បរិញ្ញាទិប្បភេទកថាវណ្ណនា

៨៤៥. អភិញ្ញាបញ្ញាតិអាទីនំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. អបិច សុតមយាយ, ចិន្តាមយាយ, ឯកច្ចភាវនាមយាយ ច អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ ញាតា អភិញ្ញាតា. អាវេណិកា ភូមិ បរិញ្ញន្តរានំ អវិសយភាវតោ. ន ហិ នាមរូបបរិច្ឆេទបច្ចយបរិគ្គហណវសេន តីរណបរិញ្ញាទីនំ បវត្តិ អត្ថិ.

៨៤៦. អនុលោមញាណម្បិ អនិច្ចាទិវសេនេវ សង្ខារេ អារព្ភ បវត្តតិ, បគេវ បដិសង្ខានុបស្សនាទយោតិ អាហ ‘‘យាវ អនុលោមា អាវេណិកា ភូមី’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ តីរណបរិញ្ញាភូមិយំ ញាតប្បហានបរិញ្ញាយោបិ លទ្ធាវសរា, តត្ថ បន យថា តីរណបរិញ្ញា សាតិសយំ កិច្ចការី, ន តថា ឥតរាតិ អាវេណិកគ្គហណំ.

៨៤៧. និប្បរិយាយេន បហានបរិញ្ញា នាម មគ្គញាណន្តិ ‘‘យាវ មគ្គញាណា ភូមី’’តិ វុត្តំ. អយំ ឥធ អធិប្បេតាតិ ឥធ អភិសមយកាលេ កិច្ចវិចារេ អយំ បហានបរិញ្ញា អធិប្បេតា តទត្ថត្តា សេសបរិញ្ញានំ. តេនាហ ‘‘យស្មា វា’’តិអាទិ.

តទត្ថាយេវាតិ បហានបរិញ្ញត្ថា ឯវ. អថ វា តទត្ថាយេវាតិ បហានត្ថា ឯវ. អថ វា តទត្ថាយេវាតិ មគ្គត្ថា ឯវ. ញាតតីរណបរិញ្ញា ហិ យាវទេវ មគ្គាធិគមត្ថាយ បវត្តា. និយមតោ ញាតា ចេវ តីរិតា ច ហោន្តិ ញាតតីរិតភាវេហិ វិនា បហានាភាវតោ, បហានសិទ្ធិយញ្ច ញាតតីរិតភាវសិទ្ធិតោ. មគ្គញាណញ្ហិ ទុក្ខេ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បវត្តមានំ តស្ស សភាវលក្ខណំ វិយ សាមញ្ញលក្ខណម្បិ បដិវិជ្ឈតីតិ វុច្ចតិ តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហវិទ្ធំសនតោ. តេនាហ ‘‘បរិញ្ញត្តយម្បិ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ.

៨៤៨. បរិញ្ញា វិយាតិ តិវិធតាសាមញ្ញំ និទស្សេតិ, ន បរិញ្ញាបហាតព្ពតាសាមញ្ញំ វិក្ខម្ភនប្បហានស្ស អរិបញ្ញាកិច្ចភាវតោ. កាមច្ឆន្ទាទយោ យថា ន ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាយ តិដ្ឋន្តិ, ឯវំ បរិយុដ្ឋានស្ស និសេធនំ អប្បវត្តិករណំ វិក្ខម្ភនំ, វិក្ខម្ភនមេវ បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ. បាកដត្តាតិ ‘‘អយំ អព្យាបន្នចិត្តោ វិគតថិនមិទ្ធោ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៤.១៩៨) បរេសម្បិ បាកដត្តា. ‘‘ន សហសា ចិត្តំ អជ្ឈោត្ថរន្តី’’តិ ឥទំ បដិលទ្ធមត្តស្ស ឈានស្ស វសេន វុត្តំ, សុភាវិតេ បន បគុណជ្ឈានេ យាវ ចរិមកចិត្តម្បិ ន អជ្ឈោត្ថរន្តេវ. អថ វា ឈានស្ស បុព្ពភាគេបីតិ ឈានាធិគមត្ថាយ បុព្ពភាគបដិបត្តិយា. បច្ឆាភាគេបីតិ ឈានំ លភិត្វា អញ្ញកិច្ចប្បសុតស្សបិ. វិតក្កាទយោតិ វិតក្កវិចារបីតិសុខរូបសញ្ញាទយោ. ទុតិយជ្ឈានាទីនំ បដិបក្ខា ទុតិយាទីសុ អប្បិតេសុយេវ វិក្ខម្ភន្តិ, តតោ តតោ វុដ្ឋិតមត្តស្ស បន បវត្តន្តិ បរិត្តចិត្តវសេនេវ វុដ្ឋហនតោ.

