សង្ខារុបេក្ខាញាណកថាវណ្ណនា

៧៦០. សង្ខារានំ អនិច្ចទុក្ខាការាទិបរិគ្គណ្ហនវសេន បវត្តម្បិ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ វិសេសតោ អនត្តាការបរិគ្គណ្ហនបធានន្តិ វុត្តំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សុញ្ញាតិ បរិគ្គហេត្វា’’តិអាទិ. តស្មិញ្ហិ សតិ សច្ចសម្បដិវេធោ ឥជ្ឈតិ, ន អសតិ. តទភាវតោ ហិ អនិច្ចទុក្ខលក្ខណបញ្ញាបកម្បិ សរភង្គសត្ថារាទីនំ សាសនំ អនិយ្យានិកមេវ ជាតំ. អថ វា តេសំ និច្ចសារាទីហិ រិត្តកំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សុញ្ញាតិ បរិគ្គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. យញ្ហិ យតោ រិត្តកំ, តំ តេន សុញ្ញន្តិ. សង្ខារានំ អត្តសុញ្ញតាយ ទុវិញ្ញេយ្យភាវតោ អនេកវារំ បដិវិទ្ធាយបិ សុញ្ញតានុបស្សនាយ ទឡ្ហីភាវាបាទនត្ថំ ‘‘បុន សុញ្ញមិទ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យទគ្គេន សង្ខារា អនត្តតា, តទគ្គេន អនត្តនិយា. សតិ ហិ អត្តនិ អត្តនិយេន ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘សុញ្ញមិទំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’’តិ. ទ្វិកោដិកន្តិ ទ្វិអំសិកំ, អត្តានំ នេវ ទិស្វា ញាណចក្ខុនា បច្ចក្ខតោ, អនុមានតោ ច តស្ស អនុបលព្ភនីយតោតិ អធិប្បាយោ. បរំ អញ្ញំ សត្តំ, សង្ខារំ វា បរិក្ខារភាវេ អត្តនោ សុខទុក្ខសាធនភាវេ ឋិតំ ន ទិស្វាតិ យោជនា. បុន បរិគ្គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សុញ្ញតានុបស្សនាធិការេ.

ក្វចីតិ កត្ថចិ ឋានេ, កាលេ, ធម្មេ វា. អថ វា ក្វចីតិ អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា វា. អត្តនោ អត្តានន្តិ សកត្តានំ. ‘‘អយំ ខោ ភវំ ព្រហ្មា មហាព្រហ្មា…បេ… សេដ្ឋោ សជិតា វសី បិតា ភូតភព្យាន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤២) បរេហិ បរិកប្បិតំ អត្តានញ្ច កស្សចិ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កស្សចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរស្សាតិ ‘‘បរជាតិ, បរោ បុរិសោ’’តិ ច ឯវំ គហិតស្ស. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មម-សទ្ទោ អដ្ឋានេ បយុត្តោតិ អាហ ‘‘មម-សទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា’’តិ. បរស្ស ចាតិ អត្តតោ អញ្ញស្ស. ‘‘បរោ បុរិសោ’’តិ ឯវំភូតោ អត្ថោ មមត្ថាយ ឋិតោ, តស្ស វសេន មយ្ហំ សព្ពំ សិជ្ឈតីតិ ឯវំ ឯកច្ចទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតវសេន បរំ អត្តានំ តញ្ច អត្តនោ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ច ក្វចនី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច នាហំ ក្វចនីតិ សកអត្តនោ អភាវំ បស្សតិ. ន កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ សកអត្តនោ ឯវ កស្សចិ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ន ច មមាតិ ឯតំ ទ្វយំ យថាសង្ខ្យំ សម្ពន្ធិតព្ពំ. អត្ថីតិ បច្ចេកំ. ន ច ក្វចនិ បរស្ស អត្តា អត្ថីតិ បរស្ស អត្តនោ អភាវំ បស្សតិ. តស្ស បរស្ស អត្តនោ មម កិញ្ចនតា ន ចត្ថីតិ បរស្ស អត្តនោ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា ច ខន្ធានំ អត្តត្តនិយសុញ្ញតា សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជតា ចតុកោដិកសុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនេន ទិដ្ឋា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវមយ’’ន្តិអាទិ.

៧៦១. ‘‘ឆហាការេហី’’តិអាទិនា និទ្ទេសាទីសុ តត្ថ តត្ថ អាគតេ បការេ សុញ្ញតានុបស្សនាយ បរិព្រូហនំ សង្គហេត្វា ទស្សេតិ. តត្ថ ឆហាការេហីតិ ឆហិ គហណាការេហិ, គហេតព្ពាការេហិ វា. និច្ចេនាតិ ‘‘និច្ចោ’’តិ បរិកប្បិតេន អត្តនា វា អញ្ញេន វា កេនចិ. និច្ចេនាតិ វា និច្ចភាវេន. ធុវាទយោ ‘‘និច្ចោ’’តិ គហិតស្សេវ គហេតព្ពាការា. តព្ពិភាគេន ហិ ឥមស្ស ឆក្កតា. តត្ថ និច្ចតា នាម កូដដ្ឋតា. ធុវភាវោ ថិរតា. សទា ភាវិតា សស្សតតា. និព្ពិការតា អវិបរិណាមធម្មតា. យាវ ជរាមរណាតិ បេយ្យាលំ អកត្វា បរិយោសានបទមេវ ទស្សេតិ.

៧៦២. ន សារន្តិ អសារំ, នត្ថិ ឯតស្ស សារន្តិ និស្សារំ. សារតោ អបគតំ, សារំ វា តតោ អបគតន្តិ សារាបគតំ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា’’តិ បាឡីតិ អធិប្បាយេន ‘‘អសារំ និស្សារំ សារាបគត’’ន្តិ បទត្តយំ ឯកោ សុញ្ញតាបរិគ្គហាការោ, អញ្ញថា សត្តេវ អាការា សិយុំ, ន អដ្ឋាតិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘សុភសារសារេនាតិបិ បាឡិយំ អត្ថីតិ ‘អសារំ និស្សារំ សារាបគត’ន្តិ ឥទំ បទត្តយំ ‘និច្ចសារសារេនា’តិអាទីសុ បច្ចេកំ យោជេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. សេតវច្ឆោតិ សេតវរុណកោ. ‘‘មិនរុក្ខោ’’តិបិ វទន្តិ. បាឡិភទ្ទកោតិ កិំសុកោ.

៧៦៣. និច្ចសារាទីនំ អភាវតោ រិត្តតោ បស្សតិ. បរិត្តតោ, លាមកត្តា វា តុច្ឆតោ. អត្តសារាភាវេន សុញ្ញតោ. សយំ អនត្តតាយ អនត្តតោ. ឥស្សរិយស្ស អភាវតោ, កេនចិ ឥស្សរិយំ ការេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ច អនិស្សរិយតោ. ផេណបិណ្ឌេន ភាជនាទិំ កាតុកាមស្ស វិយ រូបស្ស និច្ចតាទិំ កាតុកាមស្ស តំ ន សិជ្ឈតិ, សកឥច្ឆាវសេន វា កាចិ កិរិយា នត្ថីតិ អកាមការិយតោ. ‘‘ឯវំ រូបំ ហោតុ, មា ឯវ’’ន្តិ អលព្ភនីយតោ. សយំ អញ្ញស្ស វសេ ន វត្តតិ, នាបិ អញ្ញំ អត្តនោ វសេ វត្តេតីតិ អវសវត្តកតោ. យស្មិំ សន្តានេ សយំ តស្ស បរោ វិយ អវិធេយ្យតាយ បរតោ. ការកាទិ វិយ ការណេហិ, ផលេន ច វិវិត្តតោ. ន ហិ ការណេន ផលំ, ផលេន វា ការណំ សគព្ភំ តិដ្ឋតិ. ឯស នយោ វេទនាទីសុបិ.

៧៦៤. រូបំ ន សត្តោតិអាទីសុ យោ លោកវោហារេន សត្តោ, រូបំ សោ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ ឥធ នាធិប្បេតោ តស្សាវុត្តសិទ្ធត្តា. ន ហិ លោកោ រូបមត្តំ ‘‘សត្តោ’’តិ វោហរតិ, ពាហិរកបរិកប្បិតោ បន អត្តា ‘‘សត្តោ’’តិ អធិប្បេតោ. សោ ហិ តេហិ រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ បរេសំ សញ្ជាបនដ្ឋេន ‘‘សត្តោ’’តិ វុច្ចតិ, រូបំ សោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. សុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនញ្ហេតន្តិ. ឯស នយោ ន ជីវោតិអាទីសុបិ. តត្ថ ជីវនដ្ឋេន ជីវោ. នរនដ្ឋេន នេតុភាវេន នរោ. ‘‘អហមស្មី’’តិ មានុប្បត្តិដ្ឋានតាយ មានោ ឯត្ថ វាតិ បវត្តតីតិ មានវោ. ថិយតិ ឯត្ថ គព្ភោតិ ឥត្ថី. បធានភាវេន បុរិ សេតីតិ បុរិសោ. អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា. បច្ចត្តំ តស្ស តស្ស អហំការវត្ថុតាយ ‘‘អហ’’ន្តិ ច ទិដ្ឋិគតិកេហិ អត្តា វុច្ចតិ, រូបំ បន តាទិសំ ន ហោតីតិ សុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ ន សត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្មា អដ្ឋហិបិ បទេហិ រូបស្ស អត្តសុញ្ញតាវ ទស្សិតា. ឥតរេហិ ចតូហិ តស្ស កិញ្ចនតាភាវោ. តត្ថ ន មមាតិ មយ្ហំ អត្តនោ សន្តកំ ន ហោតិ, តថា អញ្ញស្ស អត្តនោ សន្តកំ ន ហោតិ, កស្សចិបិ អត្តនោ សន្តកំ ន ហោតិ អត្តនោយេវ អភាវតោ. ‘‘ន អត្តនិយ’’ន្តិ បទេន បកាសិតោ ឯវត្ថោ បរិយាយន្តរេហិ តីហិបិ បទេហិ បកាសិតោ. ឯស នយោ វេទនាទីសុបិ.

