២២. ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

បឋមមគ្គញាណកថាវណ្ណនា

៨០៦. ឥទានិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា និទ្ទេសេ អនុប្បត្តេ សា យស្ស ញាណស្ស អនន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតោ បរំ គោត្រភុញាណំ ហោតី’’តិ អាហ. ឥតោ បរន្តិ ឥតោ អនុលោមញាណតោ ឧបរិ. តន្តិ គោត្រភុញាណំ. នេវ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ ភជតិ អនិច្ចាទិវសេន សង្ខារានំ អគ្គហណតោ. ន ញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ ភជតិ សតិបិ និព្ពានារម្មណត្តេ កិលេសានំ អខេបនតោ. តតោ ឯវេតំ វិញ្ញាណធាតូនំ វិសយំ ឧទ្ទេសន្តំ ទស្សនកិច្ចំ ករោន្តំ កិរិយមនោធាតុ វិយ មគ្គស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានិយំ វុច្ចតិ. អន្តរាតិ ឆដ្ឋសត្តមវិសុទ្ធីនំ វេមជ្ឈេ. អព្ពោហារិកមេវ ហោតិ ឧភយវិសុទ្ធិលក្ខណតាភាវតោ. តថាបិ វុដ្ឋានគាមិនិយា បរិយោសានតាយ វិបស្សនាបក្ខិកំ. តេនេវស្ស តំសោតបតិតតា. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាសោតេ…បេ… សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ. ឯតេនស្ស បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិភជនំ ទស្សេតិ. សោតស្ស អរិយស្សអាទិតោ បជ្ជនំ សោតាបត្តិ, សោ ឯវ មគ្គោ, សោតំ វា អរិយំ អាទិតោ បជ្ជតិ អធិគច្ឆតីតិ សោតាបត្តិ, បឋមកោ. តស្ស មគ្គោ សោតាបត្តិមគ្គោ. បដិសន្ធិវសេន សកិទេវ ឥមំ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី, តស្ស មគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ. បដិសន្ធិវសេន កាមភវំ ន អាគច្ឆតីតិ អនាគាមី, តស្ស មគ្គោ អនាគាមិមគ្គោ. កិលេសាទីនំ ហននាទិនា អរហំ, អគ្គមគ្គដ្ឋោ. តស្ស ភាវោ អរហត្តំ, សោ ឯវ មគ្គោតិ អរហត្តមគ្គោ. ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

តេហិ តីហិបីតិ ហេដ្ឋា តិណ្ណំ អនុលោមញាណានំ វុត្តត្តា វុត្តំ, តីសុ វា ទ្វិន្នំ អន្តោគធត្តា. តីហិបីតិ វា វិកប្បន្តរសម្បិណ្ឌនត្ថោ បិ-សទ្ទោ, តេន តីហិបិ ទ្វីហិបីតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្តនោ ពលានុរូបេនាតិ អត្តនោ អត្តនោ អានុភាវានុកូលំ. បឋមញ្ហិ អនុលោមញាណំ សព្ពោឡារិកំ, ទុតិយំ តតោ នាតិឱឡារិកំ, តតិយំ តតោ នាតិឱឡារិកំ តមំ អន្តរធាបេតិ. អថ វា ពលានុរូបេនាតិ ហេដ្ឋា សង្ខារុបេក្ខាយ អាហិតពលានុរូបេន. បុព្ពាភិសង្ខារវសេន ហិ អនុលោមញាណស្សាបិ មគ្គញាណស្ស វិយ សទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តានំ បវត្តិអាការសិទ្ធោ អត្ថេវ មុទុតិក្ខតាវិសេសោ. បលិពោធតោ ឧបដ្ឋាតិ បលិពោធភាវបដិច្ឆាទកស្ស តមស្ស អន្តរធាបិតត្តា. ‘‘អាសេវនន្តេ’’តិ ឥមិនា ទុតិយស្ស វា តតិយស្ស វា អនុលោមញាណស្ស អនន្តរំ គោត្រភុញាណុប្បត្តិ, ន បឋមស្សាតិ ទស្សេតិ តស្ស អនាសេវនត្តា. ន ហិ អលទ្ធាសេវនំ គោត្រភុញាណំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោតិ. និមិត្តាទិវិរហតោ, តព្ពិធុរតោ ច ‘‘អនិមិត្ត’’ន្តិអាទិនា និព្ពានំ វិសេសិតំ. បុថុជ្ជនគោត្តន្តិ អរិយេហិ អសម្មិស្សំ បុថុជ្ជនសមញ្ញំ. គោត្តន្តិ ហិ ឯកវំសជានំ សមានា សមញ្ញា, ឯវំ ឥធាបីតិ. បុថុជ្ជនសង្ខន្តិ តស្សេវ វេវចនំ, បុថុជ្ជនភូមិន្តិ បុថុជ្ជនវត្ថុំ. ឯកន្តិកតាយ ឯកវារមេវ ច ឧប្បជ្ជនតោ អបុនរាវដ្ដកំ.

ពហិទ្ធា វុដ្ឋានវិវដ្ដនេតិ អសង្ខតធាតុយា ពហិភាវតោ ពហិទ្ធាសញ្ញិតា សង្ខារគតា វុដ្ឋានភូតេ វិវដ្ដនេ និប្ផជ្ជមានេ បញ្ញា. អភិភុយ្យតីតិ អភិភវតិ. បក្ខន្ទតីតិ អនុបវិសតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឧប្បាទំ អភិភុយ្យតី’’តិអាទិនា បុថុជ្ជនគោត្តាភិភវនំ តទតិក្កមនមាហ. ‘‘អនុប្បាទំ បក្ខន្ទតី’’តិអាទិនា អរិយគោត្តភាវនំ តទុភយភាវតោ.

៨០៧. ឯកាវជ្ជនានំ នានាវីថិតា នត្ថីតិ ន តំនិសេធនាយ ឯកវីថិគ្គហណំ, អថ ខោ នានារម្មណានម្បិ ឯកាវជ្ជនានំ នានាវីថិតា នត្ថីតិ ទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មហាមាតិកន្តិ មហន្តំ ឧទកវាហកំ. លង្ឃិត្វាតិ អនោតរន្តោ ឯវ អតិក្កមិត្វា. ឧល្លង្ឃិត្វាតិ ឧបរិភាគេនេវ លង្ឃិត្វា. និន្នបោណបព្ភារតា ឧត្តរុត្តរវិសិដ្ឋា និន្នតាវ.

អដ្ឋហិ ញាណេហិ អនុក្កមេន អាហិតវិសេសំ អនុលោមញាណំ និព្ពានារម្មណស្ស ញាណស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ ជាតន្តិ អាហ ‘‘ឧទយព្ពយានុបស្សនាទិនា វេគេន ធាវិត្វា’’តិ. រូបំ អនេកសន្តតិសម្ពន្ធតាយ អនេកវដ្ដរចិតា រជ្ជុ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘រូបរជ្ជុំ វា’’តិ. អត្តភាវស្ស រុក្ខដ្ឋានិយតាយ វុត្តត្តា តំសម្ពន្ធទណ្ឌដ្ឋានិយតា វេទនាទីសុ ឯកស្សេវ យុត្តា, ន វេទនាទិសមុទាយស្សាតិ វុត្តំ ‘‘វេទនាទីសុ អញ្ញតរទណ្ឌំ វា’’តិ. អនុលោមាវជ្ជនេនាតិ អនុលោមស្ស អាវជ្ជនេន. យេន អាវជ្ជនេន អនុលោមញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តេន តំ អារម្មណំ. ‘‘បឋមេន អនុលោមចិត្តេន ឧល្លង្ឃិត្វា’’តិ ឥទំ សក្កាយតីរស្ស តស្ស អតិក្កមនារម្ភតាយ វុត្តំ. ‘‘ទុតិយេន និព្ពាននិន្នបោណបព្ភារមានសោ’’តិ ឥទំ តស្ស សព្ពសង្ខារតោ សាតិសយំ អលគ្គំ ហុត្វា វិសង្ខារេ អល្លីនភាវតោ វុត្តំ. និព្ពានេ អារម្មណករណវសេន បតតិ យោគាវចរោ. ឯការម្មណេតិ ឯកវារំយេវ អាលម្ពិតេ អារម្មណេ. តេនាហ ‘‘អលទ្ធាសេវនតាយា’’តិ. តេន ឯការម្មណេ អាសេវនា ឧបការវតី, ន តថា នានារម្មណេតិ ទស្សេតិ.

៨០៨. តត្រាតិ អនុលោមគោត្រភូនំ ឥតរីតរកិច្ចាករណេ. នក្ខត្តយោគន្តិ នក្ខត្តេន ចន្ទស្ស យោគំ, នក្ខត្តយោគវិភាវនិយំ វា កាលំ, ទិវសន្តិ អត្ថោ.

តត្ថាតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ.

ឯវំ និព្ពត្តាហីតិ អនុលោមញាណានិ វិយ សង្ខារេ អនាលម្ពិត្វា អហំ វិយ និព្ពានារម្មណេ វត្តាហីតិ មគ្គស្ស គោត្រភុនា ទិន្នសញ្ញាមុញ្ចនំ, អនុពន្ធនញ្ច និព្ពានារម្មណករណមេវ សន្ធាយ វុត្តំ.

៨០៩. តត្រាតិ តស្មិំ គោត្រភុនា ទិន្នសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វា វិយ តេន គហិតារម្មណេយេវ វត្តិត្វា មគ្គស្ស លោភក្ខន្ធាទិនិព្ពិជ្ឈនេ. ឧសុំ អសតិ ខិប្បតីតិ ឥស្សាសោ, ធនុគ្គហោ. សរគោចរដ្ឋានំ នាម អដ្ឋឧសភមត្តំ. តញ្ច ខោ ទូរេ បាតិនោ មជ្ឈិមបុរិសស្ស វសេន ចតុហត្ថាយ យដ្ឋិយា វីសតិយដ្ឋិ ឧសភំ, តេន អដ្ឋឧសភមត្តេ បទេសេ ហត្ថវសេន ចត្តារីសាធិកឆសតហត្ថេ បទេសេ. ផលកសតន្តិ អសនសារមយំ ផលកសតំ. កុម្ភការចក្កសទិសេ ចក្កយន្តេ. អាវិជ្ឈិត្វាតិ ភមេត្វា. ទណ្ឌកឃដ្ដនាយ ឧប្បាទេតព្ពសទ្ទោ ទណ្ឌកសញ្ញា. ផលកសតវិនិវិជ្ឈនស្ស បច្ចយភូតា ទណ្ឌកសញ្ញា វិយ គោត្រភុញាណំ លោភក្ខន្ធាទិនិព្ពិជ្ឈនស្ស មគ្គញាណស្ស បច្ចយភាវតោ. ឥស្សាសោ វិយ មគ្គញាណំ និព្ពិជ្ឈិតព្ពនិវិជ្ឈនតោ.

៨១០. អដ្ឋមភវតោ បដ្ឋាយ និព្ពត្តនកំ អនមតគ្គសំសារវដ្ដទុក្ខសមុទ្ទំ សោសេតិ. សទ្ធាធនំ សីលធនំ ហិរិធនំ ឱត្តប្បធនំ សុតធនំ ចាគធនំ បញ្ញាធនន្តិ ឥមេសំ សត្តន្នំ អរិយធនានំ. សម្មុខីភាវន្តិ បច្ចក្ខសិទ្ធិំ. បាណាតិបាតាទិបញ្ចវេរានិ ចេវ បញ្ចវីសតិមហាភយានិ ចាតិ សព្ពវេរភយានិ. អញ្ញេសញ្ច រតនត្តយេ និវិដ្ឋសទ្ធាទីនំ. សមុទាយេ បវត្តោ សោតាបត្តិមគ្គសទ្ទោ តទេកទេសេបិ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន សម្បយុត្តំ ញាណ’’ន្តិ.

បឋមមគ្គញាណំ និដ្ឋិតំ.

សោតាបន្នបុគ្គលកថាវណ្ណនា

៨១១. តស្សេវ សោតាបត្តិមគ្គចិត្តស្ស. កាមញ្ចេត្ថ នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស ទ្វេ, តិក្ខបញ្ញស្ស តីណិ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ, អវិសេសតោ បន គហិតស្ស មគ្គស្ស វសេន ‘‘ទ្វេ, តីណិ វា’’តិ វុត្តំ. សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហូតិ យំ អត្តនោ បវត្តិសមនន្តរំ និយមេនេវ ផលប្បទានតោ អានន្តរិកសមាធីតិ អាហូតិ អត្ថោ. អនន្តរមេវ បវត្តនកំ ផលំ អនន្តរំ, តត្ថ និយុត្តោ, តំ វា បយោជនំ ឯតស្សាតិ អានន្តរិកោ, មគ្គោ.

