ពោធិបក្ខិយកថាវណ្ណនា

៨១៧. ចតុន្នំ មគ្គញាណានំ វសេន ចតុញាណាយ. អានុភាវវិជាននត្ថន្តិ សតិបដ្ឋានបារិបូរិអាទិកស្ស អានុភាវស្ស ពោធនត្ថំ.

បរិបុណ្ណា ពោធិបក្ខិយា ឯតស្សាតិ បរិបុណ្ណពោធិបក្ខិយោ, មគ្គោ. តស្ស ភាវោ បរិបុណ្ណពោធិបក្ខិយភាវោ. វុដ្ឋានពលេហិ សម្បយុត្តតាវ វុដ្ឋានពលសមាយោគោ, យេ សំយោជនាទយោ យេន បឋមមគ្គាទិនា បហាតព្ពា.

៨១៨. ពុជ្ឈនដ្ឋេន វា ពោធោ, មគ្គចិត្តុប្បាទោ. តស្ស ពុជ្ឈនកិរិយាយ អនុគុណភាវតោ បក្ខេ ភវាតិ ពោធិបក្ខិយា.

៨១៩. តេសុ ពោធិបក្ខិយេសុ. អារម្មណេសូតិ កាយាទិអារម្មណេសុ. ឱក្ខន្ទិត្វាតិ អនុបវិសិត្វា. បក្ខន្ទិត្វាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧបដ្ឋានតោតិ អសុភាការាទិគ្គហណវសេន ឧបគន្ត្វា អវដ្ឋានតោ. កាយាទីសុ អសុភាការាទិគ្គហណំ បុព្ពភាគសតិបដ្ឋានវសេន សុភសញ្ញាទិបហានកិច្ចសាធនំ មគ្គសតិបដ្ឋានវសេន វេទិតព្ពំ. តត្ថ ហិ ឯកាវ សតិ ចតុកិច្ចសាធនវសេន បវត្តតិ.

៨២០. បទហន្តីតិ វាយមន្តិ, កាយចិត្តានិ បគ្គណ្ហន្តិ វា. អសោភាហេតូនំ សំកិលេសធម្មានំ បជហនេន, សោភាហេតូនញ្ច វោទានធម្មានំ ភាវនេន សោភនំ, សុន្ទរន្តិ អត្ថោ. សេដ្ឋភាវាវហនតោតិ បាសំសតមភាវសាធនតោ. បធានភាវការណតោតិ ឧត្តមភាវហេតុតោ.

៨២១. បុព្ពេ វុត្តេនាតិ ឥទ្ធិវិធញាណនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៩) វុត្តេន. ឥជ្ឈនដ្ឋោ និប្ផជ្ជនដ្ឋោ, បដិលាភសម្បទា វា, យេន វា ឥជ្ឈន្តិ ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តិ, តំ ឥជ្ឈនំ. សមាធិបធានសង្ខារបមុខា មគ្គធម្មា ឥធ ‘‘ឥទ្ធី’’តិ អធិប្បេតា. បុព្ពង្គមដ្ឋោ អធិបតិបច្ចយភាវោ. តស្មា សោតាបត្តិមគ្គោ ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, តស្មា សម្បយុត្តា ឆន្ទាទយោ បុព្ពង្គមដ្ឋេន បាទោ. តស្សា ឯវ ផលភូតាយ វុដ្ឋានគាមិនិយា ឆន្ទាទយោ បុព្ពភាគការណដ្ឋេន បាទោ. សោតិ ឥទ្ធិបាទោ. ឥមេ លោកុត្តរាវាតិ ឥមេ យថាវុត្តា ឆន្ទាទយោ ឧត្តរចូឡភាជនីយេ អាគតនយេន លោកុត្តរា វេទិតព្ពា. ឆន្ទាទិអធិបតិវសេន បដិលទ្ធធម្មាបិ ផស្សាទយោ ឥទ្ធិបាទា ហោន្តីតិ អត្ថោ. កាមញ្ចេត្ថ ឥទ្ធិបាទោ នោ អធិបតិ, អធិបតិ វា នោ ឥទ្ធិបាទោ នាម នត្ថិ, យថា បន ឯកស្មិំ រជ្ជេ រជ្ជារហេសុ ចតូសុ រាជកុមារេសុ ឯកស្មិំ កាលេ ឯកោវ រជ្ជមនុសាសតិ, ន សព្ពេ, ឯវំ ឯកមេកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ ឯកោវ អធិបតិ, ឥទ្ធិបាទោ ច ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