៧៦៥. ហេដ្ឋា កលាបសម្មសនស្ស ទឡ្ហភាវាយ វុត្តសម្មសននយាបិ សុញ្ញតានុបស្សនាយ ទឡ្ហភាវាយ សំវត្តន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តីរណបរិញ្ញាវសេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភយស្ស អហិំសនេន អសរណតោ. ‘‘សរណ’’ន្តិ គហេតុំ អយុត្តតាយ អសរណីភូតតោ. ‘‘អនស្សាទតោ’’តិ ឥទំ បាឡិយំ នត្ថិ. សតិ ច តេចត្តាលីស អាការា សិយុំ. រូបប្បវត្តិយំ សព្ពាទីនវូបលទ្ធិយា អាទីនវតោ. ‘‘សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ’’តិ ឥទំ ទ្វយំ យថា អនិច្ចតោ ទស្សនំ បនាឡិកាយ, និច្ចសារវិរហទីបនេន វា សុញ្ញតាវិភាវនំ ហោតិ, ឯវំ សុញ្ញតាវិភាវនន្តិ កត្វា វុត្តំ. តថា ‘‘យំ ខោ រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ រូបស្ស អស្សាទោ’’តិ (សំ. និ. ៣.២៦) ទស្សនំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាវិភាវនេន សុញ្ញតាវិភាវនំ. ‘‘យំ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ រូបស្ស អាទីនវោ’’តិ (សំ. និ. ៣.២៦) ច ទស្សនំ និច្ចតាទិសុញ្ញតាភាវនតោ. តថា ‘‘យោ រូបេ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ រូបស្ស និស្សរណ’’ន្តិ ឯវំ សមុទយាទិទស្សនានំ, ឥតរេសញ្ច យថារហំ សុញ្ញតានុបស្សនានុព្រូហនតា ទដ្ឋព្ពា. យំ បន អាទីនវតោ ទស្សនំ, បុព្ពេ វត្វាបិ បុន វចនំ អស្សាទបដិក្ខេបតោ ទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. វេទនាទីសុបិ ទ្វាចត្តាលីស អាការា នេតព្ពាតិ អាហ ‘‘វេទនំ…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ…បេ… និស្សរណតោ បស្សតី’’តិ.

វុត្តម្បិ ច និទ្ទេសេ ឯតំ សុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនកថាសន្ទស្សនំ ‘‘អសុកាយ បាឡិយា អយំ និទ្ទេសោ’’តិ ទស្សនត្ថំ, តស្ស ផលសន្ទស្សនត្ថញ្ច.

៧៦៦. ឯវំ តីរណបរិញ្ញាវសេន បច្ចេកំ ខន្ធេសុ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ សុញ្ញតំ បរិគ្គហេត្វាបិ តិវិធានុបស្សនាវសេនេវ ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណុប្បត្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ សុញ្ញតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិគ្គណ្ហន្តោតិ សម្មសន្តោ. ភយញ្ច នន្ទិញ្ច វិប្បហាយាតិ អជ្ឈុបេក្ខកតាយ សង្ខារានំ វិបត្តិំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកភយញ្ចេវ តេសំ សម្បត្តិំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកបីតិញ្ច បជហិត្វា. អថ វា ភយតុបដ្ឋានវសេន ឧប្បជ្ជនកញាណភយញ្ច សម្មសនវសេន ឧប្បជ្ជនកបីតិសង្ខាតំ នន្ទិញ្ច បហាយ. ន ហិ សព្ពសោ សុញ្ញតាយ ទិដ្ឋាយ ភយនន្ទីនំ អវសរោ អត្ថិ, អថ ខោ ឧបេក្ខាវ សណ្ឋាតិ. តេនាហ ‘‘សង្ខារេសុ ឧទាសីនោ ហោតី’’តិ. តត្ថ យេន មិច្ឆាគាហេន អនុទាសីនតា សិយា, តទភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា ន គណ្ហាតី’’តិ អាហ. ឥទានិស្ស ឧទាសីនតាយ ឧបមំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិស្សដ្ឋភរិយោ វិយ បុរិសោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អនុទាសីនតាបុព្ពិកា ឧទាសីនតា វុច្ចមានា ឥធ ឱបម្មត្ថំ ផរតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥដ្ឋា កន្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. អតិវិយ នំ មមាយេយ្យ ឥត្ថីនំ សាឋេយ្យកូដេយ្យវង្កេយ្យាទីនំ អជាននតោ. មុញ្ចិតុកាមោ ហុត្វាតិ មុញ្ចិតុកាមោវ ហុត្វា, តំ វិស្សជ្ជេយ្យ និរបេក្ខតាយ វសេនេវាតិ អធិប្បាយោ. អយំ យោគាវចរោ. មុញ្ចិតុកាមតាយ ឧទ្ធំ យាវ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តាវ បវត្តា វិបស្សនា បដិសង្ខានុបស្សនា ឯវាតិ អាហ ‘‘បដិសង្ខានុបស្សនាយ សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ’’តិ.

បតិលីយតីតិ ឯកបស្សេន និលីយតិ និលីនំ វិយ ហោតិ. បតិកុដតីតិ សង្កុចតិ. បដិវដ្ដតីតិ វិវដ្ដតិ. ន សម្បសារិយតីតិ ន វិសរតិ, អភិរតិវសេន ន បក្ខន្ទតីតិ អត្ថោ.

ឥច្ចស្សាតិ ឥតិ ឯវំ អស្ស យោគិនោ.

៧៦៧. តិក្ខវិសទសូរភាវេន សង្ខារេសុ អជ្ឈុបេក្ខនេ សិជ្ឈមានេ តំ បនេតំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អនេកវារំ បវត្តមានំ បរិបាកគមនេន អនុលោមញាណស្ស បច្ចយភាវំ គច្ឆន្តំ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតិ នាម. តថាភូតញ្ច សព្ពំ សង្ខារប្បវត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា និព្ពានមេវ បក្ខន្ទតិ នាម. តយិទំ ឥធ ញាណំ អនុលោមគោត្រភុញាណេហិ សទ្ធិំ ឯកត្តំ នេត្វា វុត្តំ ឯកត្តនយវសេន. នោ ចេ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតីតិ តាវ សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស អបរិបក្កតមេវាហ. សមុទ្ទំ តរន្តីតិ សាមុទ្ទិកា, សំយត្តិកា. ទិសាជាននកោ កាកោ ទិសាកាកោ, លក្ខណមត្តញ្ចេតំ យោ កោចិ តាទិសោ សកុន្តោ វេទិតព្ពោ. វិទេសន្តិ អទេសំ សមុទ្ទេ អបរិចិតដ្ឋានំ. អនុគន្ត្វាតិ អនុ អនុ គន្ត្វា.

តយិទំ វិបស្សនាញាណំ. បិដ្ឋំ វដ្ដយមានំ វិយាតិ ថូលថូលតោ វិវេចនវសេន និប្ផោដិយមានំ សណ្ហំ សណ្ហំ បិដ្ឋចុណ្ណំ វិយ. និព្ពដ្ដិតកប្បាសន្តិ និព្ពដ្ដិតពីជំ កប្បាសំ. វិហនមានំ វិយាតិ ធនុកេន វិហញ្ញមានំ វិយ. ឧបមាទ្វយេនបិ បុនប្បុនំ សម្មសនេន វិបស្សនាញាណស្ស សុខុមតរភាវាបត្តិមាហ. យថា យថា ហិ វិបស្សនាភាវនាពលេន តិក្ខា, វិសទា, សូរា ច ហោតិ, តថា តថា សុខុមតរាបិ ហោតីតិ. សង្ខារវិចិននេតិ បវិចយស្ស សិខាប្បត្តតាយ សង្ខារេសុ វិយ តេសំ វិចិននេបិ ឧទាសីនំ ហុត្វា តិវិធានុបស្សនាវសេន តិដ្ឋតិ បការន្តរស្ស អភាវតោ. ‘‘សត្តធា អដ្ឋារសធា’’តិអាទិនា វិភត្តាបិ ហិ អនុបស្សនាបការា អនិច្ចានុបស្សនាទីស្វេវ តីសុ អន្តោគធាតិ មត្ថកប្បត្តា វិបស្សនា តាសំ ឯវ វសេន តិដ្ឋតិ.

៧៦៨. តត្រាតិ តស្មិំ វិមោក្ខមុខភាវាបជ្ជនេ, អរិយបុគ្គលវិភាគបច្ចយត្ថេ ច. ឥទំ វិបស្សនាញាណំ. តិណ្ណំ ឥន្ទ្រិយានន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយបញ្ញិន្ទ្រិយានំ. អាធិបតេយ្យវសេនាតិ សម្បយុត្តធម្មានំ អធិបតិភាវវសេន. អនិច្ចានុបស្សនាពហុលស្ស ហិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ, ទុក្ខានុបស្សនាពហុលស្ស សមាធិន្ទ្រិយំ, អនត្តានុបស្សនាពហុលស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ តិស្សន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន ពលវតរភាវំ បត្តានិ ឥមានិ តីណិ ឥន្ទ្រិយានិ វិមោក្ខមុខភាវំ អាបាទេន្តីតិ អាហ ‘‘តិវិធានុបស្សនា…បេ… អាបជ្ជតិ នាមា’’តិ. តិវិធវិមោក្ខមុខភាវន្តិ ឯត្ថ កេ បន តយោ វិមោក្ខា, កានិ វា តីណិ វិមោក្ខមុខានីតិ អន្តោលីនេ អនុយោគេ វិមោក្ខមុខាធីនត្តា វិមោក្ខាធិគមស្ស វិមោក្ខមុខានិ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘តិស្សោ ហិ…បេ… វុច្ចន្តី’’តិ វត្វា អយញ្ច អត្ថោ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាហា’’តិអាទិមាហ.

លោកនិយ្យានាយាតិ លោកតោ និក្ខមនាយ, សត្តលោកស្ស វា វដ្ដទុក្ខតោ និក្ខមនាយ. បរិច្ឆេទបរិវដុមតោតិ ឧទយព្ពយវសេន បរិច្ឆេទតោ ចេវ បរិវដុមតោ ច. សមនុបស្សនតាយាតិ សម្មទេវ អនុ អនុ បស្សនាយ សំវត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អនិច្ចានុបស្សនា ហិ សង្ខារេ អាទិតោ ឧទយេន, អន្តតោ វយេន បរិច្ឆិន្នេ បស្សតិ. អាទិអន្តវន្តតាយ ហិ តេ អនិច្ចាតិ. អនិមិត្តាយ ច ធាតុយាតិ សព្ពសង្ខារនិមិត្តវិរហតោ ‘‘អនិមិត្តា’’តិ លទ្ធនាមាយ អសង្ខតាយ ធាតុយា. ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយាតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនុលោមញាណាទិភាវេន សម្មទេវ អធិចិត្តស្ស អនុបវិសនត្ថាយ. អប្បណិហិតាយាតិ រាគបណិធិអាទីនំ អភាវេន ‘‘អប្បណិហិតា’’តិ លទ្ធនាមាយ. សុញ្ញតាយាតិ អត្តសុញ្ញតាយ ‘‘សុញ្ញតា’’តិ លទ្ធនាមាយ.

