បរិញ្ញាទិកិច្ចកថាវណ្ណនា

៨៣៩. សច្ចាភិសមយកាលស្មិន្តិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បដិវិជ្ឈនក្ខណេ. វុត្តានីតិ ‘‘ទុក្ខំ បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១០៩៩), ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) ច វុត្តានិ. យថាសភាវេនាតិ អវិបរីតសភាវេន. ‘‘ជានិតព្ពានី’’តិ វត្វា តេសំ ជាននវិធិំ ឧបមាវសេន អដ្ឋកថាយំ តាវ វុត្តនយេន ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ យថា បទីបោតិអាទិ ឯកស្ស ញាណស្ស ឯកក្ខណេ ចត្តារិ កិច្ចានិ កថំ សម្ភវន្តិ. ន ហិ តាទិសំ កិញ្ចិ លោកេ ទិដ្ឋំ អត្ថិ, ន ច វចនំ លព្ភតីតិ អន្តោលីនចោទនំ មនសិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បរិញ្ញាភិសមយេនា’’តិ. អនវសេសតោ បរិច្ឆិជ្ជ ជាននសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន អភិសមេតិ អសម្មោហវសេន បដិវិជ្ឈតិ. បហានាភិសមយេនាតិ សមុច្ឆេទប្បហានសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន អសម្មោហតោ អភិសមេតិ. មគ្គំ ភាវនាភិសមយេនាតិ មគ្គញាណំ សម្មាសង្កប្បាទិសេសមគ្គំ សហជាតាទិបច្ចយតាវសេន ភាវនាភិសមយេន. អភិសមេតិ បុព្ពភាគភាវនាសម្ភូតេន អរិយមគ្គភាវនាសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន អភិសមេតិ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈតិ. មគ្គញាណញ្ហិ សម្បយុត្តធម្មេសុ សម្មោហំ វិទ្ធំសេន្តំ អត្តនិបិ សម្មោហំ វិទ្ធំសេតិយេវ. និរោធន្តិ និព្ពានំ. សច្ឆិកិរិយាភិសមយេនាតិ បច្ចក្ខករណសង្ខាតេន បដិវិជ្ឈនេន. បាបុណាតីតិ អធិគច្ឆតិ. ស្វាយំ អធិគមោ ទស្សនបដិវេធោតិ អាហ ‘‘បស្សតិ បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

‘‘និរោធំ…បេ… បដិវិជ្ឈតី’’តិ ឯតេន និរោធសច្ចមេកំ អារម្មណបដិវេធេន ចត្តារិបិ សច្ចានិ អសម្មោហបដិវេធេន មគ្គញាណំ បដិវិជ្ឈតីតិ ឯវំ យុត្តិវសេន វិភាវិតំ ឯកបដិវេធំ អាគមេនបិ សាធេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សព្ពំ វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘យោ ទុក្ខសមុទយំ បស្សតិ, សោ ទុក្ខម្បិ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) អាគតំ សមុទយំ សច្ចាទិមូលកំ យោជនំ សង្គណ្ហាតិ.

ន ចេតំ កាលន្តរទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ ឯកបដិវេធមេវាតិ ទស្សេន្តេន ‘‘មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ, ទុក្ខេបេតំ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៧៩៤; បដិ. ម. ១.១០៩) អបរំ សុត្តបទំ អានីតំ. តថា ហិ ‘‘យោ នុ ខោ, អាវុសោ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតិ…បេ… បដិបទម្បិ សោ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១១០០) ឯកសច្ចទស្សនសមង្គិនោ អញ្ញសច្ចទស្សនសមង្គិភាវវិចារណាយ តមត្ថំ សាធេតុំ អាយស្មតា គវម្បតិត្ថេរេន វុត្តំ, បច្ចេកញ្ច សច្ចត្តយទស្សនយោជនា កតា. អញ្ញថា កមាភិសមយេ បុរិមទិដ្ឋស្ស បុន អទស្សនតោ សមុទយាទិំ បស្សតោ ទុក្ខាទិទស្សនំ បុន អវត្តព្ពំ សិយា, វុច្ចមានេ ច សព្ពទស្សនំ ទស្សនន្តរបរមន្តិ ទស្សនានុបរមោ ឯវ សិយាតិ.