អាសេវនន្តេតិ អាសេវនតោ អន្តេ, អាសេវនលាភិនោ អនុលោមញាណស្ស អនន្តរន្តិ អត្ថោ. លទ្ធាសេវនមេវ អនុលោមំ គោត្រភុំ ឧប្បាទេតិ. ឧបរិ បន ឆ, សត្ត វា ជវនានិ បវត្តន្តិ, តស្មា ចត្តារិ ផលចិត្តានិ ហោន្តីតិ វទេយ្យាតិ អាហ ‘‘សត្តចិត្តបរមា ច ឯកាវជ្ជនវីថី’’តិ.

តំ បន ន សារតោ បច្ចេតព្ពន្តិ យោជនា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

៨១២. ឯត្តាវតាតិ បឋមមគ្គានន្តរំ ផលស្ស ឧប្បត្តិមក្កេន. ភុសំ បមត្តោបីតិ ទេវរជ្ជចក្កវត្តិរជ្ជាទិបមាទដ្ឋានំ អាគម្ម ភុសំ បមត្តោបិ. យេសំ យថាវុត្តអាវជ្ជនជវនចិត្តានំ ឧប្បត្តិយា ឯស សោតាបន្នោ បច្ចវេក្ខតិ នាមាតិ អធិប្បាយោ.

ឯតេនេវ បសង្គេន សេសានំ អរិយានំ បច្ចវេក្ខណានិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោយេវ ចេសោ, យទិទំ បញ្ចន្នំ, ចតុន្នញ្ច បច្ចវេក្ខណានំ ទស្សនន្តិ អត្ថោ. ‘‘អភាវេនេវា’’តិ ឯតេន បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណសមត្ថតា កស្សចិ ហោតិ, កស្សចិ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. លោភោ ឯវ លោភធម្មោ.

ទុតិយមគ្គញាណកថាវណ្ណនា

៨១៣. កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវាយាតិ ឯតេសំ កិលេសានំ តនុភាវត្ថំ. តត្ថ ទ្វីហិ ការណេហិ តនុភាវោ អធិច្ចុប្បត្តិយា, បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ ច. សកទាគាមិស្ស ហិ វដ្ដានុសារិមហាជនស្ស វិយ កិលេសា អភិណ្ហំ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, កទាចិ កទាចិ វិរឡាការា ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ. តថា ឧប្បជ្ជន្តាបិ មទ្ទន្តា ឆាទេន្តា អន្ធការំ ករោន្តា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ទ្វីហិ បន មគ្គេហិ បហីនត្តា មន្ទមន្ទា តនុកាការា ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ. កេចិ បន ‘‘សកទាគាមិស្សាបិ កិលេសា ចិរេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បជ្ជន្តាបិ ពហលាវ ឧប្បជ្ជន្តិ. តថា ហិស្ស បុត្តធីតរោ ទិស្សន្តី’’តិ, តំ អការណំ វត្ថុបដិសេវនេន វិនាបិ គព្ភគ្គហណសព្ភាវតោ. តស្មា វុត្តនយេនេវ ទ្វីហិ ការណេហិ តេសំ តនុភាវោ វេទិតព្ពោ. ទុតិយាយាតិ គណនវសេនបិ ទុតិយាយ, ឧប្បត្តិវសេនបិ ទុតិយាយ ភូមិយា. បត្តិយាតិ សាមញ្ញផលស្ស បដិលាភាយ. តញ្ហិ សម្បយុត្តានំ និស្សយភាវតោ តេ ធម្មា ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភូមិ. យស្មា វា សមានេបិ លោកុត្តរភាវេ សយម្បិ ភវតិ ឧប្បជ្ជតិ, ន និព្ពានំ វិយ អបាតុភូតំ, តស្មាបិ ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចតិ. យោគំ ករោតីតិ វិបស្សនាភិយោគំ ករោតិ. ‘‘នវហាការេហិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ ភវន្តី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៦៩៩) វុត្តនយេនេវ យទគ្គេន ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខតំ សម្បាទេតិ, តទគ្គេន ពលានិ, ពោជ្ឈង្គានិ ច បដុតរភាវំ អាបាទេន្តោ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា លក្ខណត្តយតីរណវសេន ញាណេន បរិមទ្ទតិ. តត្ថ អបរាបរំ ញាណំ ចារេន្តោ បរិវត្តេតិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាវីថិំ ឱគាហតី’’តិ. វុត្តនយេនេវាតិ ឧទយព្ពយញាណាទីនំ ឧប្បាទនេ វុត្តនយេន. គោត្រភុអនន្តរន្តិ ឯត្ថ គោត្រភុ វិយ គោត្រភុ. បឋមមគ្គបុរេចារិកញាណញ្ហិ បុថុជ្ជនគោត្តាភិភវនតោ, អរិយគោត្តភវនតោ ច និប្បរិយាយតោ គោត្រភូតិ វុច្ចតិ, ឥទំ បន តំសទិសតាយ បរិយាយតោ គោត្រភុ. ឯកច្ចសំកិលេសវិសុទ្ធិយា, បន អច្ចន្តវិសុទ្ធិយា អារម្មណករណតោ ច វោទានន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ បដ្ឋានេ ‘‘អនុលោមំ វោទានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា ១.១.៤១៧). យស្មា បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ ឧប្បាទាទិអភិភវនត្ថំ ឧបាទាយ ‘‘អដ្ឋ គោត្រភុធម្មា សមាធិវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ទស គោត្រភុធម្មា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.៦០) គោត្រភុនាមេនេវេតំ អាគតំ, តស្មា ឥធាបិ ‘‘គោត្រភុអនន្តរ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទុតិយញាណំ និដ្ឋិតំ.

តតិយមគ្គញាណកថាវណ្ណនា

៨១៤. សកិទេវាតិ ឯកវារំយេវ. ‘‘ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា’’តិ ឥមិនា បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ ចត្តារោ វជ្ជេត្វា ឯកោវ គហិតោ. ឯកច្ចោ ឥធ សកទាគាមិផលំ បត្វា ឥធេវ លោកេ បរិនិព្ពាតិ, ឯកច្ចោ ឥធ បត្វា ទេវលោកេ បរិនិព្ពាតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាតិ. ឥមេ ចត្តារោបិ ឥធ ន គហិតា. យោ បន ឥធ បត្វា ទេវលោកេ យាវតាយុកំ វសិត្វា បុន ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាតិ, អយំ ឯកោវ ឥធ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសប្បហានាយាតិ តេសំយេវ សកទាគាមិមគ្គេន តនុកតានំ សំយោជនានំ និរវសេសប្បហានាយ. បដិសន្ធិវសេន កាមភវស្ស អនាគមនតោ អនាគាមី.

តតិយញាណំ និដ្ឋិតំ.

ចតុត្ថមគ្គញាណកថាវណ្ណនា

៨១៥. ឱបបាតិកោតិ ឧបបាតយោនិកោ. ឥមិនាស្ស គព្ភសេយ្យា បដិក្ខិត្តា. តត្ថ បរិនិព្ពាយីតិ តត្ថ សុទ្ធាវាសេ បរិនិព្ពាយិតា. អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកាតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន តស្មា លោកា ឥធ អនាវត្តនសភាវោ, ពុទ្ធទស្សនធម្មស្សវនានំ បនត្ថាយ អាគមនំ ហោតិយេវ.

រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានំ អនវសេសប្បហានាយាតិ ឯតេសំ បញ្ចន្នំ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានំ និស្សេសប្បជហនត្ថាយ. តត្ថ រូបភវេ ឆន្ទរាគោ រូបរាគោ. អរូបភវេ ឆន្ទរាគោ អរូបរាគោ. មានោ អរហត្តមគ្គវជ្ឈមានោ. តថា ឧទ្ធច្ចាវិជ្ជា.

ចតុត្ថញាណំ និដ្ឋិតំ.

អរហន្តបុគ្គលកថាវណ្ណនា

៨១៦. មហាខីណាសវោតិ មហានុភាវតានិពន្ធនំ បូជាវចនមេតំ, ន ឧបាទាយវចនំ យថា ‘‘មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ. ន ហិ ចូឡខីណាសវោ នាម អត្ថិ. អន្តិមទេហំ ធារេតីតិ អន្តិមទេហធារី. ខន្ធកិលេសាភិសង្ខារភារានំ ឱហិតត្តា ឱរោបិតត្តា ឱហិតភារោ. អនុប្បត្តោ សទត្ថំ សកត្ថន្តិ អនុប្បត្តសទត្ថោ. សទត្ថោតិ ច អរហត្តំ វេទិតព្ពំ. តញ្ហិ អត្តុបនិពន្ធនដ្ឋេន, អត្តានំ អវិជហនដ្ឋេន, អត្តនោ បរមត្ថដ្ឋេន ច អត្តនោ អត្ថត្តា សកត្ថោតិ វុច្ចតិ. បរិក្ខីណានិ ទសបិ ភវសំយោជនានិ ឯតស្សាតិ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ. ខន្ធាទិអត្ថំ សម្មា អញ្ញាយ វិមុត្តោតិ សម្មទញ្ញាវិមុត្តោ. អគ្គោ ច សោ ទក្ខិណេយ្យោ ច, អគ្គទក្ខិណំ វា អរហតីតិ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ.

ពោធិបក្ខិយកថាវណ្ណនា

៨១៧. ចតុន្នំ មគ្គញាណានំ វសេន ចតុញាណាយ. អានុភាវវិជាននត្ថន្តិ សតិបដ្ឋានបារិបូរិអាទិកស្ស អានុភាវស្ស ពោធនត្ថំ.

បរិបុណ្ណា ពោធិបក្ខិយា ឯតស្សាតិ បរិបុណ្ណពោធិបក្ខិយោ, មគ្គោ. តស្ស ភាវោ បរិបុណ្ណពោធិបក្ខិយភាវោ. វុដ្ឋានពលេហិ សម្បយុត្តតាវ វុដ្ឋានពលសមាយោគោ, យេ សំយោជនាទយោ យេន បឋមមគ្គាទិនា បហាតព្ពា.

៨១៨. ពុជ្ឈនដ្ឋេន វា ពោធោ, មគ្គចិត្តុប្បាទោ. តស្ស ពុជ្ឈនកិរិយាយ អនុគុណភាវតោ បក្ខេ ភវាតិ ពោធិបក្ខិយា.

៨១៩. តេសុ ពោធិបក្ខិយេសុ. អារម្មណេសូតិ កាយាទិអារម្មណេសុ. ឱក្ខន្ទិត្វាតិ អនុបវិសិត្វា. បក្ខន្ទិត្វាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧបដ្ឋានតោតិ អសុភាការាទិគ្គហណវសេន ឧបគន្ត្វា អវដ្ឋានតោ. កាយាទីសុ អសុភាការាទិគ្គហណំ បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានវសេន សុភសញ្ញាទិបហានកិច្ចសាធនំ មគ្គសតិបដ្ឋានវសេន វេទិតព្ពំ. តត្ថ ហិ ឯកាវ សតិ ចតុកិច្ចសាធនវសេន បវត្តតិ.

៨២០. បទហន្តីតិ វាយមន្តិ, កាយចិត្តានិ បគ្គណ្ហន្តិ វា. អសោភាហេតូនំ សំកិលេសធម្មានំ បជហនេន, សោភាហេតូនញ្ច វោទានធម្មានំ ភាវនេន សោភនំ, សុន្ទរន្តិ អត្ថោ. សេដ្ឋភាវាវហនតោតិ បាសំសតមភាវសាធនតោ. បធានភាវការណតោតិ ឧត្តមភាវហេតុតោ.