៨២២. អស្សទ្ធិយំ សទ្ធាបដិបក្ខា អកុសលា ធម្មា, អវត្ថុគតោ បសាទបតិរូបកោ មិច្ឆាធិមោក្ខោ វា. កោសជ្ជំ ថិនមិទ្ធបធានោ អកុសលចិត្តុប្បាទោ. បមាទោ សតិសម្មោសោ តថាបវត្តា អកុសលា ខន្ធា. អភិភវនសង្ខាតេន អធិបតិយដ្ឋេនាតិ អស្សទ្ធិយាទីនំ អភិភវនតោ អភិភវនន្តិ វត្តព្ពេន អធិមោក្ខបគ្គហឧបដ្ឋានអវិក្ខេបបជាននស្ស ឯកលក្ខណេន សម្បយុត្តធម្មេសុ អធិបតិយដ្ឋេន. អស្សទ្ធិយាទីហិ ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, តស្មា អកម្បិយដ្ឋេន ច សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន ច ពលន្តិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

៨២៣. ពុជ្ឈនកសត្តស្សាតិ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បដិវិជ្ឈនកសត្តស្ស. យោ ហេសោ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ សតិអាទិធម្មសាមគ្គិយា ករណភូតាយ ពុជ្ឈតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ ពោធីតិ វុច្ចតិ អរិយសាវកោ, តស្ស ពោធិស្ស ពុជ្ឈនកសត្តស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. និយ្យានិកដ្ឋេនាតិ វដ្ដតោ និស្សរណដ្ឋេន.

៨២៤. បុព្ពភាគេ នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ចុទ្ទសវិធេនាតិ អានាបានឥរិយាបថចតុសម្បជញ្ញបដិក្កូលមនសិការធាតុមនសិការបព្ពានិ, នវ សិវថិកបព្ពានិ ចាតិ ឯវំ ចុទ្ទសវិធេន. កាយំ បរិគ្គណ្ហតោ ច កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ លព្ភតិ, ន វេទនាទយោ បរិគ្គណ្ហតោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘សុខំ វេទន’’ន្តិអាទិនាតិ វា ‘‘សាមិស’’ន្តិអាទិនាតិ វា ‘‘និរាមិស’’ន្តិអាទិនាតិ វា ឯវំ នវវិធេន. សរាគទោសមោហសំខិត្តមហគ្គតសមាហិតសឧត្តរវិមុត្តបទានំ សបដិបក្ខានំ វសេន សោឡសវិធេន. នីវរណុបាទានក្ខន្ធាយតនពោជ្ឈង្គសច្ចបព្ពានំ វសេន បញ្ចវិធេន. ឥមស្មិំ អត្តភាវេតិ បច្ចុប្បន្នេ អត្តភាវេ. អនុប្បន្នបុព្ពន្តិ អត្តនោ អភូតបុព្ពំ. បរស្ស ឧប្បន្នំ អកុសលំ ទិស្វា តន្និមិត្តញ្ច វធពន្ធារហាទីនីតិ អធិប្បាយោ. តស្សាតិ តាទិសស្ស. ភវតិ ហិ តំសទិសេបិ តព្ពោហារោ យថា ‘‘តានិយេវ ឱសធានី’’តិ. តស្ស បហានាយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឈានវិបស្សនា ឥតោ អញ្ញស្មិំ អត្តភាវេ ឧប្បន្នបុព្ពាបិ សិយុន្តិ វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នបុព្ព’’ន្តិ, ឆន្ទិទ្ធិបាទសម្មាវាចានំយេវ គហណំ. តេសុ វុត្តេសុ សេសិទ្ធិបាទសេសវិរតិយោ អត្ថតោ វុត្តាវ ហោន្តីតិ លក្ខណហារវសេន អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តិ បុព្ពភាគេ ឯតេ សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានឥទ្ធិបាទា. ចតុន្នំ ញាណានន្តិ ចតុន្នំ អរិយមគ្គញាណានំ. កាមំ សព្ពេបិ ពោធិបក្ខិយធម្មា មគ្គចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នាវ, តថាបិ សាតិសយោ សម្មប្បធានព្យាបារោ មគ្គក្ខណេតិ វុត្តំ ‘‘ផលក្ខណេ ឋបេត្វា ចត្តារោ សម្មប្បធានេ’’តិ. អវសេសា តេត្តិំស លព្ភន្តិ, តេ ច ខោ បរិយាយតោ, ន និប្បរិយាយតោតិ អធិប្បាយោ.

