បហាតព្ពធម្មបហានកថាវណ្ណនា

៨២៩. យេ ធម្មាតិ យេ សំកិលេសធម្មា. សំយោជនាទីសុ សំយោជនដ្ឋេន ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនានិ, វិពាធនដ្ឋេន, ឧបតាបនដ្ឋេន វា កិលេសា, មិច្ឆាសភាវាតិ មិច្ឆត្តា, លោកេ ធម្មា លោកបរិយាបន្នា ធម្មាតិ លោកធម្មា, មច្ឆេរស្ស ភាវោ, កម្មំ វាតិ មច្ឆរិយំ, វិបរីតដ្ឋេន វិបល្លាសា, គន្ថនដ្ឋេន គន្ថា, អយុត្តា គតីតិ អគតិ, អាសវន្តីតិ អាសវា, ឱហនន្តីតិ ឱឃា, យោជនដ្ឋេន យោគា, នីវរន្តីតិ នីវរណានិ, ធម្មសភាវំ អតិក្កម្ម បរតោ អាមសន្តីតិ បរាមាសា, ភុសំ អាទិយន្តីតិ ឧបាទានានិ, អប្បហីនភាវេន សន្តានេ អនុ អនុ សេន្តីតិ អនុសយា, មលីនភាវករណដ្ឋេន មលា, អកុសលកម្មានិ ច តានិ សុគតិទុគ្គតីនំ, តត្ថ និព្ពត្តនកសុខទុក្ខានញ្ច បថា ចាតិ អកុសលកម្មបថា, ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ឯត្ថាតិ ចិត្តុប្បាទោ, ចិត្តចេតសិករាសិ, អកុសលោ ច សោ ចិត្តុប្បាទោ ចាតិ អកុសលចិត្តុប្បាទោតិ អកុសលសទ្ទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ខន្ធេហិ ខន្ធានន្តិ ឥធលោកក្ខន្ធេហិ បរលោកក្ខន្ធានំ. យាវញ្ហិ តេតិ តេ រូបរាគាទយោ យាវ បវត្តន្តិ ន សមុច្ឆិជ្ជន្តិ, តាវ ឯតេសំ ខន្ធផលទុក្ខានំ អនុបរមោ អវិច្ឆេទោតិ. ឯតេន តេសំ សំយោជនត្ថំ វិភាវេតិ. ឧទ្ធន្តិ រូបារូបភវេសុ, តតិយមគ្គុប្បត្តិយា វា ឧទ្ធំ. ឧទ្ធំ ភជន្តីតិ ឧទ្ធំភាគា, រូបារូបភវា, តេសំ អវិច្ឆេទហេតុតាយ ហិតានិ ឧទ្ធំភាគិយានិ.

កិលិស្សន្តិ, កិលេសេន្តិ ចាតិ ទុវិធម្បិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សយំ សំកិលិដ្ឋត្តា’’តិអាទិមាហ.

មិច្ឆាវិមុត្តិ ‘‘លោកថូបិកាទីសុ មោក្ខោ’’តិ បវត្តមិច្ឆាវិមោក្ខោ. អភិនិវិសនាទិវសេន មិច្ឆា វិបរីតំ ន សម្មា បវត្តនតោ មិច្ឆាញាណំ មោហោវ.

លោកប្បវត្តិយាតិ ខន្ធប្បវត្តិយំ សតិ. អនុបរមធម្មកត្តាតិ បុញ្ញបាបវសេន អបរាបរំ អវិច្ឆិជ្ជនតោ. ‘‘លាភហេតុកោ លាភោ’’តិអាទិនា ការណោបចារេន.

អាវាសេ មច្ឆរិយំ, អាវាសហេតុកំ វា មច្ឆរិយំ អាវាសមច្ឆរិយំ.

តយោតិ វត្ថុំ អភិន្ទិត្វា វុត្តំ, ភិន្ទិត្វា បន វុច្ចមានេ ទ្វាទស ហោន្តិ.