៨២១. បុព្ពេ វុត្តេនាតិ ឥទ្ធិវិធញាណនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៩) វុត្តេន. ឥជ្ឈនដ្ឋោ និប្ផជ្ជនដ្ឋោ, បដិលាភសម្បទា វា, យេន វា ឥជ្ឈន្តិ ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តិ, តំ ឥជ្ឈនំ. សមាធិបធានសង្ខារបមុខា មគ្គធម្មា ឥធ ‘‘ឥទ្ធី’’តិ អធិប្បេតា. បុព្ពង្គមដ្ឋោ អធិបតិបច្ចយភាវោ. តស្មា សោតាបត្តិមគ្គោ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, តស្មា សម្បយុត្តា ឆន្ទាទយោ បុព្ពង្គមដ្ឋេន បាទោ. តស្សា ឯវ ផលភូតាយ វុដ្ឋានគាមិនិយា ឆន្ទាទយោ បុព្ពភាគការណដ្ឋេន បាទោ. សោតិ ឥទ្ធិបាទោ. ឥមេ លោកុត្តរាវាតិ ឥមេ យថាវុត្តា ឆន្ទាទយោ ឧត្តរចូឡភាជនីយេ អាគតនយេន លោកុត្តរា វេទិតព្ពា. ឆន្ទាទិអធិបតិវសេន បដិលទ្ធធម្មាបិ ផស្សាទយោ ឥទ្ធិបាទា ហោន្តីតិ អត្ថោ. កាមញ្ចេត្ថ ឥទ្ធិបាទោ នោ អធិបតិ, អធិបតិ វា នោ ឥទ្ធិបាទោ នាម នត្ថិ, យថា បន ឯកស្មិំ រជ្ជេ រជ្ជារហេសុ ចតូសុ រាជកុមារេសុ ឯកស្មិំ កាលេ ឯកោវ រជ្ជមនុសាសតិ, ន សព្ពេ, ឯវំ ឯកមេកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ ឯកោវ អធិបតិ, ឥទ្ធិបាទោ ច ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

៨២២. អស្សទ្ធិយំ សទ្ធាបដិបក្ខា អកុសលា ធម្មា, អវត្ថុគតោ បសាទបតិរូបកោ មិច្ឆាធិមោក្ខោ វា. កោសជ្ជំ ថិនមិទ្ធបធានោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ. បមាទោ សតិសម្មោសោ តថាបវត្តា អកុសលា ខន្ធា. អភិភវនសង្ខាតេន អធិបតិយដ្ឋេនាតិ អស្សទ្ធិយាទីនំ អភិភវនតោ អភិភវនន្តិ វត្តព្ពេន អធិមោក្ខបគ្គហឧបដ្ឋានអវិក្ខេបបជាននស្ស ឯកលក្ខណេន សម្បយុត្តធម្មេសុ អធិបតិយដ្ឋេន. អស្សទ្ធិយាទីហិ ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, តស្មា អកម្បិយដ្ឋេន ច សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន ច ពលន្តិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

៨២៣. ពុជ្ឈនកសត្តស្សាតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បដិវិជ្ឈនកសត្តស្ស. យោ ហេសោ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ សតិអាទិធម្មសាមគ្គិយា ករណភូតាយ ពុជ្ឈតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ ពោធីតិ វុច្ចតិ អរិយសាវកោ, តស្ស ពោធិស្ស ពុជ្ឈនកសត្តស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. និយ្យានិកដ្ឋេនាតិ វដ្ដតោ និស្សរណដ្ឋេន.

៨២៤. បុព្ពភាគេ នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ចុទ្ទសវិធេនាតិ អានាបានឥរិយាបថចតុសម្បជញ្ញបដិក្កូលមនសិការធាតុមនសិការបព្ពានិ, នវ សិវថិកបព្ពានិ ចាតិ ឯវំ ចុទ្ទសវិធេន. កាយំ បរិគ្គណ្ហតោ ច កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ លព្ភតិ, ន វេទនាទយោ បរិគ្គណ្ហតោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘សុខំ វេទន’’ន្តិអាទិនាតិ វា ‘‘សាមិស’’ន្តិអាទិនាតិ វា ‘‘និរាមិស’’ន្តិអាទិនាតិ វា ឯវំ នវវិធេន. សរាគទោសមោហសំខិត្តមហគ្គតសមាហិតសឧត្តរវិមុត្តបទានំ សបដិបក្ខានំ វសេន សោឡសវិធេន. នីវរណុបាទានក្ខន្ធាយតនពោជ្ឈង្គសច្ចបព្ពានំ វសេន បញ្ចវិធេន. ឥមស្មិំ អត្តភាវេតិ បច្ចុប្បន្នេ អត្តភាវេ. អនុប្បន្នបុព្ពន្តិ អត្តនោ អភូតបុព្ពំ. បរស្ស ឧប្បន្នំ អកុសលំ ទិស្វា តន្និមិត្តញ្ច វធពន្ធារហាទីនីតិ អធិប្បាយោ. តស្សាតិ តាទិសស្ស. ភវតិ ហិ តំសទិសេបិ តព្ពោហារោ យថា ‘‘តានិយេវ ឱសធានី’’តិ. តស្ស បហានាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឈានវិបស្សនា ឥតោ អញ្ញស្មិំ អត្តភាវេ ឧប្បន្នបុព្ពាបិ សិយុន្តិ វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នបុព្ព’’ន្តិ, ឆន្ទិទ្ធិបាទសម្មាវាចានំយេវ គហណំ. តេសុ វុត្តេសុ សេសិទ្ធិបាទសេសវិរតិយោ អត្ថតោ វុត្តាវ ហោន្តីតិ លក្ខណហារវសេន អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តិ បុព្ពភាគេ ឯតេ សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទា. ចតុន្នំ ញាណានន្តិ ចតុន្នំ អរិយមគ្គញាណានំ. កាមំ សព្ពេបិ ពោធិបក្ខិយធម្មា មគ្គចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នាវ, តថាបិ សាតិសយោ សម្មប្បធានព្យាបារោ មគ្គក្ខណេតិ វុត្តំ ‘‘ផលក្ខណេ ឋបេត្វា ចត្តារោ សម្មប្បធានេ’’តិ. អវសេសា តេត្តិំស លព្ភន្តិ, តេ ច ខោ បរិយាយតោ, ន និប្បរិយាយតោតិ អធិប្បាយោ.

៨២៥. សេសេសុ បនាតិ ឥទ្ធិបាទាទីសុ បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ. យថា សតិវីរិយេសុ ‘‘សតិបដ្ឋានំ សម្មប្បធាន’’ន្តិ សង្ខិបនវសេន ហាបនំ, ‘‘កាយានុបស្សនា’’តិអាទិវិភាគទស្សនវសេន វឌ្ឍនំ អត្ថិ, ឦទិសំ ហាបនវឌ្ឍនំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

៨២៦. ឥទានិ សព្ពេសុ ឯវ យថារហំ លព្ភមានវិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តេសូតិ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ. ឆទ្ធាតិ ឯកធា ទ្វេធា ចតុធា បញ្ចធា អដ្ឋធា នវធាតិ ឯវំ ឆប្បការេន តេ ភវន្តិ.

ឆន្ទិទ្ធិបាទាទិវសេនាតិ ឆន្ទោ ឆន្ទិទ្ធិបាទវសេនេវ, ចិត្តំ ចិត្តិទ្ធិបាទវសេនេវ, បីតិបស្សទ្ធិឧបេក្ខា ពោជ្ឈង្គវសេនេវ, សង្កប្បាទយោ មគ្គវសេនេវាតិ ឯវំ នវ ឯកវិធាវ ហោន្តិ.

ចុទ្ទសេវ អសម្ភិន្នាតិ សតិ វីរិយំ ឆន្ទោ ចិត្តំ បញ្ញា សទ្ធា សមាធិ បីតិ បស្សទ្ធិ ឧបេក្ខា សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោតិ ឥមេ អសម្ភិន្នា បទន្តរសម្ភេទេន វិនា អគ្គហិតគ្គហណេន គយ្ហមានា ចុទ្ទសេវ ច សភាវធម្មា. ចុទ្ទសាតិ ច ឧក្កំសបរិច្ឆេទេន វុត្តំ. តញ្ច ខោ បឋមជ្ឈានិកមគ្គចិត្តុប្បាទវសេន, ទុតិយជ្ឈានិកេ បន សម្មាសង្កប្បាភាវតោ តេរស, តតិយចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានិកេសុ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គាភាវតោ ទ្វាទស ហោន្តិ. ‘‘សត្តតិំសប្បភេទតោ’’តិ ឥទម្បិ ឧក្កំសវសេនេវ វុត្តំ, អវកំសតោ បន វុត្តនយេន ឯកស្មិំ ខណេ ឆត្តិំស, បញ្ចតិំស ហោន្តិ, ចតុន្នំ អធិបតីនំ ឯកជ្ឈំ អនុប្បជ្ជនតោ ឯកស្មិំ ខណេ ឯកស្សេវ ឥទ្ធិបាទស្ស សម្ភវោតិ ទ្វត្តិំស ច ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

សត្តតិំសបភេទតោ កថន្តិ អាហ ‘‘សកិច្ចនិប្ផាទនតោ’’តិអាទិ, ឯកច្ចស្ស សភាវតោ ឯកស្សាបិ អត្តនោ អានុភាវានុរូបកាយានុបស្សនាទិតំតំកិច្ចសាធនតោតិ អត្ថោ. សរូបេន ច វុត្តិតោតិ អភេទស្ស ចិត្តិទ្ធិបាទាទិកស្ស សរូបេនេវ បវត្តនតោ ច.

ឯត្ថាតិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយំ. កស្មា បន ពោធិបក្ខិយេសុ ឈានកោដ្ឋាសោ ន គហិតោ, ននុ ឈានរហិតោ អរិយមគ្គោ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, តតោ ឯវ ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ពោធិបក្ខិយេសុ ឈានំ ន គហិត’’ន្តិ លក្ខណូបនិជ្ឈានលក្ខណស្ស ឈានស្ស មគ្គគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. តញ្ហិ សន្ធាយ ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតី’’តិអាទិ (ធ. ស. ២៧៧, ៣៤៣ អាទយោ) វុត្តំ. អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណស្ស បនេត្ថ សម្ភវោ ឯវ នត្ថិ. អបរោ នយោ – កស្មា បន ពោធិបក្ខិយេសុ ឈានកោដ្ឋាសោ ន គហិតោ, ននុ ឈានរហិតោ អរិយមគ្គោ នត្ថិ, ន ច តំ បដិបទា វិយ ឯកន្តបុព្ពភាគិយំ, នាបិ ឯកច្ចបដិសម្ភិទា វិយ មគ្គនិស្សន្ទោ, អថ ខោ មគ្គចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នោ, យតោ ‘‘លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតី’’តិ (ធ. ស. ២៧៧, ៣៤៣ អាទយោ) វុត្តំ, មគ្គមគ្គបរិវារធម្មា ច ពោធិបក្ខិយធម្មាតិ? វុច្ចតេ – យំ តាវ វុត្តំ ឈានរហិតោ អរិយមគ្គោ នត្ថី’’តិ, តត្ថ ន អរិយមគ្គសម្បយោគមត្តេន ឈានស្ស ពោធិបក្ខិយតា លព្ភតិ អតិប្បសង្គតោ. អាហារាទីនម្បិ ហិ ពោធិបក្ខិយតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. ឯតេន មគ្គចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នតា ពោធិបក្ខិយភាវស្ស អការណន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ.

យំ បន វុត្តំ ‘‘មគ្គមគ្គបរិវារធម្មា ច ពោធិបក្ខិយា’’តិ, តត្ថ បរិវារដ្ឋោ កិំ សហបវត្តិអត្ថោ, ឧទាហុ បរិក្ខារដ្ឋោតិ? យទិ បុរិមោ បក្ខោ, សោ បគេវ និល្លោចិតោ. អថ ទុតិយោ, ឥទំ វិចារេតព្ពំ. កថំ បវត្តមានំ ឈានំ មគ្គស្ស បរិក្ខារោ? យទិ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន, ឯវំ សតិ ផស្សាទីនម្បិ មគ្គបរិក្ខារតា អាបជ្ជតិ. អថ បដិបក្ខវិធំសនេន, ន សព្ពេ ឈានធម្មា បដិបក្ខវិធំសនសមត្ថា. ន ហិ វិចារោ, វេទនា ច កស្សចិ សំកិលេសធម្មស្ស ឧជុបដិបក្ខភាវេន បវត្តន្តិ. យំ បន បេដកេ ‘‘សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស, វិចារោ វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ’’តិ វុត្តំ, តំ បរិយាយេន វុត្តំ. ន ហិ សុខំ សយំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បដិបក្ខោ, បដិបក្ខស្ស បន សមាធិស្ស បច្ចយតាយ បដិបក្ខោ. ន ច វិចារោ បញ្ញា វិយ, អធិមោក្ខោ វិយ វា វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ, បដិបក្ខស្ស បដិរូបតាយ បន បដិបក្ខោ វុត្តោ. តថា បីតិបិ ន ព្យាបាទស្ស អទោសោ វិយ ឧជុបដិបក្ខោ, អទោសសម្បយោគតោ បន បដិបក្ខោ វុត្តោ. តេន វុត្តំ ‘‘តំ បរិយាយេន វុត្ត’’ន្តិ. វិតក្កសមាធយោ ឯវ បន ឈានធម្មេសុ ឧជុកំ បដិបក្ខវិធំសនសមត្ថាតិ បដិបក្ខវិទ្ធំសនសមត្ថស្ស បរិបុណ្ណស្ស ឈានកោដ្ឋាសស្ស អភាវតោ ន ចស្ស ពោធិបក្ខិយេសុ សង្គហោ កតោ. យស្មា បន សម្មាសង្កប្បោ, សម្មាសមាធិ ច មគ្គបរិយាបន្នា ឈានធម្មា, តស្មា តេ សន្ធាយ តំសម្បយុត្តតាយ វា ឥតរេបិ គហេត្វា បរិយាយេន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិក’’ន្តិអាទិ (ធ. ស. ២៧៧).