៨៤៩. ‘‘បទីបេន អន្ធការស្ស វិយា’’តិ ឥទំ បដិបក្ខេន បហីនភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បដិបក្ខោ ហិ បទីបោ អន្ធការស្ស, ឃដប្បហារោ បន សេវាលស្ស ន បដិបក្ខោ, កេវលំ បវត្តិនិវារណមត្តមេវ ករោតីតិ. តេន អសតិបិ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ វិតក្កាទីនំ វិក្ខម្ភនស្ស តំ និទស្សនំ សុដ្ឋុតរំ យុជ្ជតិ. ‘‘វិបស្សនាយ អវយវភូតេនា’’តិ ឥទំ ឥធាធិកតតទង្គប្បហានស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សីលវិសោធនាទិនាបិ ហិ តទង្គប្បហានំ ហោតិយេវាតិ. ញាណង្គេនាតិ ញាណសង្ខាតេន ការណេន. តទង្គេន តទង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ. សតិ វិជ្ជមានេ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ, សយំ វា តត្ថ សតិ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ, ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៨១; ៤.៣៤៥) នយេន វុត្តា អត្តានុទិដ្ឋិ. សោឡសវត្ថុកា, អដ្ឋវត្ថុកា ច កង្ខាវ មលំ កង្ខាមលំ. សមូហគាហស្សាតិ ‘‘អត្តា អត្តនិយ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តសមូហគហណស្ស បហានំ កលាបសម្មសនេន ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា វិកិរណវសេន ខន្ធានំ ទស្សនតោ. អស្សាទសញ្ញាយាតិ បញ្ចក្ខន្ធេ អស្សាទនវសេន បវត្តមិច្ឆាសញ្ញាយ. អប្បដិសង្ខានស្សាតិ បដិសង្ខានបដិបក្ខស្ស មោហស្ស. អនុបេក្ខនស្សាតិ អបេក្ខាយ. សង្ខារេសុ និច្ចាទិគាហោ សច្ចបដិលោមគាហោ មគ្គសច្ចាធិគមស្ស វិលោមនតោ. សាទីនវេសុ អនាទីនវសញ្ញិតា, អនាទីនវេ ច សាទីនវសញ្ញិតា សច្ចបដិលោមគាហោតិ ច វទន្តិ.

ឯវំ វិសុទ្ធិក្កមេន តទង្គប្បហានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អដ្ឋារសមហាវិបស្សនាវសេនបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យំ វា បន បហានន្តិ សម្ពន្ធោ.

៨៥០. វុត្តមេវ ‘‘សព្ពំ សង្ខារគតំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៧៤២).

សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណានំ វសេន ឃនគ្គហណំ ឃនសញ្ញា, តស្សា ឃនសញ្ញាយ.

និរោធេ អធិមុត្តតា, តាយាតិ តិយទ្ធគតានំ សង្ខារានំ និរោធមេវ ទិស្វា តត្ថ អធិមុច្ចនវសេន បវត្តបញ្ញា, តាយ. អាយូហនស្សាតិ អភិសង្ខរណស្ស.

តំ តំ បរិច្ឆេទន្តិ អាទាននិក្ខេបាទិកំ តំ តំ បរិច្ឆេទំ. អញ្ញថាបវត្តិទស្សនន្តិ វុត្តបរិច្ឆេទតោ បុព្ពេ, បច្ឆា ច អញ្ញាការប្បវត្តិយា ទស្សនំ, អវត្ថាវិសេសប្បវត្តិទស្សនំ វា. ធុវសញ្ញាយាតិ ថិរភាវគ្គហណស្ស.

សារាទានាភិនិវេសស្សាតិ អសារេសុ សារគហណាភិនិវេសស្ស.

សំសយមិច្ឆាញាណានំ វសេន សម្មុយ្ហនំ សម្មោហោ, សោ ឯវ អភិនិវេសោតិ សម្មោហាភិនិវេសោ. សង្ខារេសុ លេណតាណភាវគ្គហណំ អាលយាភិនិវេសោ, អត្ថតោ ភវនិកន្តិ.