គតិន្តិ និព្ពត្តិំ. សង្ខារានំ សភាវវិភាវនេន សំវេជិយមានំ ចិត្តំ សម្មាបដិបត្តិយំ សមុត្តេជិតំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មនោសមុត្តេជនតាយាតិ ចិត្តសំវេជនតាយា’’តិ. មមំការេន អត្តនិយសញ្ញិតស្ស វត្ថុនោ សាមិភូតោ អត្តា បឋមំ បរាមសីយតិ, តតោ អត្តនិយន្តិ អាហ ‘‘នាហំ, ន មមាតិ ឯវំ អនត្តតោ សមនុបស្សនតាយា’’តិ. តីណិ បទានីតិ បរិច្ឆេទបរិវដុម, មនោសមុត្តេជន, សមនុបស្សនបទានីតិ វទន្តិ, ‘‘សព្ពសង្ខារេ’’តិអាទីនិ បន តីណិ វាក្យានិ តីណិ បទានីតិ វេទិតព្ពានិ. តេនេវាតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ វសេន តេសំ តិណ្ណំ បទានំ វុត្តត្តា ឯវ. បញ្ហវិស្សជ្ជនេតិ ‘‘អនិច្ចតោ មនសិ ករោតោ កថំ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ.

៧៦៩. ឯវំ វិមោក្ខមុខានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិមោក្ខេ ទស្សេតុំ ‘‘កតមេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិច្ចតោ មនសិ ករោន្តោតិ អនិច្ចានុបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ. អធិមោក្ខពហុលោតិ សទ្ធិន្ទ្រិយពហុលោ. យស្ស វិសេសតោ អនិច្ចានុបស្សនា តិក្ខា សូរា ហោតិ, តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. ‘‘អនិច្ចា សង្ខារា’’តិ ហិ អាទិតោ សទ្ធាមត្តកេន បដិបជ្ជិត្វា វិបស្សនាយ ឧក្កំសគតាយ តរុបល្លវាទីសុ វិយ មណិកនកាទីសុបិ តេសំ អនិច្ចតំ សាតិសយំ បច្ចក្ខតោ បស្សតោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា’’តិ សត្ថរិ សទ្ធា ពលវតី បវត្តតីតិ សោ អធិមោក្ខពហុលោ, អធិមត្តសទ្ធោ ច ហោតិ. តស្ស អនិច្ចានុបស្សនាពហុលតាយ អនិច្ចាការតោ វុដ្ឋានំ ហោតីតិ សោ ‘‘អនិមិត្តំ វិមោក្ខំ បដិលភតី’’តិ វុត្តំ. បស្សទ្ធិពហុលោតិ ទុក្ខានុបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ ‘‘ទុក្ខា សង្ខារា, តប្បដិបក្ខតោ សុខោ និរោធោ’’តិ ច មនសិការវសេន និព្ពានស្ស សន្តបណីតសុខភាវំ អធិមុច្ចន្តោ អភិណ្ហំ បីតិបាមោជ្ជសមាយោគតោ បស្សទ្ធិពហុលោ ហោតិ. តតោ ច អធិមត្តសមាធិន្ទ្រិយបដិលាភេន រាគបណិធិយា ទូរីភាវតោ អប្បណិហិតវិមោក្ខសមធិគមោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខតោ…បេ… បដិលភតី’’តិ. វេទពហុលោតិ អនត្តានុបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ អត្តសុញ្ញតាយ និបុណញាណវិសយត្តា ញាណពហុលោ ហោតិ. តតោ ច អធិមត្តបញ្ញិន្ទ្រិយបដិលាភេន មោហស្ស ទូរីភាវតោ សុញ្ញតវិមោក្ខសមធិគមោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនត្តតោ…បេ… បដិលភតី’’តិ.

យោ អនិច្ចានុបស្សនាយ និមិត្តវសេន សង្ខារេ បរិគ្គហេត្វា វិបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ យត្ថ ឥទំ សង្ខារនិមិត្តំ សព្ពសោ នត្ថិ, តំ ‘‘អនិមិត្តំ និព្ពាន’’ន្តិ អនិមិត្តាការេន អធិមុច្ចន្តោ វុដ្ឋានគាមិនិមគ្គេន ឃដេតិ. តស្ស មគ្គោ អនិមិត្តតោ និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អនិមិត្តាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អរិយមគ្គោ’’តិ. ស្វាយំ និព្ពានស្ស អនិមិត្តាការោ នេវ មគ្គេន កតោ, ន វិបស្សនាយ, អថ ខោ សភាវសិទ្ធោ. តទារម្មណតាយ ច មគ្គោ អនិមិត្តោតិ វុច្ចតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនិមិត្តាយ ធាតុយា ឧប្បន្នត្តា អនិមិត្តោ’’តិ. យោ ទុក្ខានុបស្សនាវសេន បណិធិយា ទូរីភាវករណេន អប្បណិហិតំ អធិមុច្ចន្តោ, យោ អនត្តានុបស្សនាវសេន អត្តូបលទ្ធិយា ទូរីភាវករណេន សុញ្ញតំ អធិមុច្ចន្តោតិ ច អាទិនា យោជេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឯតេនេវ នយេនា’’តិអាទិ.

៧៧០. យទិ អរិយមគ្គោ តិវិធម្បិ វិមោក្ខនាមំ លភតិ, អថ កស្មា អភិធម្មេ វិមោក្ខទ្វយមេវ អាគតន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ តន្តិ អភិធម្មេ វិមោក្ខទ្វយវចនំ. និប្បរិយាយតោ វិបស្សនាគមនំ សន្ធាយាតិ ឧជុកមេវ វិបស្សនតោ មគ្គស្ស នាមាគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. កស្មា? អនិមិត្តវិបស្សនា អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតិ. កាមំ សុត្តេ ‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហា’’តិ (សុ. និ. ៣៤៤) អនិមិត្តវិបស្សនា កថិតា, សា បន និច្ចនិមិត្តធុវនិមិត្តអត្តនិមិត្តានិ ឧគ្ឃាដេន្តីបិ សយំ និមិត្តធម្មេសុ ឯវ ចរតីតិ សនិមិត្តាវ ហោតីតិ. អបិច អភិធម្មោ នាម បរមត្ថទេសនា, អនិមិត្តមគ្គស្ស ច បរមត្ថតោ ហេតុវេកល្លមេវ. អនិច្ចានុបស្សនាវសេន ហិ អនិមិត្តវិមោក្ខោ កថិតោ. តត្ថ ច សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, តំ អរិយមគ្គេ ឯកង្គម្បិ ន ហោតិ, អមគ្គង្គត្តា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតិ. ឥតរេសុ ទុក្ខានុបស្សនាយ វសេន អប្បណិហិតវិមោក្ខោ, អនត្តានុបស្សនាយ វសេន សុញ្ញតវិមោក្ខោ.

តេសុ អប្បណិហិតវិមោក្ខេន សមាធិន្ទ្រិយំ, សុញ្ញតវិមោក្ខេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតីតិ តានិ អរិយមគ្គស្ស អង្គត្តា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ សក្កោន្តិ, ន អនិមិត្តមគ្គោ តទភាវតោតិ កេចិ. យេ បន វទន្តិ ‘‘អនិមិត្តមគ្គោ អាគមនតោ នាមំ អលភន្តោបិ សគុណតោ ច អារម្មណតោ ច នាមំ លភតី’’តិ, តេសំ មតេន អប្បណិហិតសុញ្ញតមគ្គាបិ សគុណតោ ឯវ, អារម្មណតោ ឯវ ច នាមំ លភេយ្យុន្តិ? តំ អយុត្តំ. កស្មា? មគ្គោ ហិ ទ្វីហិ ការណេហិ នាមំ លភតិ សរសតោ ច បច្ចនីកតោ ចាតិ, សភាវតោ ច បដិបក្ខតោ ចាតិ អត្ថោ. អប្បណិហិតមគ្គោ ហិ រាគបណិធិអាទីហិ វិមុត្តោ, សុញ្ញតមគ្គោ រាគាទីហិ សុញ្ញោ ឯវាតិ តេ សរសតោ នាមំ លភន្តិ. តថា អប្បណិហិតមគ្គោ បណិធិស្ស បដិបក្ខោ, សុញ្ញតមគ្គោ អត្តាភិនិវេសស្ស ឯវាតិ តេ បច្ចនីកតោ នាមំ លភន្តិ, អនិមិត្តមគ្គោ បន រាគាទិនិមិត្តានំ, និច្ចនិមិត្តាទីនំ វា អភាវេន សរសតោ ឯវ នាមំ លភតិ, នោ បច្ចនីកតោ. ន ហិ សោ សង្ខារនិមិត្តារម្មណាយ អនិច្ចានុបស្សនាយ បដិបក្ខោ, សា បនស្ស អនុលោមភាវេ ឋិតាតិ សព្ពថាបិ អភិធម្មបរិយាយេន អនិមិត្តមគ្គោ ន លព្ភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តំ និប្បរិយាយតោ វិបស្សនាគមនំ សន្ធាយា’’តិ.