វុដ្ឋានពលសមាយោគកថាវណ្ណនា

៨២៧. វុដ្ឋានំ និមិត្តតោ, បវត្តតោ ច វុដ្ឋានំ. ពលសមាយោគោ សមថវិបស្សនាពលេហិ សម្បយុត្តតា. បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន ទុក្ខាទីសុ វិសេសទស្សនដ្ឋេន មគ្គបញ្ញាបិ វិបស្សនាតិ វុច្ចតីតិ ‘‘លោកិយវិបស្សនា’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (បដិ. ម. ២.៥). និមិត្តារម្មណត្តា នេវនិមិត្តា វុដ្ឋាតិ, បវត្តិ…បេ… ឆិន្ទនតោ ន បវត្តា វុដ្ឋាតីតិ យោជនា. តត្ថ និមិត្តតោ វុដ្ឋានំ សង្ខារនិមិត្តំ និស្សជ្ជិត្វា និព្ពានារម្មណករណំ. បវត្តតោ វុដ្ឋានំ ហេតុនិរោធេន អាយតិំ វិបាកប្បវត្តស្ស អនុប្បវត្តិធម្មតាបាទនំ. តេនាហ ‘‘សមុទយស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា ន វុដ្ឋាតី’’តិ.

ទុភតោតិ ឧភតោ, ទ-ការាគមំ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. ទុភាតិ វា បទន្តរមេវេតំ ឧភយសទ្ទេន សមានត្ថំ. ទស្សនដ្ឋេនាតិ បរិញ្ញាភិសមយាទិលក្ខណេន ចតុសច្ចទស្សនដ្ឋេន. មិច្ឆាទិដ្ឋិយាតិ ទ្វាសដ្ឋិប្បភេទាយបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា. តទនុវត្តកកិលេសេហីតិ អបាយគមនីយតាយ តស្សា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា អនុវត្តកេហិ វិចិកិច្ឆាទិកិលេសេហិ. ខន្ធេហីតិ ឯត្ថាបិ តទនុវត្តកសទ្ទោ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ. តេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិបច្ចយា ឧប្បជ្ជនារហា វេទិតព្ពា. មិច្ឆាសង្កប្បាតិអាទីសុបិ តទនុវត្តកកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋាតិ. ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ វុដ្ឋាតីតិ បាឡិ សំខិត្តា. យថា មិច្ឆាទិដ្ឋិមិច្ឆាសង្កប្បា, ឯវំ មិច្ឆាវាចាទយោបិ អបាយគមនីយា ឯវ វេទិតព្ពា. មិច្ឆាវាចាកម្មន្តាជីវា ចេតនាសភាវា. មិច្ឆាសតិ តថាបវត្តា ចត្តារោ ខន្ធា. ឧបរិមគ្គត្តយេ សម្មាទិដ្ឋិ តំតំមគ្គវជ្ឈា មានតោ វុដ្ឋាតិ. សោ ហិ ‘‘អហមស្មី’’តិ បវត្តិយា ទិដ្ឋិដ្ឋានិយោ, មិច្ឆាមគ្គតោ បនេត្ថ វុដ្ឋានំ អនុទ្ធរិត្វា តំតំមគ្គវជ្ឈសំយោជនានុសយេហេវ វុដ្ឋានំ ឧទ្ធដំ.

អណុសហគតាតិ អណុភាវំ គតា បត្តា, តនុភូតាតិ អត្ថោ.

៨២៨. ឯវំ វុដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ពលសមាយោគំ ទស្សេតុំ ‘‘លោកិយានញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. សមថពលំ អធិកំ ហោតិ សមាធិភាវនាភាវតោ. វិបស្សនាពលំ អធិកំ ហោតិ ញាណុត្តរត្តា វិបស្សនាភាវនាយ. សមានភាវេន យុគេ នទ្ធា ពទ្ធា វិយ ហោន្តីតិ យុគនទ្ធា. តេនាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនដ្ឋេនា’’តិ, កិច្ចតោ អនូនាធិកភាវេនាតិ អត្ថោ. តតោ ឯវ សមាយោគោតិ សមបរិច្ឆេទយោគោតិ អត្ថោ.

សមាធិបដិបក្ខទស្សនត្ថំ ‘‘ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេហី’’តិ វុត្តំ, ឧទ្ធច្ចបធានេហិ កិលេសេហីតិ អធិប្បាយោ. អវិក្ខេបោ សមាធីតិ សមុច្ឆិន្ទនេន វិក្ខេបស្ស ឧជុបដិបក្ខភូតោ សមាធិ. និរោធគោចរោតិ និព្ពានារម្មណោ. វុដ្ឋានដ្ឋេនាតិ វុដ្ឋានកភាវេន និមិត្តតោ, បវត្តតោ ច វុដ្ឋហមានវសេន. ឯករសាតិ សមានកិច្ចា.

បហាតព្ពធម្មបហានកថាវណ្ណនា

៨២៩. យេ ធម្មាតិ យេ សំកិលេសធម្មា. សំយោជនាទីសុ សំយោជនដ្ឋេន ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនានិ, វិពាធនដ្ឋេន, ឧបតាបនដ្ឋេន វា កិលេសា, មិច្ឆាសភាវាតិ មិច្ឆត្តា, លោកេ ធម្មា លោកបរិយាបន្នា ធម្មាតិ លោកធម្មា, មច្ឆេរស្ស ភាវោ, កម្មំ វាតិ មច្ឆរិយំ, វិបរីតដ្ឋេន វិបល្លាសា, គន្ថនដ្ឋេន គន្ថា, អយុត្តា គតីតិ អគតិ, អាសវន្តីតិ អាសវា, ឱហនន្តីតិ ឱឃា, យោជនដ្ឋេន យោគា, នីវរន្តីតិ នីវរណានិ, ធម្មសភាវំ អតិក្កម្ម បរតោ អាមសន្តីតិ បរាមាសា, ភុសំ អាទិយន្តីតិ ឧបាទានានិ, អប្បហីនភាវេន សន្តានេ អនុ អនុ សេន្តីតិ អនុសយា, មលីនភាវករណដ្ឋេន មលា, អកុសលកម្មានិ ច តានិ សុគតិទុគ្គតីនំ, តត្ថ និព្ពត្តនកសុខទុក្ខានញ្ច បថា ចាតិ អកុសលកម្មបថា, ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ឯត្ថាតិ ចិត្តុប្បាទោ, ចិត្តចេតសិករាសិ, អកុសលោ ច សោ ចិត្តុប្បាទោ ចាតិ អកុសលចិត្តុប្បាទោតិ អកុសលសទ្ទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ខន្ធេហិ ខន្ធានន្តិ ឥធលោកក្ខន្ធេហិ បរលោកក្ខន្ធានំ. យាវញ្ហិ តេតិ តេ រូបរាគាទយោ យាវ បវត្តន្តិ ន សមុច្ឆិជ្ជន្តិ, តាវ ឯតេសំ ខន្ធផលទុក្ខានំ អនុបរមោ អវិច្ឆេទោតិ. ឯតេន តេសំ សំយោជនត្ថំ វិភាវេតិ. ឧទ្ធន្តិ រូបារូបភវេសុ, តតិយមគ្គុប្បត្តិយា វា ឧទ្ធំ. ឧទ្ធំ ភជន្តីតិ ឧទ្ធំភាគា, រូបារូបភវា, តេសំ អវិច្ឆេទហេតុតាយ ហិតានិ ឧទ្ធំភាគិយានិ.

កិលិស្សន្តិ, កិលេសេន្តិ ចាតិ ទុវិធម្បិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សយំ សំកិលិដ្ឋត្តា’’តិអាទិមាហ.

មិច្ឆាវិមុត្តិ ‘‘លោកថូបិកាទីសុ មោក្ខោ’’តិ បវត្តមិច្ឆាវិមោក្ខោ. អភិនិវិសនាទិវសេន មិច្ឆា វិបរីតំ ន សម្មា បវត្តនតោ មិច្ឆាញាណំ មោហោវ.

លោកប្បវត្តិយាតិ ខន្ធប្បវត្តិយំ សតិ. អនុបរមធម្មកត្តាតិ បុញ្ញបាបវសេន អបរាបរំ អវិច្ឆិជ្ជនតោ. ‘‘លាភហេតុកោ លាភោ’’តិអាទិនា ការណោបចារេន.

អាវាសេ មច្ឆរិយំ, អាវាសហេតុកំ វា មច្ឆរិយំ អាវាសមច្ឆរិយំ.

តយោតិ វត្ថុំ អភិន្ទិត្វា វុត្តំ, ភិន្ទិត្វា បន វុច្ចមានេ ទ្វាទស ហោន្តិ.

គន្ថករណំ ការណភាវេន បដិពទ្ធតាករណំ គន្ថនន្តិ តំ រូបកាយេបិ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘នាមកាយស្ស ចេវ រូបកាយស្ស ចា’’តិ. តត្ថ ព្យាបាទស្សាបិ អភិសជ្ជនុបនយ្ហវសេន បវត្តនតោ គន្ថនដ្ឋោ វេទិតព្ពោ, យតោ តស្ស បដិឃសំយោជនភាវោ វុត្តោ.

ឆន្ទទោសមោហភយេហីតិ ឆន្ទទោសមោហភយហេតុ. តញ្ហីតិ អកត្តព្ពករណំ, កត្តព្ពាករណញ្ច.

សវនាតិ បវត្តនតោ. សវនតោតិ កិលេសាសុចិភាវេន វិស្សន្ទនតោ. បុន សវនតោតិ បសវនតោ.

អាកឌ្ឍនដ្ឋេន, ទុរុត្តរណដ្ឋេន ចាតិ ឯតេន ឱឃា វិយ ឱឃាតិ ទស្សេតិ. អារម្មណេន, ទុក្ខេន ច វិយោគស្ស អប្បទានសង្ខាតេន យោជនដ្ឋេន យោគាតិ ទស្សេតិ, សំកិលេសករណដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. តេសញ្ញេវាតិ កាមរាគាទីនំយេវ. តេ ហិ សោតវសេន វត្តមានា សោតោ វិយ សោតបតិតេ សត្តេ អបាយសមុទ្ទំ បាបេន្តិ, សំសារសមុទ្ទតោ ច សីសំ ឧក្ខិបិតុំ ន ទេន្តិ, យថាគហិតញ្ច អារម្មណំ វិស្សជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ, យាទិសញ្ច បាបំ កត្វា ទុក្ខប្បត្តេ បុនបិ តាទិសេន យោជេន្តិ.

ចិត្តស្សាតិ កុសលចិត្តស្ស, វិសេសតោ ឈានចិត្តស្ស. អាទិតោ វរណំ អាវរណំ. កិលេសវាសនំ នេត្វា វរណំ នីវរណំ. កុដ្ដកវាដាទីហិ វិយ បិទហនំ បដិច្ឆាទនំ, តំ បន កុសលាទីនិ សង្គណ្ហិតុំ, បរិញ្ញាតុំ, ញាតុញ្ច អប្បទានវសេន ទដ្ឋព្ពំ.

តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សភាវន្តិ កាយាទិកស្ស តស្ស តស្ស ធម្មស្ស អសុភាទិសភាវំ. អភូតំ សភាវន្តិ សុភាទិសភាវំ.

ថាមគតដ្ឋេនាតិ ថាមគតភាវេន. ថាមគតន្តិ ច អនញ្ញសាធារណោ កាមរាគាទីនំ សភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. យេន តេ ឯវ ភគវតា ‘‘អនុសយា’’តិ វុត្តា. អនុសយនញ្ច មគ្គេន អប្បហីនភាវេន បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហតា. តេនាហ ‘‘បុនប្បុនំ កាមរាគាទីនំ ឧប្បត្តិហេតុភាវេន អនុសេន្តិយេវា’’តិ.

ទុម្មោចនីយភាវេន បវត្តិំ សន្ធាយាហ ‘‘តេលញ្ជនកលលំ វិយា’’តិ.

៨៣០. សេសាតិ អនបាយគមនីយា. សុខុមា កាមរាគបដិឃាតិ សម្ពន្ធោ. ចតុត្ថញាណវជ្ឈា ឯវាតិ អវធារណេន បឋមញាណាទិវជ្ឈតា និវត្តីយតិ. តយិទំ និយមទស្សនំ អញ្ញត្ថាបិ នេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បរតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘និយមំ ន ករិស្សាមា’’តិ ឯតេន និយមេ អកតេ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈតាបិ អនុញ្ញាតា ឯវ ហោតីតិ.

លោភ…បេ… ចតុត្ថញាណវជ្ឈានីតិអាទីសុ បឋមញាណាទីហិ ហតាបាយគមនីយាទិភាវានីតិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អាទិសទ្ទេន ឱឡារិកសុខុមតា គហិតា.

យសេតិ បរិវារេ.

អគតីសុ ឆន្ទាទយោ កិញ្ចាបិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈា, តថាបិ តំមូលកស្ស អកត្តព្ពករណស្ស, កត្តព្ពាករណស្ស ច អបាយគមនីយតាយ បឋមមគ្គវជ្ឈា.