យថា ចិត្តំ សង្ខារេ មុញ្ចិត្វា វិវដ្ដំ និព្ពានំ បក្ខន្ទតិ, តថា បវត្តនតោ សង្ខារុបេក្ខា ច អនុលោមញ្ច ‘‘វិវដ្ដានុបស្សនា’’តិ វុត្តំ. និវិដ្ឋភាវេន ឱគាឡ្ហភាវេន បវត្តសំយោជនាទិកិលេសា ឯវ កិលេសាភិនិវេសោ. និព្ពេធភាគិយំ សមាធិន្តិ វិបស្សនាសមាធិមាហ.

៨៥១. អសនិវិចក្កំ អសនិមណ្ឌលំ. ឯវំ បហានន្តិ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនមាហ. កម្មកិលេសានំ, សព្ពេសម្បិ វា សង្ខារានំ ខយំ និរោធំ គច្ឆតីតិ ខយគាមី, អរិយមគ្គោ. លោកុត្តរគ្គហណេនេវ សិទ្ធេបិ ខយគាមិគ្គហណំ វណ្ណភណនត្ថំ. សមុច្ឆេទប្បហានមេវាតិ អវធារណំ និប្បរិយាយតំ ឧបាទាយ. តទត្ថានេវាតិ សមុច្ឆេទប្បហានត្ថានេវ. តេន វិក្ខម្ភនតទង្គប្បហានានំ មគ្គសម្ភារតមាហ តេហិ វិនា អសិជ្ឈនតោ. អថ វា តទត្ថានេវាតិ មគ្គត្ថានេវ. តេន តទត្ថតាយ តេសំ តំកិច្ចតំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. តមេវត្ថំ ឧបមាយ ទស្សេតុំ ‘‘បដិរាជានំ វធិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. យម្បិ តតោ បុព្ពេ កតន្តិ យំ តតោរជ្ជប្បត្តិតោ បុព្ពេ កតំ បច្ចន្តសាធនទុគ្គវិទ្ធំសនាទិ. យថា ឥទញ្ចិទញ្ច រញ្ញា កតន្តិយេវ វុច្ចតិ, ឯវំ លោកិយញាណេន សាធិតានិបិ វិក្ខម្ភនតទង្គប្បហានានិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន បវត្តស្ស មគ្គស្ស កិច្ចភាវេន វុច្ចន្តិ, តទត្ថតាយ, តេសំ តំសន្តតិបតិតតាយ ច មគ្គស្សាតិ វេទិតព្ពា.

៨៥២. លោកិយស្ស, លោកិយា វា សច្ឆិកិរិយា លោកិយសច្ឆិកិរិយា. ឯវំ លោកុត្តរសច្ឆិកិរិយា វេទិតព្ពា. លាភីម្ហីតិ លាភី អម្ហិ. តថា វសីម្ហីតិ ឯត្ថាបិ. បច្ចក្ខតោ ញាណផស្សេនាតិ បច្ចក្ខតោ អារម្មណករណសង្ខាតេន ញាណផស្សនេន. ‘‘បច្ចក្ខតោ’’តិ ច ឥមិនា អនុមានតោ អារម្មណករណំ និវត្តេតិ, ‘‘ឦទិសមិទ’’ន្តិ បច្ចវេក្ខណវសេន បច្ចក្ខតោ ជាននំ ហេត្ថ ‘‘ញាណផស្សោ’’តិ អធិប្បេតោ. ផស្សិតាតិ ញាណេន ផុដ្ឋា.

ឈានមគ្គផលានិ វិយ អត្តនោ សន្តានេ អនុប្បាទេត្វាបិ តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហវិទ្ធំសនវសេន តថាវិទ្ធំសនបវត្តញាណំ អបរប្បច្ចយញាណំ.

បស្សន្តោ បច្ចក្ខតោ ជានន្តោ. អមតោគធន្តិ អមតបរិយាបន្នំ, អមតសង្ខាតន្តិ អត្ថោ.