គន្ថករណំ ការណភាវេន បដិពទ្ធតាករណំ គន្ថនន្តិ តំ រូបកាយេបិ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘នាមកាយស្ស ចេវ រូបកាយស្ស ចា’’តិ. តត្ថ ព្យាបាទស្សាបិ អភិសជ្ជនុបនយ្ហវសេន បវត្តនតោ គន្ថនដ្ឋោ វេទិតព្ពោ, យតោ តស្ស បដិឃសំយោជនភាវោ វុត្តោ.

ឆន្ទទោសមោហភយេហីតិ ឆន្ទទោសមោហភយហេតុ. តញ្ហីតិ អកត្តព្ពករណំ, កត្តព្ពាករណញ្ច.

សវនាតិ បវត្តនតោ. សវនតោតិ កិលេសាសុចិភាវេន វិស្សន្ទនតោ. បុន សវនតោតិ បសវនតោ.

អាកឌ្ឍនដ្ឋេន, ទុរុត្តរណដ្ឋេន ចាតិ ឯតេន ឱឃា វិយ ឱឃាតិ ទស្សេតិ. អារម្មណេន, ទុក្ខេន ច វិយោគស្ស អប្បទានសង្ខាតេន យោជនដ្ឋេន យោគាតិ ទស្សេតិ, សំកិលេសករណដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. តេសញ្ញេវាតិ កាមរាគាទីនំយេវ. តេ ហិ សោតវសេន វត្តមានា សោតោ វិយ សោតបតិតេ សត្តេ អបាយសមុទ្ទំ បាបេន្តិ, សំសារសមុទ្ទតោ ច សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទេន្តិ, យថាគហិតញ្ច អារម្មណំ វិស្សជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ, យាទិសញ្ច បាបំ កត្វា ទុក្ខប្បត្តេ បុនបិ តាទិសេន យោជេន្តិ.

ចិត្តស្សាតិ កុសលចិត្តស្ស, វិសេសតោ ឈានចិត្តស្ស. អាទិតោ វរណំ អាវរណំ. កិលេសវាសនំ នេត្វា វរណំ នីវរណំ. កុដ្ដកវាដាទីហិ វិយ បិទហនំ បដិច្ឆាទនំ, តំ បន កុសលាទីនិ សង្គណ្ហិតុំ, បរិញ្ញាតុំ, ញាតុញ្ច អប្បទានវសេន ទដ្ឋព្ពំ.

តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សភាវន្តិ កាយាទិកស្ស តស្ស តស្ស ធម្មស្ស អសុភាទិសភាវំ. អភូតំ សភាវន្តិ សុភាទិសភាវំ.

ថាមគតដ្ឋេនាតិ ថាមគតភាវេន. ថាមគតន្តិ ច អនញ្ញសាធារណោ កាមរាគាទីនំ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. យេន តេ ឯវ ភគវតា ‘‘អនុសយា’’តិ វុត្តា. អនុសយនញ្ច មគ្គេន អប្បហីនភាវេន បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហតា. តេនាហ ‘‘បុនប្បុនំ កាមរាគាទីនំ ឧប្បត្តិហេតុភាវេន អនុសេន្តិយេវា’’តិ.

ទុម្មោចនីយភាវេន បវត្តិំ សន្ធាយាហ ‘‘តេលញ្ជនកលលំ វិយា’’តិ.

៨៣០. សេសាតិ អនបាយគមនីយា. សុខុមា កាមរាគបដិឃាតិ សម្ពន្ធោ. ចតុត្ថញាណវជ្ឈា ឯវាតិ អវធារណេន បឋមញាណាទិវជ្ឈតា និវត្តីយតិ. តយិទំ និយមទស្សនំ អញ្ញត្ថាបិ នេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បរតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘និយមំ ន ករិស្សាមា’’តិ ឯតេន និយមេ អកតេ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈតាបិ អនុញ្ញាតា ឯវ ហោតីតិ.

លោភ…បេ… ចតុត្ថញាណវជ្ឈានីតិអាទីសុ បឋមញាណាទីហិ ហតាបាយគមនីយាទិភាវានីតិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អាទិសទ្ទេន ឱឡារិកសុខុមតា គហិតា.

យសេតិ បរិវារេ.