កតាកតាកុសលាកុសលវិសយំ យំ វិប្បដិសារភូតំ កុក្កុច្ចំ, តំ ឥធ តតិយញាណវជ្ឈំ វុត្តំ. យំ បន ‘‘កុក្កុច្ចបកតតាយ អាបត្តិមាបជ្ជតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤៣៨; កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វុត្តំ កុក្កុច្ចំ, តំ សន្ធាយ ‘‘កុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១១៧៦) អដ្ឋសាលិនិយំ វុត្តំ. តស្មា ទ្វិន្នំ វចនានំ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អញ្ញេសុបិ ឯទិសេសុ ឋានេសុ អធិប្បាយោ មគ្គិតព្ពោ, ន វិរោធតោ បច្ចេតព្ពោ. ឱឡារិកានវសេសប្បហានំ វា សន្ធាយ កុក្កុច្ចស្ស បឋមតតិយញាណវជ្ឈតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘ភគវតា បដិក្ខិត្តំ អនុវសិត្វា អនុវសិត្វា អាវសថបិណ្ឌំ ភុញ្ជិតុ’’ន្តិ, ‘‘កុក្កុច្ចាយន្តោ ន បដិគ្គហេសី’’តិ (បាចិ. ២០៤) បន អាគតំ កុក្កុច្ចំ, ន នីវរណំ អរហតោ ឧប្បជ្ជនតោ, នីវរណបដិរូបកំ បន ‘‘កប្បតិ ន កប្បតី’’តិ វីមំសនភូតំ វិនយកុក្កុច្ចំ នាម, តំ តថាបវត្តចិត្តុប្បាទោវ.

កាមរាគបដិឃានុសយា អណុសហគតា តតិយញាណវជ្ឈា. ឱឡារិកានំ បន ទុតិយញាណវជ្ឈតា ហេដ្ឋា វុត្តនយាវ.

ចិត្តុប្បាទគ្គហណេន ចេត្ថ មក្ខបឡាសមាយាសាឋេយ្យបមាទថម្ភសារម្ភាទីនំ សង្គហោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៣១. អផលោ វាយាមោតិ ឯត្ថ អតីតានំ តាវ បជហនេ អផលោ ហោតុ វាយាមោ និរុទ្ធត្តា, អនាគតានំ បន កថន្តិ តេសម្បិ វក្ខមានំ អវិបរីតមត្ថំ អជានន្តោ នត្ថិតាមត្តំ គហេត្វា ចោទេតិ, តថាបិ ‘‘អផលោ’’តិ បុព្ពេ បហាតព្ពានំ នត្ថិតាយ ចោទនា កតា, ឥទានិ បហានស្ស. យទិ ហិ បហានំ អត្ថិ, កថំ បហាតព្ពា សន្តិ? អថ បហាតព្ពា សន្តិ, កថំ បហានំ ហោតិ? បហាតព្ពា ច សន្តិ, បហានញ្ច ហោតីតិ វិប្បដិសិទ្ធមេតំ. កស្មា? បហាតព្ពេសុ សន្តេសុ បហានស្ស អសម្ភវតោ តទុបគោ វាយាមោ អផលោ អាលោកតមានំ សហាវដ្ឋានេ សតិ អាលោកស្ស អផលតា វិយ. អថាបិ កថញ្ចិ បហានំ សិយា? សំកិលេសិកា ច មគ្គភាវនា អាបជ្ជតិ បហាតព្ពបហាយកានំ សហាវដ្ឋានតោ. វិប្បយុត្តតា វា កិលេសានំ ចិត្តវិប្បយុត្តសង្ខារវាទីនំ វិប្បយុត្តសង្ខារានំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. តំ បន នេសំ វាទីនំ យថា មតិមត្តំ, ឯវមិធាបីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ច បច្ចុប្បន្នកិលេសោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ នាម អត្ថី’’តិ. អរូបធម្មា ហិ ឯកវត្ថុកាទិភាវេន វត្តមានា ខណត្តយបរិយាបន្នា បច្ចុប្បន្នា, តេ កថំ ចិត្តេន វិប្បយុត្តា នាម សិយុំ, តស្មា នត្ថេវ វិប្បយុត្តតា កិលេសានំ. អាវេណិកាតិ អសាធារណា, សយមេវ ឧប្បាទិតា បាឡិ អនារុឡ្ហាតិ អធិប្បាយោ. បាឡិយំយេវ ហិ បដិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ស្វាយំ បុគ្គលោ. ហញ្ចីតិ យទិ.

វិនិពទ្ធោតិ មានេន បត្ថទ្ធចិត្តោ. បរាមដ្ឋោតិ មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោ. ថាមគតោតិ ថាមគតកិលេសោ ថិរភាវគតានុសយោ. តេន ហិ នត្ថិ មគ្គភាវនាតិ យស្មា តីសុបិ កាលេសុ កិលេសានំ បហានំ ន យុជ្ជតិ, តិកាលិកា ច កិលេសា, តស្មា នត្ថិ មគ្គភាវនា, តាយ សាធេតព្ពំ កិច្ចំ នត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ន ហិ នត្ថិ មគ្គភាវនា’’តិអាទិនា ចតុក្ខត្តុំ វុត្តស្ស បដិក្ខេបស្ស បដិក្ខេបោ. ឥទំ វុត្តំ ‘‘បាឡិយំយេវ ហី’’តិអាទិំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ឯវមេវាតិ យថា អជាតផលេ តរុណរុក្ខេ មូលេ ឆិន្នេ អសតិ ឆេទនេ អាយតិំ ឧប្បជ្ជនារហានិ ឆេទនបច្ចយា អនុប្បជ្ជមានានិ វិនដ្ឋានិ នាម ហោន្តិ, ឯវមេវ មគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហា កិលេសា មគ្គភាវនាយ អនុប្បជ្ជមានា ‘‘បហីនា’’តិ វុច្ចន្តីតិ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. ឧប្បាទោតិ ឧប្បាទសីសេន ឧប្បាទវន្តោ ខន្ធា វុត្តា. អនុប្បាទេតិ និព្ពានេ. អជាតាយេវ ន ជាយន្តិ, តស្មា បហីនា នាម ហោន្តីតិ ‘‘នត្ថិ កិលេសប្បហាន’’ន្តិ បរវាទិនា កតោ បដិក្ខេបោ ‘‘ន ហី’’តិ បដិក្ខិត្តោ. តេ បន នេវ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតា, នាបិ ភវិស្សន្តិ, ន ច ឧប្បន្នាតិ ‘‘អតីតេ កិលេសេ បជហតី’’តិអាទិ ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ហេតុនិរោធាតិ ទុក្ខហេតូនំ កិលេសានំ និរោធា. ទុក្ខនិរោធោតិ អាយតិំ ឧប្បជ្ជនកទុក្ខស្ស និរោធោ. ឧប្បាទបវត្តនិមិត្តាយូហនា បច្ចុប្បន្នភវវសេន គហិតា.

៨៣២. ឯតេនាតិ ‘‘អជាតាយេវ ន ជាយន្តី’’តិអាទិវចនេន. វិបស្សនាយ អារម្មណភូតំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ ភូមិបវត្តិដ្ឋានំ លទ្ធវន្តោ ភូមិលទ្ធា យថា ‘‘អគ្គិអាហិតោ’’តិ, លទ្ធភូមិកាតិ អត្ថោ. វត្តមានាទិឧប្បន្នវិធុរតាយ ភូមិលទ្ធុប្បន្នា ឯវ នាម តេតិ វុត្តំ.

៨៣៣. អនុភវិត្វា, ភវិត្វា ច អបគតំ ភូតាបគតំ. អនុភូតភូតា ហិ ភូតតាសាមញ្ញេន ភូតសទ្ទេន វុត្តា. សាមញ្ញមេវ ហិ ឧបសគ្គេន វិសេសីយតីតិ. អនុភូតសទ្ទោ ច កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវតោ អនុភាវកវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ. វិកប្បគាហវសេន រាគាទីហិ, តព្ពិបក្ខេហិ ច អកុសលំ, កុសលញ្ច អារម្មណរសំ អនុភវតិ, ន វិបាកោ កម្មវេគក្ខិត្តត្តា, នាបិ កិរិយា អហេតុកានំ អតិទុព្ពលតាយ, សហេតុកានញ្ច ខីណកិលេសស្ស ឆឡង្គុបេក្ខាវតោ ឧប្បជ្ជមានានំ អតិសន្តវុត្តិត្តា. ឯត្ថ ច បុរិមនយេ កុសលាកុសលមេវ វត្តុំ អធិប្បាយវសេន ‘‘ភូតាបគត’’ន្តិ វុត្តំ. យំ ‘‘ឧប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា’’តិ (សំ. និ. ៥.៦៥១-៦៦២; វិភ. ៣៩០-៣៩១) ឯត្ថ ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ គហេត្វា តំសទិសានំ បហានំ, វុទ្ធិ ច វុត្តា. បច្ឆិមនយេ ច-សទ្ទេន កុសលាកុសលញ្ច អាកឌ្ឍិត្វា សព្ពំ សង្ខតំ វុត្តំ ភុត្វាបគតភាវាភិធានាធិប្បាយេន. វិបច្ចិតុំ ឱកាសករណវសេន ឧប្បត្តិតំ អតីតំ កម្មញ្ច តតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អារទ្ធោ វិបាកោ ច អនាគតោ ឱកាសកតុប្បន្នោតិ វុត្តោ ឱកាសោ កតោ ឯតេន, ឱកាសោ កតោ ឯតស្សាតិ ច អត្ថទ្វយវសេន, យំ ឧប្បន្នសទ្ទេន វិនាបិ វិញ្ញាយមានំ ឧប្បន្នំ សន្ធាយ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, សញ្ចេតនិកានំ កម្មាន’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១០.២១៧, ២១៩) វុត្តំ.

តាសុ តាសុ ភូមីសូតិ មនុស្សទេវាទិអត្តភាវសង្ខាតេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. តស្មិំ តស្មិំ សន្តានេ អនុប្បត្តិធម្មតំ អនាបាទិតតាយ អសមូហតំ. អសមូហតត្តាយេវ ហិស្ស នត្ថីតិ នវត្តព្ពតាយ ឧប្បន្នវោហារោ.

៨៣៤. ‘‘កា ភូមិ, កោ វា ភូមិលទ្ធោ’’តិ អាសង្កំ និវត្តេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ‘‘វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា’’តិ ឯតេន ខន្ធានំ អបរិញ្ញាតតំ ទស្សេតិ, ន អារម្មណភាវមត្តំ តេភូមកគ្គហណេនេវ តស្ស សិទ្ធត្តា. អបរិញ្ញាតា ហិ ខន្ធា កិលេសានំ ភូមីតិ អធិប្បេតា. ខន្ធេសុ វត្ថុភូតេសុ. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណករណវសេន. អតីតានាគតេ, បគេវ បច្ចុប្បន្នេតិ អធិប្បាយោ. តន្តិ តំ អញ្ញសន្តានគតំ កិលេសជាតំ. តតោ អញ្ញស្មិំ សន្តានេ អារម្មណករណមត្តេន ភូមិលទ្ធំ នាម យទិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ កិលេសជាតស្ស. អប្បហេយ្យតោ បរសន្តតិបតិតត្តា ន កោចិ ភវមូលំ បជហេយ្យ. ភូមិលទ្ធញ្ហិ អនុសយិតំ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. វត្ថុវសេនាតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានវសេន. យត្ថ យត្ថ ភវេ, សន្តានេ វា. បរិញ្ញាតានំ អភូមិភាវតោ ‘‘អបរិញ្ញាតា’’តិ វុត្តំ. ឧប្បាទតោ បភុតីតិ តេសំ ខន្ធានំ ឧប្បជ្ជនតោ បដ្ឋាយ. កិលេសានំ អប្បហីនភាវំ ឋបេត្វា អញ្ញស្ស ការណស្ស អភាវតោ តេសុ ខន្ធេសុ កិលេសជាតំ អនុសេតិ, តស្មា តំ អនុសយិតំ កិលេសជាតំ, តេនេវ អនុសយនសង្ខាតេន អប្បហីនដ្ឋេន ភូមិលទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ.