សោតាបត្តិមគ្គោ បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ទស្សនំ, តេន ទស្សនេន សច្ឆិកិរិយា ទស្សនសច្ឆិកិរិយា. កិញ្ចាបិ គោត្រភុញាណំ តតោ បឋមតរំ និព្ពានំ បស្សតិ, អាលម្ពនករណតោ ទិស្វា កត្តព្ពកិច្ចាករណតោ បន ន ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. សា ទុវិធាបីតិ សា ទស្សនភាវនាវសេន ទុវិធាបិ សច្ឆិកិរិយា. ទស្សនភាវនាវសេនាតិ ទស្សនមគ្គភាវនាមគ្គវសេន. តេន អមគ្គវសេន បវត្តនិព្ពានស្ស បច្ចវេក្ខណសច្ឆិកិរិយំ និវត្តេតិ. និព្ពានស្សាតិ បន ឥមិនា មគ្គផលេសុ បច្ចវេក្ខណសច្ឆិកិរិយំ. ឥមស្ស ញាណស្សាតិ ឥមស្ស យថាធិគតស្ស លោកុត្តរញាណស្ស.

៨៥៣. អភិមតាតិ អធិប្បេតា. ភាវនា នាម ឧប្បាទនា, សន្តានបរិភាវនា ចាតិ តទុភយំ ទស្សេន្តោ ‘‘លោកិយាន’’ន្តិអាទិមាហ. យទគ្គេន ហិ លោកិយា កុសលាទយោ ឧប្បាទិតា, វឌ្ឍិតា ច, តទគ្គេនស្ស សីលភាវនា, កាយភាវនា, ចិត្តភាវនា, បញ្ញាភាវនា ច លោកិយា និប្ផាទិតា ហោតិ, តាយ ច សន្តានោបិ បរិភាវិតោតិ. តាសុ លោកិយលោកុត្តរភាវនាសុ ឥធ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិកថាយំ លោកុត្តរភាវនា អធិប្បេតា, ន ឥតរា តស្សា សម្ភារភាវតោ. ចតុព្ពិធម្បេតំ ញាណន្តិ ឯតំ ចតុព្ពិធម្បិ អរិយមគ្គញាណំ លោកុត្តរានិ សម្មាវាចាទិភេទានិ សីលាទីនិ ឧប្បាទេតិ. កថំ? សហជាតាទិបច្ចយតាយ. សីលាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិស្ស គហណំ, ន បញ្ញាយ. ន ហិ តទេវ តំ ឧប្បាទេតិ, មគ្គចិត្តុប្បាទោ បន ឧប្បាទេតិ. តទន្តោគធភាវា សម្មាសង្កប្បោ. សោ ហិ បញ្ចក្ខន្ធសង្គហិតោតិ វទន្តិ. សីលាទីនីតិ វា ផលសីលាទីនម្បិ គហណន្តិ បញ្ញាយបិ គហណំ យុជ្ជតិយេវ. សហជាតបច្ចយាទិតាយាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អនន្តរបច្ចយាទិតាយបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេហិ ច សន្តានំ វាសេតីតិ តេហិ សមុច្ឆិន្ទនបដិបស្សម្ភនវសេន បវត្តេហិ លោកុត្តរេហិ សីលាទីហិ អរិយបុគ្គលោ អត្តនោ សន្តានំ បរិភាវេតិ. យំ និស្សាយ បរាវុត្តីតិ វទន្តិ. យថា បរិញ្ញត្តយម្បិ បហានត្តយម្បិ មគ្គញាណស្ស កិច្ចន្តិ វុត្តំ បរិយាយេន, ន ឯវមិធ. ឥធ បន លោកុត្តរភាវនាវ អស្ស មគ្គញាណស្ស កិច្ចំ. ន ហេត្ថ ភាវនាយ បរិយាយោ លព្ភតីតិ អវធារណំ. តេន លោកិយភាវនំ និវត្តេតិ.

ឯវំ សរូបេនេវ អាគតាយាតិ ‘‘ចិត្តំ ភាវយ’’ន្តិ សមាធិ វិយ ចិត្តសីសេន អនាគន្ត្វា ‘‘បញ្ញំ ភាវយ’’ន្តិ ឯវំ សរូបេនេវ អាគតាយ បញ្ញាយ. យំ វុត្តំ ឧទ្ទេសវសេន. ឯត្តាវតា តំ វិត្ថារិតំ ហោតិ. អយញ្ច បញ្ហោ វិស្សជ្ជិតោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ពាវីសតិមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.