យស្មា សុត្តន្តបរិយាយេន អនិមិត្តមគ្គោ លព្ភតិ. វុដ្ឋានគាមិនី ហិ វិបស្សនា យំ យំ សម្មសន្តី វុដ្ឋានំ គច្ឆតិ, តស្ស តស្ស វសេន អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទេតិ, តត្ថ អនិច្ចតោ វុដ្ឋហន្តស្ស មគ្គោ អនិមិត្តោ ហោតិ, ទុក្ខតោ វុដ្ឋហន្តស្ស អប្បណិហិតោ, អនត្តតោ វុដ្ឋហន្តស្ស សុញ្ញតោ, តស្មា សុត្តន្តសំវណ្ណនា ឯសាតិ កត្វា ឥធ តយោបិ វិមោក្ខា ឧទ្ធដា. យំ បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ អភិនិវេសនិមិត្តបណិធិមុញ្ចនំ ឧបាទាយ តិស្សន្នម្បិ អនុបស្សនានំ តទាគមនវសេន តទន្វយស្ស មគ្គស្ស ច សុញ្ញតវិមោក្ខាទិភាវោ និទ្ទិដ្ឋោ, តស្ស បរិយាយភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិបស្សនាញាណំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. វិបស្សនាញាណំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘អប្បណិហិតោ, វិមោក្ខោ’’តិ ច កិញ្ចាបិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

អនិច្ចានុបស្សនាញាណន្តិ ‘‘អនិច្ចា សង្ខារា’’តិ អនុបស្សនាវសេន បវត្តញាណំ. និច្ចតោ អភិនិវេសំ មុញ្ចតីតិ ‘‘តេ និច្ចា’’តិ និច្ចាការតោ បវត្តមិច្ឆាភិនិវេសវិទ្ធំសនវសេន, តទន្វយំ បន មគ្គញាណំ សមុច្ឆេទវសេន មុញ្ចតិ. ឥតីតិ តស្មា. អនិច្ចាភិនិវេសតោ រិត្តតាយ, វិមុត្តតាយ ច សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តន្តិ តិវិធំ វិបស្សនាញាណំ. តត្ថ យស្ស បរិយាយតោ, យស្ស ច និប្បរិយាយតោ នាមលាភោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារនិមិត្តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន និប្បរិយាយេន, អថ ខោ បរិយាយេនាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ និប្បរិយាយកថាភាវតោ. វិមោក្ខទ្វយមេវ វុត្តំ អភិធម្មេតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វិបស្សនាធិការេ. ‘‘តិវិធវិមោក្ខមុខភាវំ អាបជ្ជិត្វា’’តិ ឯតស្មិំ វា ឧទ្ទេសវចនេ.

៧៧១. តេសំ វិភាគាយាតិ តេសំ យថាវុត្តានំ សត្តន្នំ អរិយបុគ្គលានំ សទ្ធានុសារិអាទិភាវេន វិភត្តសភាវតាយ.

៧៧២. សទ្ធិន្ទ្រិយំ បដិលភតីតិ សទ្ធានុសារិភាវិតាការណភូតំ អធិមត្តំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ បដិលភតិ. អធិមោក្ខពហុលតាយ, សទ្ធិន្ទ្រិយាធិមត្តតាយ ច ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អបិច អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – អនិច្ចាការសល្លក្ខណស្ស សទ្ធាភិពុទ្ធិយា ឧបនិស្សយភាវតោ តទន្វយេ មគ្គេ សទ្ធា តិក្ខតរា ហោតិ, តេន អដ្ឋមកោ សទ្ធានុសារី នាម ហោតិ. សេសេសុ សត្តសុ ឋានេសូតិ បឋមផលតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គផលា សត្តសុ ឋានេសុ. ‘‘សត្តសុ ឋានេសូ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ សេសេសុ ឆសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោ, អគ្គផលេ បន សចាយំ អរូបជ្ឈានលាភី, ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិ, នោ ចេ អរូបជ្ឈានលាភី, បញ្ញាវិមុត្តោ, ន សទ្ធាវិមុត្តោ. អភិធម្មេ ហិ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ ទិដ្ឋា ហោន្តិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ, នោ ច ខោ យថាទិដ្ឋិប្បត្តស្ស. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិ (បុ. ប. ២០៨) –

ឯកច្ចាសវបរិក្ខយវចនតោ សទ្ធាវិមុត្តស្ស សេក្ខភាវោ វិញ្ញាយតិ, ន អសេក្ខភាវោ. អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘ទ្វេ ធុរានិ, ទ្វេ អភិនិវេសា, ទ្វេ សីសានី’’តិ វចនតោ នត្ថិ អរហតោ សទ្ធាវិមុត្តតាតិ? សច្ចមេតំ និប្បរិយាយតោ. និប្បរិយាយកថា ហិ អភិធម្មោ, ឥធ បន បរិយាយេន ឯវំ វុត្តំ. យទិ បរិយាយតោ អរហតោ សទ្ធាវិមុត្តតា, កោ បន សោ បរិយាយោ? សទ្ធាវិមុត្តន្វយតា. យោ ហិ អគ្គមគ្គក្ខណេ សទ្ធាវិមុត្តោ ហោតិ, សោ អគ្គផលក្ខណេបិ តទន្វយតាយ សទ្ធាវិមុត្តោតិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ បរិយាយេន វុត្តោតិ ឥធាបិ តថេវ វុត្តំ. អថ វា សទ្ធាវិមុត្តសទិសតាយ អរហា សទ្ធាវិមុត្តោ. កា បនេត្ថ សទិសតា? យថា សទ្ធាវិមុត្តស្ស សេក្ខស្ស កិលេសក្ខយោ កុណ្ឋេន អសិនា កទលិច្ឆេទសទិសោ ‘‘នោ ច ខោ យថាទិដ្ឋិប្បត្តស្សា’’តិ វចនតោ, ឯវំ តទន្វយស្សាបិ អរហតោតិ អយមេត្ថ សទិសតា. កិំ បន នេសំ កិលេសបហានេ នានត្តំ អត្ថីតិ? នត្ថិ. អថ កស្មា សទ្ធាវិមុត្តោ ទិដ្ឋិប្បត្តំ ន បាបុណាតីតិ? អាគមនីយនានត្តេន. ទិដ្ឋិប្បត្តោ ហិ អាគមនម្ហិ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ អប្បកសិរេន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ, សទ្ធាវិមុត្តោ កិច្ឆេន កសិរេន វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ. អបិច បញ្ញាយបិ នេសំ វេមត្តតា. សា ច យាវតិកា លព្ភតេវាតិ វទន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា បឋមមគ្គាទីសុ សតិបិ ឥន្ទ្រិយសមត្តេ សទ្ធាទីនំ តិក្ខតាវចនម្បិ សមត្ថិតំ ហោតិ.

៧៧៣. សោតិ ទុក្ខតោ វុដ្ឋិតោ. សព្ពត្ថាតិ អដ្ឋសុបិ ឋានេសុ. ននុ ច អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទ្វេ ធុរានី’’តិ និយមិតត្តា បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី វា សិយា, ធម្មានុសារី វា? ឥធ ន សទ្ធានុសារី យុត្តោ, កាយសក្ខិតាបិ អរហតោ នត្ថិ. អភិធម្មេ ហិ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ កាយសក្ខី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ កាយសក្ខី’’តិ (បុ. ប. ២០៨) –

ឯកច្ចាសវបរិក្ខយវចនតោ កាយសក្ខិនោ សេក្ខភាវោវ វិញ្ញាយតីតិ? សច្ចមេតំ និប្បរិយាយតោ, ឥធ បន បរិយាយេន វុត្តំ. កោ បន សោ បរិយាយោតិ? កាយសក្ខិសទិសតា. ឧបចាររូបជ្ឈានសមាធិតោ ហិ សាតិសយំ អរូបសមាធិសម្ផស្សំ លទ្ធា និព្ពត្តីតិ ឯកច្ចាសវបរិក្ខយំ ឧបាទាយ ‘‘កាយសក្ខី’’តិ វត្តព្ពបុគ្គលេន សាតិសយសមាធិសម្ផស្សតទធិដ្ឋានាសវបរិក្ខយសាមញ្ញំ អបេក្ខិត្វា កាយសក្ខី វិយ កាយសក្ខីតិ អរហា បដិសម្ភិទាមគ្គេ វុត្តោតិ ឥធាបិ តមេវ នយំ គហេត្វា អរហតោបិ កាយសក្ខិតា វុត្តា. សុត្តន្តសំវណ្ណនា ហេសាតិ. និប្បរិយាយេន បន បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ឆសុ ឋានេសុ កាយសក្ខី នាម ហោតិ, សោ ច ខោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី, ន វិបស្សនាយានិកោ សុក្ខវិបស្សកោ, ឧបចារមត្តលាភី, រូបជ្ឈានមត្តលាភី វា. បស្សទ្ធិពហុលោតិ ច បស្សទ្ធិសីសេន សមាធិ វុត្តោតិ សាតិសយសមាធិលាភី សមថយានិកោវ អធិប្បេតោ, សមថយានិកស្សេវ ច កាយសក្ខិភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោ. អរូបជ្ឈានន្តិ ចតុព្ពិធំ អរូបជ្ឈានំ. តត្ថ បន ឯកម្បិ លទ្ធា អរហត្តំ បត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ឯវ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អរូបជ្ឈាន’’មិច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘ចត្តារិ អរូបជ្ឈានានី’’តិ. តេនាយំ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ, និរោធសមាបត្តិយា ច វសេន បញ្ចវិធោ ហោតិ. ឯស នយោ កាយសក្ខិម្ហិបិ. ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ.

៧៧៤. បញ្ញវតោ និបុណតរា, គម្ភីរា ច អត្ថា បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តីតិ អនត្តតោ មនសិ ករោតោ វេទពហុលតា, បញ្ញិន្ទ្រិយបដិលាភោ ច វុត្តោ. ធម្មានុសារី ហោតិ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា. បញ្ញា ហិ ឥធ ‘‘ធម្មោ’’តិ អធិប្បេតា ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ’’តិអាទីសុ វិយ (ជា. ១.១.៥៧).

៧៧៥. យស្សា បាឡិយា វសេន ឥធ អរិយបុគ្គលស្ស សទ្ធាវិមុត្តាទិភាវោ វុត្តោ, តំ បាឡិំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៧៧៦. ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិ ឯវមាទិអត្ថស្ស សាធកំ អបរម្បិ វុត្តំ. ‘‘សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោ’’តិ ឯតេន សព្ពថា អវិមុត្តស្ស សទ្ធាមត្តេន វិមុត្តភាវទស្សនេន សទ្ធាវិមុត្តស្ស សេក្ខភាវមេវ វិភាវេតិ. សទ្ធាវិមុត្តោតិ វា សទ្ធាយ អធិមុត្តោតិ អត្ថោ.

ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិកតោតិ ផុដ្ឋានំ អនន្តរំ ផុដ្ឋន្តោ, ផុដ្ឋានំ អរូបជ្ឈានានំ អនន្តរោ កាលោតិ អធិប្បាយោ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, ផុដ្ឋានន្តរកាលមេវ សច្ឆិករណូបាយេន សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆាកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ យថា ‘‘ឯកមន្ត’’ន្តិ (បារា. ២). យោ ហិ អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ, នាមកាយេកទេសតោ ច វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន វិមុត្តោ, តេន និរោធសង្ខាតោ វិមោក្ខោ អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ, ន បន កាយេន សច្ឆិកតោ, និរោធំ បន អារម្មណំ កត្វា ឯកច្ចេសុ អាសវេសុ ខេបិតេសុ តេន សោ សច្ឆិកតោវ ហោតិ. តស្មា សោ សច្ឆិកាតព្ពំ យថាអាលោចិតំ នាមកាយេន សច្ឆាកាសីតិ កាយសក្ខីតិ វុច្ចតិ, ន តុ វិមុត្តោ ឯកច្ចានំ អាសវានំ អបរិក្ខីណត្តា. ទិដ្ឋន្តំ បត្តោតិ ទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស អនន្តរំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ អគ្គមគ្គា ទិដ្ឋិប្បត្តោតិ. ‘‘ទិដ្ឋិយា បត្តោ’’តិ វា បាឋោ, ចតុសច្ចទស្សនសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និរោធំ បត្តោតិ អត្ថោ. ឥមេ ច សទ្ធាវិមុត្តាទយោ តយោ បរមត្ថតោ អបរិយោសិតញាណកិច្ចាតិ តំ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ទហន្តោ វិមុច្ចតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឈានផស្សន្តិ សាតិសយំ ឈានផស្សំ. តេន អរូបជ្ឈានផស្សោ សង្គហិតោ ហោតិ.

‘‘ទុក្ខា សង្ខារាតិ ញាតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា ទុក្ខសច្ចបដិវេធមាហ, ‘‘សុខោ និរោធោតិ ញាតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា និរោធសច្ចបដិវេធំ. តទុភយេន ច សមុទយមគ្គសច្ចបដិវេធំ នានន្តរិយកភាវតោ. ‘‘ញាតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា ទុតិយមគ្គកិច្ចំ, ‘‘ទិដ្ឋំ ហោតី’’តិ ឥមិនា តតិយមគ្គកិច្ចំ, ‘‘វិទិតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា ចតុត្ថមគ្គកិច្ចំ, ‘‘សច្ឆិកត’’ន្តិ ឥមិនា បឋមផលកិច្ចំ, ‘‘ផុសិត’’ន្តិ ឥមិនា សេសផលទ្វយកិច្ចំ. ឥតិ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស មគ្គផលញាណព្យាបារទស្សនានិ ឥមានិ បទានីតិ វទន្តិ.

៧៧៧. ឥតរេសូតិ សទ្ធានុសារិអាទិបទេសុ. សទ្ធំ អនុសរតីតិ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋិតំ សទ្ធំ អនុគច្ឆតិ. យថា សា តិក្ខា សូរា អហោសិ, មគ្គក្ខណេបិ តទនុរូបមេវ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. សទ្ធាយ វា អនុសរតីតិ សទ្ធាយ ការណភូតាយ សច្ចបដិវេធស្ស អនុរូបំ សរតិ គច្ឆតិ, បដិបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ទ្វីហិបិ អត្ថវិកប្បេហិ សទ្ធាយ អធិមត្តតំយេវ វិភាវេតិ. ធម្មានុសារីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោ, រូបកាយតោ ច នាមកាយតោ ច វិក្ខម្ភនវសេន, សមុច្ឆេទវសេន ច វិមុត្តោតិ អត្ថោ. អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ ច នាមកាយេកទេសតោ ច វិមុត្តោ, អរិយមគ្គេន នាមកាយតោ វិមុត្តោតិ ឧភោហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ. បជានន្តោ វិមុត្តោតិ បឋមជ្ឈានផស្សេន វិនា បរិជាននាទិប្បការេហិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ជានន្តោ បដិវិជ្ឈន្តោ តេសំ កិច្ចានំ មត្ថកប្បត្តិយា និដ្ឋិតកិច្ចតាយ វិសេសេន មុត្តោតិ វិមុត្តោ.

អយំ បនេត្ថ និប្បរិយាយតោ សង្ខេបកថា – យស្ស អនិច្ចាការតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, សោ អធិមោក្ខពហុលោ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស តិក្ខភាវេន បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី នាម ហោតិ, មជ្ឈេ ឆសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោ. អគ្គផលក្ខណេ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហោតិ. តថា យស្ស ទុក្ខាការតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តស្ស បស្សទ្ធិពហុលតាយ សមាធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ ទុក្ខុបនិសាយ សទ្ធាយបិ តិព្ពតរត្តា, ធុរនិយមតោ ច. សោបិ បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី ឯវ ហោតិ, មជ្ឈេ ឆសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោ, អន្តេ បញ្ញាវិមុត្តោ ច ហោតិ. យស្ស បន អនត្តាការតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, សោ វេទពហុលោ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស តិក្ខភាវេន បឋមមគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារី ឯវ ហោតិ, មជ្ឈេ ឆសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិប្បត្តោ, អន្តេ បញ្ញាវិមុត្តោ ឯវ ហោតិ. ឥមេ បន ន អដ្ឋវិមោក្ខលាភិនោ, អដ្ឋវិមោក្ខលាភី បន បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី វា ធម្មានុសារី វា សិយា. មជ្ឈេ ឆសុ ឋានេសុ កាយសក្ខី, បរិយោសានេ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ.

សង្ខារុបេក្ខាញាណំ.

៧៧៨. យំ តំ វិមោក្ខមុខភាវំ អាបជ្ជិត្វា សត្តអរិយបុគ្គលវិភាគាយ ច បច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តំ, តំ បនេតំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. បុរិមេន ញាណទ្វយេនាតិ មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខានុបស្សនាញាណទ្វយេន អត្ថតោ ឯកំ, បវត្តិអាការភេទតោ នានន្តិ អធិប្បាយោ. យថាវុត្តមត្ថំ អដ្ឋកថាយ, បាឡិយា ច សាធេតុំ ‘‘តេនាហូ’’តិអាទិ វុត្តំ. មុញ្ចិតុកម្យតាមុញ្ចនុបាយករណញាណានិបិ សង្ខារេសុ ឧទាសីនភាវេនេវ បវត្តនតោ សង្ខារុបេក្ខាសមញ្ញានេវ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ឥទំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ ឯកមេវ តីណិ នាមានិ លភតី’’តិ. តេន សង្ខារុបេក្ខាវោហារោ មុញ្ចិតុកម្យតាទិញាណសមុទាយវិសយោតិ ទស្សេតិ.

៧៨០. ឧប្បាទាទីនីតិ ឧប្បាទបវត្តាទិអបទេសេន វុត្តេ សង្ខារេ. បរិច្ចជិតុកាមតាតិ តប្បដិពន្ធឆន្ទរាគប្បហានេន វិស្សជ្ជិតុកាមតា. បដិសង្ខានន្តិ បុនប្បុនំ តីរណំ. មុញ្ចិត្វាតិ និរាលយភាវាបត្តិយា អបេក្ខាវិស្សជ្ជនវសេន វិស្សជ្ជិត្វា. អវសានេតិ តថាករណស្ស ឧត្តរកាលំ. យាវ និព្ពានសម្បក្ខន្ទនា ន ឥជ្ឈតិ, តាវ វិចិននេបិ ឧទាសីនតាយ ញាណស្ស សន្តានវសេន បវត្តិំ សន្ធាយាហ ‘‘អជ្ឈុបេក្ខនំ សន្តិដ្ឋនា’’តិ. ឯវន្តិ អជ្ឈុបេក្ខនាការសាមញ្ញតោ ‘‘មុញ្ចិតុកម្យតា ច សា សន្តិដ្ឋនា ចា’’តិ វុត្តាការេន.

៧៨១. ឥមេ ធម្មាតិ ឥមេ ញាណសង្ខាតា ធម្មា, ញាណបរិយាយោ វា ឥធ ធម្ម-សទ្ទោ, តស្មា ឥមានិ ញាណានីតិ អត្ថោ. ឯកត្តាតិ ឯកសភាវា.

៧៨២. វុដ្ឋានគាមិនី ហោតិ វុដ្ឋានគមនតោ. សង្ខារុបេក្ខាទិញាណត្តយស្សាតិ សង្ខារុបេក្ខានុលោមគោត្រភុសញ្ញិតស្ស ញាណត្តយស្ស. កិច្ចវសេន បវត្តិដ្ឋានវសេនបិ លោកិយញាណានំ ឧបរិ ឋិតត្តា វុត្តំ ‘‘ឧត្តមភាវំ បត្តត្តា’’តិ. និមិត្តភូតតោតិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតតោ ខន្ធបញ្ចកតោ. តេនាហ ‘‘អភិនិវិដ្ឋវត្ថុតោ’’តិ. តញ្ហិ វិបស្សនាយ គោចរករណសង្ខាតេន អភិនិវេសេន អភិនិវិដ្ឋវត្ថុន្តិ បវុច្ចតិ. តំ បនេតំ សសន្តតិបរិយាបន្នម្បិ បរតោ ទិដ្ឋិតាយ ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ វុត្តំ. តទេវ ហិ ‘‘ពហិទ្ធា សព្ពនិមិត្តានី’’តិ តត្ថ តត្ថ វុច្ចតិ. អជ្ឈត្តបវត្តតោតិ សសន្តានេ មិច្ឆាទិដ្ឋិបវត្តនអាទិតោ, តទនុវត្តកកិលេសក្ខន្ធេហិ ច. តញ្ហិ សសន្តតិយំ កិលេសប្បវត្តភាវតោ, តន្និមិត្តំ អសតិ មគ្គភាវនាយ ឧប្បជ្ជនកឧបាទិន្នក្ខន្ធបវត្តភាវតោ ច តថា វុត្តំ. វុដ្ឋហនញ្ច នេសំ អារម្មណាករណំ, អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនញ្ច. ឃដិយតិ អត្តនោ អនន្តរមេវ មគ្គសមុប្បត្តិតោ.