៨២៥. សេសេសុ បនាតិ ឥទ្ធិបាទាទីសុ បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ. យថា សតិវីរិយេសុ ‘‘សតិបដ្ឋានំ សម្មប្បធាន’’ន្តិ សង្ខិបនវសេន ហាបនំ, ‘‘កាយានុបស្សនា’’តិអាទិវិភាគទស្សនវសេន វឌ្ឍនំ អត្ថិ, ឦទិសំ ហាបនវឌ្ឍនំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

៨២៦. ឥទានិ សព្ពេសុ ឯវ យថារហំ លព្ភមានវិភាគទស្សនត្ថំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តេសូតិ សត្តតិំសាយ ពោធិបក្ខិយធម្មេសុ. ឆទ្ធាតិ ឯកធា ទ្វេធា ចតុធា បញ្ចធា អដ្ឋធា នវធាតិ ឯវំ ឆប្បការេន តេ ភវន្តិ.

ឆន្ទិទ្ធិបាទាទិវសេនាតិ ឆន្ទោ ឆន្ទិទ្ធិបាទវសេនេវ, ចិត្តំ ចិត្តិទ្ធិបាទវសេនេវ, បីតិបស្សទ្ធិឧបេក្ខា ពោជ្ឈង្គវសេនេវ, សង្កប្បាទយោ មគ្គវសេនេវាតិ ឯវំ នវ ឯកវិធាវ ហោន្តិ.

ចុទ្ទសេវ អសម្ភិន្នាតិ សតិ វីរិយំ ឆន្ទោ ចិត្តំ បញ្ញា សទ្ធា សមាធិ បីតិ បស្សទ្ធិ ឧបេក្ខា សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោតិ ឥមេ អសម្ភិន្នា បទន្តរសម្ភេទេន វិនា អគ្គហិតគ្គហណេន គយ្ហមានា ចុទ្ទសេវ ច សភាវធម្មា. ចុទ្ទសាតិ ច ឧក្កំសបរិច្ឆេទេន វុត្តំ. តញ្ច ខោ បឋមជ្ឈានិកមគ្គចិត្តុប្បាទវសេន, ទុតិយជ្ឈានិកេ បន សម្មាសង្កប្បាភាវតោ តេរស, តតិយចតុត្ថបញ្ចមជ្ឈានិកេសុ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គាភាវតោ ទ្វាទស ហោន្តិ. ‘‘សត្តតិំសប្បភេទតោ’’តិ ឥទម្បិ ឧក្កំសវសេនេវ វុត្តំ, អវកំសតោ បន វុត្តនយេន ឯកស្មិំ ខណេ ឆត្តិំស, បញ្ចតិំស ហោន្តិ, ចតុន្នំ អធិបតីនំ ឯកជ្ឈំ អនុប្បជ្ជនតោ ឯកស្មិំ ខណេ ឯកស្សេវ ឥទ្ធិបាទស្ស សម្ភវោតិ ទ្វត្តិំស ច ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

សត្តតិំសបភេទតោ កថន្តិ អាហ ‘‘សកិច្ចនិប្ផាទនតោ’’តិអាទិ, ឯកច្ចស្ស សភាវតោ ឯកស្សាបិ អត្តនោ អានុភាវានុរូបកាយានុបស្សនាទិតំតំកិច្ចសាធនតោតិ អត្ថោ. សរូបេន ច វុត្តិតោតិ អភេទស្ស ចិត្តិទ្ធិបាទាទិកស្ស សរូបេនេវ បវត្តនតោ ច.