អគតីសុ ឆន្ទាទយោ កិញ្ចាបិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈា, តថាបិ តំមូលកស្ស អកត្តព្ពករណស្ស, កត្តព្ពាករណស្ស ច អបាយគមនីយតាយ បឋមមគ្គវជ្ឈា.

កតាកតាកុសលាកុសលវិសយំ យំ វិប្បដិសារភូតំ កុក្កុច្ចំ, តំ ឥធ តតិយញាណវជ្ឈំ វុត្តំ. យំ បន ‘‘កុក្កុច្ចបកតតាយ អាបត្តិមាបជ្ជតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៣៨; កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វុត្តំ កុក្កុច្ចំ, តំ សន្ធាយ ‘‘កុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១១៧៦) អដ្ឋសាលិនិយំ វុត្តំ. តស្មា ទ្វិន្នំ វចនានំ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញេសុបិ ឯទិសេសុ ឋានេសុ អធិប្បាយោ មគ្គិតព្ពោ, ន វិរោធតោ បច្ចេតព្ពោ. ឱឡារិកានវសេសប្បហានំ វា សន្ធាយ កុក្កុច្ចស្ស បឋមតតិយញាណវជ្ឈតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ភគវតា បដិក្ខិត្តំ អនុវសិត្វា អនុវសិត្វា អាវសថបិណ្ឌំ ភុញ្ជិតុ’’ន្តិ, ‘‘កុក្កុច្ចាយន្តោ ន បដិគ្គហេសី’’តិ (បាចិ. ២០៤) បន អាគតំ កុក្កុច្ចំ, ន នីវរណំ អរហតោ ឧប្បជ្ជនតោ, នីវរណបដិរូបកំ បន ‘‘កប្បតិ ន កប្បតី’’តិ វីមំសនភូតំ វិនយកុក្កុច្ចំ នាម, តំ តថាបវត្តចិត្តុប្បាទោវ.

កាមរាគបដិឃានុសយា អណុសហគតា តតិយញាណវជ្ឈា. ឱឡារិកានំ បន ទុតិយញាណវជ្ឈតា ហេដ្ឋា វុត្តនយាវ.

ចិត្តុប្បាទគ្គហណេន ចេត្ថ មក្ខបឡាសមាយាសាឋេយ្យបមាទថម្ភសារម្ភាទីនំ សង្គហោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៣១. អផលោ វាយាមោតិ ឯត្ថ អតីតានំ តាវ បជហនេ អផលោ ហោតុ វាយាមោ និរុទ្ធត្តា, អនាគតានំ បន កថន្តិ តេសម្បិ វក្ខមានំ អវិបរីតមត្ថំ អជានន្តោ នត្ថិតាមត្តំ គហេត្វា ចោទេតិ, តថាបិ ‘‘អផលោ’’តិ បុព្ពេ បហាតព្ពានំ នត្ថិតាយ ចោទនា កតា, ឥទានិ បហានស្ស. យទិ ហិ បហានំ អត្ថិ, កថំ បហាតព្ពា សន្តិ? អថ បហាតព្ពា សន្តិ, កថំ បហានំ ហោតិ? បហាតព្ពា ច សន្តិ, បហានញ្ច ហោតីតិ វិប្បដិសិទ្ធមេតំ. កស្មា? បហាតព្ពេសុ សន្តេសុ បហានស្ស អសម្ភវតោ តទុបគោ វាយាមោ អផលោ អាលោកតមានំ សហាវដ្ឋានេ សតិ អាលោកស្ស អផលតា វិយ. អថាបិ កថញ្ចិ បហានំ សិយា? សំកិលេសិកា ច មគ្គភាវនា អាបជ្ជតិ បហាតព្ពបហាយកានំ សហាវដ្ឋានតោ. វិប្បយុត្តតា វា កិលេសានំ ចិត្តវិប្បយុត្តសង្ខារវាទីនំ វិប្បយុត្តសង្ខារានំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. តំ បន នេសំ វាទីនំ យថា មតិមត្តំ, ឯវមិធាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ច បច្ចុប្បន្នកិលេសោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ នាម អត្ថី’’តិ. អរូបធម្មា ហិ ឯកវត្ថុកាទិភាវេន វត្តមានា ខណត្តយបរិយាបន្នា បច្ចុប្បន្នា, តេ កថំ ចិត្តេន វិប្បយុត្តា នាម សិយុំ, តស្មា នត្ថេវ វិប្បយុត្តតា កិលេសានំ. អាវេណិកាតិ អសាធារណា, សយមេវ ឧប្បាទិតា បាឡិ អនារុឡ្ហាតិ អធិប្បាយោ. បាឡិយំយេវ ហិ បដិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ស្វាយំ បុគ្គលោ. ហញ្ចីតិ យទិ.

