តិវិធកល្យាណវណ្ណនា

៧៥. អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេនាតិ ឈានស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេន. លក្ខណវសេនាតិ តេសំយេវ អប្បនាយំ លក្ខិតព្ពភាវវសេន.

តត្រាតិ តស្មិំ កល្យាណតាលក្ខណានំ វិភាវនេ. បដិបទាវិសុទ្ធីតិ បដិបជ្ជតិ ឈានំ ឯតាយាតិ បដិបទា, គោត្រភុបរិយោសានោ បុព្ពភាគិយោ ភាវនានយោ. បរិបន្ថតោ វិសុជ្ឈនំ វិសុទ្ធិ, បដិបទាយ វិសុទ្ធិ បដិបទាវិសុទ្ធិ. សា បនាយំ យស្មា ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណេ លព្ភតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទី’’តិ. ឧបេក្ខានុព្រូហនាតិ វិសោធេតព្ពតាទីនំ អភាវតោ ឈានបរិយាបន្នាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចនិប្ផត្តិយា អនុព្រូហនា. សា បនាយំ វិសេសតោ ឈានស្ស ឋិតិក្ខណេ លព្ភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ’’តិ. សម្បហំសនាតិ តត្ថ ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិសាធកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន បរិយោទបនា. សា បន យស្មា ឈានស្ស ឱសានក្ខណេ បាកដា ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ. ឥមានិ តីណិ លក្ខណានីតិ បរិបន្ថតោ ចិត្តស្ស វិសុជ្ឈនាការោ, មជ្ឈិមស្ស សមថនិមិត្តស្ស បដិបជ្ជនាការោ, តត្ថ បក្ខន្ទនាការោតិ ឥមានិ តីណិ ឈានស្ស អាទិតោ ឧប្បាទក្ខណេ អប្បនាបត្តិលក្ខណានិ តេហិ អាការេហិ វិនា អប្បនាបត្តិយា អភាវតោ, អសតិ ច អប្បនាយ តទភាវតោ. អាទិកល្យាណញ្ចេវ វិសុទ្ធិបដិបទត្តា. យថាវុត្តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតត្តា, សម្បន្នលក្ខណត្តា ច តិលក្ខណសម្បន្នញ្ច. ឥមិនា នយេន មជ្ឈបរិយោសានលក្ខណានញ្ច យោជនា វេទិតព្ពា.

សម្ភរីយតិ ឈានំ ឯតេនាតិ សម្ភារោ, នានាវជ្ជនបរិកម្មំ. សហ សម្ភារេនាតិ សសម្ភារោ, សោ ឯវ សសម្ភារិកោ. ឧបចារោតិ ឯកាវជ្ជនូបចារមាហ. បគ្គហាទិកិច្ចស្ស បុព្ពភាគេ ភាវនាយ ឯវ សាធិតត្តា យា តត្ថ ឯកាវជ្ជនូបចារេ សិទ្ធា អជ្ឈុបេក្ខនា, សា ឈានក្ខណេ បរិព្រូហិតា នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបេក្ខានុព្រូហនា នាម អប្បនា’’តិ. យថាធិគតំ ឈានំ និស្សាយ យោ បហដ្ឋាការោ ចិត្តស្ស បរិតោសោ, តំ បច្ចវេក្ខណាវសេន បវត្តំ សន្ធាយាហ ‘‘សម្បហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណា’’តិ. ឯកេតិ អភយគិរិវាសិនោ. តេ ហិ ឯវំ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទិកេ វណ្ណយន្តិ, តទយុត្តំ. តថា ហិ សតិ អជ្ឈានធម្មេហិ ឈានស្ស គុណសំកិត្តនំ នាម កតំ ហោតិ. ន ហិ ភូមន្តរំ ភូមន្តរបរិយាបន្នំ ហោតិ. បាឡិយា ចេតំ វិរុទ្ធន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកត្តគតំ ចិត្តន្តិ ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសភាវេន, ឯកគ្គតាយ ច សិខាប្បត្តិយា តទនុគុណំ ឯកត្តំ គតន្តិ ឯកត្តគតំ, សសម្បយុត្តំ អប្បនាបត្តចិត្តំ. តស្សេវ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទតាទិ អនន្តរមេវ វុច្ចតិ. តស្មាតិ យស្មា ឯកស្មិំយេវ អប្បនាចិត្តក្ខណេ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទិ បាឡិយំ វុត្តំ, តស្មា អាគមនវសេនាតិ បរិកម្មាគមនវសេន. អនតិវត្តនាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥន្ទ្រិយេករសតាតទុបគវីរិយវាហនាសេវនានិ សង្គណ្ហាតិ. បរិយោទាបកស្សាតិ បរិសោធកស្ស បភស្សរភាវករស្ស. អនតិវត្តនាទិភាវសាធនមេវ ចេត្ថ ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ វេទិតព្ពា.