៨៣៥. តត្ថ ច ភូមិភូតេសុ ខន្ធេសុ ន សព្ពេ សព្ពេសំ វត្ថូ ហោន្តិ, អថ ខោ វិសេសោ អត្ថីតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស យេសូ’’តិអាទិ. តត្ថ យស្សាតិ យស្ស បុគ្គលស្ស. យេសូតិ សតិបិ អជ្ឈត្តភាវសាមញ្ញេ យេសុ អតីតាទិកាមាវចរាទិភេទភិន្នេសុ ខន្ធេសុ. តេ ឯវ យថានុសយិតា ខន្ធា. កិំ បនេតេ កិលេសា អារម្មណំ ករោន្តា វិយ បរិច្ឆិជ្ជ បរិច្ឆិជ្ជ អនុសេន្តីតិ? យតោ តេ ឯវ ខន្ធា តេសំ កិលេសានំ វត្ថូតិ វុត្តា, ន ហេវ ខោ អនុសយានំ វត្ថុំ បរិច្ឆិជ្ជ បវត្តិ អត្ថិ. អតីតាទិកាមាវចរាទិវសេន បន យថាបរិច្ឆិន្នេ វត្ថុស្មិំ យោ កិលេសានំ អប្បហីនដ្ឋោ, សោ បរិច្ឆិជ្ជ បវត្តោ វិយ ហោតីតិ ‘‘អតីតក្ខន្ធេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន វត្ថុវសេន ភូមិលទ្ធំ ហោតីតិ វត្ថុភេទេន សិយា តស្ស ភេទោតិ ទស្សេតិ. តថាវវត្ថិតភាវតោ ឯវ ហិ ‘‘អញ្ញតរោ លោលជាតិកោ តំ រសបថវិំ អង្គុលិយា សាយី’’តិអាទិវចនំ (ទី. និ. ៣.១២០) កាមាវចរក្ខន្ធេសុ អនុសយិតានំ រសតណ្ហាទីនំ រូបារូបាវចរក្ខន្ធេ អតិក្កមិត្វា បុន កាមាវចរក្ខន្ធវត្ថុកតំ វិភាវេតិ. តេនាហ ‘‘តថា កាមាវចរក្ខន្ធេសូ’’តិអាទិ. យថា ចេត្ថ រូបារូបាវចរក្ខន្ធេ អតិក្កមិត្វា បវត្តិ, ឯវំ កាមាវចរក្ខន្ធេ អតិក្កមិត្វា បវត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯស នយោ រូបារូបាវចរេសូ’’តិ.

បរិយុដ្ឋានាភិភវនវសេន ច កិលេសានំ អនុសយនដ្ឋោ អនុមីយតិ តទភាវេ អភាវតោ. យស្ស យេ អនុសយា បហីនា, តេសំ វត្ថុ តេន សមតិក្កន្តំ បរិញ្ញាតត្តាតិ កុតោ នេសំ ភូមិសមញ្ញាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សោតាបន្នាទីសុ បនា’’តិអាទិ. ឥធ វដ្ដមូលកិលេសាតិ អនុសយា អធិប្បេតា, ន អវិជ្ជា, ភវតណ្ហា ច. យំ កិញ្ចិ ចេតនាចេតសិកភេទំ, កាយិកាទិភេទំ វា. ឥតីតិ ឯវំ, អប្បហីនានុសយត្តាតិ អធិប្បាយោ. អស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស. តេ បនេតេ អនុសយា អតីតាទិកាមាវចរាទិវសេន យថាបរិច្ឆិន្នេ តត្ថ តត្ថ វត្ថុស្មិំ អនុសយន្តាបិ តេ តេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ អវិភាគេនេវ វត្ថុំ កត្វា អនុសេន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្សេតំ វដ្ដមូល’’ន្តិអាទិមាហ.

៨៣៦. ឥទានិ តមត្ថំ អន្វយព្យតិរេកវសេន ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘បថវីរសាទិ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. រុក្ខគច្ឆលតាទីនំ បច្ចយភូតោ សសម្ភារបថវិយា រសោ បថវីរសោ. អាបោរសេបិ ឯសេវ នយោ. សាខា នាម ខុទ្ទកសាខា. បសាខោ វិដបោ. រុក្ខបវេណិន្តិ រុក្ខបរាបរំ. សន្តានយមានេតិ អបរាបរំ អនុប្បពន្ធន្តេ.

មណ្ឌូកកណ្ដកោតិ ឯកោ មច្ឆកណ្ដកោតិ វទន្តិ. អនុបាទានោតិ បហីនចតុរុបាទានោ, រូបាទីសុ វា កិញ្ចិបិ អគណ្ហន្តោ.

៨៣៧. ឥធ សមុទាចារោ នាម លទ្ធត្តលាភតាតិ ខណត្តយសមង្គិសមុទាចារុប្បន្នន្តិ អាហ ‘‘វត្តមានុប្បន្នមេវ សមុទាចារុប្បន្ន’’ន្តិ. បុព្ពភាគេ អនុប្បជ្ជមានម្បីតិ តស្មិំ អាបាថគតេ អារម្មណេ អាទិតោ បវត្តជវនវារេសុ អនុប្បជ្ជមានម្បិ. អធិគ្គហិតត្តាតិ អយោនិសោមនសិការេន អភិរុយ្ហ គហិតត្តា, ទឡ្ហំ គហិតត្តាតិ អត្ថោ. អបរភាគេតិ អបរស្មិំ កាលភាគេ, កាលន្តរេតិ អត្ថោ. ឯកន្តេន ឧប្បត្តិតោតិ បច្ចយសមវាយេ សតិ តថា អយោនិសោមនសិការស្ស តត្ថ និព្ពត្តត្តា និយមេន ឧប្បជ្ជនតោ. កល្យាណិគាមេតិ ឯវំនាមកេ គាមេ. រោហណេ កិរ អភិរូបានំ ឥត្ថីនំ ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ សោ គាមោ តថា វុច្ចតិ. ចិត្តសន្តតិមនារុឡ្ហន្តិ បច្ចុប្បន្នតំ បដិសេធេតិ. ‘‘ឧប្បត្តិនិវារកស្ស ហេតុនោ អភាវា’’តិ ឯតេន បច្ចយេ សតិ បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហតាយ អវិក្ខម្ភិតស្ស ឧប្បន្នតាបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. ននុ ច អសមូហតុប្បន្នម្បិ បច្ចយេ សតិ ឧប្បជ្ជនារហមេវ? សច្ចមេតំ, បហានវិសេសភាវកតោ បន នេសំ ភេទោ. យថា អវិក្ខម្ភិតាសមូហតភូមិលទ្ធុប្បន្នំ សតិ បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហំ, ឯវំ អារម្មណាធិគ្គហិតុប្បន្នម្បីតិ តិវិធស្សាបិ ភូមិលទ្ធេន ឯកសង្គហតា វុត្តា.

៨៣៨. អកុសលម្បិ ភូតាបគតុប្បន្នំ អតីតត្តា ន បហាតព្ពំ, តថា ឯកច្ចំ ឱកាសកតុប្បន្នំ ឥតរំ អប្បហាតព្ពតោ, សេសទ្វយំ ខណត្តយសមង្គិភាវតោតិ អាហ ‘‘អមគ្គវជ្ឈត្តា’’តិ. កេនចីតិ ចតូសុ មគ្គញាណេសុ កេនចិ. តស្សាតិ យថាវុត្តស្ស ចតុព្ពិធស្សបិ ឧប្បន្នស្ស. តំ ឧប្បន្នភាវំ វិនាសយមានន្តិ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន ឧប្បជ្ជនារហតំ វិនាសេន្តំ. បឋមំ លោកិយញាណេន យថាពលំ បហីនមេវ លោកុត្តរញាណំ បជហតីតិ លោកិយគ្គហណំ កតំ.

បរិញ្ញាទិកិច្ចកថាវណ្ណនា

៨៣៩. សច្ចាភិសមយកាលស្មិន្តិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បដិវិជ្ឈនក្ខណេ. វុត្តានីតិ ‘‘ទុក្ខំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១០៩៩), ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) ច វុត្តានិ. យថាសភាវេនាតិ អវិបរីតសភាវេន. ‘‘ជានិតព្ពានី’’តិ វត្វា តេសំ ជាននវិធិំ ឧបមាវសេន អដ្ឋកថាយំ តាវ វុត្តនយេន ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ យថា បទីបោតិអាទិ ឯកស្ស ញាណស្ស ឯកក្ខណេ ចត្តារិ កិច្ចានិ កថំ សម្ភវន្តិ. ន ហិ តាទិសំ កិញ្ចិ លោកេ ទិដ្ឋំ អត្ថិ, ន ច វចនំ លព្ភតីតិ អន្តោលីនចោទនំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បរិញ្ញាភិសមយេនា’’តិ. អនវសេសតោ បរិច្ឆិជ្ជ ជាននសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន អភិសមេតិ អសម្មោហវសេន បដិវិជ្ឈតិ. បហានាភិសមយេនាតិ សមុច្ឆេទប្បហានសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន អសម្មោហតោ អភិសមេតិ. មគ្គំ ភាវនាភិសមយេនាតិ មគ្គញាណំ សម្មាសង្កប្បាទិសេសមគ្គំ សហជាតាទិបច្ចយតាវសេន ភាវនាភិសមយេន. អភិសមេតិ បុព្ពភាគភាវនាសម្ភូតេន អរិយមគ្គភាវនាសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន អភិសមេតិ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈតិ. មគ្គញាណញ្ហិ សម្បយុត្តធម្មេសុ សម្មោហំ វិទ្ធំសេន្តំ អត្តនិបិ សម្មោហំ វិទ្ធំសេតិយេវ. និរោធន្តិ និព្ពានំ. សច្ឆិកិរិយាភិសមយេនាតិ បច្ចក្ខករណសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន. បាបុណាតីតិ អធិគច្ឆតិ. ស្វាយំ អធិគមោ ទស្សនបដិវេធោតិ អាហ ‘‘បស្សតិ បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

‘‘និរោធំ…បេ… បដិវិជ្ឈតី’’តិ ឯតេន និរោធសច្ចមេកំ អារម្មណបដិវេធេន ចត្តារិបិ សច្ចានិ អសម្មោហបដិវេធេន មគ្គញាណំ បដិវិជ្ឈតីតិ ឯវំ យុត្តិវសេន វិភាវិតំ ឯកបដិវេធំ អាគមេនបិ សាធេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សព្ពំ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘យោ ទុក្ខសមុទយំ បស្សតិ, សោ ទុក្ខម្បិ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) អាគតំ សមុទយំ សច្ចាទិមូលកំ យោជនំ សង្គណ្ហាតិ.

ន ចេតំ កាលន្តរទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ ឯកបដិវេធមេវាតិ ទស្សេន្តេន ‘‘មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ, ទុក្ខេបេតំ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៧៩៤; បដិ. ម. ១.១០៩) អបរំ សុត្តបទំ អានីតំ. តថា ហិ ‘‘យោ នុ ខោ, អាវុសោ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតិ…បេ… បដិបទម្បិ សោ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១១០០) ឯកសច្ចទស្សនសមង្គិនោ អញ្ញសច្ចទស្សនសមង្គិភាវវិចារណាយ តមត្ថំ សាធេតុំ អាយស្មតា គវម្បតិត្ថេរេន វុត្តំ, បច្ចេកញ្ច សច្ចត្តយទស្សនយោជនា កតា. អញ្ញថា កមាភិសមយេ បុរិមទិដ្ឋស្ស បុន អទស្សនតោ សមុទយាទិំ បស្សតោ ទុក្ខាទិទស្សនំ បុន អវត្តព្ពំ សិយា, វុច្ចមានេ ច សព្ពទស្សនំ ទស្សនន្តរបរមន្តិ ទស្សនានុបរមោ ឯវ សិយាតិ.

និស្សយភាវហេតុតាយ ទុក្ខបរិញ្ញាយ វដ្ដិឈាបនសទិសតា, បដិបក្ខវិទ្ធំសនតាយ សមុទយប្បហានស្ស អន្ធការវិធមនសទិសតា, ញាណាលោកបរិព្រូហនតាយ មគ្គភាវនាយ អាលោកវិទ្ធំសនសទិសតា, តេន តេន មគ្គេន យថា យថា និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយា, តថា តថា កិលេសស្នេហបរិយាទានំ ហោតីតិ និរោធសច្ឆិកិរិយាយ ស្នេហបរិយាទានសទិសតា ការណូបចារេន វុត្តា.

៨៤០. ឱភាសេតីតិ បកាសេតិ. កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិន្តិ សព្ពកិលេសទរថបរិឡាហវូបសមភាវតោ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិភូតំ.

៨៤១. អប្បេតីតិ បប្បោតិ. ទុក្ខបរិញ្ញាយ សក្កាយតីរសមតិក្កមភាវតោ ឱរិមតីរប្បហានសទិសតា, មគ្គភាវនាយ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មាវហនតាយ ភណ្ឌវហនសទិសតា.

៨៤២. បវត្តំ ញាណំ អស្សាតិ បវត្តញាណោ, មគ្គោ. អស្ស មគ្គស្ស.

តថដ្ឋេនាតិ តថសភាវេន, បីឡនាទិអវិបរីតសភាវេនាតិ អត្ថោ. ឯកបដិវេធានីតិ ឯកជ្ឈំ បដិវិជ្ឈិតព្ពាការានិ.

ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា ពុទ្ធានុស្សតិវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤៤) វុត្តមេវ. ឯកសង្គហិតានីតិ ឯកេនេវ សង្គហិតានិ. កេន? តថដ្ឋេន, សច្ចដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. យំ ឯកសង្គហិតន្តិអាទិ ញាណស្ស ឯកបដិវេធទស្សនំ. មគ្គញាណញ្ហិ និរោធមេវ អារម្មណំ ករោន្តម្បិ យោ សោ ទុក្ខាទីសុ តច្ឆាវិបល្លាសភូតភាវសង្ខាតោ សច្ចដ្ឋោ, តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហវិទ្ធំសនេន តំ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈន្តំ បច្ចក្ខំ ករោន្តមេវ បវត្តតិ. យតោ អបរភាគេ បីឡនាទយោ សោឡសបិ សច្ចដ្ឋា អរិយស្ស ហត្ថាមលកំ វិយ យាថាវតោ ឧបដ្ឋហន្តិ.

៨៤៣. អត្ថាតិ ញាណេន អរណីយតោ អត្ថាតិ លទ្ធសមញ្ញា អាការា. អញ្ញសច្ចទស្សនវសេនាតិ សមុទយាទិសច្ចន្តរទស្សនវសេន. អាវិភាវតោតិ បកាសភាវតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ អាការា ទុក្ខាទីសុ សភាវវសេន, សច្ចន្តរទស្សនវសេន ច អាវិភវន្តិ, តេ បីឡនាទយោ ចត្តារោយេវាតិ សោឡសេវ វុត្តា, ន អញ្ញេតិ. អយមត្ថោ ឥធាធិប្បេតោតិ កថមិទំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិ. តេនេតំ ទស្សេតិ – យស្មា បាឡិយំ វិសុំ វិសុំ អារម្មណករណវសេនបិ សច្ចញាណំ វុត្តំ កិច្ចនិព្ពត្តិវសេនបិ, តស្មា វិញ្ញាយតិ ‘‘សភាវតោ, សច្ចន្តរទស្សនតោ ច សច្ចានំ អាការា អាវិភវន្តី’’តិ.

កិច្ចនិព្ពត្តិវសេន ទស្សនំ អាវិភាវតោ ទស្សនសទិសន្តិ តំ អនាមសិត្វា ឥតរមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តេសុ ទ្វីសុ ទស្សនេសុ. អាយូហិតន្តិ បិណ្ឌវសេន និព្ពត្តិតំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ បច្ចយុប្បន្នំ នាម, សព្ពំ តំ សមុទិតមេវ និព្ពត្តតីតិ. សង្ខតន្តិ បច្ចយន្តរេហិ សមេច្ច សម្ភូយ កតំ. រាសិកតន្តិ បុញ្ជកតំ. អនេកមេវ ហិ បច្ចយុប្បន្នំ ឯកជ្ឈំ និព្ពត្តមានំ អត្តនោ បច្ចយេហិ រាសិកតំ វិយ ហោតីតិ. តស្មាតិ សមុទយេន អាយូហិតត្តា. អស្សាតិ ទុក្ខសច្ចស្ស. យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នោ, តស្ស កិលេសសន្តាបហរោ. សយម្បិ កិលេសបរិឡាហាភាវតោ សុសីតលោ. សន្តាបដ្ឋោ អាវិភវតិ ឧឡារទស្សនេន តទញ្ញស្ស អនុឡារភាវោ វិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាយស្មតោ’’តិអាទិ. អវិបរិណាមធម្មស្ស និច្ចសភាវស្ស វត្តព្ពមេវ នត្ថិ បដិបក្ខតោ អាវិភវនាការស្ស សុខសិទ្ធិតោ.

និទានដ្ឋោ អាវិភវតិ ឥទមស្ស និទទាតីតិ. សំយោគបលិពោធដ្ឋា បដិបក្ខវសេន អាវិភវនាការាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិសំយោគភូតស្សា’’តិអាទិ. កិលេសទុក្ខេហិ សំយោជនដ្ឋោ សំយោគដ្ឋោ. សំសារចារកេ បលិពុទ្ធនដ្ឋោ បលិពោធដ្ឋោ.

កិលេសសង្គណិកាទិវសេន អវិវេកភូតស្ស. វិវេកដ្ឋោ ឧបធិវិវេកតា. សព្ពសង្ខារវិវិត្តតា អសង្ខតភាវោតិ ឯវំ អច្ឆរិយព្ភុតសភាវោបិ អរិយមគ្គោ សង្ខតោ ឯវ, អយមេវ ច ឯកោ អសង្ខតោតិ និរោធស្ស អសង្ខតភាវោ សុបាកដោ ហោតិ. ទុក្ខំ វិសំ មរណធម្មតោ តស្ស អគទភូតំ អមតំ និព្ពានំ.

‘‘មគ្គោ’’តិ សម្ភាវេតព្ពតំ បត្តោ សុខុមសន្តភាវេន ឧបដ្ឋិតោ និកន្តិភូតោបិ នាយំ សមុទយោ ហេតុ និព្ពានស្ស បត្តិយា. អយំ អរិយមគ្គោ ហេតូតិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនេ វុត្តនយេន មគ្គស្ស ហេតុដ្ឋោ អាវិភវតិ. និរោធទស្សនេនាតិ អតិវិយ និបុណស្ស បរមគម្ភីរស្ស និរោធសច្ចស្ស ទស្សនេន. តេនាហ ‘‘បរមសុខុមានី’’តិអាទិ. ទុក្ខទស្សនេនាតិ អតិវិយ អាទីនវប្បត្តិយា វិបុលតរាទីនវស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស ទស្សនេន. តប្បដិបក្ខតោ អាធិបតេយ្យដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘អនេករោគាតុរ…បេ… ឧឡារភាវោ វិយា’’តិ. ឯវមេតេ យថារហំ អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច សច្ចេសុ អាវិភវនាការា វិភាវិតា.

ឯកេកស្សាតិ ឯកេកស្ស អត្ថស្ស, បីឡនាយូហននិស្សរណនិយ្យានដ្ឋេ សន្ធាយាហ. តិណ្ណំ តិណ្ណន្តិ សង្ខតាទិអត្ថេ. យេ បន វាទិនោ. នានាភិសមយន្តិ នានាញាណេន អភិសមយំ, ចតុន្នំ សច្ចានំ នានាក្ខណេ នានាញាណេន បដិវិជ្ឈនន្តិ អត្ថោ. យទិ ហិ មគ្គញាណស្ស ចតូសុ សច្ចេសុ នានាភិសមយោ សិយា, ទុក្ខទស្សនាទីហិ បឋមមគ្គាទីហិ បហាតព្ពានំ សំយោជនត្តយាទីនំ ឯកទេសប្បហានំ អាបជ្ជតិ. តថា ច សតិ ឯកទេសសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋតាទិប្បសង្គោ. តំតំទស្សនានន្តរញ្ច តំតំផលេន ភវិតព្ពន្តិ តំតំបហេយ្យកិលេសបដិប្បស្សទ្ធិភូតានំ ផលានំ មគ្គានំ វិយ ចតុក្កតា សិយា. តថា ច សតិ ឯកទេសសោតាបន្នតាទិប្បសង្គោ. កិញ្ច ភិយ្យោ – យទិ មគ្គញាណស្ស នានាភិសមយោ សិយា, អញ្ញេន ញាណេន ទុក្ខំ បស្សតិ. អញ្ញេន សមុទយំ, អញ្ញេន និរោធំ, អញ្ញេន មគ្គំ, ឯវំ សតិ មគ្គកិច្ចំ អបរិបុណ្ណមេវ សិយា. មគ្គទស្សនេន ហិ ទ្វយគតិ, តេនេវ វា តស្ស ទស្សនំ, អញ្ញេន វាតិ. តត្ថ បឋមោ តាវ បក្ខោ ន យុជ្ជតិ អត្តនិ បវត្តិយា អសម្ភវតោ. ន ហិ តេនេវ អង្គុលគ្គេន តមេវ បរាមសិតុំ សក្កា. អថ អញ្ញេន អនវដ្ឋានប្បសង្គោ ‘‘យេន មគ្គំ បស្សតិ, សោបិ មគ្គោ. តម្បិ យេន បស្សតិ, សោបិ មគ្គោ’’តិ. តស្មា ឯកាភិសមយតោ យថាវុត្តោ អសម្មោហបដិវេធោវ យុត្តោ. អបិច បរិច្ឆិន្ទិតព្ពំ, សមុច្ឆិន្ទិតព្ពញ្ច សច្ចទ្វយំ អារព្ភ បវត្តមានស្ស មគ្គញាណស្ស បរិច្ឆិន្ទនសមុច្ឆិន្ទនានិ ន សម្ភវន្តិ តតោ អនិស្សរណតោ. ន ហិ ទុក្ខបរិញ្ញាសមុទយប្បហានានិ ទុក្ខសមុទយសច្ចារម្មណេន ញាណេន កាតុំ សក្កុណេយ្យានិ. និព្ពានារម្មណេន បន តត្ថ, ឥតរទ្វយេ ច សម្មោហំ វិទ្ធំសេន្តេន សក្កា កាតុន្តិ ឯកាភិសមយោ ឯវ យុត្តោ. អយំ បន អត្ថោ បាឡិយំ អាគតោ ឯវាតិ ‘‘តេសំ ឧត្តរំ អភិធម្មេ កថាវត្ថុស្មិំ វុត្តមេវា’’តិ.

បរិញ្ញាទិប្បភេទកថាវណ្ណនា

៨៤៥. អភិញ្ញាបញ្ញាតិអាទីនំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. អបិច សុតមយាយ, ចិន្តាមយាយ, ឯកច្ចភាវនាមយាយ ច អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ ញាតា អភិញ្ញាតា. អាវេណិកា ភូមិ បរិញ្ញន្តរានំ អវិសយភាវតោ. ន ហិ នាមរូបបរិច្ឆេទបច្ចយបរិគ្គហណវសេន តីរណបរិញ្ញាទីនំ បវត្តិ អត្ថិ.

៨៤៦. អនុលោមញាណម្បិ អនិច្ចាទិវសេនេវ សង្ខារេ អារព្ភ បវត្តតិ, បគេវ បដិសង្ខានុបស្សនាទយោតិ អាហ ‘‘យាវ អនុលោមា អាវេណិកា ភូមី’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ តីរណបរិញ្ញាភូមិយំ ញាតប្បហានបរិញ្ញាយោបិ លទ្ធាវសរា, តត្ថ បន យថា តីរណបរិញ្ញា សាតិសយំ កិច្ចការី, ន តថា ឥតរាតិ អាវេណិកគ្គហណំ.

៨៤៧. និប្បរិយាយេន បហានបរិញ្ញា នាម មគ្គញាណន្តិ ‘‘យាវ មគ្គញាណា ភូមី’’តិ វុត្តំ. អយំ ឥធ អធិប្បេតាតិ ឥធ អភិសមយកាលេ កិច្ចវិចារេ អយំ បហានបរិញ្ញា អធិប្បេតា តទត្ថត្តា សេសបរិញ្ញានំ. តេនាហ ‘‘យស្មា វា’’តិអាទិ.

តទត្ថាយេវាតិ បហានបរិញ្ញត្ថា ឯវ. អថ វា តទត្ថាយេវាតិ បហានត្ថា ឯវ. អថ វា តទត្ថាយេវាតិ មគ្គត្ថា ឯវ. ញាតតីរណបរិញ្ញា ហិ យាវទេវ មគ្គាធិគមត្ថាយ បវត្តា. និយមតោ ញាតា ចេវ តីរិតា ច ហោន្តិ ញាតតីរិតភាវេហិ វិនា បហានាភាវតោ, បហានសិទ្ធិយញ្ច ញាតតីរិតភាវសិទ្ធិតោ. មគ្គញាណញ្ហិ ទុក្ខេ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បវត្តមានំ តស្ស សភាវលក្ខណំ វិយ សាមញ្ញលក្ខណម្បិ បដិវិជ្ឈតីតិ វុច្ចតិ តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហវិទ្ធំសនតោ. តេនាហ ‘‘បរិញ្ញត្តយម្បិ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ.

៨៤៨. បរិញ្ញា វិយាតិ តិវិធតាសាមញ្ញំ និទស្សេតិ, ន បរិញ្ញាបហាតព្ពតាសាមញ្ញំ វិក្ខម្ភនប្បហានស្ស អរិបញ្ញាកិច្ចភាវតោ. កាមច្ឆន្ទាទយោ យថា ន ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាយ តិដ្ឋន្តិ, ឯវំ បរិយុដ្ឋានស្ស និសេធនំ អប្បវត្តិករណំ វិក្ខម្ភនំ, វិក្ខម្ភនមេវ បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ. បាកដត្តាតិ ‘‘អយំ អព្យាបន្នចិត្តោ វិគតថិនមិទ្ធោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.១៩៨) បរេសម្បិ បាកដត្តា. ‘‘ន សហសា ចិត្តំ អជ្ឈោត្ថរន្តី’’តិ ឥទំ បដិលទ្ធមត្តស្ស ឈានស្ស វសេន វុត្តំ, សុភាវិតេ បន បគុណជ្ឈានេ យាវ ចរិមកចិត្តម្បិ ន អជ្ឈោត្ថរន្តេវ. អថ វា ឈានស្ស បុព្ពភាគេបីតិ ឈានាធិគមត្ថាយ បុព្ពភាគបដិបត្តិយា. បច្ឆាភាគេបីតិ ឈានំ លភិត្វា អញ្ញកិច្ចប្បសុតស្សបិ. វិតក្កាទយោតិ វិតក្កវិចារបីតិសុខរូបសញ្ញាទយោ. ទុតិយជ្ឈានាទីនំ បដិបក្ខា ទុតិយាទីសុ អប្បិតេសុយេវ វិក្ខម្ភន្តិ, តតោ តតោ វុដ្ឋិតមត្តស្ស បន បវត្តន្តិ បរិត្តចិត្តវសេនេវ វុដ្ឋហនតោ.