វិនិពទ្ធោតិ មានេន បត្ថទ្ធចិត្តោ. បរាមដ្ឋោតិ មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោ. ថាមគតោតិ ថាមគតកិលេសោ ថិរភាវគតានុសយោ. តេន ហិ នត្ថិ មគ្គភាវនាតិ យស្មា តីសុបិ កាលេសុ កិលេសានំ បហានំ ន យុជ្ជតិ, តិកាលិកា ច កិលេសា, តស្មា នត្ថិ មគ្គភាវនា, តាយ សាធេតព្ពំ កិច្ចំ នត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ន ហិ នត្ថិ មគ្គភាវនា’’តិអាទិនា ចតុក្ខត្តុំ វុត្តស្ស បដិក្ខេបស្ស បដិក្ខេបោ. ឥទំ វុត្តំ ‘‘បាឡិយំយេវ ហី’’តិអាទិំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ឯវមេវាតិ យថា អជាតផលេ តរុណរុក្ខេ មូលេ ឆិន្នេ អសតិ ឆេទនេ អាយតិំ ឧប្បជ្ជនារហានិ ឆេទនបច្ចយា អនុប្បជ្ជមានានិ វិនដ្ឋានិ នាម ហោន្តិ, ឯវមេវ មគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហា កិលេសា មគ្គភាវនាយ អនុប្បជ្ជមានា ‘‘បហីនា’’តិ វុច្ចន្តីតិ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. ឧប្បាទោតិ ឧប្បាទសីសេន ឧប្បាទវន្តោ ខន្ធា វុត្តា. អនុប្បាទេតិ និព្ពានេ. អជាតាយេវ ន ជាយន្តិ, តស្មា បហីនា នាម ហោន្តីតិ ‘‘នត្ថិ កិលេសប្បហាន’’ន្តិ បរវាទិនា កតោ បដិក្ខេបោ ‘‘ន ហី’’តិ បដិក្ខិត្តោ. តេ បន នេវ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតា, នាបិ ភវិស្សន្តិ, ន ច ឧប្បន្នាតិ ‘‘អតីតេ កិលេសេ បជហតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ហេតុនិរោធាតិ ទុក្ខហេតូនំ កិលេសានំ និរោធា. ទុក្ខនិរោធោតិ អាយតិំ ឧប្បជ្ជនកទុក្ខស្ស និរោធោ. ឧប្បាទបវត្តនិមិត្តាយូហនា បច្ចុប្បន្នភវវសេន គហិតា.

៨៣២. ឯតេនាតិ ‘‘អជាតាយេវ ន ជាយន្តី’’តិអាទិវចនេន. វិបស្សនាយ អារម្មណភូតំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ ភូមិបវត្តិដ្ឋានំ លទ្ធវន្តោ ភូមិលទ្ធា យថា ‘‘អគ្គិអាហិតោ’’តិ, លទ្ធភូមិកាតិ អត្ថោ. វត្តមានាទិឧប្បន្នវិធុរតាយ ភូមិលទ្ធុប្បន្នា ឯវ នាម តេតិ វុត្តំ.