តស្មិន្តិ តស្មិំ វារេ, ចតុបញ្ចចិត្តបរិមាណាយ អប្បនាវីថិយន្តិ អត្ថោ. តតោ បរិបន្ថតោ. ចិត្តំ វិសុជ្ឈតីតិ យទិបិ អាគមនំ គហេតុំ អវិសេសេន វិយ វុត្តំ, បរិកម្មវិសុទ្ធិតោ បន អប្បនាវិសុទ្ធិ សាតិសយាវ. តេនាហ ‘‘វិសុទ្ធត្តា’’តិអាទិ. អាវរណវិរហិតំ ហុត្វាតិ យេនាវរណេន អាវដត្តា ចិត្តំ តតោ បុព្ពេ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជិតុំ ន សក្កោតិ, តេន វិវិត្តំ ហុត្វា, តំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ អត្ថោ. លីនុទ្ធច្ចសង្ខាតានំ ឧភិន្នំ អន្តានំ អនុបគមនេន មជ្ឈិមោ, សវិសេសំ បច្ចនីកធម្មានំ វូបសមនតោ សមថោ, យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ និមិត្តញ្ចាតិ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ. តេនាហ ‘‘សមប្បវត្តោ អប្បនាសមាធិយេវា’’តិ. តទនន្តរំ បន បុរិមចិត្តន្តិ តស្ស អប្បនាចិត្តស្ស អនន្តរបច្ចយភូតំ បុរិមំ ចិត្តំ, គោត្រភុចិត្តន្តិ អត្ថោ. ឯកសន្តតិបរិណាមនយេនាតិ យថា ‘‘តទេវ ខីរំ ទធិសម្បន្ន’’ន្តិ, ឯវំ សតិបិ បរិត្តមហគ្គតភាវភេទេ, បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវភេទេ ច ឯកិស្សា ឯវ សន្តតិយា បរិណាមូបគមននយេន ឯកត្តនយវសេន. តថត្តន្តិ តថភាវំ អប្បនាសមាធិវសេន សមាហិតភាវំ. ឯវំ បដិបន្នត្តាតិ វុត្តាការេន បដិបជ្ជមានត្តា. យស្មិញ្ហិ ខណេ តថត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, តស្មិំយេវ ខណេ តថត្តុបគមនេន អប្បនាសមាធិនា សមាហិតភាវូបគមនេន តត្ថ បក្ខន្ទតិ នាម. បុរិមចិត្តេតិ អប្បនាចិត្តស្ស បុរិមស្មិំ ចិត្តេ គោត្រភុចិត្តេ. វិជ្ជមានាការនិប្ផាទិកាតិ តស្មិំ ចិត្តេ វិជ្ជមានានំ បរិបន្ថវិសុទ្ធិមជ្ឈិមសមថបដិបត្តិបក្ខន្ទនាការានំ និប្ផាទិកា, តេនាការេន និប្ផជ្ជមានាតិ អត្ថោ. តេយេវ ហិ អាការា បច្ចយវិសេសតោ ឈានក្ខណេ និប្ផជ្ជមានា ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធី’’តិ លទ្ធសមញ្ញា ឈានស្ស តំ វិសេសំ និប្ផាទេន្តា វិយ វុត្តា. ឧប្បាទក្ខណេយេវាតិ អត្តលាភវេលាយមេវ. យទិ ឯវំ, កថំ តេ អាការា និប្ផជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘អាគមនវសេនា’’តិ.