៧៨៣. តត្រាតិ តស្មិំ ‘‘អភិនិវិដ្ឋវត្ថុតោ វុដ្ឋហនតោ’’តិ សង្ខេបវចនេ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធា រូបារូបបបញ្ចក្ខន្ធលក្ខណត្តយវសេន អយំ មាតិកា ឧទ្ទេសោ. អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វាតិ សសន្តតិបរិយាបន្នេសុ ខន្ធេសុ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា. ‘‘អជ្ឈត្តា វុដ្ឋាតី’’តិ ឥទំ វុដ្ឋានគាមិនិយា អជ្ឈត្តធម្មារម្មណត្តា បរិយាយតោ វុត្តំ, និប្បរិយាយតោ បន មគ្គោ សព្ពតោបិ វុដ្ឋាតិ. ពហិទ្ធា វុដ្ឋាតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯកប្បហារេនាតិ ឯកជ្ឈំ, តំ បន អជ្ឈត្តាទិវិភាគំ អកត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៩៨; សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៦; បដិ. ម. ២.៣០) អវិភាគេន វុដ្ឋានគាមិនិយា បវត្តិវសេន វេទិតព្ពំ, តយិទំ សត្ថុ សម្មុខា ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេន្តស្ស ញាណុត្តរស្ស សម្ភវតីតិ វទន្តិ.

៧៨៤. សុទ្ធអជ្ឈត្តទស្សនមត្តេនេវ មគ្គវុដ្ឋានំ ន ហោតិ មមំការវត្ថុនោបិ បរិញ្ញេយ្យត្តា មគ្គសង្ខាតំ វុដ្ឋានំ, មគ្គេន វា វុដ្ឋានំ មគ្គវុដ្ឋានំ.

៧៨៥. រាសិំ កត្វាតិ ភូតុបាទាយវសេន ទុវិធំ អន្តរភេទវសេន អនេកភេទម្បិ ‘‘រុប្បនដ្ឋេន រូប’’ន្តិ បិណ្ឌតោ គហេត្វា. យថា រូបេ វិបស្សនាភិនិវេសោ យេភុយ្យេន វិបស្សនាយានិកស្ស, ឯវំ អរូបេ វិបស្សនាភិនិវេសោ យេភុយ្យេន សមថយានិកស្ស ហោតិ. អភិនិវេសោតិ ច វិបស្សនាយ បុព្ពភាគេ កត្តព្ពនាមរូបបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. តស្មា បឋមំ រូបបរិគ្គណ្ហនំ រូបេ អភិនិវេសោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

៧៨៦. យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ កាមំ ឧទយព្ពយបរិគ្គណ្ហនំ អភិនិវេសោតិ ទស្សិតំ, យថាឧបដ្ឋិតេ បន រូបារូបធម្មេ, តេសញ្ច បច្ចយេ បរិគ្គហេត្វា សង្ខេបេនេវ វិបស្សនាញាណំ ចារេន្តោ ញាណុត្តរោ យថានិសិន្នោវ ញាណបដិបាដិយា ខិប្បមេវ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោ ឯកប្បហារេន បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វុដ្ឋាតិ នាម. អញ្ញថា ឯកេនេវ លោកិយចិត្តេន បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បរិគ្គហបរិជាននាទីនំ អសម្ភវតោ. ន ហិ សនិទស្សនសប្បដិឃាទិំ ឯកជ្ឈំ អារម្មណំ កាតុំ សក្កា. យស្ស បន ឯកវារំ ញាណេន ផស្សិតំ, បុន តំ ផស្សិតព្ពមេវ, តាទិសស្ស វសេន វុត្តន្តិ វទន្តិ.

៧៨៨. ឯត្ថ ច អភិនិវេសោ អការណំ វុដ្ឋានមេវ បមាណំ, តស្មា ហេដ្ឋា វុត្តវិមោក្ខអរិយបុគ្គលវិភាគាបិ វុដ្ឋានវសេន សម្ភវន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ច យោបី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តយោបិ ជនាតិ វុដ្ឋានវសេន ភេទេ អសតិបិ អភិនិវេសវសេនេវ លទ្ធំ ភេទំ គហេត្វា វុត្តំ.

៧៨៩. សទ្ធិំ បុរិមបច្ឆិមញាណេហីតិ ភយតុបដ្ឋានាទិបុរិមញាណេហិ ចេវ គោត្រភុអាទិបច្ឆិមញាណេហិ ច សហ. ឧទ្ទានន្តិ ឧទ្ទេសោ.

យត្ថ កត្ថចិ…បេ… វដ្ដេយ្យុំ តំតំញាណដ្ឋានិយស្ស ឧបមាវត្ថុនោ លព្ភនតោ. ឥមស្មិំ បន ឋានេតិ ឥមស្មិំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាបទេសេ. សព្ពន្តិ សព្ពំ ញាណំ, សព្ពំ វា ញាណកិច្ចំ បាកដំ ហោតិ វេមជ្ឈេ ឋត្វា វិភាវិយមានត្តា. វុត្តា វិសុទ្ធិកថាយំ.

៧៩០. និលីយិត្វាតិ ឧបវិសិត្វា. បរាមសិត្វាតិ វីមំសិត្វា.

គយ្ហុបគំ អទិស្វាតិ គហណយោគ្គំ និច្ចសារាទិំ អទិស្វា. ចិត្តស្ស វង្កភាវករានំ មាយាទីនំ សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភនេន អនុលោមស្ស ឧជុកសាខាសទិសតា. និព្ពានាលោចនតោ គោត្រភុញាណស្ស ឧទ្ធំ ឧល្លោកនសទិសតា. អប្បតិដ្ឋេ និព្ពានេ បតិដ្ឋិតត្តា មគ្គញាណស្ស អាកាសេ ឧប្បតនសទិសតា.

៧៩១. សប្បវិស្សជ្ជនំ វិយ គោត្រភុញាណំ សព្ពសង្ខារគតំ វិស្សជ្ជិត្វា និព្ពានស្ស អាលម្ពនតោ. អាគតមគ្គំ ឱលោកេន្តស្ស ឋានំ វិយ មគ្គញាណំ អសម្មោហបដិវេធវសេន អត្តនោបិ ទស្សនតោ. អភយដ្ឋានេ ឋានន្តិ អភយដ្ឋានំ សម្បត្តមាហ, ន តស្ស បាបុណបដិបត្តិំ.

៧៩២. អត្តត្ថាទីនំ អនវពុជ្ឈនតោ ‘‘អហំ, មមា’’តិ គហណស្ស និទ្ទោក្កមនសទិសតា. មុញ្ចិតុកម្យតាគ្គហណេនេវ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនាបិ គហិតា. តិស្សន្នម្បិ តាសំ សំសារតោ និក្ខមនាធិមុត្តតាយ និក្ខមនមគ្គោលោកនសទិសតា. មគ្គេ ទិដ្ឋេ មគ្គបដិបត្តិ វិយ អនុលោមេ សិទ្ធេ មគ្គោ សិទ្ធោ ឯវាតិ អនុលោមស្ស មគ្គទស្សនសទិសតា. សង្ខារនិមិត្តតោ និក្ខន្តត្តា អាទិត្តឃរតោ និក្ខមនំ វិយ គោត្រភុញាណំ. វេគេនគមនំ វិយ មគ្គញាណំ វិស្សជ្ជេតព្ពគហេតព្ពបទេសេសុ សាធនកិច្ចវិសេសយោគតោ.

៧៩៣. បរតោ ន មមាយិតព្ពតោ ច បស្សិតព្ពានំ ខន្ធានំ ‘‘អហំ, មមា’’តិ គហណស្ស រាជគោណានំ សកគហណសទិសតា វុត្តា.

៧៩៤. សភយេ អភយទស្សនហេតុតាយ ខន្ធានំ ‘‘អហំ, មមា’’តិ គហណស្ស យក្ខិនិយា សំវាសសទិសតា. សុសានវិជហនំ វិយ សង្ខារសុសានំ វិជហិត្វា និព្ពានារម្មណវសេន បវត្តំ គោត្រភុ.

៧៩៥. បុត្តគិទ្ធិនីតិ បុត្តវច្ឆលា. ឱត្តប្បមានាតិ សារជ្ជយមានា. ឱឡារិកឱឡារិកលោភក្ខន្ធាទិវិក្ខម្ភនេន សង្ខារបរិច្ចជនតោ អនុលោមស្ស តត្ថេវ ទារកោរោបនសទិសតា.

៧៩៦. វុដ្ឋានគាមិនិយា…បេ… ទស្សនត្ថំ វុត្តា, ន បុរិមាសុ វិយ ភយតុបដ្ឋានាទីសុ ឋិតស្ស ភាយនាទិអាការទស្សនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. អបរាបរុប្បត្តិតោ, ចិរានុពន្ធតោ, ទុស្សហតោ ច វដ្ដទុក្ខសទិសំ ជិឃច្ឆាទុក្ខន្តិ អាហ ‘‘សំសារវដ្ដជិឃច្ឆាយា’’តិ. កាយគតាសតិ ឯវ ភោជនំ កាយគតាសតិភោជនំ. សា បនេត្ថ មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាសតិ កាយានុបស្សនាទិកិច្ចសាធនវសេន អមតរសបរិភោគតាយ ច ‘‘អមតរសំ កាយគតាសតិភោជន’’ន្តិ វុត្តា. តេនាហ ភគវា ‘‘អមតំ តេ, ភិក្ខវេ, បរិភុញ្ជន្តិ, យេ កាយគតាសតិំ បរិភុញ្ជន្តី’’តិអាទិ (អ. និ. ១.៦០០).

ផលរសាមលកសិង្គីវេរមុគ្គមាសាទិ អនេកង្គសម្ភារំ.

កបណាសេរិភាវាទិករណេន តណ្ហាសិនេហស្ស សីតសទិសតា. មគ្គតេជន្តិ អរិយមគ្គសង្ខាតំ ឥន្ទគ្គិំ.

រាគគ្គិអាទយោ ឯកាទសគ្គី វូបសមន្តិ ឯត្ថាតិ ឯកាទសគ្គិវូបសមំ, និព្ពានំ.

អន្ធការបរេតោតិ ចតុរង្គសមន្នាគតេន អន្ធការេន កិញ្ចិ អត្តត្ថំ វា បរត្ថំ វា កាតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន អភិភូតោ. ញាណមយោ អាលោកោ ឯតិស្សាតិ ញាណាលោកា, មគ្គភាវនា.

អមតភូតំ, អមតភាវសាធកំ វា ឱសធំ អមតោសធំ, និព្ពានំ. ហេដ្ឋា អត្តនា វុត្តមេវ សង្ខារុបេក្ខាព្យាបារំ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘តេន វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ.