៨៣៣. អនុភវិត្វា, ភវិត្វា ច អបគតំ ភូតាបគតំ. អនុភូតភូតា ហិ ភូតតាសាមញ្ញេន ភូតសទ្ទេន វុត្តា. សាមញ្ញមេវ ហិ ឧបសគ្គេន វិសេសីយតីតិ. អនុភូតសទ្ទោ ច កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវតោ អនុភាវកវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ. វិកប្បគាហវសេន រាគាទីហិ, តព្ពិបក្ខេហិ ច អកុសលំ, កុសលញ្ច អារម្មណរសំ អនុភវតិ, ន វិបាកោ កម្មវេគក្ខិត្តត្តា, នាបិ កិរិយា អហេតុកានំ អតិទុព្ពលតាយ, សហេតុកានញ្ច ខីណកិលេសស្ស ឆឡង្គុបេក្ខាវតោ ឧប្បជ្ជមានានំ អតិសន្តវុត្តិត្តា. ឯត្ថ ច បុរិមនយេ កុសលាកុសលមេវ វត្តុំ អធិប្បាយវសេន ‘‘ភូតាបគត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ ‘‘ឧប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា’’តិ (សំ. និ. ៥.៦៥១-៦៦២; វិភ. ៣៩០-៣៩១) ឯត្ថ ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ គហេត្វា តំសទិសានំ បហានំ, វុទ្ធិ ច វុត្តា. បច្ឆិមនយេ ច-សទ្ទេន កុសលាកុសលញ្ច អាកឌ្ឍិត្វា សព្ពំ សង្ខតំ វុត្តំ ភុត្វាបគតភាវាភិធានាធិប្បាយេន. វិបច្ចិតុំ ឱកាសករណវសេន ឧប្បត្តិតំ អតីតំ កម្មញ្ច តតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អារទ្ធោ វិបាកោ ច អនាគតោ ឱកាសកតុប្បន្នោតិ វុត្តោ ឱកាសោ កតោ ឯតេន, ឱកាសោ កតោ ឯតស្សាតិ ច អត្ថទ្វយវសេន, យំ ឧប្បន្នសទ្ទេន វិនាបិ វិញ្ញាយមានំ ឧប្បន្នំ សន្ធាយ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, សញ្ចេតនិកានំ កម្មាន’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១០.២១៧, ២១៩) វុត្តំ.

តាសុ តាសុ ភូមីសូតិ មនុស្សទេវាទិអត្តភាវសង្ខាតេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. តស្មិំ តស្មិំ សន្តានេ អនុប្បត្តិធម្មតំ អនាបាទិតតាយ អសមូហតំ. អសមូហតត្តាយេវ ហិស្ស នត្ថីតិ នវត្តព្ពតាយ ឧប្បន្នវោហារោ.

៨៣៤. ‘‘កា ភូមិ, កោ វា ភូមិលទ្ធោ’’តិ អាសង្កំ និវត្តេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ‘‘វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា’’តិ ឯតេន ខន្ធានំ អបរិញ្ញាតតំ ទស្សេតិ, ន អារម្មណភាវមត្តំ តេភូមកគ្គហណេនេវ តស្ស សិទ្ធត្តា. អបរិញ្ញាតា ហិ ខន្ធា កិលេសានំ ភូមីតិ អធិប្បេតា. ខន្ធេសុ វត្ថុភូតេសុ. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណករណវសេន. អតីតានាគតេ, បគេវ បច្ចុប្បន្នេតិ អធិប្បាយោ. តន្តិ តំ អញ្ញសន្តានគតំ កិលេសជាតំ. តតោ អញ្ញស្មិំ សន្តានេ អារម្មណករណមត្តេន ភូមិលទ្ធំ នាម យទិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ កិលេសជាតស្ស. អប្បហេយ្យតោ បរសន្តតិបតិតត្តា ន កោចិ ភវមូលំ បជហេយ្យ. ភូមិលទ្ធញ្ហិ អនុសយិតំ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. វត្ថុវសេនាតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានវសេន. យត្ថ យត្ថ ភវេ, សន្តានេ វា. បរិញ្ញាតានំ អភូមិភាវតោ ‘‘អបរិញ្ញាតា’’តិ វុត្តំ. ឧប្បាទតោ បភុតីតិ តេសំ ខន្ធានំ ឧប្បជ្ជនតោ បដ្ឋាយ. កិលេសានំ អប្បហីនភាវំ ឋបេត្វា អញ្ញស្ស ការណស្ស អភាវតោ តេសុ ខន្ធេសុ កិលេសជាតំ អនុសេតិ, តស្មា តំ អនុសយិតំ កិលេសជាតំ, តេនេវ អនុសយនសង្ខាតេន អប្បហីនដ្ឋេន ភូមិលទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ.