និស្សយភាវហេតុតាយ ទុក្ខបរិញ្ញាយ វដ្ដិឈាបនសទិសតា, បដិបក្ខវិទ្ធំសនតាយ សមុទយប្បហានស្ស អន្ធការវិធមនសទិសតា, ញាណាលោកបរិព្រូហនតាយ មគ្គភាវនាយ អាលោកវិទ្ធំសនសទិសតា, តេន តេន មគ្គេន យថា យថា និរោធស្ស សច្ឆិកិរិយា, តថា តថា កិលេសស្នេហបរិយាទានំ ហោតីតិ និរោធសច្ឆិកិរិយាយ ស្នេហបរិយាទានសទិសតា ការណូបចារេន វុត្តា.

៨៤០. ឱភាសេតីតិ បកាសេតិ. កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិន្តិ សព្ពកិលេសទរថបរិឡាហវូបសមភាវតោ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិភូតំ.

៨៤១. អប្បេតីតិ បប្បោតិ. ទុក្ខបរិញ្ញាយ សក្កាយតីរសមតិក្កមភាវតោ ឱរិមតីរប្បហានសទិសតា, មគ្គភាវនាយ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មាវហនតាយ ភណ្ឌវហនសទិសតា.

៨៤២. បវត្តំ ញាណំ អស្សាតិ បវត្តញាណោ, មគ្គោ. អស្ស មគ្គស្ស.

តថដ្ឋេនាតិ តថសភាវេន, បីឡនាទិអវិបរីតសភាវេនាតិ អត្ថោ. ឯកបដិវេធានីតិ ឯកជ្ឈំ បដិវិជ្ឈិតព្ពាការានិ.

ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា ពុទ្ធានុស្សតិវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤៤) វុត្តមេវ. ឯកសង្គហិតានីតិ ឯកេនេវ សង្គហិតានិ. កេន? តថដ្ឋេន, សច្ចដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. យំ ឯកសង្គហិតន្តិអាទិ ញាណស្ស ឯកបដិវេធទស្សនំ. មគ្គញាណញ្ហិ និរោធមេវ អារម្មណំ ករោន្តម្បិ យោ សោ ទុក្ខាទីសុ តច្ឆាវិបល្លាសភូតភាវសង្ខាតោ សច្ចដ្ឋោ, តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហវិទ្ធំសនេន តំ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈន្តំ បច្ចក្ខំ ករោន្តមេវ បវត្តតិ. យតោ អបរភាគេ បីឡនាទយោ សោឡសបិ សច្ចដ្ឋា អរិយស្ស ហត្ថាមលកំ វិយ យាថាវតោ ឧបដ្ឋហន្តិ.

៨៤៣. អត្ថាតិ ញាណេន អរណីយតោ អត្ថាតិ លទ្ធសមញ្ញា អាការា. អញ្ញសច្ចទស្សនវសេនាតិ សមុទយាទិសច្ចន្តរទស្សនវសេន. អាវិភាវតោតិ បកាសភាវតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេ អាការា ទុក្ខាទីសុ សភាវវសេន, សច្ចន្តរទស្សនវសេន ច អាវិភវន្តិ, តេ បីឡនាទយោ ចត្តារោយេវាតិ សោឡសេវ វុត្តា, ន អញ្ញេតិ. អយមត្ថោ ឥធាធិប្បេតោតិ កថមិទំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិ. តេនេតំ ទស្សេតិ – យស្មា បាឡិយំ វិសុំ វិសុំ អារម្មណករណវសេនបិ សច្ចញាណំ វុត្តំ កិច្ចនិព្ពត្តិវសេនបិ, តស្មា វិញ្ញាយតិ ‘‘សភាវតោ, សច្ចន្តរទស្សនតោ ច សច្ចានំ អាការា អាវិភវន្តី’’តិ.