៧៩៧. និរាលយតាយ តណ្ហាវសេន ភវាទីសុ អវិសដជ្ឈាសយោ ហុត្វា តតោ សង្កុចិតចិត្តោ បតិលីនភាវេន ចរតិ បវត្តតីតិ បតិលីនចរោ, តស្ស បតិលីនចរស្ស. សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតាយ ភិក្ខុនោ កាយចិត្តវិវេកសិទ្ធិយា វិវិត្តមាសនំ ភជមានស្ស. សាមគ្គិយន្តិ យុត្តំ, បតិរូបន្តិ អត្ថោ. ភវនេតិ កាមភវាទិកេ តិវិធេបិ ភវេ. សោ ហិ ឥធ ភវនដ្ឋេន ភវន្តិ វុត្តោ. ន ទស្សយេតិ អនុប្បជ្ជនវសេន ន ទស្សេយ្យ. តស្ស តំ អទស្សនំ សាមគ្គិយន្តិ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាហូតិ យោជនា.

និយមេត្វាតិ និយតំ ឯកំសិកំ កត្វា. ពោជ្ឈង្គវិសេសំ, មគ្គង្គវិសេសំ, ឈានង្គវិសេសំ, បដិបទាវិសេសំ, វិមោក្ខវិសេសន្តិ វិសេសសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. វិសេសន្តិ ឆសត្តភាវោ សត្តដ្ឋភាវោ បញ្ចាទិភាវោតិ ឥមំ យថាក្កមំ ពោជ្ឈង្គាទីនំ អរិយមគ្គេ លព្ភមានភេទំ. បាទកជ្ឈានន្តិ មគ្គស្ស អាសន្នវុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ បទដ្ឋានភូតំ ឈានំ. វិបស្សនាយ អារម្មណភូតាតិ មគ្គាសន្នាយ ឯវ វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ គោចរភូតា វិបស្សិតា. បុគ្គលជ្ឈាសយោតិ ឧភិន្នំ ភេទេ សតិ វិបស្សកស្ស អជ្ឈាសយោ. ឯត្ថ ច បឋមំ កេចីតិ វុត្តោ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ. ទុតិយំ កេចីតិ វុត្តោ មោរវាបីវាសិមហាទត្តត្ថេរោ. តតិយំ កេចីតិ វុត្តោ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ.

តេសម្បិ វាទេសុ អយំ បុព្ពភាគវុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា និយមេតិយេវាតិ វេទិតព្ពា. កស្មា? វិបស្សនានិយមេនេវ ហិ បឋមត្ថេរវាទេបិ អបាទកបឋមជ្ឈានបាទកមគ្គា បឋមជ្ឈានិកាវ ហោន្តិ, ឥតរេ ច ទុតិយជ្ឈានិកាទិមគ្គា បាទកជ្ឈានវិបស្សនានិយមេហិ តំតំឈានិកាវ តតោ តតោ ទុតិយាទិបាទកជ្ឈានតោ ឧប្បន្នស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវនាភាវតោ, ឥតរស្ស ច អតព្ភាវតោ. យថា ហិ មគ្គាសន្នាយ វិបស្សនាយ សោមនស្សសហគតត្តេ មគ្គស្ស បឋមាទិឈានិកតា ច ឧបេក្ខាសហគតត្តេ បញ្ចមជ្ឈានិកតា ឯវ ច ហោតិ, តតោ ច ពោជ្ឈង្គាទីនំ វិសេសោតិ តេសំ និយមនេ អាសន្នការណំ, បធានការណញ្ច វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា, ន ឯវំ បាទកជ្ឈានាទយោ. យស្មា បន បាទកជ្ឈានេន វិនា វិបស្សនាវ ឥមំ យថាវុត្តវិសេសំ និយមេតុំ ន សក្កោតិ, វុត្តនយេន បន បធានការណំ ហោតិយេវ, តស្មា ‘‘វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវ និយមេតី’’តិ អវត្វា ‘‘វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា និយមេតិយេវា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សេសវាទេសុបិ វិបស្សនានិយមោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ. យថា ហិ បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវនាភូតា វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា អធិដ្ឋានភូតេន បាទកជ្ឈានេន អាហិតវិសេសា មគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសនិយាមិកា ហោតិ, ឯវំ អារម្មណភូតសម្មសិតជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ ជិគុច្ឆនាការវិរាគភាវនាភូតា សម្មសិតជ្ឈានេន អាហិតវិសេសា, ឧភយសព្ភាវេ អជ្ឈាសយវសេន តតោ អញ្ញតរេន អាហិតវិសេសា ច វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា មគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសំ និយមេតីតិ.

៧៩៨. តត្រ តស្មិំ ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសនិយមនេ. អឈានលាភី សុទ្ធវិបស្សនាយានិកោវ សុក្ខវិបស្សកោ. សោ ហិ ឈានសិនេហេន វិបស្សនាយ អសិនិទ្ធភាវតោ សុក្ខា លូខា វិបស្សនា ឯតស្សាតិ សុក្ខវិបស្សកោតិ វុច្ចតិ. បកិណ្ណកសង្ខារេតិ បាទកជ្ឈានតោ អញ្ញេ សង្ខារេ. តេន បាទកជ្ឈានសង្ខារេសុ សម្មសិតេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ‘‘បឋមំ ឈានំ បាទកំ កត្វា’’តិ ហិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច សុក្ខវិបស្សកាទិគ្គហណំ វិបស្សនានិយមស្ស ឯកន្តិកភាវទស្សនត្ថំ. ន ហិ វុដ្ឋានគាមិនិំ វិនា កេវលំ បាទកជ្ឈានាទយោ និយមហេតូ ទិដ្ឋា, វុដ្ឋានគាមិនី បន បាទកជ្ឈានាទីនំ អភាវេបិ សុក្ខវិបស្សកាទីនំ មគ្គស្ស បឋមជ្ឈានិកភាវហេតុ, តស្មា សា ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសនិយមនេ ឯកន្តិកហេតូតិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘តេសំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អយំ វិសេសោតិ អយំ ឈានាទីនំ ចតុរង្គិកាទិវិសេសោ, ន បុព្ពេ វិយ វិបស្សនានិយមេនេវ, អថ ខោ បាទកជ្ឈាននិយមេន ចេវ វិបស្សនានិយមេន ច. តេសម្បីតិ បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានានិ បាទកានិ កត្វា ឧប្បាទិតមគ្គានម្បិ. ‘‘អាសន្នបទេសេ’’តិ ឥមិនា វិបស្សកេន អន្តរន្តរា បវិដ្ឋសមាបត្តិយា វសេន អយំ វិសេសោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

៧៩៩. តត្រាបិ ចាតិ ទុតិយត្ថេរវាទេបិ. តំតំសមាបត្តិសទិសតា តំតំសម្មសិតសង្ខារវិបស្សនានិយមេហិ ហោតិ. តត្រាបិ ហិ វិបស្សនា តំតំវិរាគាវិរាគភាវនាភាវេន សោមនស្សសហគតា, ឧបេក្ខាសហគតា ច ហុត្វា ឈានង្គាទិនិយមំ មគ្គស្ស ករោតីតិ ឯវំ វិបស្សនានិយមោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៨០០. តន្តិ តំតំឈានសទិសភវំ. ស្វាយមត្ថោ បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយេហិ វិនា អជ្ឈាសយមត្តេន អសិជ្ឈនំ ឧបនិស្សយេន វិនា សង្កប្បមត្តេន សកទាគាមិផលាទីនំ អសិជ្ឈនទីបកេន នន្ទកោវាទេន ទីបេតព្ពោ. តត្ថ ហិ យថា សោតាបន្នាយបិ បរិបុណ្ណសង្កប្បតំ វទន្តេន ភគវតា ‘‘យស្ស យស្ស ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្ស តស្សេវ អជ្ឈាសយោ និយាមកោ, នាញ្ញស្សា’’តិ តេន តេន បរិបុណ្ណសង្កប្បតា ហោតិ, ន តតោ បរំ, សង្កប្បសព្ភាវេ សតិបិ អសិជ្ឈនតោតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ, ឯវមិធាបិ យស្ស យស្ស ទុតិយាទិឈានិកស្ស មគ្គស្ស យថាវុត្តោ ឧបនិស្សយោ អត្ថិ, តស្ស តស្សេវ អជ្ឈាសយោ និយាមកោ, នាញ្ញស្ស សតិបិ តស្មិំ អសិជ្ឈនតោ. ឥមស្មិំ បន វាទេ បាទកសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយសព្ភាវេ អជ្ឈាសយោ ឯកន្តេន ហោតិ តំតំផលូបនិស្សយសព្ភាវេ តំតំសង្កប្បោ វិយាតិ តទភាវាភាវតោ ‘‘អជ្ឈាសយោ និយមេតី’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថាបីតិ តតិយត្ថេរវាទេបិ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘យតោ យតោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. តស្មា ‘‘តត្រាបិ ហិ វិបស្សនា’’តិអាទិនា ឥធ វុត្តនយេន តទត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៨០១. ឯវំ វិបស្សនាយ ពោជ្ឈង្គាទិនិយាមិកតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បដិបទាទិនិយាមិកតំ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ បនាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អយន្តិ សង្ខារុបេក្ខា វុត្តា. សាបិ ហិ កាមំ ‘‘ឥមំ វារំ រោចេសុ’’ន្តិ ឯត្ថ កលាបសម្មសនាវសានេ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ បវត្តមានាយ ឧប្បន្នស្ស វិបស្សនុបក្កិលេសស្ស តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនេន កិច្ឆតាវារំ ទុក្ខាបដិបទាតិ រោចេសុន្តិ វទន្តិ, អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិបស្សនាញាណេ តិក្ខេ សូរេ បសន្នេ វហន្តេ ឧប្បន្នំ វិបស្សនានិកន្តិំ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិយាទិយតី’’តិ វុត្តត្តា បុព្ពភាគេ មុញ្ចិតុកម្យតាទិភាវេន បវត្តមានា សង្ខារុបេក្ខា អត្តនោ បដិបក្ខេ កិច្ឆេន កសិរេន វិក្ខម្ភេន្តី ទុក្ខាបដិបទាបក្ខេយេវ តិដ្ឋតីតិ. តេនាហ ‘‘អាទិតោ កិលេសេ វិក្ខម្ភយមានា’’តិអាទិ. កេចិ បន ‘‘យេន ញាណេន វិបស្សនុបក្កិលេសា វិក្ខម្ភិតា, តេន សទ្ធិំ ឥទំ ញាណំ ឯកត្តនយវសេន ឯកំ កត្វា ‘អាទិតោ កិលេសេ វិក្ខម្ភយមានា’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. សប្បយោគេនាតិ ចិត្តប្បយោគសង្ខាតេន សឧស្សាហនេន. សសង្ខារេនាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឧភយេនាបិ វិក្ខម្ភនស្ស កិច្ឆសិទ្ធិមេវ វទតិ. វិបរិយាយេនាតិ អទុក្ខេន អប្បយោគេន អសង្ខារេន. មគ្គសញ្ញិតំ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ អនុគន្ត្វា បរិវសតិ វិប្បវសតិ ឯត្ថាតិ បរិវាសោ, វិបស្សនា បរិវាសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ វិបស្សនាបរិវាសោ, មគ្គបាតុភាវោ, តំ បន សីឃំ កុរុមានា ខិប្បាភិញ្ញា នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សណិក’’ន្តិ. កុរុមានា អយំ សង្ខារុបេក្ខាតិ យោជនា. យតោ មគ្គោ អាគច្ឆតិ, តំ អាគមនីយដ្ឋានំ, តស្មិំ អាគមនីយដ្ឋានេ. មគ្គស្ស បភវដ្ឋានេ ឋត្វា នាមំ ទេតីតិ សម្ពន្ធោ. ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទិវិបស្សនានយោ អញ្ញោ, អញ្ញោ ឯវ មគ្គោតិ អាហ ‘‘អត្តនោ អត្តនោ មគ្គស្សា’’តិ. តេន អាគមនតោ លទ្ធនាមេន ‘‘ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា’’តិអាទីនិ ចត្តារិ នាមានិ លភតិ. ន ហិ មគ្គស្ស សរសតោ ឯទិសំ នាមំ អត្ថិ.