៨៣៥. តត្ថ ច ភូមិភូតេសុ ខន្ធេសុ ន សព្ពេ សព្ពេសំ វត្ថូ ហោន្តិ, អថ ខោ វិសេសោ អត្ថីតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស យេសូ’’តិអាទិ. តត្ថ យស្សាតិ យស្ស បុគ្គលស្ស. យេសូតិ សតិបិ អជ្ឈត្តភាវសាមញ្ញេ យេសុ អតីតាទិកាមាវចរាទិភេទភិន្នេសុ ខន្ធេសុ. តេ ឯវ យថានុសយិតា ខន្ធា. កិំ បនេតេ កិលេសា អារម្មណំ ករោន្តា វិយ បរិច្ឆិជ្ជ បរិច្ឆិជ្ជ អនុសេន្តីតិ? យតោ តេ ឯវ ខន្ធា តេសំ កិលេសានំ វត្ថូតិ វុត្តា, ន ហេវ ខោ អនុសយានំ វត្ថុំ បរិច្ឆិជ្ជ បវត្តិ អត្ថិ. អតីតាទិកាមាវចរាទិវសេន បន យថាបរិច្ឆិន្នេ វត្ថុស្មិំ យោ កិលេសានំ អប្បហីនដ្ឋោ, សោ បរិច្ឆិជ្ជ បវត្តោ វិយ ហោតីតិ ‘‘អតីតក្ខន្ធេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន វត្ថុវសេន ភូមិលទ្ធំ ហោតីតិ វត្ថុភេទេន សិយា តស្ស ភេទោតិ ទស្សេតិ. តថាវវត្ថិតភាវតោ ឯវ ហិ ‘‘អញ្ញតរោ លោលជាតិកោ តំ រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយី’’តិអាទិវចនំ (ទី. និ. ៣.១២០) កាមាវចរក្ខន្ធេសុ អនុសយិតានំ រសតណ្ហាទីនំ រូបារូបាវចរក្ខន្ធេ អតិក្កមិត្វា បុន កាមាវចរក្ខន្ធវត្ថុកតំ វិភាវេតិ. តេនាហ ‘‘តថា កាមាវចរក្ខន្ធេសូ’’តិអាទិ. យថា ចេត្ថ រូបារូបាវចរក្ខន្ធេ អតិក្កមិត្វា បវត្តិ, ឯវំ កាមាវចរក្ខន្ធេ អតិក្កមិត្វា បវត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯស នយោ រូបារូបាវចរេសូ’’តិ.

បរិយុដ្ឋានាភិភវនវសេន ច កិលេសានំ អនុសយនដ្ឋោ អនុមីយតិ តទភាវេ អភាវតោ. យស្ស យេ អនុសយា បហីនា, តេសំ វត្ថុ តេន សមតិក្កន្តំ បរិញ្ញាតត្តាតិ កុតោ នេសំ ភូមិសមញ្ញាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សោតាបន្នាទីសុ បនា’’តិអាទិ. ឥធ វដ្ដមូលកិលេសាតិ អនុសយា អធិប្បេតា, ន អវិជ្ជា, ភវតណ្ហា ច. យំ កិញ្ចិ ចេតនាចេតសិកភេទំ, កាយិកាទិភេទំ វា. ឥតីតិ ឯវំ, អប្បហីនានុសយត្តាតិ អធិប្បាយោ. អស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស. តេ បនេតេ អនុសយា អតីតាទិកាមាវចរាទិវសេន យថាបរិច្ឆិន្នេ តត្ថ តត្ថ វត្ថុស្មិំ អនុសយន្តាបិ តេ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ អវិភាគេនេវ វត្ថុំ កត្វា អនុសេន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្សេតំ វដ្ដមូល’’ន្តិអាទិមាហ.