កិច្ចនិព្ពត្តិវសេន ទស្សនំ អាវិភាវតោ ទស្សនសទិសន្តិ តំ អនាមសិត្វា ឥតរមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តេសុ ទ្វីសុ ទស្សនេសុ. អាយូហិតន្តិ បិណ្ឌវសេន និព្ពត្តិតំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ បច្ចយុប្បន្នំ នាម, សព្ពំ តំ សមុទិតមេវ និព្ពត្តតីតិ. សង្ខតន្តិ បច្ចយន្តរេហិ សមេច្ច សម្ភូយ កតំ. រាសិកតន្តិ បុញ្ជកតំ. អនេកមេវ ហិ បច្ចយុប្បន្នំ ឯកជ្ឈំ និព្ពត្តមានំ អត្តនោ បច្ចយេហិ រាសិកតំ វិយ ហោតីតិ. តស្មាតិ សមុទយេន អាយូហិតត្តា. អស្សាតិ ទុក្ខសច្ចស្ស. យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នោ, តស្ស កិលេសសន្តាបហរោ. សយម្បិ កិលេសបរិឡាហាភាវតោ សុសីតលោ. សន្តាបដ្ឋោ អាវិភវតិ ឧឡារទស្សនេន តទញ្ញស្ស អនុឡារភាវោ វិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាយស្មតោ’’តិអាទិ. អវិបរិណាមធម្មស្ស និច្ចសភាវស្ស វត្តព្ពមេវ នត្ថិ បដិបក្ខតោ អាវិភវនាការស្ស សុខសិទ្ធិតោ.

និទានដ្ឋោ អាវិភវតិ ឥទមស្ស និទទាតីតិ. សំយោគបលិពោធដ្ឋា បដិបក្ខវសេន អាវិភវនាការាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិសំយោគភូតស្សា’’តិអាទិ. កិលេសទុក្ខេហិ សំយោជនដ្ឋោ សំយោគដ្ឋោ. សំសារចារកេ បលិពុទ្ធនដ្ឋោ បលិពោធដ្ឋោ.

កិលេសសង្គណិកាទិវសេន អវិវេកភូតស្ស. វិវេកដ្ឋោ ឧបធិវិវេកតា. សព្ពសង្ខារវិវិត្តតា អសង្ខតភាវោតិ ឯវំ អច្ឆរិយព្ភុតសភាវោបិ អរិយមគ្គោ សង្ខតោ ឯវ, អយមេវ ច ឯកោ អសង្ខតោតិ និរោធស្ស អសង្ខតភាវោ សុបាកដោ ហោតិ. ទុក្ខំ វិសំ មរណធម្មតោ តស្ស អគទភូតំ អមតំ និព្ពានំ.

‘‘មគ្គោ’’តិ សម្ភាវេតព្ពតំ បត្តោ សុខុមសន្តភាវេន ឧបដ្ឋិតោ និកន្តិភូតោបិ នាយំ សមុទយោ ហេតុ និព្ពានស្ស បត្តិយា. អយំ អរិយមគ្គោ ហេតូតិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនេ វុត្តនយេន មគ្គស្ស ហេតុដ្ឋោ អាវិភវតិ. និរោធទស្សនេនាតិ អតិវិយ និបុណស្ស បរមគម្ភីរស្ស និរោធសច្ចស្ស ទស្សនេន. តេនាហ ‘‘បរមសុខុមានី’’តិអាទិ. ទុក្ខទស្សនេនាតិ អតិវិយ អាទីនវប្បត្តិយា វិបុលតរាទីនវស្ស ទុក្ខសច្ចស្ស ទស្សនេន. តប្បដិបក្ខតោ អាធិបតេយ្យដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘អនេករោគាតុរ…បេ… ឧឡារភាវោ វិយា’’តិ. ឯវមេតេ យថារហំ អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច សច្ចេសុ អាវិភវនាការា វិភាវិតា.

