យទា, យស្មិំ យស្មិំ វា ឈានង្គេ ឥច្ឆា យទិច្ឆកំ. យាវ យាវ ឥច្ឆា យាវទិច្ឆកំ, ទ-ការោ បទសន្ធិករោ. ‘‘យាវា’’តិ ច ឥទំ ពហូនំ ជវនវារានំ និរន្តរំ វិយ តថាបវត្តនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឯកមេវ. សោ ហិ បរិច្ឆិន្នចិត្តក្ខណោតិ. អាវជ្ជនាយ ទន្ធាយិតត្តំ នត្ថីតិ វុត្តនយេន យត្ថ កត្ថចិ ឋានេ យទា យទា យំ កិញ្ចិ ឈានង្គំ អាវជ្ជេន្តស្ស យថិច្ឆិតំ កាលំ អាវជ្ជនាយ អាវជ្ជនប្បវត្តិយា ទន្ធាយិតត្តំ វិត្ថាយិតត្តំ, ចិរាយិតត្តំ វា នត្ថិ. ឯវំ អាវជ្ជនវសី សិទ្ធា នាម ហោតីតិ អត្ថោ. សេសាតិ វុដ្ឋានអធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណាវសិយោ.

អង្គសមុទាយភាវតោ ឈានស្ស ឈានេ អាវជ្ជនវសិំ និប្ផាទេតុកាមេន បដិបាដិយា ឈានង្គានិ អាវជ្ជេតព្ពានីតិ អាហ ‘‘បឋមំ វិតក្កំ អាវជ្ជយតោ’’តិ. យទិបិ អាវជ្ជនមេវេត្ថ ឥច្ឆិតំ អាវជ្ជនវសិយា អធិប្បេតត្តា, អាវជ្ជនាយ បន ឧប្បន្នាយ ជវនេហិ ភវិតព្ពំ. តានិ ច ខោ អាវជ្ជនតប្បរតាយ ចិត្តាភិនីហារស្ស យថាវជ្ជិតឈានង្គារម្មណានិ កតិបយានេវ ហោន្តិ, ន បរិបុណ្ណានីតិ វុត្តំ ‘‘វិតក្ការម្មណានេវ ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តី’’តិ. ចត្តារិ តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស. បញ្ច នាតិតិក្ខិន្ទ្រិយស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. និរន្តរន្តិ វិសភាគេហិ និរន្តរំ. អយំ បនាតិ ភវង្គទ្វយន្តរិតា ចតុជវនចិត្តា យថាវុត្តា អាវជ្ជនវសី. អញ្ញេសំ វា ធម្មសេនាបតិអាទីនំ. ឯវរូបេ កាលេតិ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ លហុតរំ អាវជ្ជនវសីនិព្ពត្តនកាលេ. សា ច ខោ ឥត្តរា បរិត្តកាលា, ន សត្ថុ យមកមហាបាដិហារិយេ វិយ ចិរតរប្បពន្ធវតី. តថា ហិ តំ សាវកេហិ អសាធារណំ វុត្តំ. អធិគមេន សមំ សសម្បយុត្តស្ស ឈានស្ស សម្មា អាបជ្ជនំ បដិបជ្ជនំ សមាបជ្ជនំ, ឈានសមង្គិតា.

សីឃន្តិ ឯត្ថ សមាបជ្ជិតុកាមតានន្តរំ ទ្វីសុ ភវង្គេសុ ឧប្បន្នេសុ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ សមាបជ្ជនំ សីឃំ សមាបជ្ជនសមត្ថតា. អយញ្ច មត្ថកប្បត្តា សមាបជ្ជនវសី សត្ថុ ធម្មទេសនាយំ លព្ភតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តស្សា ឯវ កថាយ បរិយោសានេ តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ ឯកោទិំ ករោមិ សមាទហាមិ យេនស្សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧). ឥតោ សីឃតរា ហិ សមាបជ្ជនវសី នាម នត្ថិ. ជុណ្ហាយ រត្តិយា នវោរោបិតេហិ កេសេហិ កបោតកន្ទរាយំ វិហរន្តស្ស អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស យក្ខេន មហន្តម្បិ បព្ពតកូដំ បទាលេតុំ សមត្ថេ បហារេ សីសេ ទិន្នេ សមាបជ្ជនម្បេត្ថ និទស្សេតព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘តទា ថេរោ តស្ស បហរណសមយេ សមាបត្តិំ អប្បេសី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៧៤). បាឡិយំ បន ‘‘អញ្ញតរំ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នោ’’តិ (ឧទា. ៣៤) វុត្តំ. ឥមេ បន ថេរា ‘‘សមាបត្តិតោ វុដ្ឋានសមកាលំ តេន បហារោ ទិន្នោ’’តិ វទន្តិ.

អច្ឆរាមត្តន្តិ អង្គុលិផោដមត្តំ ខណំ. ឋបេតុន្តិ សេតុ វិយ សីឃសោតាយ នទិយា ឱឃំ វេគេន បវត្តិតុំ អទត្វា យថាវុត្តក្ខណំ ឈានំ ឋបេតុំ សមត្ថតា. អភិភុយ្យ ឋបនំ, អធិដ្ឋានំ វិយាតិ វា អធិដ្ឋានំ. តត្ថ វសី អធិដ្ឋានវសី. តថេវ លហុំ វុដ្ឋាតុន្តិ អច្ឆរាមត្តំ វា ទសច្ឆរាមត្តំ វា លហុំ ខណំ ឈានសមង្គី ហុត្វា ឈានតោ វុដ្ឋាតុំ សមត្ថតា. ភវង្គចិត្តុប្បត្តិយេវ ហេត្ថ ឈានតោ វុដ្ឋានំ នាម. ឯត្ថ ច យថា ‘‘ឯត្តកមេវ ខណំ ឈានំ ឋបេស្សាមី’’តិ បុព្ពបរិកម្មវសេន អធិដ្ឋានសមត្ថតា អធិដ្ឋានវសី, ឯវំ ‘‘ឯត្តកមេវ ខណំ ឈានសមង្គី ហុត្វា ឈានតោ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បុព្ពបរិកម្មវសេន វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសី វេទិតព្ពា, យា សមាបត្តិ ‘‘វុដ្ឋានកុសលតា’’តិ វុច្ចតិ. តទុភយទស្សនត្ថន្តិ អធិដ្ឋានវុដ្ឋានវសីទស្សនត្ថំ.

តត្ថាតិ តស្មិំ និម្មិតបព្ពតេ តស្ស វិវរេ. កិញ្ចាបិ ឯកំយេវ តំ អភិញ្ញាចិត្តំ យេន បព្ពតំ និម្មិនេយ្យ, អភិញ្ញាបាទកស្ស បន ឈានស្ស លហុតរំ ឋបនំ, វុដ្ឋានញ្ច ឥធ និទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឯត្តកា ឥទ្ធិមន្តា ឯកំ ឧបដ្ឋាកំ គរុឡតោ រក្ខិតុំ ន សក្ខិំសូ’’តិ គារយ្ហា អស្សាម.

អាវជ្ជនានន្តរានីតិ អាវជ្ជនវសីភាវាយ យថាក្កមំ វិតក្កាទីនំ ឈានង្គានំ អាវជ្ជនាយ បរតោ យានិ ជវនានិ បវត្តានិ, តានិ តេសំ បច្ចវេក្ខណានិ. យទគ្គេន អាវជ្ជនវសីសិទ្ធិ, តទគ្គេន បច្ចវេក្ខណាវសីសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.