៨៤៩. ‘‘បទីបេន អន្ធការស្ស វិយា’’តិ ឥទំ បដិបក្ខេន បហីនភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បដិបក្ខោ ហិ បទីបោ អន្ធការស្ស, ឃដប្បហារោ បន សេវាលស្ស ន បដិបក្ខោ, កេវលំ បវត្តិនិវារណមត្តមេវ ករោតីតិ. តេន អសតិបិ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ វិតក្កាទីនំ វិក្ខម្ភនស្ស តំ និទស្សនំ សុដ្ឋុតរំ យុជ្ជតិ. ‘‘វិបស្សនាយ អវយវភូតេនា’’តិ ឥទំ ឥធាធិកតតទង្គប្បហានស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សីលវិសោធនាទិនាបិ ហិ តទង្គប្បហានំ ហោតិយេវាតិ. ញាណង្គេនាតិ ញាណសង្ខាតេន ការណេន. តទង្គេន តទង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ. សតិ វិជ្ជមានេ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ, សយំ វា តត្ថ សតិ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ, ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៨១; ៤.៣៤៥) នយេន វុត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ. សោឡសវត្ថុកា, អដ្ឋវត្ថុកា ច កង្ខាវ មលំ កង្ខាមលំ. សមូហគាហស្សាតិ ‘‘អត្តា អត្តនិយ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តសមូហគហណស្ស បហានំ កលាបសម្មសនេន ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា វិកិរណវសេន ខន្ធានំ ទស្សនតោ. អស្សាទសញ្ញាយាតិ បញ្ចក្ខន្ធេ អស្សាទនវសេន បវត្តមិច្ឆាសញ្ញាយ. អប្បដិសង្ខានស្សាតិ បដិសង្ខានបដិបក្ខស្ស មោហស្ស. អនុបេក្ខនស្សាតិ អបេក្ខាយ. សង្ខារេសុ និច្ចាទិគាហោ សច្ចបដិលោមគាហោ មគ្គសច្ចាធិគមស្ស វិលោមនតោ. សាទីនវេសុ អនាទីនវសញ្ញិតា, អនាទីនវេ ច សាទីនវសញ្ញិតា សច្ចបដិលោមគាហោតិ ច វទន្តិ.

ឯវំ វិសុទ្ធិក្កមេន តទង្គប្បហានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អដ្ឋារសមហាវិបស្សនាវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ វា បន បហានន្តិ សម្ពន្ធោ.

៨៥០. វុត្តមេវ ‘‘សព្ពំ សង្ខារគតំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៧៤២).

សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណានំ វសេន ឃនគ្គហណំ ឃនសញ្ញា, តស្សា ឃនសញ្ញាយ.

និរោធេ អធិមុត្តតា, តាយាតិ តិយទ្ធគតានំ សង្ខារានំ និរោធមេវ ទិស្វា តត្ថ អធិមុច្ចនវសេន បវត្តបញ្ញា, តាយ. អាយូហនស្សាតិ អភិសង្ខរណស្ស.

តំ តំ បរិច្ឆេទន្តិ អាទាននិក្ខេបាទិកំ តំ តំ បរិច្ឆេទំ. អញ្ញថាបវត្តិទស្សនន្តិ វុត្តបរិច្ឆេទតោ បុព្ពេ, បច្ឆា ច អញ្ញាការប្បវត្តិយា ទស្សនំ, អវត្ថាវិសេសប្បវត្តិទស្សនំ វា. ធុវសញ្ញាយាតិ ថិរភាវគ្គហណស្ស.

សារាទានាភិនិវេសស្សាតិ អសារេសុ សារគហណាភិនិវេសស្ស.

សំសយមិច្ឆាញាណានំ វសេន សម្មុយ្ហនំ សម្មោហោ, សោ ឯវ អភិនិវេសោតិ សម្មោហាភិនិវេសោ. សង្ខារេសុ លេណតាណភាវគ្គហណំ អាលយាភិនិវេសោ, អត្ថតោ ភវនិកន្តិ.

យថា ចិត្តំ សង្ខារេ មុញ្ចិត្វា វិវដ្ដំ និព្ពានំ បក្ខន្ទតិ, តថា បវត្តនតោ សង្ខារុបេក្ខា ច អនុលោមញ្ច ‘‘វិវដ្ដានុបស្សនា’’តិ វុត្តំ. និវិដ្ឋភាវេន ឱគាឡ្ហភាវេន បវត្តសំយោជនាទិកិលេសា ឯវ កិលេសាភិនិវេសោ. និព្ពេធភាគិយំ សមាធិន្តិ វិបស្សនាសមាធិមាហ.

៨៥១. អសនិវិចក្កំ អសនិមណ្ឌលំ. ឯវំ បហានន្តិ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនមាហ. កម្មកិលេសានំ, សព្ពេសម្បិ វា សង្ខារានំ ខយំ និរោធំ គច្ឆតីតិ ខយគាមី, អរិយមគ្គោ. លោកុត្តរគ្គហណេនេវ សិទ្ធេបិ ខយគាមិគ្គហណំ វណ្ណភណនត្ថំ. សមុច្ឆេទប្បហានមេវាតិ អវធារណំ និប្បរិយាយតំ ឧបាទាយ. តទត្ថានេវាតិ សមុច្ឆេទប្បហានត្ថានេវ. តេន វិក្ខម្ភនតទង្គប្បហានានំ មគ្គសម្ភារតមាហ តេហិ វិនា អសិជ្ឈនតោ. អថ វា តទត្ថានេវាតិ មគ្គត្ថានេវ. តេន តទត្ថតាយ តេសំ តំកិច្ចតំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តមេវត្ថំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ ‘‘បដិរាជានំ វធិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. យម្បិ តតោ បុព្ពេ កតន្តិ យំ តតោរជ្ជប្បត្តិតោ បុព្ពេ កតំ បច្ចន្តសាធនទុគ្គវិទ្ធំសនាទិ. យថា ឥទញ្ចិទញ្ច រញ្ញា កតន្តិយេវ វុច្ចតិ, ឯវំ លោកិយញាណេន សាធិតានិបិ វិក្ខម្ភនតទង្គប្បហានានិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន បវត្តស្ស មគ្គស្ស កិច្ចភាវេន វុច្ចន្តិ, តទត្ថតាយ, តេសំ តំសន្តតិបតិតតាយ ច មគ្គស្សាតិ វេទិតព្ពា.

៨៥២. លោកិយស្ស, លោកិយា វា សច្ឆិកិរិយា លោកិយសច្ឆិកិរិយា. ឯវំ លោកុត្តរសច្ឆិកិរិយា វេទិតព្ពា. លាភីម្ហីតិ លាភី អម្ហិ. តថា វសីម្ហីតិ ឯត្ថាបិ. បច្ចក្ខតោ ញាណផស្សេនាតិ បច្ចក្ខតោ អារម្មណករណសង្ខាតេន ញាណផស្សនេន. ‘‘បច្ចក្ខតោ’’តិ ច ឥមិនា អនុមានតោ អារម្មណករណំ និវត្តេតិ, ‘‘ឦទិសមិទ’’ន្តិ បច្ចវេក្ខណវសេន បច្ចក្ខតោ ជាននំ ហេត្ថ ‘‘ញាណផស្សោ’’តិ អធិប្បេតោ. ផស្សិតាតិ ញាណេន ផុដ្ឋា.

ឈានមគ្គផលានិ វិយ អត្តនោ សន្តានេ អនុប្បាទេត្វាបិ តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហវិទ្ធំសនវសេន តថាវិទ្ធំសនបវត្តញាណំ អបរប្បច្ចយញាណំ.

បស្សន្តោ បច្ចក្ខតោ ជានន្តោ. អមតោគធន្តិ អមតបរិយាបន្នំ, អមតសង្ខាតន្តិ អត្ថោ.

សោតាបត្តិមគ្គោ បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ទស្សនំ, តេន ទស្សនេន សច្ឆិកិរិយា ទស្សនសច្ឆិកិរិយា. កិញ្ចាបិ គោត្រភុញាណំ តតោ បឋមតរំ និព្ពានំ បស្សតិ, អាលម្ពនករណតោ ទិស្វា កត្តព្ពកិច្ចាករណតោ បន ន ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. សា ទុវិធាបីតិ សា ទស្សនភាវនាវសេន ទុវិធាបិ សច្ឆិកិរិយា. ទស្សនភាវនាវសេនាតិ ទស្សនមគ្គភាវនាមគ្គវសេន. តេន អមគ្គវសេន បវត្តនិព្ពានស្ស បច្ចវេក្ខណសច្ឆិកិរិយំ និវត្តេតិ. និព្ពានស្សាតិ បន ឥមិនា មគ្គផលេសុ បច្ចវេក្ខណសច្ឆិកិរិយំ. ឥមស្ស ញាណស្សាតិ ឥមស្ស យថាធិគតស្ស លោកុត្តរញាណស្ស.

៨៥៣. អភិមតាតិ អធិប្បេតា. ភាវនា នាម ឧប្បាទនា, សន្តានបរិភាវនា ចាតិ តទុភយំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកិយាន’’ន្តិអាទិមាហ. យទគ្គេន ហិ លោកិយា កុសលាទយោ ឧប្បាទិតា, វឌ្ឍិតា ច, តទគ្គេនស្ស សីលភាវនា, កាយភាវនា, ចិត្តភាវនា, បញ្ញាភាវនា ច លោកិយា និប្ផាទិតា ហោតិ, តាយ ច សន្តានោបិ បរិភាវិតោតិ. តាសុ លោកិយលោកុត្តរភាវនាសុ ឥធ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិកថាយំ លោកុត្តរភាវនា អធិប្បេតា, ន ឥតរា តស្សា សម្ភារភាវតោ. ចតុព្ពិធម្បេតំ ញាណន្តិ ឯតំ ចតុព្ពិធម្បិ អរិយមគ្គញាណំ លោកុត្តរានិ សម្មាវាចាទិភេទានិ សីលាទីនិ ឧប្បាទេតិ. កថំ? សហជាតាទិបច្ចយតាយ. សីលាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិស្ស គហណំ, ន បញ្ញាយ. ន ហិ តទេវ តំ ឧប្បាទេតិ, មគ្គចិត្តុប្បាទោ បន ឧប្បាទេតិ. តទន្តោគធភាវា សម្មាសង្កប្បោ. សោ ហិ បញ្ចក្ខន្ធសង្គហិតោតិ វទន្តិ. សីលាទីនីតិ វា ផលសីលាទីនម្បិ គហណន្តិ បញ្ញាយបិ គហណំ យុជ្ជតិយេវ. សហជាតបច្ចយាទិតាយាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អនន្តរបច្ចយាទិតាយបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេហិ ច សន្តានំ វាសេតីតិ តេហិ សមុច្ឆិន្ទនបដិបស្សម្ភនវសេន បវត្តេហិ លោកុត្តរេហិ សីលាទីហិ អរិយបុគ្គលោ អត្តនោ សន្តានំ បរិភាវេតិ. យំ និស្សាយ បរាវុត្តីតិ វទន្តិ. យថា បរិញ្ញត្តយម្បិ បហានត្តយម្បិ មគ្គញាណស្ស កិច្ចន្តិ វុត្តំ បរិយាយេន, ន ឯវមិធ. ឥធ បន លោកុត្តរភាវនាវ អស្ស មគ្គញាណស្ស កិច្ចំ. ន ហេត្ថ ភាវនាយ បរិយាយោ លព្ភតីតិ អវធារណំ. តេន លោកិយភាវនំ និវត្តេតិ.

ឯវំ សរូបេនេវ អាគតាយាតិ ‘‘ចិត្តំ ភាវយ’’ន្តិ សមាធិ វិយ ចិត្តសីសេន អនាគន្ត្វា ‘‘បញ្ញំ ភាវយ’’ន្តិ ឯវំ សរូបេនេវ អាគតាយ បញ្ញាយ. យំ វុត្តំ ឧទ្ទេសវសេន. ឯត្តាវតា តំ វិត្ថារិតំ ហោតិ. អយញ្ច បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ពាវីសតិមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.