ឯកេកស្សាតិ ឯកេកស្ស អត្ថស្ស, បីឡនាយូហននិស្សរណនិយ្យានដ្ឋេ សន្ធាយាហ. តិណ្ណំ តិណ្ណន្តិ សង្ខតាទិអត្ថេ. យេ បន វាទិនោ. នានាភិសមយន្តិ នានាញាណេន អភិសមយំ, ចតុន្នំ សច្ចានំ នានាក្ខណេ នានាញាណេន បដិវិជ្ឈនន្តិ អត្ថោ. យទិ ហិ មគ្គញាណស្ស ចតូសុ សច្ចេសុ នានាភិសមយោ សិយា, ទុក្ខទស្សនាទីហិ បឋមមគ្គាទីហិ បហាតព្ពានំ សំយោជនត្តយាទីនំ ឯកទេសប្បហានំ អាបជ្ជតិ. តថា ច សតិ ឯកទេសសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋតាទិប្បសង្គោ. តំតំទស្សនានន្តរញ្ច តំតំផលេន ភវិតព្ពន្តិ តំតំបហេយ្យកិលេសបដិប្បស្សទ្ធិភូតានំ ផលានំ មគ្គានំ វិយ ចតុក្កតា សិយា. តថា ច សតិ ឯកទេសសោតាបន្នតាទិប្បសង្គោ. កិញ្ច ភិយ្យោ – យទិ មគ្គញាណស្ស នានាភិសមយោ សិយា, អញ្ញេន ញាណេន ទុក្ខំ បស្សតិ. អញ្ញេន សមុទយំ, អញ្ញេន និរោធំ, អញ្ញេន មគ្គំ, ឯវំ សតិ មគ្គកិច្ចំ អបរិបុណ្ណមេវ សិយា. មគ្គទស្សនេន ហិ ទ្វយគតិ, តេនេវ វា តស្ស ទស្សនំ, អញ្ញេន វាតិ. តត្ថ បឋមោ តាវ បក្ខោ ន យុជ្ជតិ អត្តនិ បវត្តិយា អសម្ភវតោ. ន ហិ តេនេវ អង្គុលគ្គេន តមេវ បរាមសិតុំ សក្កា. អថ អញ្ញេន អនវដ្ឋានប្បសង្គោ ‘‘យេន មគ្គំ បស្សតិ, សោបិ មគ្គោ. តម្បិ យេន បស្សតិ, សោបិ មគ្គោ’’តិ. តស្មា ឯកាភិសមយតោ យថាវុត្តោ អសម្មោហបដិវេធោវ យុត្តោ. អបិច បរិច្ឆិន្ទិតព្ពំ, សមុច្ឆិន្ទិតព្ពញ្ច សច្ចទ្វយំ អារព្ភ បវត្តមានស្ស មគ្គញាណស្ស បរិច្ឆិន្ទនសមុច្ឆិន្ទនានិ ន សម្ភវន្តិ តតោ អនិស្សរណតោ. ន ហិ ទុក្ខបរិញ្ញាសមុទយប្បហានានិ ទុក្ខសមុទយសច្ចារម្មណេន ញាណេន កាតុំ សក្កុណេយ្យានិ. និព្ពានារម្មណេន បន តត្ថ, ឥតរទ្វយេ ច សម្មោហំ វិទ្ធំសេន្តេន សក្កា កាតុន្តិ ឯកាភិសមយោ ឯវ យុត្តោ. អយំ បន អត្ថោ បាឡិយំ អាគតោ ឯវាតិ ‘‘តេសំ ឧត្តរំ អភិធម្មេ កថាវត្ថុស្មិំ វុត្តមេវា’’តិ.