ឯត្ថាតិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយំ. កស្មា បន ពោធិបក្ខិយេសុ ឈានកោដ្ឋាសោ ន គហិតោ, ននុ ឈានរហិតោ អរិយមគ្គោ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, តតោ ឯវ ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ពោធិបក្ខិយេសុ ឈានំ ន គហិត’’ន្តិ លក្ខណូបនិជ្ឈានលក្ខណស្ស ឈានស្ស មគ្គគ្គហណេនេវ គហិតត្តា. តញ្ហិ សន្ធាយ ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតី’’តិអាទិ (ធ. ស. ២៧៧, ៣៤៣ អាទយោ) វុត្តំ. អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណស្ស បនេត្ថ សម្ភវោ ឯវ នត្ថិ. អបរោ នយោ – កស្មា បន ពោធិបក្ខិយេសុ ឈានកោដ្ឋាសោ ន គហិតោ, ននុ ឈានរហិតោ អរិយមគ្គោ នត្ថិ, ន ច តំ បដិបទា វិយ ឯកន្តបុព្ពភាគិយំ, នាបិ ឯកច្ចបដិសម្ភិទា វិយ មគ្គនិស្សន្ទោ, អថ ខោ មគ្គចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នោ, យតោ ‘‘លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតី’’តិ (ធ. ស. ២៧៧, ៣៤៣ អាទយោ) វុត្តំ, មគ្គមគ្គបរិវារធម្មា ច ពោធិបក្ខិយធម្មាតិ? វុច្ចតេ – យំ តាវ វុត្តំ ឈានរហិតោ អរិយមគ្គោ នត្ថី’’តិ, តត្ថ ន អរិយមគ្គសម្បយោគមត្តេន ឈានស្ស ពោធិបក្ខិយតា លព្ភតិ អតិប្បសង្គតោ. អាហារាទីនម្បិ ហិ ពោធិបក្ខិយតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. ឯតេន មគ្គចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នតា ពោធិបក្ខិយភាវស្ស អការណន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ.

យំ បន វុត្តំ ‘‘មគ្គមគ្គបរិវារធម្មា ច ពោធិបក្ខិយា’’តិ, តត្ថ បរិវារដ្ឋោ កិំ សហបវត្តិអត្ថោ, ឧទាហុ បរិក្ខារដ្ឋោតិ? យទិ បុរិមោ បក្ខោ, សោ បគេវ និល្លោចិតោ. អថ ទុតិយោ, ឥទំ វិចារេតព្ពំ. កថំ បវត្តមានំ ឈានំ មគ្គស្ស បរិក្ខារោ? យទិ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន, ឯវំ សតិ ផស្សាទីនម្បិ មគ្គបរិក្ខារតា អាបជ្ជតិ. អថ បដិបក្ខវិធំសនេន, ន សព្ពេ ឈានធម្មា បដិបក្ខវិធំសនសមត្ថា. ន ហិ វិចារោ, វេទនា ច កស្សចិ សំកិលេសធម្មស្ស ឧជុបដិបក្ខភាវេន បវត្តន្តិ. យំ បន បេដកេ ‘‘សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស, វិចារោ វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ’’តិ វុត្តំ, តំ បរិយាយេន វុត្តំ. ន ហិ សុខំ សយំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បដិបក្ខោ, បដិបក្ខស្ស បន សមាធិស្ស បច្ចយតាយ បដិបក្ខោ. ន ច វិចារោ បញ្ញា វិយ, អធិមោក្ខោ វិយ វា វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ, បដិបក្ខស្ស បដិរូបតាយ បន បដិបក្ខោ វុត្តោ. តថា បីតិបិ ន ព្យាបាទស្ស អទោសោ វិយ ឧជុបដិបក្ខោ, អទោសសម្បយោគតោ បន បដិបក្ខោ វុត្តោ. តេន វុត្តំ ‘‘តំ បរិយាយេន វុត្ត’’ន្តិ. វិតក្កសមាធយោ ឯវ បន ឈានធម្មេសុ ឧជុកំ បដិបក្ខវិធំសនសមត្ថាតិ បដិបក្ខវិទ្ធំសនសមត្ថស្ស បរិបុណ្ណស្ស ឈានកោដ្ឋាសស្ស អភាវតោ ន ចស្ស ពោធិបក្ខិយេសុ សង្គហោ កតោ. យស្មា បន សម្មាសង្កប្បោ, សម្មាសមាធិ ច មគ្គបរិយាបន្នា ឈានធម្មា, តស្មា តេ សន្ធាយ តំសម្បយុត្តតាយ វា ឥតរេបិ គហេត្វា បរិយាយេន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិក’’ន្តិអាទិ (ធ. ស. ២៧៧).