តស្សាតិ ចិត្តស្ស. ‘‘វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតី’’តិ បាឡិយំ (បដិ. ម. ១.១៥៨) បុគ្គលាធិដ្ឋានេន អាគតាតិ ‘‘ព្យាបារំ អករោន្តោ’’តិ អាហ. សមថបដិបត្តិតថត្តុបគមនញ្ច ឥធ សមថភាវាបត្តិយេវាតិ អាហ ‘‘សមថភាវូបគមនេនា’’តិ. កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្សាតិ បុព្ពេ ‘‘កថំ នុ ខោ កិលេសសំសគ្គំ បជហេយ្យ’’ន្តិ បដិបន្នស្ស ឥទានិ សមថបដិបត្តិយា តស្ស បហីនត្តា កិលេសសង្គណិកាភាវេន ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស ឈានចិត្តស្ស. បរិបន្ថវិសុទ្ធិមជ្ឈិមសមថបដិបត្តិបក្ខន្ទនេហិ វុទ្ធិប្បត្តិយា អនុព្រូហិតេ ឈានចិត្តេ លទ្ធោកាសា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា សម្បយុត្តេសុ សមវាហិតភាវេន បវត្តមានា តេ អនុព្រូហេន្តី វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា វេទិតព្ពា’’តិ.

យេ បនេតេ យុគនទ្ធធម្មាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឈានចិត្តេ. អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនវសេន កិច្ចករណតោ យុគេ នទ្ធា ពទ្ធា វិយ យុគនទ្ធា. វិមុត្តិរសេនាតិ វិមុច្ចនកិច្ចេន, វិមុច្ចនសម្បត្តិយា វា. ឯស យោគី. វាហយតីតិ បវត្តេតិ. អស្សាតិ ឈានចិត្តស្ស. តស្មិំ ខណេតិ ភង្គក្ខណេ. ឧប្បាទក្ខណេ អតីតេ ហិ ឋិតិក្ខណតោ បដ្ឋាយ អាសេវនា បវត្តតិ នាម. តេ អាការាតិ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនាទយោ តត្ថ ធម្មានំ បវត្តិអាការា. អាសេវនាបិ ហិ អាសេវនបច្ចយភាវីនំ ធម្មានំ បវត្តិអាការោយេវ. សំកិលេសវោទានេសូតិ សមាធិបញ្ញានំ សមរសតាយ អករណំ ភាវនាយ សំកិលេសោ, ករណំ វោទានំ. តថា សេសេសុបិ. ឯវមេតេសុ សំកិលេសវោទានេសុ តំ តំ អាទីនវំ ទោសំ អានិសំសំ គុណំ បុរេតរំ បាដិហារិយញាណេន ទិស្វា យថា អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនាទយោ ហោន្តិ, តថា ភាវនាយ សម្បហំសិតត្តា តេនេវ ញាណេន វិសោធិតត្តា. វិសោធនំ ហេត្ថ សម្បហំសនំ. តេ អាការា យស្មា និប្ផន្នា, តស្មា ‘‘ធម្មានំ…បេ… វេទិតព្ពាតិ វុត្ត’’ន្តិ លក្ខណសំវណ្ណនាយ អាទិម្ហិ វុត្តំ និគមនវសេន ទស្សេតិ.