សា បនាយំ វុត្តប្បភេទា បដិបទា. នានា ហោតីតិ វិសុំ វិសុំ ហោតិ. ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ចតូសុបិ មគ្គេសុ ឯកាវ ហោតីតិ និយមោ នត្ថិ ចលនតោ. អហេសុន្តិ វុត្តំ, អម្ហាកំ ភគវន្តំ សន្ធាយ ហោន្តីតិ បន វត្តព្ពំ. សព្ពេសម្បិ ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ចត្តារោបិ មគ្គា សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញាវ ហោន្តីតិ. បដិបទាបសង្គេន អធិបតិម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អធិបតយោតិ ឆន្ទាទិអធិបតយោ. បុព្ពាភិសង្ខារានុរូបញ្ហិ មគ្គោ បច្ចេកំ ឆន្ទាធិបតេយ្យោ វា ហោតិ វីរិយាទីសុ អញ្ញតរាធិបតេយ្យោ វា, ន កស្សចិ និយមោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘កស្សចិ ភិក្ខុនោ’’តិអាទិ.

៨០២. បុព្ពេ វុត្តប្បការតោ សាតិសយំ កត្វា អនវសេសតោ មគ្គស្ស នាមលាភេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សរសេនាតិ សភាវេន អត្តនោ បវត្តិវិសេសេន. បច្ចនីកេនាតិ បដិបក្ខវសេន. សគុណេនាតិ អត្តនោ គុណវសេន.

កាមញ្ចេត្ថ យថា អាគមនេន វិនា សគុណេន, អារម្មណេន ច មគ្គស្ស នាមលាភោ អវវត្ថិតោ, ឯវំ បច្ចនីកេន វិនា សរសេនេវ នាមលាភោ, តថាបិ សរសាទយោ បច្ចេកំ នាមលាភស្ស ការណមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សរសេន វា’’តិអាទិនា សព្ពត្ថ អនិយមត្ថោ វា-សទ្ទោ វុត្តោ. តេ ច អសង្ករតោ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សម្មសិត្វាតិ សម្មសនហេតុ. ហេតុអត្ថោ ហិ អយំ ត្វា-សទ្ទោ ‘‘ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ហោតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតី’’តិអាទីសុ វិយ, មគ្គកត្តុកាយ វុដ្ឋានកិរិយាយ ឯកន្តិកហេតុភូតា សង្ខារុបេក្ខា ផលូបចារេន ‘‘វុដ្ឋាតី’’តិ វុត្តា. យស្មា វា សង្ខារុបេក្ខាតិ វុដ្ឋានគាមិនិយា ឯតំ ឧបលក្ខណំ, តទន្តោគធញ្ច គោត្រភុញាណំ និមិត្តតោ វុដ្ឋាតិ, តស្មា វុត្តំ ឯកត្តនយេន ‘‘សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតី’’តិ. អនិមិត្តវិមោក្ខេន វិមុច្ចតីតិ អនិមិត្តសញ្ញិតេន វិមុច្ចនេន វិមុច្ចតិ, ‘‘មគ្គោ’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. វិមុច្ចតីតិ វា តំសមង្គី អរិយបុគ្គលោ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ សរសតោ នាមំ នាមាតិ ឥទំ និមិត្តាទិវិរហតោ អនិមិត្តំ អប្បណិហិតំ សុញ្ញតន្តិ តិវិធម្បិ មគ្គស្ស សភាវតោ សិទ្ធនាមំ នាម.

ឯសាតិ មគ្គោ. សោ ច ខោ បុព្ពភាគមគ្គេន សទ្ធិំ ឯកំ កត្វា វុត្តោ ឯកត្តនយេន. ឥទំ បច្ចនីកតោ នាមំ នាមាតិ ឥទំ និច្ចនិមិត្តាទីនំ បណិធិយា, អត្តសញ្ញាយ ច បហានវសេន លទ្ធំ មគ្គស្ស អនិមិត្តាទិនាមត្តយំ បដិបក្ខតោ សិទ្ធនាមំ នាម.

សុញ្ញត្តាតិ វិវិត្តត្តា. ន ហិ មគ្គេ រាគាទយោ សន្តិ. រូបនិមិត្តាទីនន្តិ រូបនិមិត្តវេទនានិមិត្តាទីនំ គហេតព្ពានន្តិ អធិប្បាយោ. រាគនិមិត្តាទីនន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សវិគ្គហានំ វិយ ឧបដ្ឋានញ្ហេត្ថ និមិត្តន្តិ អធិប្បេតំ. ឥទមស្ស សគុណតោ នាមន្តិ ឥទំ រាគាទិវិវិត្តត្តា រូបនិមិត្តាទិបណិធិអាទិអភាវវសេន អស្ស មគ្គស្ស សគុណតោ សិទ្ធំ នាមំ.

ស្វាយន្តិ សោ អយំ មគ្គោ. សុញ្ញតន្តិ សព្ពសង្ខារសុញ្ញតោ, អត្តសុញ្ញតោ ច សុញ្ញតំ. សព្ពសង្ខារនិមិត្តាភាវតោ អនិមិត្តំ. តណ្ហាបណិធិអាទីនំ អភាវេន អប្បណិហិតំ. ឥទមស្ស អារម្មណតោ នាមន្តិ យថា សុខារម្មណំ រូបំ ‘‘សុខ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ សុញ្ញតាទិនាមស្ស និព្ពានស្ស អារម្មណករណតោ ឥទំ អស្ស មគ្គស្ស សុញ្ញតាទិភេទំ អារម្មណតោ សិទ្ធំ នាមំ.

៨០៣. អនត្តានុបស្សនា អត្តសុញ្ញតាយ ទិដ្ឋត្តា សរសតោ សុញ្ញតា នាម. តស្សា សុញ្ញតាវិបស្សនាយ មគ្គោ វិបស្សនាគមនេន សុញ្ញតោ. អនិមិត្តា នាម និច្ចនិមិត្តាទីនំ ឧគ្ឃាដនតោ. ឥទំ បន មគ្គស្ស អនិមិត្តនាមំ ន អភិធម្មបរិយាយេន លព្ភតិ. កិំ ការណំ? អភិធម្មេ សរសំ អនាមសិត្វា បច្ចនីកតោ នាមលាភតោ. យោ ហិ សគុណារម្មណេហិ នាមលាភោ, សោ សរសប្បធានោ ហោតិ, សរសេនេវ ច នាមលាភេ សព្ពមគ្គានំ សុញ្ញតាទិភាវោតិ វវត្ថានំ ន សិយា. តស្មា អភិធម្មេ សតិបិ ទ្វីហិបិ ការណេហិ អនិមិត្តនាមលាភេ បច្ចនីកតោវ នាមវវត្ថានករណំ គយ្ហតីតិ តទភាវា ន លព្ភតិ. អថ វា ន លព្ភតីតិ អញ្ញនិរបេក្ខេហិ សគុណារម្មណេហិ ន លព្ភតិ. កិំ ការណំ? អភិធម្មេ សរសបច្ចនីកេហិ សហិតេហិ នាមលាភតោ. បច្ចនីកញ្ហិ វវត្ថានករណំ អនបេក្ខិត្វា កេវលស្ស សរសស្ស នាមហេតុភាវោ អភិធម្មេ នត្ថិ, អវវត្ថានាបត្តិតោ. តស្មា អត្តាភិនិវេសបណិធិបដិបក្ខវិបស្សនានុលោមា មគ្គា សតិបិ សរសន្តរេ បច្ចនីកសហិតេន សរសេន នាមំ លភន្តិ. អនិមិត្តមគ្គស្ស បន វិបស្សនា និមិត្តបដិបក្ខា ន ហោតិ, សយំ និមិត្តគ្គហណតោ និមិត្តគ្គហណានិវារណាតិ តទនុលោមោ មគ្គោបិ ន និមិត្តស្ស បដិបក្ខោ. យទិ សិយា, និមិត្តគតវិបស្សនាយបិ បដិបក្ខោ សិយា, តស្មា វិជ្ជមានោបិ សរសោ វវត្ថានករបច្ចនីកាភាវា អភិធម្មេ អនិមិត្តនាមទាយកោ ន គយ្ហតីតិ. យទិ ឯវំ, អនិច្ចានុបស្សនានុលោមោ មគ្គោ អភិធម្មេ អសង្គហិតោ សិយាតិ? ន, សុទ្ធិកបដិបទានយេ តស្ស សង្គហិតត្តា. តស្មា ឯវ ហិ សោ វុត្តោ. សុត្តន្តេ បន បរិយាយទេសនត្តា សគុណារម្មណមត្តេនបិ នាមំ គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘សុត្តន្តបរិយាយេន លព្ភតី’’តិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អាគមនវសេនបិ មគ្គស្ស អនិមិត្តនាមំ លព្ភតិយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អាគមនីយដ្ឋានេតិ អាគមនបដិបទាឋានេ. សេសំ វុត្តនយត្តា ឧត្តានមេវាតិ.

សង្ខារុបេក្ខាញាណំ និដ្ឋិតំ.