៨៣៦. ឥទានិ តមត្ថំ អន្វយព្យតិរេកវសេន ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘បថវីរសាទិ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. រុក្ខគច្ឆលតាទីនំ បច្ចយភូតោ សសម្ភារបថវិយា រសោ បថវីរសោ. អាបោរសេបិ ឯសេវ នយោ. សាខា នាម ខុទ្ទកសាខា. បសាខោ វិដបោ. រុក្ខបវេណិន្តិ រុក្ខបរាបរំ. សន្តានយមានេតិ អបរាបរំ អនុប្បពន្ធន្តេ.

មណ្ឌូកកណ្ដកោតិ ឯកោ មច្ឆកណ្ដកោតិ វទន្តិ. អនុបាទានោតិ បហីនចតុរុបាទានោ, រូបាទីសុ វា កិញ្ចិបិ អគណ្ហន្តោ.

៨៣៧. ឥធ សមុទាចារោ នាម លទ្ធត្តលាភតាតិ ខណត្តយសមង្គិសមុទាចារុប្បន្នន្តិ អាហ ‘‘វត្តមានុប្បន្នមេវ សមុទាចារុប្បន្ន’’ន្តិ. បុព្ពភាគេ អនុប្បជ្ជមានម្បីតិ តស្មិំ អាបាថគតេ អារម្មណេ អាទិតោ បវត្តជវនវារេសុ អនុប្បជ្ជមានម្បិ. អធិគ្គហិតត្តាតិ អយោនិសោមនសិការេន អភិរុយ្ហ គហិតត្តា, ទឡ្ហំ គហិតត្តាតិ អត្ថោ. អបរភាគេតិ អបរស្មិំ កាលភាគេ, កាលន្តរេតិ អត្ថោ. ឯកន្តេន ឧប្បត្តិតោតិ បច្ចយសមវាយេ សតិ តថា អយោនិសោមនសិការស្ស តត្ថ និព្ពត្តត្តា និយមេន ឧប្បជ្ជនតោ. កល្យាណិគាមេតិ ឯវំនាមកេ គាមេ. រោហណេ កិរ អភិរូបានំ ឥត្ថីនំ ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ សោ គាមោ តថា វុច្ចតិ. ចិត្តសន្តតិមនារុឡ្ហន្តិ បច្ចុប្បន្នតំ បដិសេធេតិ. ‘‘ឧប្បត្តិនិវារកស្ស ហេតុនោ អភាវា’’តិ ឯតេន បច្ចយេ សតិ បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហតាយ អវិក្ខម្ភិតស្ស ឧប្បន្នតាបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. ននុ ច អសមូហតុប្បន្នម្បិ បច្ចយេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហមេវ? សច្ចមេតំ, បហានវិសេសភាវកតោ បន នេសំ ភេទោ. យថា អវិក្ខម្ភិតាសមូហតភូមិលទ្ធុប្បន្នំ សតិ បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហំ, ឯវំ អារម្មណាធិគ្គហិតុប្បន្នម្បីតិ តិវិធស្សាបិ ភូមិលទ្ធេន ឯកសង្គហតា វុត្តា.

៨៣៨. អកុសលម្បិ ភូតាបគតុប្បន្នំ អតីតត្តា ន បហាតព្ពំ, តថា ឯកច្ចំ ឱកាសកតុប្បន្នំ ឥតរំ អប្បហាតព្ពតោ, សេសទ្វយំ ខណត្តយសមង្គិភាវតោតិ អាហ ‘‘អមគ្គវជ្ឈត្តា’’តិ. កេនចីតិ ចតូសុ មគ្គញាណេសុ កេនចិ. តស្សាតិ យថាវុត្តស្ស ចតុព្ពិធស្សបិ ឧប្បន្នស្ស. តំ ឧប្បន្នភាវំ វិនាសយមានន្តិ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន ឧប្បជ្ជនារហតំ វិនាសេន្តំ. បឋមំ លោកិយញាណេន យថាពលំ បហីនមេវ លោកុត្តរញាណំ បជហតីតិ លោកិយគ្គហណំ កតំ.