‘‘យស្មា ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតី’’តិ កោ សម្ពន្ធោ. កស្មា សម្បហំសនាវ បរិយោសានន្តិ វុត្តា, ន ឧបេក្ខានុព្រូហនាតិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘តត្ថ យស្មា ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ភាវនាចិត្តេ. ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតីតិ អប្បនាកាលេ ភាវនាយ សមប្បវត្តិយា, បដិបក្ខស្ស ច បហានតោ បគ្គហាទីសុ ព្យាបារស្ស អកាតព្ពតោ អជ្ឈុបេក្ខនាវ ហោតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សមយេ ចិត្តស្ស អជ្ឈុបេក្ខនា, វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតី’’តិ ច អាទិ. សា បនាយំ អជ្ឈុបេក្ខនា ញាណស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា ហោតិ, វិសេសតោ ញាណសាធនត្តា អប្បនាព្យាបារស្សាតិ ផលេន ការណានុមានញាយេន. យស្មា ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតិ, តស្មា ញាណកិច្ចភូតា សម្បហំសនា បរិយោសានន្តិ វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថាបគ្គហិតំ ចិត្តន្តិ យថា ភាវនាចិត្តំ កោសជ្ជបក្ខេ ន បតតិ, តថា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយានំ ធម្មានំ ពហុលីការវសេន បគ្គហិតំ. សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ បគ្គណ្ហន្តេនាបិ សមាធិស្ស វីរិយសមតាយោជនវសេន បគ្គហិតត្តា សក្កច្ចំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ឱកាសំ លភតិ. តំ បន អជ្ឈុបេក្ខនំ ឧបេក្ខាវសេន បុព្ពេ បវត្តបារិហារិយបញ្ញាវសេន អប្បនាបញ្ញាយ កិច្ចាធិកតាតិ អាហ ‘‘បញ្ញាវសេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតី’’តិ. តស្ស អធិមត្តត្តា ឯវ អជ្ឈុបេក្ខន្តស្សេវ នានាសភាវេហិ នីវរណបមុខេហិ កិលេសេហិ អប្បនាចិត្តំ វិមុច្ចតិ. វិមោក្ខវសេន វិមុច្ចនវសេន. បញ្ញាវសេនាតិ បុព្ពេ បវត្តបារិហារិយបញ្ញាវសេន. វិមុត្តត្តាតិ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា ឯវ. តេ ធម្មា សទ្ធាទយោ, វិសេសតោ សទ្ធាបញ្ញាវីរិយសមាធយោ ច ឯករសា សមានកិច្ចា ហោន្តិ. ឯវមយំ ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា និប្ផជ្ជមានា ញាណព្យាបារោតិ អាហ ‘‘ញាណកិច្ចភូតា សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ. ឯវំ តិវិធាយ បដិបទាវិសុទ្ធិយា លទ្ធវិសេសាយ តិវិធាយ ឧបេក្ខានុព្រូហនាយ សាតិសយំ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស អធិមុត្តភាវេន ចតុព្ពិធាបិ សម្បហំសនា សិជ្ឈតីតិ អាគមនុបេក្ខា ញាណកិច្ចវសេន ទសបិ អាការា ឈានេ ឯវ វេទិតព្ពា.

គណនានុបុព្ពតាតិ គណនានុបុព្ពតាយ, គណនានុបុព្ពតាមត្តំ វា បឋមន្តិ ឥទន្តិ អត្ថោ. តេន ទេសនាក្កមំ ឧល្លិង្គេតិ. ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នន្តិ បឋម’’ន្តិ ឥមិនា បដិបត្តិក្កមំ, ឧប្បន្នន្តិ ហិ អធិគតន្តិ អត្ថោ. ‘‘បឋមំ សមាបជ្ជិតព្ពន្តិ បឋម’’ន្តិ ឥទំ បន ន ឯកន្តលក្ខណន្តិ អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៦០) បដិសិទ្ធត្តា ឥធ ន គហិតំ. អារម្មណូបនិជ្ឈានំ លក្ខណូបនិជ្ឈានន្តិ ទុវិធេ ឈានេ ឥធាធិប្បេតជ្ឈានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណូបនិជ្ឈានតោ’’តិ វុត្តំ. បថវីកសិណសង្ខាតស្ស អត្តនោ អត្តនោ អារម្មណស្ស រូបំ វិយ ចក្ខុនា ឧបនិជ្ឈាយនតោ. បច្ចនីកឈាបនតោតិ នីវរណាទីនំ បច្ចនីកធម្មានំ ទហនតោ វិក្ខម្ភនវសេន បជហនតោ. សកលដ្ឋេនាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន កតេ វា អកតេ វា បរិច្ឆិជ្ជ គហិតេ បថវីភាគេ បថវីមណ្ឌលេ សកលារម្មណករណដ្ឋេន. ន ហិ តស្ស ឯកទេសមារម្មណំ ករីយតិ. បថវីកសិណសន្និស្សយតាយ និមិត្តំ បថវីកសិណំ យថា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. តំសហចរណតោ ឈានំ បថវីកសិណំ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ.