២១. បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

ឧបក្កិលេសវិមុត្តឧទយព្ពយញាណកថាវណ្ណនា

៧៣៧. វិបស្សនាចារស្ស មត្ថកប្បត្តិយា សង្ខារុបេក្ខាញាណំ សិខាប្បត្តា វិបស្សនា. សិខាប្បត្តិ បនស្ស ឧទយព្ពយញាណាទីនំ អត្តដ្ឋមានំវសេន ជាតាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋន្នំ បន ញាណានំ វសេន សិខាប្បត្តា វិបស្សនា’’តិ. ឱឡារិកោឡារិកស្ស សច្ចបដិច្ឆាទកមោហតមស្ស វិគមនេន សច្ចប្បដិវេធានុកូលត្តា ‘‘សច្ចានុលោមិកញាណ’’ន្តិ អនុលោមញាណមាហ. តានិ បន ញាណានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋន្នន្តិ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឧទយព្ពយទស្សនេន សង្ខារានំ អនិច្ចលក្ខណំ, តទនុសារេន ឥតរលក្ខណានិ ច វិភាវេន្តីយេវ ឧទយព្ពយានុបស្សនា បវត្តតីតិ កត្វា ‘‘វីថិបដិបន្នវិបស្សនាសង្ខាតំ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណ’’ន្តិ វុត្តន្តិ កេចិ. តយិទំ តស្ស សព្ពសោ តីរណបរិញ្ញាភាវមេវ មញ្ញមានេហិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ហិ ឧទយព្ពយញាណំ តីរណបរិញ្ញន្តោគធមេវ, ឧទយព្ពយាទីនំ បន ជាននដ្ឋេន, បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន ច ញាណទស្សនានិ, ឧទយព្ពយញាណាទីនិ. តានិយេវ បដិបក្ខតោ វិសុទ្ធត្តា ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, សា ឯវ អរិយមគ្គោ បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ បដិបទា ចាតិ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ វុត្តំ. តំ បន ឧប្បន្នមត្តំ អប្បគុណំ សន្ធាយ វុត្តំ. បគុណញ្ហិ និច្ចសញ្ញាទិបហានសិទ្ធិយា បហានបរិញ្ញាយ អធិដ្ឋានភូតំ. យតោ តទវិគមេន អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ ឯកច្ចា អធិគតា ឯវ ហោន្តិ. ន ហិ ឧទយព្ពយានំ បច្ចក្ខតោ បដិវេធេន វិនា សាមញ្ញាការានំ តីរណមត្តេន សាតិសយំ បដិបក្ខបហានំ សម្ភវតិ. អសតិ ច បដិបក្ខបហានេ កុតោ ញាណាទីនំ វជិរមិវ អវិហតវេគតា, តិខិណវិសទាទិតា វា. តស្មា បគុណភាវប្បត្តំ ឧទយព្ពយញាណំ បហានបរិញ្ញាបក្ខិយមេវ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពសង្ខារានំ ភង្គស្សេវ អនុបស្សនា ភង្គានុបស្សនា, តទេវ ញាណំ ភង្គានុបស្សនាញាណំ. យថាភូតទស្សាវី ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, តេភូមកធម្មា, តេសុ ភយតោ ឧបដ្ឋិតេសុ ភាយិតព្ពាការគាហិញាណំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ. មុញ្ចិតុំ ឥច្ឆតីតិ មុញ្ចិតុកម្យំ, ចិត្តំ, បុគ្គលោ វា, តស្ស ភាវោ មុញ្ចិតុកម្យតា, តទេវ ញាណំ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ. បុន បដិសង្ខានាការេន បវត្តំ ញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ. និរបេក្ខតាយ សង្ខារានំ ឧបេក្ខនវសេន បវត្តញាណំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. តស្មាតិ យស្មា ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ ឧទយព្ពយញាណាទិនវវិធញាណំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, តស្មា.

៧៣៨. ‘‘ឧបក្កិលេសវិមុត្ត’’ន្តិ វិសេសនេន វិភាវិតមត្ថំ អនវពុជ្ឈន្តោ ចោទកោ ‘‘បុន ឧទយព្ពយញាណេ យោគោ កិមត្ថិយោ’’តិ បុច្ឆតិ. តត្ថ កិមត្ថិយោតិ កិំ បយោជនោ និរត្ថកោ, បគេវ និព្ពត្តិតត្តា បក្កស្ស បចនំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. អថ វា លក្ខណសល្លក្ខណាទិហេតុបដិបាដិគ្គហណវសេន តមត្ថំ ញាបេតុកាមោ អាចរិយោវ កថេតុកម្យតាវសេន ‘‘កិមត្ថិយោ’’តិ បុច្ឆតិ. លក្ខណសល្លក្ខណត្ថោតិ អនិច្ចាទិលក្ខណានំ សម្មទេវ ឧបធារណត្ថោ. តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឧទយព្ពយញាណំ ហី’’តិអាទិមាហ. ននុ ច ឧទយព្ពយញាណំ នាម សង្ខារានំ ឧទយព្ពយមេវ បស្សតិ, ន អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយំ, តេន កថំ អនិច្ចតាទិលក្ខណត្តយសល្លក្ខណំ ហោតីតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ឧទយព្ពយញាណំ លក្ខណត្តយវិសយំ ហោតី’’តិ. ឧទយព្ពយេ បន បដិវិទ្ធេ អនិច្ចលក្ខណំ បាកដំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. តតោ ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥; ៤៥, ៧៧; ៤.១, ៤; បដិ. ម. ២.១០) ឥតរលក្ខណម្បិ. អថ វា ឧទយព្ពយគ្គហណេន ហុត្វា អភាវាការោ, អភិណ្ហសម្បដិបីឡនាការោ, អវសវត្តនាការោ ច វិភូតតរោ ហោតីតិ ការណភាវេន ឧទយព្ពយញាណេ យោគស្ស លក្ខណត្តយសល្លក្ខណត្ថតា វេទិតព្ពា, ន សម្មុខេនេវ. ហេដ្ឋាតិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិតោ ហេដ្ឋា. តញ្ហិ ឱភាសាទិឧប្បត្តិហេតុតាយ តិក្ខំ វិសទំ ហុត្វា បវត្តម្បិ ទិដ្ឋិអាទីហិ ឧបក្កិលិដ្ឋត្តា កុណ្ឋំ អវិសទមេវ ជាតំ. តេនាហ ‘‘ទសហិ…បេ… នាសក្ខី’’តិ.

៧៣៩. អមនសិការាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. ‘‘កិស្ស អមនសិការា’’តិ ហិ ឥទំ ‘‘កេន បដិច្ឆន្នត្តា’’តិ បុច្ឆិតស្ស បដិច្ឆាទកស្ស ហេតុបុច្ឆា. សន្តតិយា ហិស្ស បដិច្ឆន្នត្តា អនិច្ចលក្ខណំ ន ឧបដ្ឋាតិ, សា ច សន្តតិ ឧទយព្ពយាមនសិការេន បដិច្ឆាទិកា ជាតា. ឥរិយាបថេហិ បដិច្ឆន្នត្តា ទុក្ខលក្ខណំ ន ឧបដ្ឋាតិ, តេ ច ឥរិយាបថា អភិណ្ហសម្បដិបីឡនាមនសិការេន បដិច្ឆាទកា ជាតា. ឃនេន បដិច្ឆន្នត្តា អនត្តលក្ខណំ ន ឧបដ្ឋាតិ, តេ ច ឃនា នានាធាតុវិនិព្ភោគាមនសិការេន បដិច្ឆាទកា ជាតាតិ. ឧទយព្ពយំ បស្សតោ ន ឧទយាវត្ថា វយាវត្ថំ បាបុណាតិ, វយាវត្ថា វា ឧទយាវត្ថំ. អញ្ញោវ ឧទយក្ខណោ, អញ្ញោវ វយក្ខណោតិ ឯកោបិ ធម្មោ ខណវសេន ភេទតោ ឧបដ្ឋាតិ, បគេវ អតីតាទិកោតិ អាហ ‘‘ឧទយព្ពយំ បន…បេ… ឧបដ្ឋាតី’’តិ. តត្ថ សន្តតិយា វិកោបិតាយាតិ បុព្ពាបរិយេន បវត្តមានានំ ធម្មានំ អញ្ញោញ្ញភាវសល្លក្ខណេន សន្តតិយា ឧគ្ឃាដិតាយ. ន ហិ សម្មទេវ ឧទយព្ពយំ សល្លក្ខេន្តស្ស ធម្មា សម្ពន្ធភាវេន ឧបដ្ឋហន្តិ, អថ ខោ អយោសលាកា វិយ អសម្ពន្ធភាវេនាតិ សុដ្ឋុតរំ អនិច្ចលក្ខណំ បាកដំ ហោតិ.

អភិណ្ហសម្បដិបីឡនំ មនសិ កត្វាតិ យថាបរិគ្គហិតឧទយព្ពយវសេន សង្ខារានំ និរន្តរំ បដិបីឡិយមានតំ វិពាធិយមានតំ មនសិ ករិត្វា. ឥរិយាបថេ ឧគ្ឃាដិតេតិ ឥរិយាបថេ លព្ភមានទុក្ខបដិច្ឆាទកភាវេ ឧគ្ឃាដិតេ. ឯកស្មិញ្ហិ ឥរិយាបថេ ឧប្បន្នស្ស ទុក្ខស្ស វិនោទកំ ឥរិយាបថន្តរំ តស្ស បដិច្ឆាទកំ វិយ ហោតិ, ឯវំ សេសាបីតិ ឥរិយាបថានំ តំតំទុក្ខបដិច្ឆាទកភាវេ យាថាវតោ ញាតេ តេសំ ទុក្ខបដិច្ឆាទកភាវោ ឧគ្ឃាដិតោ នាម ហោតិ សង្ខារានំ និរន្តរំ ទុក្ខាភិតុន្នតាយ បាកដភាវតោ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខលក្ខណំ យាថាវសរសតោ ឧបដ្ឋាតី’’តិ. នានាធាតុយោតិ នានាវិធា បថវីអាទិធាតុយោ នានាវិធេ សភាវធម្មេ. វិនិព្ភុជិត្វាតិ ‘‘អញ្ញា បថវីធាតុ, អញ្ញា អាបោធាតូ’’តិអាទិនា, ‘‘អញ្ញោ ផស្សោ, អញ្ញា វេទនា’’តិអាទិនា ច វិសុំ វិសុំ កត្វា. ឃនវិនិព្ភោគេ កតេតិ សមូហឃនេ, កិច្ចារម្មណឃនេ ច បភេទិតេ. យា ហេសា អញ្ញមញ្ញូបត្ថទ្ធេសុ សមុទិតេសុ រូបារូបធម្មេសុ ឯកត្តាភិនិវេសវសេន អបរិមទ្ទិតសង្ខារេហិ គយ្ហមានា សមូហឃនតា, តថា តេសំ តេសំ ធម្មានំ កិច្ចភេទស្ស សតិបិ បដិនិយតភាវេ ឯកតោ គយ្ហមានា កិច្ចឃនតា, តថា សារម្មណធម្មានំ សតិបិ អារម្មណករណភេទេ ឯកតោ គយ្ហមានា អារម្មណឃនតា ច, តា ធាតូសុ ញាណេន វិនិព្ភុជិត្វា ទិស្សមានា ហត្ថេន បរិមជ្ជិយមានោ ផេណបិណ្ឌោ វិយ វិលយំ គច្ឆន្តិ, ‘‘យថាបច្ចយំ បវត្តមានា សុញ្ញា ឯតេ ធម្មា ធម្មមត្តា’’តិ អនត្តលក្ខណំ បាកដតរំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘នានាធាតុយោ…បេ… ឧបដ្ឋាតី’’តិ.

៧៤០. ធុវភាវបដិក្ខេបតោ ន និច្ចន្តិ អនិច្ចំ, ខន្ធបញ្ចកំ. យថាហ ‘‘រូបំ ខោ, រាធ, អនិច្ចំ, វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ច’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៧២). តត្ថ ការណំ វទន្តោ ‘‘ឧប្បាទវយញ្ញថត្តភាវា’’តិ អាហ. ឧប្បាទោ និព្ពត្តិលក្ខណំ, វយោ វិបរិណាមលក្ខណំ, អញ្ញថត្តំ ជរា, តេសំ សព្ភាវតោតិ អត្ថោ. ហុត្វា អភាវតោតិ ឧប្បជ្ជិត្វា វិនស្សនតោ. ឯត្ថ ច បុរិមេន ជាតិជរាមរណសព្ភាវតោ អនិច្ចន្តិ ទស្សេតិ, ទុតិយេន បាកភាវវិទ្ធំសាភាវតោ. យស្ស ភាវេន ខន្ធបញ្ចកំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ អនិច្ចលក្ខណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧប្បាទវយញ្ញថត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តេន ហិ តំ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ លក្ខីយតិ. អាការវិការោតិ អាការវិកតិ. អភាវាការោ ហិ វិកតិរូបេន លព្ភតិ, វិរូបត្តា ន ឧប្បាទាការោ. អាការវិការោតិ វា អាការវិសេសោ. ហុត្វា អភាវោ ហិ បាកភាវតោ ភិន្នោ វិទ្ធំសាភាវត្តា តត្ថ ច អនិច្ចលក្ខណំ និរុឡ្ហំ. អនិច្ចាការោ ហិ ទុក្ខានត្តាការេហិ វិយ ឧប្បាទាការតោ ច វិសិដ្ឋោ. តថា ហិ សទ្ទស្ស វិទ្ធំសាភាវោ សង្ខតភាវេនបិ សាធីយតិ.

សង្ខតភាវោ ច អត្ថតោ ឧប្បាទវន្តតា. ឧប្បាទោ ច បាកភាវសាធិតា ធរមានាវត្ថា. ឥមិនា នយេន ទុក្ខានត្តាលក្ខណានិ វេទិតព្ពានិ. អបិច យថា និច្ចបដិក្ខេបតោ អនិច្ចន្តិ និច្ចាការបដិក្ខេបតោ យថាវុត្តោ អភាវាការសង្ខាតោ អនិច្ចាការោ អនិច្ចលក្ខណំ, ឯវំ សុខបដិក្ខេបតោ ទុក្ខន្តិ សុខាការបដិក្ខេបតោ អភិណ្ហបដិបីឡនាការសង្ខាតោ ទុក្ខាការោ ទុក្ខលក្ខណំ, តថា អត្តបដិក្ខេបតោ អនត្តាតិ អត្តាការបដិក្ខេបតោ អវសវត្តនាការសង្ខាតោ អនត្តាការោ អនត្តលក្ខណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេ យិមេ តយោបិ អាការា អសភាវធម្មត្តា ខន្ធបរិយាបន្នា ន ហោន្តិ. ខន្ធេហិ វិនា អនុបលព្ភនីយតោ ខន្ធវិនិមុត្តាបិ ន ហោន្តិ. ខន្ធេ បន ឧបាទាយ វោហារវសេន លព្ភមានា តទាទីនវវិភាវនាយ វិសេសការណភូតា តជ្ជាបញ្ញត្តិវិសេសាតិ វេទិតព្ពា.

តយិទំ សព្ពម្បីតិ យថាវុត្តលក្ខណត្តយញ្ចេវ លក្ខិតព្ពញ្ច ខន្ធបញ្ចកំ. ‘‘ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណេន យាថាវសរសតោ សល្លក្ខេតី’’តិ ឥទំ តទត្ថេ តព្ពោហារវសេន វុត្តំ. ឧទយព្ពយញាណត្ថញ្ហិ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនា ‘‘ឧទយព្ពយញាណ’’ន្តិ កថិតា. ន ហិ ឧទយព្ពយញាណំ ទុក្ខលក្ខណាទិវិសយំ. តព្ពិសយត្តេ វា ឧទយព្ពយញាណមេវ ន សិយា, ឧទយព្ពយញាណំ បន តិក្ខំ, វិសទញ្ច កាតុកាមេន លក្ខណត្តយតីរណមេវ កាតព្ពំ. បរិកម្មសទិសញ្ហេតំ តស្ស. ឯស នយោ សេសញាណេសុបីតិ.

ឧបក្កិលេសវិមុត្តឧទយព្ពយញាណំ និដ្ឋិតំ.

ភង្គានុបស្សនាញាណកថាវណ្ណនា

៧៤១. វហតីតិ បវត្តតិ. ញាណស្ស តិក្ខភាវោ ភាវនាយ បគុណភាវេន. បគុណា ច ភាវនា វិក្ខេបាភាវតោ អារម្មណេ អប្បិតា វិយ បវត្តតីតិ ញាណស្ស តិក្ខភាវេន សង្ខារានំ លហុឧបដ្ឋានតា ទស្សិតា. សង្ខារេសុ បន ឧទយព្ពយវសេន លហុំ លហុំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ ឧទយទស្សនញ្ច ‘‘ឧប្បាទវតោ វិនាសោ’’តិ យាវទេវ វយទស្សនត្ថំ តស្ស និព្ពិទាវហត្តាតិ វយេ ឯវស្ស អាភោគសមន្នាហារោ មនសិការោ បវត្តតិ, តេន ឧប្បាទាទិំ មុញ្ចិត្វា វយមេវារព្ភ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧប្បាទំ វា’’តិអាទិ. តត្ថ ឧប្បាទន្តិ និព្ពត្តិវិការំ. ឋិតិន្តិ ឋិតិប្បត្តំ, ជរន្តិ អត្ថោ. បវត្តន្តិ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ. និមិត្តន្តិ សង្ខារនិមិត្តំ. យំ សង្ខារានំ សមុទយាទិឃនវសេន, សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សវិគ្គហានំ វិយ ឧបដ្ឋានំ, តំ សង្ខារនិមិត្តំ. កេចិ បន ‘‘បវត្តំ នាម សង្ខារានំ អវិច្ឆេទេន បវត្តនំ ឧប្បាទោវ, និមិត្តំ នាម ឧប្បន្នានំ វិជ្ជមានតា ឋានបរម្បរា, តស្មា ឧប្បាទមេវ គណ្ហាតិ ចេ, បវត្តំ គណ្ហាតិ នាម. ឋិតិំយេវ គណ្ហាតិ ចេ, និមិត្តំ គណ្ហាតិ នាមា’’តិ វទន្តិ, តំ ‘‘ឧប្បាទំ វា’’តិអាទិវចនេន វិរុជ្ឈតិ. ន ហិ អសតិ ភេទេ វិកប្បោ យុត្តោ. ន សម្បាបុណាតិ អគ្គហណតោ. កិំ បន សម្បាបុណាតីតិ អាហ ‘‘ខយ…បេ… សន្តិដ្ឋតី’’តិ. តត្ថ និរោធសទ្ទោ អនុប្បាទេបិ ទិស្សតីតិ ភេទសទ្ទេន វិសេសិតំ, ភេទសទ្ទោ វិសេសវាចកោបិ ហោតីតិ វយសទ្ទេន វិសេសិតំ, សោបិ អនិរោធវាចកោបិ អត្ថីតិ ខយសទ្ទេន វិសេសិតំ, ខយវយភេទសង្ខាតេ ខណិកនិរោធេតិ អត្ថោ. សតិ សន្តិដ្ឋតីតិ សតិសីសេន ញាណមាហ. ឯតស្មិំ ឋានេតិ ឧបក្កិលេសវិនិមុត្តស្ស ឧទយព្ពយញាណស្ស តិក្ខភាវាបត្តិយំ វុត្តនយេន ឧទយម្បិ មុញ្ចិត្វា វយស្សេវ មនសិការកាលេ.

អារម្មណបដិសង្ខាតិ រូបវេទនាទិអារម្មណំ ខយវយវសេនេវ បដិសង្ខាយ. យការលោបេន ហិ និទ្ទេសោ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨, ៤០៥) វិយ. យថាវុត្តស្ស វា អារម្មណស្ស ខយវយភេទវសេន បដិសង្ខា អារម្មណបដិសង្ខា. ភង្គានុបស្សនេតិ យោ តទារម្មណស្ស ចិត្តស្ស ភង្គោ, តស្ស អនុបស្សនេ. បញ្ញាតិ បការតោ ជាននា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ឥទានេវ សំវណ្ណីយតិ.

៧៤២. យំ កិញ្ចិ អារម្មណន្តិ រូបំ យាវ ជរាមរណន្តិ វិបស្សិតព្ពភាវេន គហិតំ សព្ពំ សង្ខារគតមាហ. បដិសង្ខានំ នាម ជាននំ, តញ្ច ភង្គានុបស្សនាយ អធិប្បេតត្តា ភង្គតោ ទស្សនមេវាតិ អាហ ‘‘ជានិត្វា ខយតោ វយតោ ទិស្វាតិ អត្ថោ’’តិ. តស្ស ញាណស្សាតិ សម្ពន្ធោ.

រូបារម្មណមេវ រូបារម្មណតា យថា ‘‘ទេវោ ឯវ ទេវតា’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបារម្មណំ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. រូបារម្មណតាតិ វា ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា រូបារម្មណភាវេ’’តិ អាហ. អបរេន ចិត្តេន ភង្គំ អនុបស្សតីតិ វិបស្សនាវិសយំ ភង្គានុបស្សនមាហ. ឯវញ្ហិ ភង្គានុបស្សនា បគុណា ហោតិ, អារម្មណញ្ចស្ស វិភូតតរំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. ញាតន្តិ អារម្មណមាហ អនុបស្សនាវសេន ញាតត្តា. ញាណន្តិ អនុបស្សនាញាណំ. ឧភោបិ វិបស្សតីតិ តទុភយម្បិ ខយតោ វយតោ វិបស្សតីតិ. អយំ ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – រូបស្ស យាវ ជរាមរណស្ស ខយតោ វយតោ ទស្សនំ អារម្មណបដិសង្ខាតំ, ទស្សនកញាណស្ស ខយតោ វយតោ ទស្សនំ អារម្មណបដិសង្ខាយ ភង្គស្ស អនុបស្សនន្តិ ឧភយត្ថ បញ្ញា. បុរិមំ វា តទភាវេ អភាវតោ បច្ឆិមាយំ បក្ខិបិត្វា បច្ឆិមា ឯវ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណន្តិ.

ឯត្ថាតិ ‘‘តស្ស ចិត្តស្ស…បេ… ភង្គំ អនុបស្សតី’’តិ ឯត្ថ. អនេកេហិ អាការេហីតិ អនិច្ចតោ អនុបស្សនាទីហិ អនេកេហិ អាការេហិ. អនុ-សទ្ទោ ‘‘ភិយ្យោ’’តិ ឯតស្មិំ អត្ថេតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ បស្សតី’’តិ.

ឥធ សង្ខតធម្មោ នាម ជាតិជរាមរណបកតិកោ, តស្ស ជាតិ អាទិកោដិ, ជរា មជ្ឈិមកោដិ, មរណំ ឱសានកោដិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ឧប្បាទាទិតិវិធម្បិ សង្ខតលក្ខណតាយ អនិច្ចលក្ខណំ, តថាបិ ជាតិជរាសុ ទិដ្ឋាសុ ន តថា អនិច្ចលក្ខណំ បាកដំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ យថា វយក្ខណេតិ អាហ ‘‘ភង្គោ នាម អនិច្ចតាយ បរមា កោដី’’តិ, ឧត្តមា កោដិ បរិយោសានកោដីតិ អត្ថោ. យថា ហិ ជរាធម្មំ, មរណធម្មមេវ ច ជាយតីតិ ជាតិ អនិច្ចតាយ អាទិ កោដិ, តថា ជាតិធម្មំ, មរណធម្មមេវ ច ជីរតីតិ ជរា មជ្ឈិមា កោដិ, ជាតិធម្មំ, ជរាធម្មមេវ ច ភិជ្ជតីតិ ភង្គោ បរមា កោដីតិ. អនិច្ចតោ អនុបស្សតីតិ ន កលាបតោ សម្មសន្តោ វិយ ‘‘អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ (បដិ. ម. ១.៤៨) អនុមានវសេន, នាបិ អារទ្ធវិបស្សកោ វិយ ឧទយគ្គហណបុព្ពកវយទស្សនវសេន, អថ ខោ ឧទយព្ពយញាណានុភាវេន បច្ចក្ខតោ ឧបដ្ឋិតេសុ ឧទយវយេសុ វុត្តនយេន ឧទយំ មុញ្ចិត្វា ភង្គទស្សនវសេនេវ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, ឯវំ អនុបស្សតោ បនស្ស និច្ចគាហស្ស លេសោបិ នត្ថីតិ អាហ ‘‘នោ និច្ចតោ’’តិ. តថា ហេស និច្ចសញ្ញំ បជហតីតិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច ‘‘អនិច្ចតោ ឯវ អនុបស្សតី’’តិ ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ តេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘នោ និច្ចតោ’’តិ វុត្តំ. ន ចេត្ថ ទុក្ខតោ អនុបស្សនាទិនិវត្តនមាសង្កិតព្ពំ បដិយោគីនិវត្តនបរត្តា, ឯវ-ការស្ស ឧបរិ ទេសនារុឡ្ហត្តា ច តាសំ. ទុក្ខតោ អនុបស្សតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

អនិច្ចតោ តាវ អនុបស្សនា ភង្គានុបស្សកស្ស យុត្តា ‘‘ភង្គោ នាម អនិច្ចតាយ បរមា កោដី’’តិ, ទុក្ខាទិតោ បន កថន្តិ អាហ ‘‘អនិច្ចស្ស ទុក្ខត្តា’’តិអាទិ. ឯតេន យំ អនិច្ចំ, តំ ឯកន្តតោ ទុក្ខំ អនត្តា, តតោ ច ន អភិនន្ទនិយាទិរូបំ. តស្មា ឧបរិ និព្ពត្តេតព្ពតោ ញាណបរិកម្មត្ថញ្ច ឥតរាសម្បិ ឆន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន អនុបស្សតីតិ ទស្សេតិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោតិអាទិនា វិសុំ ទស្សនកិច្ចំ នត្ថិ, ភង្គទស្សនេនេវ សព្ពំ ទិដ្ឋំ ហោតី’’តិ វទន្តិ, តំ ភង្គានុបស្សនាយ មត្ថកប្បត្តិយំ យុត្តំ, តតោ បន បុព្ពភាគេ អនេកាការវោការា អនុបស្សនា ឥច្ឆិតព្ពាវ. អញ្ញថា ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សតី’’តិអាទិកា (បដិ. ម. ១.៥១) បាឡិ, ‘‘អនេកេហិ អាការេហិ បុនប្បុនំ បស្សតី’’តិ អាគតា តស្សា អដ្ឋកថា ច វិរោធិតា សិយា. តទេវ អនិច្ចតោ ទិដ្ឋមេវ សព្ពសង្ខារគតំ.

ន តំ អភិនន្ទិតព្ពន្តិ តំ សង្ខារគតំ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេន ‘‘ឯតំ មម, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ន អភិនន្ទិតព្ពំ. ន តត្ថ រញ្ជិតព្ពន្តិ តត្ថ សង្ខារគតេ រញ្ជនវសេន ន បវត្តិតព្ពំ, កាមរាគោ, ភវរាគោ វា ន បវត្តេតព្ពោតិ អត្ថោ. រាគំ និរោធេតីតិ រាគំ វិក្ខម្ភននិរោធំ បាបេតិ, វិក្ខម្ភេតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘លោកិកេនេវ តាវ ញាណេនា’’តិ. សតិ ច វិក្ខម្ភនេ កថំ សមុទយោតិ អាហ ‘‘នោ សមុទេតិ, សមុទយំ ន ករោតី’’តិ.

ឯវំ វិរត្តោតិ ឯវំ ភង្គានុបស្សនានុសារេន វិរត្តោ. យថា ទិដ្ឋំ សម្បតិ ឧបដ្ឋិតំ សង្ខារគតំ និរោធេតិ និរោធំ មនសិ ករោតិ, អទិដ្ឋម្បិ អតីតានាគតំ អន្វយញាណវសេន យថា ឥទំ ឯតរហិ, ឯវំ ឥតរេបីតិ អនុមិនន្តោ និរោធេតិ មនសិកតស្សាបិ និរោធំ ករោតិ. នោ សមុទេតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ, នោ សមុទយំ មនសិ ករោតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ បដិបន្នោតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន អនិច្ចានុបស្សនាទិវសេន បដិបន្នោ. សទ្ធិំ ខន្ធាភិសង្ខារេហិ កិលេសានំ បរិច្ចជនតោតិ ខន្ធេហិ, អភិសង្ខារេហិ ច សហ កិលេសានំ បជហនតោ. កិលេសេ ហិ បជហន្តោ តន្និមិត្តកកម្មំ, តតោ និព្ពត្តនកេ ខន្ធេ ច បជហតិ នាម. សង្ខតទោសទស្សនេនាតិ សង្ខតធម្មេសុ អនិច្ចទុក្ខតាទិអាទីនវទស្សនេន. តព្ពិបរីតេតិ និច្ចសុខាទិសភាវេ. តន្និន្នតាយាតិ តទធិមុត្តតាយ. បដិនិស្សគ្គសទ្ទោ បរិច្ចាគត្ថោ, បក្ខន្ទនត្ថោ ចាតិ បដិនិស្សគ្គស្ស ទុវិធតា វុត្តា. តត្ថ បក្ខន្ទនំ អធិមុច្ចនំ. យថាវុត្តេនាតិ តទង្គាទិប្បហានប្បការេន, តន្និន្នប្បការេន ច. និព្ពត្តនវសេនាតិ ឧប្បាទនវសេន. និព្ពត្តេន្តោ ហិ កិលេសេ អាទិយតីតិ តេ អនិព្ពត្តេន្តោ កិលេសេ ន អាទិយតិ នាម. អទោសទស្សិតាវសេនាតិ ទោសានំ អទស្សាវិភាវេន. សង្ខតារម្មណំ អាទិយតីតិ យោជនា. អនាទីនវទស្សិតាយ ហិ សង្ខារេ អាទិយតីតិ អាទីនវទស្សិតាយ តេ ន អាទិយតិ ន គណ្ហាតិ.

៧៤៣. អស្សាតិ យោគិនោ. តេហិ ញាណេហីតិ អនិច្ចានុបស្សនាទិញាណេហិ. តន្តិ បហានំ. និច្ចសញ្ញន្តិ និច្ចគាហំ, សញ្ញាសីសេន និទ្ទេសោ. សុខសញ្ញំ អត្តសញ្ញន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សប្បីតិកំ តណ្ហន្តិ សឧប្បិលាវិតំ អភិបត្ថនំ.

៧៤៤. ‘‘វត្ថុសង្កមនា’’តិ ឯត្ថ វិបស្សនាយ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ រូបាទិអារម្មណំ ‘‘វត្ថូ’’តិ អធិប្បេតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘រូបស្សា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សង្កមនាតិ វិបស្សនាភាវសាមញ្ញតោ ឯកត្តនយេន វុត្តំ, អញ្ញថា អញ្ញទេវ រូបភង្គវិសយំ ញាណំ, អញ្ញទេវ តទារម្មណចិត្តភង្គវិសយន្តិ កុតោ សង្កមនា. បញ្ញាវិវដ្ដនាយបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ញាយាតិ ឧទយព្ពយទស្សនវសេន បវត្តមានាយ វិបស្សនាបញ្ញាយ. វយស្សេវ គហណវសេន ឧទយតោ វិនិវដ្ដនា. តេនាហ ‘‘ឧទយំ បហាយ វយេ សន្តិដ្ឋនា’’តិ. ‘‘អនន្តរមេវ អាវជ្ជនសមត្ថតា’’តិ ឥមិនា ភង្គានុបស្សនាយ បគុណពលវភាវមាហ.

៧៤៥. ឧភោតិ ទិដ្ឋាទិដ្ឋភាវេន ទ្វេបិ អារម្មណានិ. ឯកវវត្ថនាតិ ខណភង្គុរតាយ សមានាតិ វវត្ថាបនា.

សំវិជ្ជមានម្ហីតិ បច្ចក្ខតោ ឧបលព្ភមានេ បច្ចុប្បន្នេ. វិសុទ្ធទស្សនោតិ ភង្គទស្សនស្ស បរិពន្ធវិធមនេន វិសុទ្ធញាណោ, សុវិសុទ្ធភង្គទស្សនោតិ អត្ថោ. តទន្វយំ នេតីតិ តស្ស បច្ចុប្បន្នសង្ខារភង្គទស្សិនោ ញាណស្ស អន្វយំ អនុគតភូតំ ញាណំ បវត្តេតិ. កត្ថ បន បវត្តេតីតិ អាហ ‘‘អតីតនាគតេ’’តិ, អតីតេ, អនាគតេ ច សង្ខារគតេ. សព្ពេបីតិអាទិ តស្ស បវត្តនាការទស្សនំ.

ភង្គសង្ខាតេ និរោធេ, ន និព្ពានសង្ខាតេតិ អធិប្បាយោ. ឯសាតិ យា អារម្មណន្វយេន ឧភោ ទិដ្ឋាទិដ្ឋេ ខណភង្គុរតាយ ឯកភាវេន វវត្ថាបនា, ឯសា វយលក្ខណេ វិបរិណាមលក្ខណេ វិបស្សនា ភង្គានុបស្សនាតិ អត្ថោ.

៧៤៦. អារម្មណញ្ច បដិសង្ខាតិអាទិ ភង្គានុបស្សនាយ ទុប្បដិវិជ្ឈត្តា វុត្តស្សេវត្ថស្ស ទឡ្ហីករណំ. តយិទំ ភង្គទស្សនំ សង្ខារានំ អវសវត្តនាវពោធនេន អនត្តលក្ខណបដិវេធាយាតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុញ្ញតោ ច ឧបដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. អារម្មណស្ស ហិ ភង្គារម្មណចិត្តស្ស ច ភង្គមនុបស្សតោ វិសេសតោ សង្ខារា សុញ្ញា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ’’ន្តិអាទិ.

ន ចត្ថិ អញ្ញោតិ ឯត្ថ ឥមស្មិំ លោកេ អញ្ញោ ខន្ធវិនិមុត្តោ អត្តា នាម កោចិ នត្ថិ. តេសំ ខយំ បស្សតីតិ តេសំ ធម្មានំ ខណេ ខណេ ឧបដ្ឋហន្តំ ភង្គំ បស្សតិ. យថាវុត្តាយ អប្បមាទបដិបត្តិយា អប្បមត្តោ. យថា កិំ? មណិំវ វិជ្ឈំ វជិរេន យោនិសោ យថា នាម កុសលោ បុរិសោ ឧបាយេន មណិំ វិជ្ឈន្តោ មណិស្ស ឆិទ្ទមេវ បស្សតិ មនសិ ករោតិ, ន មណិស្ស វណ្ណាទិំ, ឯវមេវ សង្ខារានំ និរន្តរំ ភង្គមេវ យោនិសោ មនសិ ករោតិ, ន សង្ខារេតិ អធិប្បាយោ. យថា វា វជិរេន មណិំ វិជ្ឈន្តស្ស វិទ្ធដ្ឋានំ ន បុន រុហតិ, ឯវំ វជិរសទិសេន ភង្គានុបស្សនាញាណេន ភង្គេ ទិដ្ឋេ ន បុន និច្ចគាហោ រុហតិ, ឯវំ ភង្គមេវ បស្សតីតិ អត្ថោ.

យា ច អារម្មណបដិសង្ខាតិ ‘‘រូបារម្មណតា ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតិ, តំ អារម្មណំ បដិសង្ខា’’តិ (បដិ. ម. ១.៥១) ឯវមាគតា យា ច អារម្មណបដិសង្ខា, ‘‘តស្ស ចិត្តស្ស ភង្គំ អនុបស្សតី’’តិ ឯវំ វុត្តា យា ច ភង្គានុបស្សនា, ‘‘សង្ខារាវ ភិជ្ជន្តិ, តេសំ ភេទោ មរណំ, ន អញ្ញោ កោចិ អត្ថី’’តិ ឯវំ វុត្តំ យញ្ច សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានំ, អយំ ឯវំ តិធា វុត្តាបិ អធិបញ្ញាវិបស្សនា នាមាតិ អត្ថោ.

៧៤៧. អនិច្ចានុបស្សនាទីសូតិ អនិច្ចទុក្ខានត្តានុបស្សនាសុ. និព្ពិទាទីសូតិ និព្ពិទាវិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គានុបស្សនាសុ. តយោ ឧបដ្ឋានេតិ អនិច្ចាទិវសេន តិវិធេ ឧបដ្ឋានេ. ខយតោ វយតោ ឧបដ្ឋានញ្ហិ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ, ភយតោ ឧបដ្ឋានំ ទុក្ខតោ, សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានំ អនត្តតោតិ. ទិដ្ឋីសូតិ ទិដ្ឋិនិមិត្តំ ន វេធតិ. តា ហិ អសំហីរតាយ ន ចលតិ.

៧៤៨. ទុព្ពលភាជនស្ស វិយាតិ តិន្តអាមមត្តិកាភាជនស្ស វិយ ភេទមេវ បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច ទុព្ពលភាជនូបមា សរសភិទុរតាទស្សនត្ថំ, វិប្បកិរិយមានសុខុមរជូបមា អញ្ញមញ្ញំ អសម្ពន្ធតាទស្សនត្ថំ, ភិជ្ជិយមានតិលូបមា ខណេ ខណេ ភិជ្ជនកភាវទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពា. ភេទមេវាតិ វិនាសមេវ បស្សតិ ឧប្បាទាទីនំ អគ្គហណតោ. ឯវមេវាតិ យថា ឧទកពុព្ពុឡកានិ ឧទកតលាទិបច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នានិ ន ចិរដ្ឋិតិកានិ សីឃំ សីឃំ ភិជ្ជន្តិ, ឯវមេវ សព្ពេ រូបារូបធម្មា កម្មាទិបច្ចយំ បដិច្ច ឧប្បន្នា ខណដ្ឋិតិកា សីឃំ សីឃំ ភិជ្ជន្តីតិ ភេទមេវ បស្សតិ. តុរិតតុរិតញ្ហិ នេសំ ភេទទស្សនត្ថំ ‘‘ភិជ្ជន្តិ ភិជ្ជន្តី’’តិ អាមេឌិតវចនំ.

មរីចិបិ ឥត្តរកាលិកាវ, និស្សយបពន្ធវសេន បន ចិរតរុបដ្ឋានន្តិ ‘‘យថា បស្សេ មរីចិក’’ន្តិ វុត្តំ, ន អយាថាវុបដ្ឋានតោវ. លោកន្តិ ខន្ធលោកំ. មច្ចុរាជា ន បស្សតិ អរហត្តាធិគមេន បុនព្ភវាភាវតោ.

៧៤៩. ភវទិដ្ឋិប្បហានន្តិ សស្សតទិដ្ឋិយា វិក្ខម្ភនំ. ន ហិ និរន្តរំ ភង្គមេវ បស្សតោ សស្សតទិដ្ឋិយា អវសរោ អត្ថិ. តតោ ឯវ ជីវិតេ និរាលយត្តា ជីវិតនិកន្តិបរិច្ចាគោ. សទាតិ សព្ពកាលំ រត្តិន្ទិវំ. ភាវនាយ យុត្តប្បយុត្តតា. ឥច្ឆាចារានំ ទូរីភាវតោ វិសុទ្ធាជីវិតា. ឧស្សុក្កប្បហានំ កិច្ចាកិច្ចេសុ អព្យាវដតា តិព្ពសំវេគត្តា. វិគតភយតា កុតោចិបិ និព្ភយតា អត្តសិនេហាភាវតោ. ខន្តិសោរច្ចបដិលាភោ អនិច្ចតាយ សុទិដ្ឋត្តា. បន្តសេនាសនេសុ អធិកុសលេសុ ច អរតិយា, កាមគុណេសុ រតិយា ច សហនតោ អភិភវនតោ អរតិរតិសហនតា.

ឥមានិ អដ្ឋគ្គុណមុត្តមានីតិ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ. ម-ការោ ច បទសន្ធិករោ, ភវទិដ្ឋិប្បហានាទិកេ ឥមេ អដ្ឋ ឧត្តមានិសំសេតិ អត្ថោ. តហិន្តិ តត្ថ ភង្គានុបស្សនាយន្តិ អត្ថោ.

ភង្គានុបស្សនាញាណំ និដ្ឋិតំ.

ភយតុបដ្ឋានញាណកថាវណ្ណនា

៧៥០. សព្ពសង្ខារានន្តិ តេភូមកានំ សព្ពសង្ខារានំ. អធិការវសេន ហិ បទេសសព្ពវិសយោ ឥធ សព្ពសទ្ទោ. អាសេវន្តស្សាតិ អាទរវសេន សេវន្តស្ស បវត្តេន្តស្ស. ភាវេន្តស្សាតិ វឌ្ឍេន្តស្ស ព្រូហេន្តស្ស. ពហុលីករោន្តស្សាតិ បុនប្បុនំ ករោន្តស្ស យុញ្ជន្តស្ស. បភេទកាតិ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនវសេន បភេទកា. អាជីវិកា ព្យាធិអាទិនិមិត្តំ មរិតុកាមស្ស, អមរិតុកាមស្សាបិ សូរស្ស ភាយិតព្ពម្បិ ន ភយតោ ឧបដ្ឋាតីតិ ‘‘សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្សា’’តិ វុត្តំ. យថា ភីរុកជាតិកស្ស សីហាទយោ សន្តាសនិមិត្តំ ភយានកភាវតោ, តថា យោគិនោ ភង្គតោ ទិស្សមានា សង្ខារាតិ អាហ ‘‘សីហ…បេ… ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ. បច្ចុប្បន្នាតិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នា ឱឡារិកា ទីឃតរបពន្ធា, ខណបច្ចុប្បន្នា សុខុមតរា ឥត្តរកាលា, សន្តតិបច្ចុប្បន្នា មជ្ឈិមា ឥធ អាទិតោ បរិគ្គហេតព្ពា. ភយតោ ភាយិតព្ពតោ ឧបតិដ្ឋនកេសុ ញាណំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ.

យថា ឥត្ថិយា បុត្តានំ សីសស្ស ឆិន្នតា ឆិជ្ជមានតា គយ្ហមានា ភយាវហា, ឯវំ យោគិនោ តិយទ្ធគតានំ សង្ខារានំ និរោធា គយ្ហមានាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកិស្សា កិរ ឥត្ថិយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

យថា បូតិភូតំ ឱទនាទិ ន សភាវេន តិដ្ឋតិ វិនស្សតិ, ឯវំ យស្សា ឥត្ថិយា វិជាតវិជាតា បុត្តា ន ជីវន្តិ មរន្តិ ឯវ, សា ‘‘បូតិបជា’’តិ វុត្តា. បូតិបជាគ្គហណញ្ចេត្ថ វិសេសតោ គព្ភគតមរណចិន្តាទស្សនេន យោគិនោ អនាគតសង្ខារនិរោធសន្និដ្ឋានទស្សនត្ថំ. អតីតបច្ចុប្បន្នសង្ខារនិរោធោ ហិស្ស សុបាកដោ ឯវាតិ ន សោ ឧបមាយ សាធេតព្ពោ. អន្តិមភវិកស្ស ច យោគិនោ សត្តក្ខត្តុំ បរមាទិភាវិនោ អតីតេ ទុក្ខពហុតាយ, អនាគតទុក្ខបរិត្តតាយ ច ទស្សនត្ថំ ពហុបជាវ ឥត្ថី និទស្សិតា.

តត្ថ យថា តស្សា នវ បុត្តា មតា, ឯវំ អជ្ឈត្តាទិប្បភេទា អតីតា សង្ខារា, វុសិតបុព្ពា វា នវ សត្តាវាសា ទដ្ឋព្ពា, មីយមានបុត្តោ វិយ បច្ចុប្បន្នា សង្ខារា, បវត្តមានោ វា សត្តាវាសោ ទដ្ឋព្ពោ. អជាតបុត្តោ វិយ អនាគតា សង្ខារា, ភាវី វា សត្តាវាសោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវមវដ្ឋិតេ យទេកេ ទសបុត្តមាតរំ អគ្គហេត្វា នវបុត្តមាតុគ្គហណំ សាត្ថកន្តិ វទន្តិ, តទបាហតំ ហោតិ. ទារកានំ មរណស្ស ចិរកាលិកត្តា មរណានុស្សរណន្តិ វុត្តំ. គព្ភគតោ អប្បច្ចក្ខតាយ ភាវីបក្ខេយេវ តិដ្ឋតីតិ អធិប្បាយេន កុច្ឆិគតោ អនាគតសង្ខារដ្ឋានិយោ វុត្តោ. ឯតស្មិំ ខណេតិ ភង្គទស្សនមុខេន សង្ខារានំ ភយានកភាវេន ឧបដ្ឋានក្ខណេ.

៧៥១. ន ភាយតិ ញាណស្ស ភាយនាការេន អប្បវត្តនតោ. បដិឃចិត្តុប្បាទវសេន ហិ ភាយនំ, ញាណំ បន ភាយិតព្ពវត្ថុំ ភាយិតព្ពន្តិ យាថាវតោ ជានាតិ. តេនាហ ‘‘អតីតា…បេ… តីរណមត្តមេវា’’តិ, តិស្សោ អង្គារកាសុយោ អតិតាបេន តិក្ខមជ្ឈមុទុភេទាតិ អធិប្បាយោ. កាមភវាទីនញ្ហិ តិណ្ណំ ភវានំ និទស្សនភាវេន តាសំ គហណំ, តថា ខទិរាទិសូលត្តយស្ស អប្បណីតាទិភាវតោ. តេនាហ ‘‘កេវលំ ហី’’តិអាទិ. អស្សាតិ ញាណស្ស. ព្យសនាបន្នាតិ នានាវិធវិបុលានត្ថបតិតា. ភយតោតិ ភាយិតព្ពតោ.

សង្ខារនិមិត្តន្តិ ‘‘សង្ខារានំ សមូហាទិឃនវសេន, សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សវិគ្គហានំ វិយ ឧបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. សង្ខារានំ បន តថា ឧបដ្ឋានំ សង្ខារវិនិមុត្តំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អតីតា…បេ… អធិវចន’’ន្តិ. មរណមេវាតិ ភង្គមេវ. តេនាតិ ភង្គទស្សនេន. ខណេ ខណេ ភង្គមេវ បស្សតោ ហិ និមិត្តសញ្ញិតំ សង្ខារគតំ អនិច្ចតាយ វុត្តនយេន សប្បដិភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. បវត្តំ នាម កាមំ សព្ពា ភវបវត្តិ, មត្ថកប្បត្តាយ បន ភង្គានុបស្សនាយ សព្ពភវេសុ អភិណ្ហសម្បដិបីឡនស្ស សុដ្ឋុតរំ ឧបដ្ឋានតោ សន្តសុខាភិមតាបិ ភវា ទុក្ខសភាវតាយ ភយតោ ឧបដ្ឋហន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បវត្តន្តិ រូបារូបភវបវត្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧភយន្តិ និមិត្តំ, បវត្តញ្ច. ទ្វយម្បិ ហិ តំ អត្តសុញ្ញមេវ ហុត្វា ឧបដ្ឋហតីតិ.

ភយតុបដ្ឋានញាណំ និដ្ឋិតំ.

អាទីនវានុបស្សនាញាណកថាវណ្ណនា

៧៥២. តាណន្តិ សង្ខារហេតុកា អនត្តតោ រក្ខណំ. នេវ បញ្ញាយតិ សព្ពភវាទីនំ សាទីនវតាយ ឯកសទិសត្តា. លេណន្តិ តស្ស បរិហរណតាណាយ ឧបលីយនំ. គតីតិ តទត្ថំ គន្តព្ពដ្ឋានំ. បដិសរណន្តិ តស្សេវ បដិសរណដ្ឋានំ. បត្ថនាតិ អាសីសនា ន ហោតិ. ឯតេន ‘‘នេតំ មមា’’តិ តណ្ហាគាហាភាវមាហ. បរាមាសោតិ ទិដ្ឋិបរាមាសោ. តេន ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ទិដ្ឋិគាហាភាវមាហ. តណ្ហាគាហាភាវេនេវ ចេត្ថ ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ មានគាហាភាវោបិ វុត្តោយេវ ហោតិ, វា-សទ្ទគ្គហណេន វា.

ឥទានិ បត្ថនាទីនមភាវេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘តយោ ភវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តយោ ភវា អង្គារកាសុយោ វិយ ជាតិអាទិទុក្ខាធិដ្ឋានភាវេន មហាភិតាបតាយ. ចត្តារោ មហាភូតា កដ្ឋមុខបូតិមុខអគ្គិមុខសត្ថមុខសង្ខាតា ឃោរវិសអាសីវិសា វិយ កាយស្ស ថទ្ធតាវិស្សន្ទនទាហច្ឆេទទុក្ខវិធានតោ វិសេសតោ, អវិសេសតោ បន អាសយតោ, វិសវិការតោ, អនត្ថទានតោ, ទុរុបចារតោ, ទុរាសទតោ, អកតញ្ញុតោ, អវិសេសការិតោ, អនេកាទីនវូបទ្ទវតោ ច. ‘‘ចត្តារោ អាសីវិសា ឧគ្គតេជា ឃោរវិសាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នេតំ មហាភូតានំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨) ហិ វុត្តំ. បញ្ចក្ខន្ធា ឯកក្ខន្ធភេទេ អញ្ញក្ខន្ធានវដ្ឋានតោ. អញ្ញមញ្ញាឃាតនតោ, មរណទុក្ខាវហនតោ ច ឧក្ខិត្តាសិកវធកា វិយ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ឧក្ខិត្តាសិកោ វធកោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ. ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ អត្តត្តនិយភាវេន គហិតានិបិ តតោ រិត្តភាវតោ សុញ្ញគាមោ វិយ ភោជនាទិគយ្ហុបគមេត្ថ អត្ថីតិ បវិដ្ឋសុញ្ញគាមោ វិយ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘សុញ្ញគាមោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចនំ. ចក្ខុតោ ចេបិ នំ, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី ឧបបរិក្ខេយ្យ, រិត្តកញ្ញេវ ខាយតិ, តុច្ឆកញ្ញេវ ខាយតិ, សុញ្ញកញ្ញេវ ខាយតី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨) –

អាទិ. ឆ ពាហិរាយតនានិ គាមឃាតកចោរា វិយ សព្ពថាបិ ឃាតកភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘ចោរា គាមឃាតកាតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆន្នេតំ ពាហិរានំ អាយតនានំ អធិវចនំ. ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេសុ រូបេសូ’’តិអាទិ. រាគគ្គិអាទីហិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តំ. កេន អាទិត្តំ? រាគគ្គិនា ទោសគ្គិនា មោហគ្គិនា ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហី’’តិ (សំ. និ. ៤.២៨) –

អាទិ. សង្ខារានំ គណ្ឌាទិសទិសតា ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ. និរស្សាទាតិ អស្សាទេតព្ពរហិតា ទុក្ខសភាវត្តា. និរសាតិ សម្បត្តិរហិតា វិបត្តិបរិយោសានត្តា. សព្ពត្ថ យថា ហេដ្ឋា និរស្សាទា និរសា មហាអាទីនវរាសិភូតា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តីតិ សម្ពន្ធោ, ឯវំ ឧបរិបិ ‘‘សវាឡកមិវ វនគហន’’ន្តិអាទីសុ តំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

សសទ្ទូលាតិ សព្យគ្ឃា. គាហា កុម្ភិលាទយោ. រក្ខសោ ទករក្ខសោ. ‘‘និរសំ និរស្សាទ’’ន្តិ ឥមិនា អាទីនវស្ស អព្ពោកិណ្ណតំ ទស្សេតិ. តថា ហិស្ស យោគិនោ សព្ពេសុ ភវាទីសុ សព្ពេបិ សង្ខារា និស្សគ្គតោ និរន្តរំ សប្បដិភយាវ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. យញ្ច សប្បដិភយំ, តំ សាទីនវំ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ’’ន្តិអាទិ.

យន្តិ អាទីនវញាណំ. ឥទំ វុត្តន្តិ ឥទំ ទសវត្ថុកំ ទ្វាទសវារបដិមណ្ឌិតំ អន្វយព្យតិរេកវសេន តស្សេវ បទភាជនំ បដិសម្ភិទាយំ វុត្តំ.

ឧប្បាទោ ភយន្តិ សង្ខារានំ ឧប្បាទោ អខេមដ្ឋេន ភយវត្ថុតាយ ភយំ. ឧប្បាទមូលកញ្ហិ សព្ពំ តំ សព្ពវត្ថុកន្តិ សព្យសនំ. បវត្តំ ភយន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. នត្ថិ ឯតស្ស ឧប្បាទោ, ន វា ឯតស្មិំ អធិគតេ សង្ខារានំ អាយតិំ ឧប្បាទោតិ អនុប្បាទោ, និព្ពានំ. តញ្ច សព្ពសោ ភយាភាវតោ បរមស្សាសភូតត្តា និព្ភយដ្ឋេន ខេមន្តិ. សន្តិបទេតិ សព្ពសង្ខារូបសមភូតេ អមតបទេ. អប្បវត្តន្តិអាទីហិបិ បវត្តាទិបដិក្ខេបមុខេន និព្ពានមេវ វទតិ. បវត្តិយំ អាទីនវំ ទិស្វា តទនន្តរមេវ និវត្តិយំ អានិសំសទស្សនវសេន សីឃំ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តានំ វសេន ‘‘ឧប្បាទោ ភយំ, អនុប្បាទោ ខេម’’ន្តិ តតិយវារោ វុត្តោ. ឯសេវ នយោ ឆដ្ឋវារាទីសុបិ. ឯត្ថ ច ឧប្បាទោ វិសេសោ, ភយំ វិសេសិតព្ពំ សាមញ្ញភាវតោតិ សតិបិ ទ្វិន្នំ បទានំ សមានាធិករណភាវេ លិង្គភេទោ គហិតោ. យថា ‘‘ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ច’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៤; ម. និ. ៣.៣៧៤). ឯស នយោ ‘‘គតិ ភយ’’ន្តិអាទីសុបិ.

ឧប្បាទោ សង្ខារាតិ ឯត្ថ បន សព្ពេសំ សង្ខារានំ ឧប្បាទំ សាមញ្ញេន គហេត្វា សង្ខារា ភេទតោ វិហិតា សព្ពត្ថកមេវ តេសំ វិភាគតោ វិបស្សិយមានត្តាតិ វចនភេទោ កតោ.

អាយូហនំ បដិសន្ធិំ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. ញាណំ អាទីនវេ ឥទន្តិ អាទីនវេ វិសយភូតេ ឥទំ បញ្ចវត្ថុកំ ញាណំ វេទិតព្ពំ. ញាណំ សន្តិបទេតិ សន្តិបទេ និន្នាទិភាវេន ឋិតំ ឥទំ ញាណន្តិ អត្ថោ.

៧៥៣. កម្មបច្ចយា បច្ចុប្បន្នភវេ ឧប្បជ្ជមានានំ សង្ខារានំ ឧប្បាទោ បាកដតរោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ អាហ ‘‘បុរិមកម្មបច្ចយា ឥធ ឧប្បត្តី’’តិ. បវត្តំ នាម ឥធ បវត្តិយំ ធម្មប្បវត្តីតិ អាហ ‘‘ឧប្បន្នស្ស បវត្តី’’តិ. សព្ពម្បីតិ តិយទ្ធគតំ រូបារូបំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាទិវិភាគំ សព្ពម្បិ. កម្មន្តិ ឯតរហិ បវត្តំ កម្មំ. ឯត្ថ ច ឧប្បាទបវត្តអាយូហនគ្គហណេន បច្ចុប្បន្នទ្ធបរិយាបន្នា សង្ខារា គហិតា, បដិសន្ធិគ្គហណេន អនាគតទ្ធបរិយាបន្នា ឧបាទិត្តា. ឧប្បាទគ្គហណេន ច អតីតទ្ធបរិយាបន្នា កម្មសង្ខារា ឧល្លិង្គត្តា. និមិត្តគ្គហណេន បន សព្ពេបិ គហិតា. យាយ គតិយា សា បដិសន្ធិ ហោតិ សា និរយាទិភេទា គតិ សុចរិតទុច្ចរិតវសេន គន្តព្ពត្តា, សា បនត្ថតោ តំតំកម្មនិយមិតា ភវសមញ្ញារហា វិបាកក្ខន្ធា, កដត្តា ច រូបន្តិ វេទិតព្ពា. ខន្ធានំ និព្ពត្តនន្តិ សព្ពេសម្បិ ខន្ធានំ និព្ពត្តនំ. បាកដា ឯវ សច្ចវិភង្គេ លក្ខណាទិវសេន និទ្ទិដ្ឋត្តា. វត្ថុវសេនាតិ អារម្មណសង្ខាតបវត្តិដ្ឋានវសេន. យទិ តេ បញ្ចេវ វត្ថុភាវេន ឥច្ឆិតា, អថ កស្មា សេសា វុត្តាតិ អាហ ‘‘សេសា តេសំ វេវចនវសេនា’’តិ. តេន វិបស្សកានំ ញាណវិប្ផារស្ស វិសយសំវឌ្ឍនត្ថំ ទេសនា វឌ្ឍិតាតិ ទស្សេតិ.

អន្វយតោ ទស្សិតស្ស អាទីនវញាណស្ស ព្យតិរេកតោ ទស្សនត្ថំ បដិបក្ខញាណទស្សនំ ‘‘យត្ថ ឧប្បាទោ នត្ថិ, តត្ថ សព្ពេន សព្ពំ ភយម្បិ នត្ថី’’តិ. ‘‘ភយតុបដ្ឋានេន វា’’តិអាទិនា បវត្តិំ ទស្សេត្វា និវត្តិទស្សនំ ពុទ្ធានំ, អនុពុទ្ធានញ្ច អាចិណ្ណមេតំ យថា បុរិមំ សច្ចទ្វយំ ទស្សេត្វា និរោធសច្ចទេសនាតិ ទស្សេតិ. យថា លោកេ កស្សចិ អាទីនវទស្សនំ និរត្ថកម្បិ ហោតិ, ន តថា ឥទំ, ឥទំ បន សាត្ថកមេវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តប្បដិបក្ខនិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ ទាហាភិភូតស្ស សីតនិន្នតា វិយ សុដ្ឋុ ទិដ្ឋាទីនវតោ ឯកំសេន មុញ្ចិតុកម្យតាភាវតោ.

ភយន្តិ ភាយិតព្ពំ. ‘‘និយមតោ ទុក្ខ’’ន្តិ ឯតេនស្ស ទុក្ខភាវេន ភាយិតព្ពតាតិ ភាយិតព្ពតា ទុក្ខភាវំ ន ព្យភិចរតីតិ ទស្សេតិ. វដ្ដាមិសំ ឧបាទិន្នក្ខន្ធាតិ វទន្តិ. តិវិធម្បិ វដ្ដំ, វដ្ដសន្និស្សិតញ្ច វដ្ដាមិសំ. កិលេសេហិ អាមសិតព្ពតោ លោកាមិសំ, បញ្ច កាមគុណា. កិលេសា ឯវ កិលេសាមិសំ. សង្ខារមត្តមេវាតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទេន វិសង្ខារំ និវត្តេតិ. ន ហិ តត្ថ សាមិសតាលេសោបិ អត្ថីតិ. មត្ត-សទ្ទេន បន អបរិបុណ្ណតំ វិភាវេតិ. ន ហិ សព្ពសង្ខារគតំ សាមិសន្តិ. តស្មាតិ ‘‘ភយ’’ន្តិ វុត្តស្ស ទុក្ខាទិភាវេន និយតត្តា. យទិ យំ ភយំ, តំ ទុក្ខាទិសភាវមេវ, តថា សតិ ភយាទីសុ ឯកេនេវ អត្ថសិទ្ធិ. កស្មា សព្ពានិ គហិតានីតិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិ. យថា តេសុ ឯវ សង្ខារេសុ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ បវត្តិវសេន អាការនានត្តតោ អនុបស្សនានានត្តំ, ឯវំ ភយាការាទិអាការនានត្តតោ បវត្តិវសេនេវេត្ថ ញាណស្ស នានត្តំ. តត្ថ ភយាការេន បវត្តំ ញាណំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ, ឥតរាការវសេន បវត្តំ អាទីនវញាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

យស្មា អាទីនវញាណស្ស វិសយភាវេន វុត្តា បន្នរសាបិ អត្ថា ឧប្បាទាទីសុ បញ្ចស្វេវ អន្តោគធា, តត្ថ ច ញាណំ អន្វយព្យតិរេកវសេន បវត្តនតោ ទសវិធំ ហោតិ. តស្មា អាហ ‘‘ទស ញាណេ បជានាតី’’តិ. បជាននញ្ច សាតិសយំ វិសយគតសម្មោហវិគមេន អសម្មូឡ្ហំ, អត្តនិបិ អសម្មូឡ្ហមេវាតិ អត្តានម្បិ បជានន្តំ វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បដិវិជ្ឈតិ សច្ឆិករោតី’’តិ. ទ្វិន្នន្តិ ទ្វីសុ កុសលសទ្ទយោគេន ហិ ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ យថា ‘‘កុសលា នច្ចគីតស្សា’’តិ (ជា. ២.២២.៩៤). កុសលតាតិ ករណេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘ទ្វិន្នំ កុសលតាយា’’តិ. ទ្វិន្នន្តិ វា ទ្វិន្នំ ញាណានំ វសេនាតិ អត្ថោ. បវត្តិយា យាថាវតោ ទិដ្ឋតាយ តប្បដិបក្ខតោ សន្តិបទំ សុវិនិច្ឆិតមេវ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. តេនស្ស ចិត្តំ បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានាទិមិច្ឆាគាហវសេន ន វិចលតិ. តត្ថ សុបរិទិដ្ឋាទីនវត្តាតិ អាហ ‘‘នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតី’’តិអាទិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

អាទីនវានុបស្សនាញាណំ និដ្ឋិតំ.

និព្ពិទានុបស្សនាញាណកថាវណ្ណនា

៧៥៤. សង្ខារគតេតិ សព្ពស្មិំ តេភូមកេ សង្ខារេ. និព្ពិន្ទតីតិ ញាណនិព្ពិទេន និព្ពេទំ អាបជ្ជតិ. តថាភូតោ ច តត្ថ ឧក្កណ្ឋន្តោ, អនភិរមន្តោ ច នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧក្កណ្ឋតិ នាភិរមតី’’តិ.

តត្ថ អនភិរមណស្ស ឧបមំ ទស្សេតុំ ‘‘សេយ្យថាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. អនោតត្តទហំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតេសុ ទ្វិយោជនសតុព្ពេធេសុ យថាក្កមំ សានុអញ្ជនរជតសុវណ្ណសត្តរតនមយេសុគន្ធមាទនកាឡកេលាសសុទស្សនចិត្តកូដភេទេសុ បញ្ចសុ ហិមវតោ មហាសិខរេសុ បច្ឆិមោ ចិត្តកូដបព្ពតោ នាម. សីហបបាតាទីសុ សត្តសុ មហាសរេសុ.

សុវណ្ណបញ្ជរេតិ សុវណ្ណមយេ សីហបញ្ជរេ. បក្ខិត្តោតិ និរុទ្ធោ. តិវិធេ សុគតិភវេតិ កាមសុគតិអាទិកេ តិវិធេ សម្បត្តិភវេ.

ហត្ថបាទវាលវត្ថិកោសេហិ ភូមិផុសនេហិ សត្តហិ បតិដ្ឋិតោតិ សត្តបតិដ្ឋោ. នគរមជ្ឈេ នាភិរមតិ ទ្វារបញ្ជរនាឡនាទិអវពាធនភយេន. ទិដ្ឋេតិ អធិមុត្តិបុព្ពកេន អន្វយទស្សនេន ទិដ្ឋេ. តេនាហ ‘‘តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារមានសោ’’តិ.

និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ និដ្ឋិតំ.

៧៥៥. តំ បនេតន្តិ និព្ពិទាញាណមាហ. ញាណទ្វយេនាតិ ភយតុបដ្ឋានាទីនវានុបស្សនាញាណទ្វយេន. យស្មា ភយតោ ទិស្សមានា ឯវ សង្ខារា មហាទីនវា, និព្ពិន្ទិតព្ពា ច ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្មា ឯកម្បិ តំ ញាណំ តថាភាវនាពលប្បត្តិយា អវត្ថាវិសេសយុត្តំ តិវិធកិច្ចសាមត្ថិយវន្តំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘សព្ពសង្ខារេ’’តិអាទិ.

តយិទំ តាសំ អនុបស្សនានំ មត្ថកប្បត្តិវសេន វុត្តំ, អាទិម្ហិ បន ភិន្នសភាវា ឯវ បវត្តន្តិ. ឧប្បាទេសីតិ បាត្វាកាសិ, វិភាវេសីតិ អត្ថោ.

មុញ្ចិតុកម្យតាញាណកថាវណ្ណនា

៧៥៦. ន សជ្ជតិ ពហ្វាទីនវតាយ ទិដ្ឋត្តា. មុញ្ចិតុកាមំ និស្សរិតុកាមំ ហោតិ អនាទិកាលិកស្ស ខន្ធស្ស បរិញ្ញាយមានត្តា. មុញ្ចិតុកាមតា តតោ អត្តានំ និព្ពេធេតុកាមតា និស្សរិតុកាមតា អបគន្តុកាមតា. បញ្ជរបក្ខិត្តោតិ បញ្ជរេន សមោរុទ្ធោ. ឯវមាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន អាទិត្តអង្គារឧបសដ្ឋទេសព្យាឡសាបទាកុលវនគហនាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ និដ្ឋិតំ.

បដិសង្ខានុបស្សនាញាណកថាវណ្ណនា

៧៥៧. ‘‘សព្ពភវ …បេ… មុញ្ចិតុកាមោ’’តិ វត្វា បុន សព្ពស្មា សង្ខារគតាតិ សព្ពគ្គហណំ សាតិសយមុត្តិទស្សនត្ថំ អធិកវចនំ អញ្ញមត្ថំ ពោធេតីតិ. យញ្ហិ សង្ខារេហិ អននុពន្ធស្ស មុញ្ចនំ, តំ សាតិសយំ មុញ្ចនំ. តំ បន វុច្ចមានាយ បដិសង្ខានុបស្សនាយ ហោតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘បុន តេ ឯវំ សង្ខារេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារបរិគ្គណ្ហនំ បុព្ពេបិ កតន្តិ បុនគ្គហណំ. ភវាទិគតស្ស សង្ខារស្ស អបរិតុលិតស្ស អភាវតោ ‘‘តេ’’តិ វុត្តំ. អនុបស្សនាការស្ស អបុព្ពស្សបិ អត្ថិតាយ ‘‘ឯវ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទានិ វុច្ចមានាការេនាតិ ហិ អត្ថោ. សង្ខារានំ បរិគ្គណ្ហនំ នាម បរិបុណ្ណលក្ខណវសេនេវ ហោតីតិ ‘‘តិលក្ខណំ អារោបេត្វា’’តិ វុត្តំ.

អនច្ចន្តិកតោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. បឋមេន អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អាទិអន្តវន្តតោ និច្ចបដិក្ខេបតោ’’តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ.

ទុតិយេន ‘‘ឧទយព្ពយបដិបីឡនតោ សុខបដិក្ខេបតោ’’តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ.

អជញ្ញតោតិ អមនុញ្ញតោ, អសោភនតោ វា. ជេគុច្ឆតោតិ ‘‘ធី’’តិ ជិគុច្ឆិតព្ពតោ. បដិក្កូលតោតិ អភិរុចិយា បដិលោមនេន បដិក្កូលភាវតោ. ន មណ្ឌនេន ហតា អមណ្ឌនហតា, អមណ្ឌនេន សក្កា ឯតេសំ សុភភាវំ ហន្តុន្តិ អត្ថោ. អមណ្ឌនេន វា តេសំ អសុភតា បាកដា ហោតីតិ អមណ្ឌនហតា. មណ្ឌនេន វា ន ហន្តព្ពសភាវា ‘‘អសូរិយបស្សា’’តិ វិយ អមណ្ឌនហតា. តតោ អមណ្ឌនហតភាវតោតិ រូបសង្ខារេ សន្ធាយ វទតិ. វិរូបតោតិ អសុន្ទរតោ. បដិឃសំយោជនវត្ថុតាយ បស្សន្តេ អត្តនិ ពន្ធតីតិ ពីភច្ឆំ អតិវិយ វិរូបំ. យំ ទិដ្ឋមត្តមេវ ទោមនស្សុប្បត្តិនិមិត្តំ ហោតិ. អជញ្ញជិគុច្ឆនីយតា ហិ គូថំ វិយ បរិច្ចជិតព្ពំ វា ពីភច្ឆំ. ឥធ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អសុចិតោ អមនាបតោ’’តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ.

ចតុត្ថេន អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អបរិណាយកតោ អត្តបដិក្ខេបតោ’’តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ.

៧៥៨. អយន្តិ យោគាវចរោ. មុញ្ចនស្សាតិ បុន អននុពន្ធនត្ថំ សុមុត្តមុញ្ចនស្ស. ឧបាយសម្បាទនត្ថន្តិ អនិច្ចាទិវសេន សុដ្ឋុ បរិគ្គណ្ហនំ បរិមទ្ទនា ឧបាយោ, តស្ស សាធនត្ថំ.

មច្ឆគហណត្ថំ ឧទកេ តត្ថ តត្ថ ខិបន្តិ ឯតន្តិ ខិប្បំ, មច្ឆានំ គហណកូដបំ. ឱឌ្ឌាបេសីតិ ឱសារេសិ, ខិបីតិ អត្ថោ. សប្បន្តិ កណ្ហសប្បំ. គហណេតិ យថាគហិតំ សប្បំ អឆឌ្ឌេត្វា គហណេ. ហត្ថំ និព្ពេឋេត្វាតិ សប្បេន អត្តនោ ភោគេន វេឋិតំ ហត្ថបទេសំ និព្ពេឋេត្វា មោចេត្វា. អាវិជ្ឈិត្វា អាវេឋិកប្បហាបនេន ភមេត្វា. និស្សជ្ជិត្វាតិ ឆឌ្ឌេត្វា.

តត្ថាតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. តត្ថ អាទិតោវាតិ វិញ្ញុតំ បត្តកាលេ. ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វាតិ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សមូហាទិឃនគ្គហណំ ភិន្ទិត្វា. សុមុត្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ. សង្ខារានំ និច្ចាទិអាការេន ឧបដ្ឋាតុំ អសមត្ថតា អនិច្ចសញ្ញាទិភេទាយ វិបស្សនាយ សាតិសយំ ពលវភាវប្បត្តិយា, សា ច សង្ខារានំ អនិច្ចាទិអាការស្ស សុដ្ឋុតរំ សល្លក្ខណេនាតិ អាហ ‘‘តិលក្ខណារោបនេន…បេ… បាបេត្វា’’តិ. យថា ហិ និព្ពុទ្ធករណេ ពលវតរេន បដិមល្លេន តត្ថ តត្ថ មុដ្ឋិប្បហារាទិនា វិមថិតោ ឥតរោ តេន យុជ្ឈិតុំ អសមត្ថតំ បាបិតោ ហោតិ. ន កេវលំ អសមត្ថតំ បាបិតោវ ហោតិ, អថ ខោ មរណមត្តំ ទុក្ខំ វា មរណំ វា បាបុណាតិ, ឯវមេតេបិ សង្ខារា ឯវំ ទុព្ពលភាវំ បាបិតា ឧបរិញាណានុភាវេន និព្ពិសេវនតំ, សព្ពសោ ភង្គញ្ច បាបុណន្តីតិ.

៧៥៩. ឯត្តាវតាតិ ឯវំ ‘‘អនច្ចន្តិកតោ’’តិអាទិនា បរោចត្តាលីសាយ អាការេហិ សង្ខារានំ អនិច្ចាទិភាវសល្លក្ខណវសប្បវត្តេន បដិសង្ខានេន.

អនិច្ចតោ មនសិករោតោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ភយតុបដ្ឋានកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៧៥០) វុត្តនយមេវ.

អយំ បន វិសេសោ – ‘‘បដិសង្ខា’’តិ បទស្ស ‘‘ជានិត្វា’’តិ អត្ថំ វត្វា បដិសង្ខានុប្បជ្ជនកិរិយានំ សមានខណត្តា អសតិបិ បុព្ពាបរកាលត្តេ សទ្ទវោហារមត្តេន ឯវំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាម’’ន្តិអាទិមាហ. តេន ‘‘កុសលំ ធម្មំ បដិច្ច កុសលោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា (បដ្ឋា. ១.១.៥៣), និហន្ត្វា តិមិរំ សព្ពំ, ឧគ្គតោយំ ទិវាករោ’’តិ ច ឯវមាទីសុ វិយ សមានកាលវសេនាយំ សទ្ទបយោគោតិ. តថា មនញ្ច ធម្មេ ច បឋមំ បដិច្ច បច្ឆា ន មនោវិញ្ញាណស្ស ឧប្បត្តិ, ឯវមិធាបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មនញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯទិសោ សទ្ទបយោគោ យេភុយ្យេន លោកេ បុព្ពកាលវសេនេវ ទិស្សតីតិ បុព្ពកាលវសេនេវ ឥធាបិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកត្តនយេន វា…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ អាហ. តស្សត្ថោ – អបរាបរំ ឧប្បន្នេសុ ញាណេសុ បុរិមស្ស វសេន បដិសង្ខានកិរិយា, តទញ្ញស្ស វសេន ឧប្បជ្ជនកិរិយា ច យោជេតព្ពា, ន ច តានិ ភេទតោ អបេក្ខិតព្ពានិ ឯកសន្តានបតិតតាយ ឯកត្តនយវសេន គហិតត្តាតិ. ឥតរស្មិំ បទទ្វយេតិ ‘‘បវត្តំ បដិសង្ខា, និមិត្តញ្ច បវត្តញ្ច បដិសង្ខា’’តិ ឥមស្មិំ បទទ្វយេ.

បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ និដ្ឋិតំ.

សង្ខារុបេក្ខាញាណកថាវណ្ណនា

៧៦០. សង្ខារានំ អនិច្ចទុក្ខាការាទិបរិគ្គណ្ហនវសេន បវត្តម្បិ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ វិសេសតោ អនត្តាការបរិគ្គណ្ហនបធានន្តិ វុត្តំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សុញ្ញាតិ បរិគ្គហេត្វា’’តិអាទិ. តស្មិញ្ហិ សតិ សច្ចសម្បដិវេធោ ឥជ្ឈតិ, ន អសតិ. តទភាវតោ ហិ អនិច្ចទុក្ខលក្ខណបញ្ញាបកម្បិ សរភង្គសត្ថារាទីនំ សាសនំ អនិយ្យានិកមេវ ជាតំ. អថ វា តេសំ និច្ចសារាទីហិ រិត្តកំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សុញ្ញាតិ បរិគ្គហេត្វា’’តិ វុត្តំ. យញ្ហិ យតោ រិត្តកំ, តំ តេន សុញ្ញន្តិ. សង្ខារានំ អត្តសុញ្ញតាយ ទុវិញ្ញេយ្យភាវតោ អនេកវារំ បដិវិទ្ធាយបិ សុញ្ញតានុបស្សនាយ ទឡ្ហីភាវាបាទនត្ថំ ‘‘បុន សុញ្ញមិទ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យទគ្គេន សង្ខារា អនត្តតា, តទគ្គេន អនត្តនិយា. សតិ ហិ អត្តនិ អត្តនិយេន ភវិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘សុញ្ញមិទំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’’តិ. ទ្វិកោដិកន្តិ ទ្វិអំសិកំ, អត្តានំ នេវ ទិស្វា ញាណចក្ខុនា បច្ចក្ខតោ, អនុមានតោ ច តស្ស អនុបលព្ភនីយតោតិ អធិប្បាយោ. បរំ អញ្ញំ សត្តំ, សង្ខារំ វា បរិក្ខារភាវេ អត្តនោ សុខទុក្ខសាធនភាវេ ឋិតំ ន ទិស្វាតិ យោជនា. បុន បរិគ្គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ សុញ្ញតានុបស្សនាធិការេ.

ក្វចីតិ កត្ថចិ ឋានេ, កាលេ, ធម្មេ វា. អថ វា ក្វចីតិ អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា វា. អត្តនោ អត្តានន្តិ សកត្តានំ. ‘‘អយំ ខោ ភវំ ព្រហ្មា មហាព្រហ្មា…បេ… សេដ្ឋោ សជិតា វសី បិតា ភូតភព្យាន’’ន្តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៤២) បរេហិ បរិកប្បិតំ អត្តានញ្ច កស្សចិ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កស្សចី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរស្សាតិ ‘‘បរជាតិ, បរោ បុរិសោ’’តិ ច ឯវំ គហិតស្ស. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មម-សទ្ទោ អដ្ឋានេ បយុត្តោតិ អាហ ‘‘មម-សទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា’’តិ. បរស្ស ចាតិ អត្តតោ អញ្ញស្ស. ‘‘បរោ បុរិសោ’’តិ ឯវំភូតោ អត្ថោ មមត្ថាយ ឋិតោ, តស្ស វសេន មយ្ហំ សព្ពំ សិជ្ឈតីតិ ឯវំ ឯកច្ចទិដ្ឋិគតិកបរិកប្បិតវសេន បរំ អត្តានំ តញ្ច អត្តនោ កិញ្ចនភូតំ ន បស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ច ក្វចនី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច នាហំ ក្វចនីតិ សកអត្តនោ អភាវំ បស្សតិ. ន កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ សកអត្តនោ ឯវ កស្សចិ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ន ច មមាតិ ឯតំ ទ្វយំ យថាសង្ខ្យំ សម្ពន្ធិតព្ពំ. អត្ថីតិ បច្ចេកំ. ន ច ក្វចនិ បរស្ស អត្តា អត្ថីតិ បរស្ស អត្តនោ អភាវំ បស្សតិ. តស្ស បរស្ស អត្តនោ មម កិញ្ចនតា ន ចត្ថីតិ បរស្ស អត្តនោ អនត្តនិយតំ បស្សតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធា ច ខន្ធានំ អត្តត្តនិយសុញ្ញតា សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជតា ចតុកោដិកសុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនេន ទិដ្ឋា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវមយ’’ន្តិអាទិ.

៧៦១. ‘‘ឆហាការេហី’’តិអាទិនា និទ្ទេសាទីសុ តត្ថ តត្ថ អាគតេ បការេ សុញ្ញតានុបស្សនាយ បរិព្រូហនំ សង្គហេត្វា ទស្សេតិ. តត្ថ ឆហាការេហីតិ ឆហិ គហណាការេហិ, គហេតព្ពាការេហិ វា. និច្ចេនាតិ ‘‘និច្ចោ’’តិ បរិកប្បិតេន អត្តនា វា អញ្ញេន វា កេនចិ. និច្ចេនាតិ វា និច្ចភាវេន. ធុវាទយោ ‘‘និច្ចោ’’តិ គហិតស្សេវ គហេតព្ពាការា. តព្ពិភាគេន ហិ ឥមស្ស ឆក្កតា. តត្ថ និច្ចតា នាម កូដដ្ឋតា. ធុវភាវោ ថិរតា. សទា ភាវិតា សស្សតតា. និព្ពិការតា អវិបរិណាមធម្មតា. យាវ ជរាមរណាតិ បេយ្យាលំ អកត្វា បរិយោសានបទមេវ ទស្សេតិ.

៧៦២. ន សារន្តិ អសារំ, នត្ថិ ឯតស្ស សារន្តិ និស្សារំ. សារតោ អបគតំ, សារំ វា តតោ អបគតន្តិ សារាបគតំ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘និច្ចសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា’’តិ បាឡីតិ អធិប្បាយេន ‘‘អសារំ និស្សារំ សារាបគត’’ន្តិ បទត្តយំ ឯកោ សុញ្ញតាបរិគ្គហាការោ, អញ្ញថា សត្តេវ អាការា សិយុំ, ន អដ្ឋាតិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘សុភសារសារេនាតិបិ បាឡិយំ អត្ថីតិ ‘អសារំ និស្សារំ សារាបគត’ន្តិ ឥទំ បទត្តយំ ‘និច្ចសារសារេនា’តិអាទីសុ បច្ចេកំ យោជេតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ. សេតវច្ឆោតិ សេតវរុណកោ. ‘‘មិនរុក្ខោ’’តិបិ វទន្តិ. បាឡិភទ្ទកោតិ កិំសុកោ.

៧៦៣. និច្ចសារាទីនំ អភាវតោ រិត្តតោ បស្សតិ. បរិត្តតោ, លាមកត្តា វា តុច្ឆតោ. អត្តសារាភាវេន សុញ្ញតោ. សយំ អនត្តតាយ អនត្តតោ. ឥស្សរិយស្ស អភាវតោ, កេនចិ ឥស្សរិយំ ការេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ច អនិស្សរិយតោ. ផេណបិណ្ឌេន ភាជនាទិំ កាតុកាមស្ស វិយ រូបស្ស និច្ចតាទិំ កាតុកាមស្ស តំ ន សិជ្ឈតិ, សកឥច្ឆាវសេន វា កាចិ កិរិយា នត្ថីតិ អកាមការិយតោ. ‘‘ឯវំ រូបំ ហោតុ, មា ឯវ’’ន្តិ អលព្ភនីយតោ. សយំ អញ្ញស្ស វសេ ន វត្តតិ, នាបិ អញ្ញំ អត្តនោ វសេ វត្តេតីតិ អវសវត្តកតោ. យស្មិំ សន្តានេ សយំ តស្ស បរោ វិយ អវិធេយ្យតាយ បរតោ. ការកាទិ វិយ ការណេហិ, ផលេន ច វិវិត្តតោ. ន ហិ ការណេន ផលំ, ផលេន វា ការណំ សគព្ភំ តិដ្ឋតិ. ឯស នយោ វេទនាទីសុបិ.

៧៦៤. រូបំ ន សត្តោតិអាទីសុ យោ លោកវោហារេន សត្តោ, រូបំ សោ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ ឥធ នាធិប្បេតោ តស្សាវុត្តសិទ្ធត្តា. ន ហិ លោកោ រូបមត្តំ ‘‘សត្តោ’’តិ វោហរតិ, ពាហិរកបរិកប្បិតោ បន អត្តា ‘‘សត្តោ’’តិ អធិប្បេតោ. សោ ហិ តេហិ រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ បរេសំ សញ្ជាបនដ្ឋេន ‘‘សត្តោ’’តិ វុច្ចតិ, រូបំ សោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. សុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនញ្ហេតន្តិ. ឯស នយោ ន ជីវោតិអាទីសុបិ. តត្ថ ជីវនដ្ឋេន ជីវោ. នរនដ្ឋេន នេតុភាវេន នរោ. ‘‘អហមស្មី’’តិ មានុប្បត្តិដ្ឋានតាយ មានោ ឯត្ថ វាតិ បវត្តតីតិ មានវោ. ថិយតិ ឯត្ថ គព្ភោតិ ឥត្ថី. បធានភាវេន បុរិ សេតីតិ បុរិសោ. អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា. បច្ចត្តំ តស្ស តស្ស អហំការវត្ថុតាយ ‘‘អហ’’ន្តិ ច ទិដ្ឋិគតិកេហិ អត្តា វុច្ចតិ, រូបំ បន តាទិសំ ន ហោតីតិ សុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ ន សត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្មា អដ្ឋហិបិ បទេហិ រូបស្ស អត្តសុញ្ញតាវ ទស្សិតា. ឥតរេហិ ចតូហិ តស្ស កិញ្ចនតាភាវោ. តត្ថ ន មមាតិ មយ្ហំ អត្តនោ សន្តកំ ន ហោតិ, តថា អញ្ញស្ស អត្តនោ សន្តកំ ន ហោតិ, កស្សចិបិ អត្តនោ សន្តកំ ន ហោតិ អត្តនោយេវ អភាវតោ. ‘‘ន អត្តនិយ’’ន្តិ បទេន បកាសិតោ ឯវត្ថោ បរិយាយន្តរេហិ តីហិបិ បទេហិ បកាសិតោ. ឯស នយោ វេទនាទីសុបិ.

៧៦៥. ហេដ្ឋា កលាបសម្មសនស្ស ទឡ្ហភាវាយ វុត្តសម្មសននយាបិ សុញ្ញតានុបស្សនាយ ទឡ្ហភាវាយ សំវត្តន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តីរណបរិញ្ញាវសេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភយស្ស អហិំសនេន អសរណតោ. ‘‘សរណ’’ន្តិ គហេតុំ អយុត្តតាយ អសរណីភូតតោ. ‘‘អនស្សាទតោ’’តិ ឥទំ បាឡិយំ នត្ថិ. សតិ ច តេចត្តាលីស អាការា សិយុំ. រូបប្បវត្តិយំ សព្ពាទីនវូបលទ្ធិយា អាទីនវតោ. ‘‘សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ’’តិ ឥទំ ទ្វយំ យថា អនិច្ចតោ ទស្សនំ បនាឡិកាយ, និច្ចសារវិរហទីបនេន វា សុញ្ញតាវិភាវនំ ហោតិ, ឯវំ សុញ្ញតាវិភាវនន្តិ កត្វា វុត្តំ. តថា ‘‘យំ ខោ រូបំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ រូបស្ស អស្សាទោ’’តិ (សំ. និ. ៣.២៦) ទស្សនំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាវិភាវនេន សុញ្ញតាវិភាវនំ. ‘‘យំ រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, អយំ រូបស្ស អាទីនវោ’’តិ (សំ. និ. ៣.២៦) ច ទស្សនំ និច្ចតាទិសុញ្ញតាភាវនតោ. តថា ‘‘យោ រូបេ ឆន្ទរាគវិនយោ ឆន្ទរាគប្បហានំ, ឥទំ រូបស្ស និស្សរណ’’ន្តិ ឯវំ សមុទយាទិទស្សនានំ, ឥតរេសញ្ច យថារហំ សុញ្ញតានុបស្សនានុព្រូហនតា ទដ្ឋព្ពា. យំ បន អាទីនវតោ ទស្សនំ, បុព្ពេ វត្វាបិ បុន វចនំ អស្សាទបដិក្ខេបតោ ទស្សនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. វេទនាទីសុបិ ទ្វាចត្តាលីស អាការា នេតព្ពាតិ អាហ ‘‘វេទនំ…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ…បេ… និស្សរណតោ បស្សតី’’តិ.

វុត្តម្បិ ច និទ្ទេសេ ឯតំ សុញ្ញតាបរិគ្គណ្ហនកថាសន្ទស្សនំ ‘‘អសុកាយ បាឡិយា អយំ និទ្ទេសោ’’តិ ទស្សនត្ថំ, តស្ស ផលសន្ទស្សនត្ថញ្ច.

៧៦៦. ឯវំ តីរណបរិញ្ញាវសេន បច្ចេកំ ខន្ធេសុ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ សុញ្ញតំ បរិគ្គហេត្វាបិ តិវិធានុបស្សនាវសេនេវ ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណុប្បត្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ សុញ្ញតោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិគ្គណ្ហន្តោតិ សម្មសន្តោ. ភយញ្ច នន្ទិញ្ច វិប្បហាយាតិ អជ្ឈុបេក្ខកតាយ សង្ខារានំ វិបត្តិំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកភយញ្ចេវ តេសំ សម្បត្តិំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកបីតិញ្ច បជហិត្វា. អថ វា ភយតុបដ្ឋានវសេន ឧប្បជ្ជនកញាណភយញ្ច សម្មសនវសេន ឧប្បជ្ជនកបីតិសង្ខាតំ នន្ទិញ្ច បហាយ. ន ហិ សព្ពសោ សុញ្ញតាយ ទិដ្ឋាយ ភយនន្ទីនំ អវសរោ អត្ថិ, អថ ខោ ឧបេក្ខាវ សណ្ឋាតិ. តេនាហ ‘‘សង្ខារេសុ ឧទាសីនោ ហោតី’’តិ. តត្ថ យេន មិច្ឆាគាហេន អនុទាសីនតា សិយា, តទភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អហន្តិ វា មមន្តិ វា ន គណ្ហាតី’’តិ អាហ. ឥទានិស្ស ឧទាសីនតាយ ឧបមំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិស្សដ្ឋភរិយោ វិយ បុរិសោ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អនុទាសីនតាបុព្ពិកា ឧទាសីនតា វុច្ចមានា ឥធ ឱបម្មត្ថំ ផរតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥដ្ឋា កន្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. អតិវិយ នំ មមាយេយ្យ ឥត្ថីនំ សាឋេយ្យកូដេយ្យវង្កេយ្យាទីនំ អជាននតោ. មុញ្ចិតុកាមោ ហុត្វាតិ មុញ្ចិតុកាមោវ ហុត្វា, តំ វិស្សជ្ជេយ្យ និរបេក្ខតាយ វសេនេវាតិ អធិប្បាយោ. អយំ យោគាវចរោ. មុញ្ចិតុកាមតាយ ឧទ្ធំ យាវ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ ន ឧប្បជ្ជតិ, តាវ បវត្តា វិបស្សនា បដិសង្ខានុបស្សនា ឯវាតិ អាហ ‘‘បដិសង្ខានុបស្សនាយ សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ’’តិ.

បតិលីយតីតិ ឯកបស្សេន និលីយតិ និលីនំ វិយ ហោតិ. បតិកុដតីតិ សង្កុចតិ. បដិវដ្ដតីតិ វិវដ្ដតិ. ន សម្បសារិយតីតិ ន វិសរតិ, អភិរតិវសេន ន បក្ខន្ទតីតិ អត្ថោ.

ឥច្ចស្សាតិ ឥតិ ឯវំ អស្ស យោគិនោ.

៧៦៧. តិក្ខវិសទសូរភាវេន សង្ខារេសុ អជ្ឈុបេក្ខនេ សិជ្ឈមានេ តំ បនេតំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ អនេកវារំ បវត្តមានំ បរិបាកគមនេន អនុលោមញាណស្ស បច្ចយភាវំ គច្ឆន្តំ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតិ នាម. តថាភូតញ្ច សព្ពំ សង្ខារប្បវត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា និព្ពានមេវ បក្ខន្ទតិ នាម. តយិទំ ឥធ ញាណំ អនុលោមគោត្រភុញាណេហិ សទ្ធិំ ឯកត្តំ នេត្វា វុត្តំ ឯកត្តនយវសេន. នោ ចេ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតីតិ តាវ សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស អបរិបក្កតមេវាហ. សមុទ្ទំ តរន្តីតិ សាមុទ្ទិកា, សំយត្តិកា. ទិសាជាននកោ កាកោ ទិសាកាកោ, លក្ខណមត្តញ្ចេតំ យោ កោចិ តាទិសោ សកុន្តោ វេទិតព្ពោ. វិទេសន្តិ អទេសំ សមុទ្ទេ អបរិចិតដ្ឋានំ. អនុគន្ត្វាតិ អនុ អនុ គន្ត្វា.

តយិទំ វិបស្សនាញាណំ. បិដ្ឋំ វដ្ដយមានំ វិយាតិ ថូលថូលតោ វិវេចនវសេន និប្ផោដិយមានំ សណ្ហំ សណ្ហំ បិដ្ឋចុណ្ណំ វិយ. និព្ពដ្ដិតកប្បាសន្តិ និព្ពដ្ដិតពីជំ កប្បាសំ. វិហនមានំ វិយាតិ ធនុកេន វិហញ្ញមានំ វិយ. ឧបមាទ្វយេនបិ បុនប្បុនំ សម្មសនេន វិបស្សនាញាណស្ស សុខុមតរភាវាបត្តិមាហ. យថា យថា ហិ វិបស្សនាភាវនាពលេន តិក្ខា, វិសទា, សូរា ច ហោតិ, តថា តថា សុខុមតរាបិ ហោតីតិ. សង្ខារវិចិននេតិ បវិចយស្ស សិខាប្បត្តតាយ សង្ខារេសុ វិយ តេសំ វិចិននេបិ ឧទាសីនំ ហុត្វា តិវិធានុបស្សនាវសេន តិដ្ឋតិ បការន្តរស្ស អភាវតោ. ‘‘សត្តធា អដ្ឋារសធា’’តិអាទិនា វិភត្តាបិ ហិ អនុបស្សនាបការា អនិច្ចានុបស្សនាទីស្វេវ តីសុ អន្តោគធាតិ មត្ថកប្បត្តា វិបស្សនា តាសំ ឯវ វសេន តិដ្ឋតិ.

៧៦៨. តត្រាតិ តស្មិំ វិមោក្ខមុខភាវាបជ្ជនេ, អរិយបុគ្គលវិភាគបច្ចយត្ថេ ច. ឥទំ វិបស្សនាញាណំ. តិណ្ណំ ឥន្ទ្រិយានន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយសមាធិន្ទ្រិយបញ្ញិន្ទ្រិយានំ. អាធិបតេយ្យវសេនាតិ សម្បយុត្តធម្មានំ អធិបតិភាវវសេន. អនិច្ចានុបស្សនាពហុលស្ស ហិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ, ទុក្ខានុបស្សនាពហុលស្ស សមាធិន្ទ្រិយំ, អនត្តានុបស្សនាពហុលស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ តិស្សន្នំ អនុបស្សនានំ វសេន ពលវតរភាវំ បត្តានិ ឥមានិ តីណិ ឥន្ទ្រិយានិ វិមោក្ខមុខភាវំ អាបាទេន្តីតិ អាហ ‘‘តិវិធានុបស្សនា…បេ… អាបជ្ជតិ នាមា’’តិ. តិវិធវិមោក្ខមុខភាវន្តិ ឯត្ថ កេ បន តយោ វិមោក្ខា, កានិ វា តីណិ វិមោក្ខមុខានីតិ អន្តោលីនេ អនុយោគេ វិមោក្ខមុខាធីនត្តា វិមោក្ខាធិគមស្ស វិមោក្ខមុខានិ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘តិស្សោ ហិ…បេ… វុច្ចន្តី’’តិ វត្វា អយញ្ច អត្ថោ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាហា’’តិអាទិមាហ.

លោកនិយ្យានាយាតិ លោកតោ និក្ខមនាយ, សត្តលោកស្ស វា វដ្ដទុក្ខតោ និក្ខមនាយ. បរិច្ឆេទបរិវដុមតោតិ ឧទយព្ពយវសេន បរិច្ឆេទតោ ចេវ បរិវដុមតោ ច. សមនុបស្សនតាយាតិ សម្មទេវ អនុ អនុ បស្សនាយ សំវត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. អនិច្ចានុបស្សនា ហិ សង្ខារេ អាទិតោ ឧទយេន, អន្តតោ វយេន បរិច្ឆិន្នេ បស្សតិ. អាទិអន្តវន្តតាយ ហិ តេ អនិច្ចាតិ. អនិមិត្តាយ ច ធាតុយាតិ សព្ពសង្ខារនិមិត្តវិរហតោ ‘‘អនិមិត្តា’’តិ លទ្ធនាមាយ អសង្ខតាយ ធាតុយា. ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយាតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនុលោមញាណាទិភាវេន សម្មទេវ អធិចិត្តស្ស អនុបវិសនត្ថាយ. អប្បណិហិតាយាតិ រាគបណិធិអាទីនំ អភាវេន ‘‘អប្បណិហិតា’’តិ លទ្ធនាមាយ. សុញ្ញតាយាតិ អត្តសុញ្ញតាយ ‘‘សុញ្ញតា’’តិ លទ្ធនាមាយ.

គតិន្តិ និព្ពត្តិំ. សង្ខារានំ សភាវវិភាវនេន សំវេជិយមានំ ចិត្តំ សម្មាបដិបត្តិយំ សមុត្តេជិតំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មនោសមុត្តេជនតាយាតិ ចិត្តសំវេជនតាយា’’តិ. មមំការេន អត្តនិយសញ្ញិតស្ស វត្ថុនោ សាមិភូតោ អត្តា បឋមំ បរាមសីយតិ, តតោ អត្តនិយន្តិ អាហ ‘‘នាហំ, ន មមាតិ ឯវំ អនត្តតោ សមនុបស្សនតាយា’’តិ. តីណិ បទានីតិ បរិច្ឆេទបរិវដុម, មនោសមុត្តេជន, សមនុបស្សនបទានីតិ វទន្តិ, ‘‘សព្ពសង្ខារេ’’តិអាទីនិ បន តីណិ វាក្យានិ តីណិ បទានីតិ វេទិតព្ពានិ. តេនេវាតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ វសេន តេសំ តិណ្ណំ បទានំ វុត្តត្តា ឯវ. បញ្ហវិស្សជ្ជនេតិ ‘‘អនិច្ចតោ មនសិ ករោតោ កថំ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនេ.

៧៦៩. ឯវំ វិមោក្ខមុខានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិមោក្ខេ ទស្សេតុំ ‘‘កតមេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិច្ចតោ មនសិ ករោន្តោតិ អនិច្ចានុបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ. អធិមោក្ខពហុលោតិ សទ្ធិន្ទ្រិយពហុលោ. យស្ស វិសេសតោ អនិច្ចានុបស្សនា តិក្ខា សូរា ហោតិ, តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. ‘‘អនិច្ចា សង្ខារា’’តិ ហិ អាទិតោ សទ្ធាមត្តកេន បដិបជ្ជិត្វា វិបស្សនាយ ឧក្កំសគតាយ តរុបល្លវាទីសុ វិយ មណិកនកាទីសុបិ តេសំ អនិច្ចតំ សាតិសយំ បច្ចក្ខតោ បស្សតោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា’’តិ សត្ថរិ សទ្ធា ពលវតី បវត្តតីតិ សោ អធិមោក្ខពហុលោ, អធិមត្តសទ្ធោ ច ហោតិ. តស្ស អនិច្ចានុបស្សនាពហុលតាយ អនិច្ចាការតោ វុដ្ឋានំ ហោតីតិ សោ ‘‘អនិមិត្តំ វិមោក្ខំ បដិលភតី’’តិ វុត្តំ. បស្សទ្ធិពហុលោតិ ទុក្ខានុបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ ‘‘ទុក្ខា សង្ខារា, តប្បដិបក្ខតោ សុខោ និរោធោ’’តិ ច មនសិការវសេន និព្ពានស្ស សន្តបណីតសុខភាវំ អធិមុច្ចន្តោ អភិណ្ហំ បីតិបាមោជ្ជសមាយោគតោ បស្សទ្ធិពហុលោ ហោតិ. តតោ ច អធិមត្តសមាធិន្ទ្រិយបដិលាភេន រាគបណិធិយា ទូរីភាវតោ អប្បណិហិតវិមោក្ខសមធិគមោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខតោ…បេ… បដិលភតី’’តិ. វេទពហុលោតិ អនត្តានុបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ អត្តសុញ្ញតាយ និបុណញាណវិសយត្តា ញាណពហុលោ ហោតិ. តតោ ច អធិមត្តបញ្ញិន្ទ្រិយបដិលាភេន មោហស្ស ទូរីភាវតោ សុញ្ញតវិមោក្ខសមធិគមោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនត្តតោ…បេ… បដិលភតី’’តិ.

យោ អនិច្ចានុបស្សនាយ និមិត្តវសេន សង្ខារេ បរិគ្គហេត្វា វិបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តោ យត្ថ ឥទំ សង្ខារនិមិត្តំ សព្ពសោ នត្ថិ, តំ ‘‘អនិមិត្តំ និព្ពាន’’ន្តិ អនិមិត្តាការេន អធិមុច្ចន្តោ វុដ្ឋានគាមិនិមគ្គេន ឃដេតិ. តស្ស មគ្គោ អនិមិត្តតោ និព្ពានំ សច្ឆិករោតីតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អនិមិត្តាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អរិយមគ្គោ’’តិ. ស្វាយំ និព្ពានស្ស អនិមិត្តាការោ នេវ មគ្គេន កតោ, ន វិបស្សនាយ, អថ ខោ សភាវសិទ្ធោ. តទារម្មណតាយ ច មគ្គោ អនិមិត្តោតិ វុច្ចតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនិមិត្តាយ ធាតុយា ឧប្បន្នត្តា អនិមិត្តោ’’តិ. យោ ទុក្ខានុបស្សនាវសេន បណិធិយា ទូរីភាវករណេន អប្បណិហិតំ អធិមុច្ចន្តោ, យោ អនត្តានុបស្សនាវសេន អត្តូបលទ្ធិយា ទូរីភាវករណេន សុញ្ញតំ អធិមុច្ចន្តោតិ ច អាទិនា យោជេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឯតេនេវ នយេនា’’តិអាទិ.

៧៧០. យទិ អរិយមគ្គោ តិវិធម្បិ វិមោក្ខនាមំ លភតិ, អថ កស្មា អភិធម្មេ វិមោក្ខទ្វយមេវ អាគតន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ តន្តិ អភិធម្មេ វិមោក្ខទ្វយវចនំ. និប្បរិយាយតោ វិបស្សនាគមនំ សន្ធាយាតិ ឧជុកមេវ វិបស្សនតោ មគ្គស្ស នាមាគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. កស្មា? អនិមិត្តវិបស្សនា អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតិ. កាមំ សុត្តេ ‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហា’’តិ (សុ. និ. ៣៤៤) អនិមិត្តវិបស្សនា កថិតា, សា បន និច្ចនិមិត្តធុវនិមិត្តអត្តនិមិត្តានិ ឧគ្ឃាដេន្តីបិ សយំ និមិត្តធម្មេសុ ឯវ ចរតីតិ សនិមិត្តាវ ហោតីតិ. អបិច អភិធម្មោ នាម បរមត្ថទេសនា, អនិមិត្តមគ្គស្ស ច បរមត្ថតោ ហេតុវេកល្លមេវ. អនិច្ចានុបស្សនាវសេន ហិ អនិមិត្តវិមោក្ខោ កថិតោ. តត្ថ ច សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, តំ អរិយមគ្គេ ឯកង្គម្បិ ន ហោតិ, អមគ្គង្គត្តា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតិ. ឥតរេសុ ទុក្ខានុបស្សនាយ វសេន អប្បណិហិតវិមោក្ខោ, អនត្តានុបស្សនាយ វសេន សុញ្ញតវិមោក្ខោ.

តេសុ អប្បណិហិតវិមោក្ខេន សមាធិន្ទ្រិយំ, សុញ្ញតវិមោក្ខេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតីតិ តានិ អរិយមគ្គស្ស អង្គត្តា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ សក្កោន្តិ, ន អនិមិត្តមគ្គោ តទភាវតោតិ កេចិ. យេ បន វទន្តិ ‘‘អនិមិត្តមគ្គោ អាគមនតោ នាមំ អលភន្តោបិ សគុណតោ ច អារម្មណតោ ច នាមំ លភតី’’តិ, តេសំ មតេន អប្បណិហិតសុញ្ញតមគ្គាបិ សគុណតោ ឯវ, អារម្មណតោ ឯវ ច នាមំ លភេយ្យុន្តិ? តំ អយុត្តំ. កស្មា? មគ្គោ ហិ ទ្វីហិ ការណេហិ នាមំ លភតិ សរសតោ ច បច្ចនីកតោ ចាតិ, សភាវតោ ច បដិបក្ខតោ ចាតិ អត្ថោ. អប្បណិហិតមគ្គោ ហិ រាគបណិធិអាទីហិ វិមុត្តោ, សុញ្ញតមគ្គោ រាគាទីហិ សុញ្ញោ ឯវាតិ តេ សរសតោ នាមំ លភន្តិ. តថា អប្បណិហិតមគ្គោ បណិធិស្ស បដិបក្ខោ, សុញ្ញតមគ្គោ អត្តាភិនិវេសស្ស ឯវាតិ តេ បច្ចនីកតោ នាមំ លភន្តិ, អនិមិត្តមគ្គោ បន រាគាទិនិមិត្តានំ, និច្ចនិមិត្តាទីនំ វា អភាវេន សរសតោ ឯវ នាមំ លភតិ, នោ បច្ចនីកតោ. ន ហិ សោ សង្ខារនិមិត្តារម្មណាយ អនិច្ចានុបស្សនាយ បដិបក្ខោ, សា បនស្ស អនុលោមភាវេ ឋិតាតិ សព្ពថាបិ អភិធម្មបរិយាយេន អនិមិត្តមគ្គោ ន លព្ភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តំ និប្បរិយាយតោ វិបស្សនាគមនំ សន្ធាយា’’តិ.

យស្មា សុត្តន្តបរិយាយេន អនិមិត្តមគ្គោ លព្ភតិ. វុដ្ឋានគាមិនី ហិ វិបស្សនា យំ យំ សម្មសន្តី វុដ្ឋានំ គច្ឆតិ, តស្ស តស្ស វសេន អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទេតិ, តត្ថ អនិច្ចតោ វុដ្ឋហន្តស្ស មគ្គោ អនិមិត្តោ ហោតិ, ទុក្ខតោ វុដ្ឋហន្តស្ស អប្បណិហិតោ, អនត្តតោ វុដ្ឋហន្តស្ស សុញ្ញតោ, តស្មា សុត្តន្តសំវណ្ណនា ឯសាតិ កត្វា ឥធ តយោបិ វិមោក្ខា ឧទ្ធដា. យំ បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ អភិនិវេសនិមិត្តបណិធិមុញ្ចនំ ឧបាទាយ តិស្សន្នម្បិ អនុបស្សនានំ តទាគមនវសេន តទន្វយស្ស មគ្គស្ស ច សុញ្ញតវិមោក្ខាទិភាវោ និទ្ទិដ្ឋោ, តស្ស បរិយាយភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិបស្សនាញាណំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. វិបស្សនាញាណំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ ‘‘អប្បណិហិតោ, វិមោក្ខោ’’តិ ច កិញ្ចាបិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

អនិច្ចានុបស្សនាញាណន្តិ ‘‘អនិច្ចា សង្ខារា’’តិ អនុបស្សនាវសេន បវត្តញាណំ. និច្ចតោ អភិនិវេសំ មុញ្ចតីតិ ‘‘តេ និច្ចា’’តិ និច្ចាការតោ បវត្តមិច្ឆាភិនិវេសវិទ្ធំសនវសេន, តទន្វយំ បន មគ្គញាណំ សមុច្ឆេទវសេន មុញ្ចតិ. ឥតីតិ តស្មា. អនិច្ចាភិនិវេសតោ រិត្តតាយ, វិមុត្តតាយ ច សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តន្តិ តិវិធំ វិបស្សនាញាណំ. តត្ថ យស្ស បរិយាយតោ, យស្ស ច និប្បរិយាយតោ នាមលាភោ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារនិមិត្តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន និប្បរិយាយេន, អថ ខោ បរិយាយេនាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ និប្បរិយាយកថាភាវតោ. វិមោក្ខទ្វយមេវ វុត្តំ អភិធម្មេតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វិបស្សនាធិការេ. ‘‘តិវិធវិមោក្ខមុខភាវំ អាបជ្ជិត្វា’’តិ ឯតស្មិំ វា ឧទ្ទេសវចនេ.

៧៧១. តេសំ វិភាគាយាតិ តេសំ យថាវុត្តានំ សត្តន្នំ អរិយបុគ្គលានំ សទ្ធានុសារិអាទិភាវេន វិភត្តសភាវតាយ.

៧៧២. សទ្ធិន្ទ្រិយំ បដិលភតីតិ សទ្ធានុសារិភាវិតាការណភូតំ អធិមត្តំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ បដិលភតិ. អធិមោក្ខពហុលតាយ, សទ្ធិន្ទ្រិយាធិមត្តតាយ ច ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អបិច អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – អនិច្ចាការសល្លក្ខណស្ស សទ្ធាភិពុទ្ធិយា ឧបនិស្សយភាវតោ តទន្វយេ មគ្គេ សទ្ធា តិក្ខតរា ហោតិ, តេន អដ្ឋមកោ សទ្ធានុសារី នាម ហោតិ. សេសេសុ សត្តសុ ឋានេសូតិ បឋមផលតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គផលា សត្តសុ ឋានេសុ. ‘‘សត្តសុ ឋានេសូ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ សេសេសុ ឆសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោ, អគ្គផលេ បន សចាយំ អរូបជ្ឈានលាភី, ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិ, នោ ចេ អរូបជ្ឈានលាភី, បញ្ញាវិមុត្តោ, ន សទ្ធាវិមុត្តោ. អភិធម្មេ ហិ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. តថាគតប្បវេទិតា ចស្ស ធម្មា បញ្ញាយ ទិដ្ឋា ហោន្តិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ, នោ ច ខោ យថាទិដ្ឋិប្បត្តស្ស. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិ (បុ. ប. ២០៨) –

ឯកច្ចាសវបរិក្ខយវចនតោ សទ្ធាវិមុត្តស្ស សេក្ខភាវោ វិញ្ញាយតិ, ន អសេក្ខភាវោ. អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘ទ្វេ ធុរានិ, ទ្វេ អភិនិវេសា, ទ្វេ សីសានី’’តិ វចនតោ នត្ថិ អរហតោ សទ្ធាវិមុត្តតាតិ? សច្ចមេតំ និប្បរិយាយតោ. និប្បរិយាយកថា ហិ អភិធម្មោ, ឥធ បន បរិយាយេន ឯវំ វុត្តំ. យទិ បរិយាយតោ អរហតោ សទ្ធាវិមុត្តតា, កោ បន សោ បរិយាយោ? សទ្ធាវិមុត្តន្វយតា. យោ ហិ អគ្គមគ្គក្ខណេ សទ្ធាវិមុត្តោ ហោតិ, សោ អគ្គផលក្ខណេបិ តទន្វយតាយ សទ្ធាវិមុត្តោតិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ បរិយាយេន វុត្តោតិ ឥធាបិ តថេវ វុត្តំ. អថ វា សទ្ធាវិមុត្តសទិសតាយ អរហា សទ្ធាវិមុត្តោ. កា បនេត្ថ សទិសតា? យថា សទ្ធាវិមុត្តស្ស សេក្ខស្ស កិលេសក្ខយោ កុណ្ឋេន អសិនា កទលិច្ឆេទសទិសោ ‘‘នោ ច ខោ យថាទិដ្ឋិប្បត្តស្សា’’តិ វចនតោ, ឯវំ តទន្វយស្សាបិ អរហតោតិ អយមេត្ថ សទិសតា. កិំ បន នេសំ កិលេសបហានេ នានត្តំ អត្ថីតិ? នត្ថិ. អថ កស្មា សទ្ធាវិមុត្តោ ទិដ្ឋិប្បត្តំ ន បាបុណាតីតិ? អាគមនីយនានត្តេន. ទិដ្ឋិប្បត្តោ ហិ អាគមនម្ហិ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ អប្បកសិរេន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ, សទ្ធាវិមុត្តោ កិច្ឆេន កសិរេន វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ. អបិច បញ្ញាយបិ នេសំ វេមត្តតា. សា ច យាវតិកា លព្ភតេវាតិ វទន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា បឋមមគ្គាទីសុ សតិបិ ឥន្ទ្រិយសមត្តេ សទ្ធាទីនំ តិក្ខតាវចនម្បិ សមត្ថិតំ ហោតិ.

៧៧៣. សោតិ ទុក្ខតោ វុដ្ឋិតោ. សព្ពត្ថាតិ អដ្ឋសុបិ ឋានេសុ. ននុ ច អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទ្វេ ធុរានី’’តិ និយមិតត្តា បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី វា សិយា, ធម្មានុសារី វា? ឥធ ន សទ្ធានុសារី យុត្តោ, កាយសក្ខិតាបិ អរហតោ នត្ថិ. អភិធម្មេ ហិ –

‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ កាយសក្ខី? ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា ឯកច្ចេ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ កាយសក្ខី’’តិ (បុ. ប. ២០៨) –

ឯកច្ចាសវបរិក្ខយវចនតោ កាយសក្ខិនោ សេក្ខភាវោវ វិញ្ញាយតីតិ? សច្ចមេតំ និប្បរិយាយតោ, ឥធ បន បរិយាយេន វុត្តំ. កោ បន សោ បរិយាយោតិ? កាយសក្ខិសទិសតា. ឧបចាររូបជ្ឈានសមាធិតោ ហិ សាតិសយំ អរូបសមាធិសម្ផស្សំ លទ្ធា និព្ពត្តីតិ ឯកច្ចាសវបរិក្ខយំ ឧបាទាយ ‘‘កាយសក្ខី’’តិ វត្តព្ពបុគ្គលេន សាតិសយសមាធិសម្ផស្សតទធិដ្ឋានាសវបរិក្ខយសាមញ្ញំ អបេក្ខិត្វា កាយសក្ខី វិយ កាយសក្ខីតិ អរហា បដិសម្ភិទាមគ្គេ វុត្តោតិ ឥធាបិ តមេវ នយំ គហេត្វា អរហតោបិ កាយសក្ខិតា វុត្តា. សុត្តន្តសំវណ្ណនា ហេសាតិ. និប្បរិយាយេន បន បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ឆសុ ឋានេសុ កាយសក្ខី នាម ហោតិ, សោ ច ខោ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី, ន វិបស្សនាយានិកោ សុក្ខវិបស្សកោ, ឧបចារមត្តលាភី, រូបជ្ឈានមត្តលាភី វា. បស្សទ្ធិពហុលោតិ ច បស្សទ្ធិសីសេន សមាធិ វុត្តោតិ សាតិសយសមាធិលាភី សមថយានិកោវ អធិប្បេតោ, សមថយានិកស្សេវ ច កាយសក្ខិភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោ. អរូបជ្ឈានន្តិ ចតុព្ពិធំ អរូបជ្ឈានំ. តត្ថ បន ឯកម្បិ លទ្ធា អរហត្តំ បត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ឯវ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អរូបជ្ឈាន’’មិច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘ចត្តារិ អរូបជ្ឈានានី’’តិ. តេនាយំ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ, និរោធសមាបត្តិយា ច វសេន បញ្ចវិធោ ហោតិ. ឯស នយោ កាយសក្ខិម្ហិបិ. ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ.

៧៧៤. បញ្ញវតោ និបុណតរា, គម្ភីរា ច អត្ថា បាកដា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តីតិ អនត្តតោ មនសិ ករោតោ វេទពហុលតា, បញ្ញិន្ទ្រិយបដិលាភោ ច វុត្តោ. ធម្មានុសារី ហោតិ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា. បញ្ញា ហិ ឥធ ‘‘ធម្មោ’’តិ អធិប្បេតា ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ’’តិអាទីសុ វិយ (ជា. ១.១.៥៧).

៧៧៥. យស្សា បាឡិយា វសេន ឥធ អរិយបុគ្គលស្ស សទ្ធាវិមុត្តាទិភាវោ វុត្តោ, តំ បាឡិំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៧៧៦. ‘‘សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិ ឯវមាទិអត្ថស្ស សាធកំ អបរម្បិ វុត្តំ. ‘‘សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោ’’តិ ឯតេន សព្ពថា អវិមុត្តស្ស សទ្ធាមត្តេន វិមុត្តភាវទស្សនេន សទ្ធាវិមុត្តស្ស សេក្ខភាវមេវ វិភាវេតិ. សទ្ធាវិមុត្តោតិ វា សទ្ធាយ អធិមុត្តោតិ អត្ថោ.

ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិកតោតិ ផុដ្ឋានំ អនន្តរំ ផុដ្ឋន្តោ, ផុដ្ឋានំ អរូបជ្ឈានានំ អនន្តរោ កាលោតិ អធិប្បាយោ, អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, ផុដ្ឋានន្តរកាលមេវ សច្ឆិករណូបាយេន សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆាកាសីតិ វុត្តំ ហោតិ. ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ យថា ‘‘ឯកមន្ត’’ន្តិ (បារា. ២). យោ ហិ អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ, នាមកាយេកទេសតោ ច វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន វិមុត្តោ, តេន និរោធសង្ខាតោ វិមោក្ខោ អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ, ន បន កាយេន សច្ឆិកតោ, និរោធំ បន អារម្មណំ កត្វា ឯកច្ចេសុ អាសវេសុ ខេបិតេសុ តេន សោ សច្ឆិកតោវ ហោតិ. តស្មា សោ សច្ឆិកាតព្ពំ យថាអាលោចិតំ នាមកាយេន សច្ឆាកាសីតិ កាយសក្ខីតិ វុច្ចតិ, ន តុ វិមុត្តោ ឯកច្ចានំ អាសវានំ អបរិក្ខីណត្តា. ទិដ្ឋន្តំ បត្តោតិ ទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស អនន្តរំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ អគ្គមគ្គា ទិដ្ឋិប្បត្តោតិ. ‘‘ទិដ្ឋិយា បត្តោ’’តិ វា បាឋោ, ចតុសច្ចទស្សនសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និរោធំ បត្តោតិ អត្ថោ. ឥមេ ច សទ្ធាវិមុត្តាទយោ តយោ បរមត្ថតោ អបរិយោសិតញាណកិច្ចាតិ តំ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ទហន្តោ វិមុច្ចតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឈានផស្សន្តិ សាតិសយំ ឈានផស្សំ. តេន អរូបជ្ឈានផស្សោ សង្គហិតោ ហោតិ.

‘‘ទុក្ខា សង្ខារាតិ ញាតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា ទុក្ខសច្ចបដិវេធមាហ, ‘‘សុខោ និរោធោតិ ញាតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា និរោធសច្ចបដិវេធំ. តទុភយេន ច សមុទយមគ្គសច្ចបដិវេធំ នានន្តរិយកភាវតោ. ‘‘ញាតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា ទុតិយមគ្គកិច្ចំ, ‘‘ទិដ្ឋំ ហោតី’’តិ ឥមិនា តតិយមគ្គកិច្ចំ, ‘‘វិទិតំ ហោតី’’តិ ឥមិនា ចតុត្ថមគ្គកិច្ចំ, ‘‘សច្ឆិកត’’ន្តិ ឥមិនា បឋមផលកិច្ចំ, ‘‘ផុសិត’’ន្តិ ឥមិនា សេសផលទ្វយកិច្ចំ. ឥតិ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស មគ្គផលញាណព្យាបារទស្សនានិ ឥមានិ បទានីតិ វទន្តិ.

៧៧៧. ឥតរេសូតិ សទ្ធានុសារិអាទិបទេសុ. សទ្ធំ អនុសរតីតិ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋិតំ សទ្ធំ អនុគច្ឆតិ. យថា សា តិក្ខា សូរា អហោសិ, មគ្គក្ខណេបិ តទនុរូបមេវ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. សទ្ធាយ វា អនុសរតីតិ សទ្ធាយ ការណភូតាយ សច្ចបដិវេធស្ស អនុរូបំ សរតិ គច្ឆតិ, បដិបជ្ជតីតិ អត្ថោ. ទ្វីហិបិ អត្ថវិកប្បេហិ សទ្ធាយ អធិមត្តតំយេវ វិភាវេតិ. ធម្មានុសារីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោ, រូបកាយតោ ច នាមកាយតោ ច វិក្ខម្ភនវសេន, សមុច្ឆេទវសេន ច វិមុត្តោតិ អត្ថោ. អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ ច នាមកាយេកទេសតោ ច វិមុត្តោ, អរិយមគ្គេន នាមកាយតោ វិមុត្តោតិ ឧភោហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ. បជានន្តោ វិមុត្តោតិ បឋមជ្ឈានផស្សេន វិនា បរិជាននាទិប្បការេហិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ជានន្តោ បដិវិជ្ឈន្តោ តេសំ កិច្ចានំ មត្ថកប្បត្តិយា និដ្ឋិតកិច្ចតាយ វិសេសេន មុត្តោតិ វិមុត្តោ.

អយំ បនេត្ថ និប្បរិយាយតោ សង្ខេបកថា – យស្ស អនិច្ចាការតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, សោ អធិមោក្ខពហុលោ សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស តិក្ខភាវេន បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី នាម ហោតិ, មជ្ឈេ ឆសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោ. អគ្គផលក្ខណេ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហោតិ. តថា យស្ស ទុក្ខាការតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, តស្ស បស្សទ្ធិពហុលតាយ សមាធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ ទុក្ខុបនិសាយ សទ្ធាយបិ តិព្ពតរត្តា, ធុរនិយមតោ ច. សោបិ បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី ឯវ ហោតិ, មជ្ឈេ ឆសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោ, អន្តេ បញ្ញាវិមុត្តោ ច ហោតិ. យស្ស បន អនត្តាការតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ, សោ វេទពហុលោ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស តិក្ខភាវេន បឋមមគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារី ឯវ ហោតិ, មជ្ឈេ ឆសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិប្បត្តោ, អន្តេ បញ្ញាវិមុត្តោ ឯវ ហោតិ. ឥមេ បន ន អដ្ឋវិមោក្ខលាភិនោ, អដ្ឋវិមោក្ខលាភី បន បឋមមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី វា ធម្មានុសារី វា សិយា. មជ្ឈេ ឆសុ ឋានេសុ កាយសក្ខី, បរិយោសានេ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ.

សង្ខារុបេក្ខាញាណំ.

៧៧៨. យំ តំ វិមោក្ខមុខភាវំ អាបជ្ជិត្វា សត្តអរិយបុគ្គលវិភាគាយ ច បច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តំ, តំ បនេតំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ. បុរិមេន ញាណទ្វយេនាតិ មុញ្ចិតុកម្យតាបដិសង្ខានុបស្សនាញាណទ្វយេន អត្ថតោ ឯកំ, បវត្តិអាការភេទតោ នានន្តិ អធិប្បាយោ. យថាវុត្តមត្ថំ អដ្ឋកថាយ, បាឡិយា ច សាធេតុំ ‘‘តេនាហូ’’តិអាទិ វុត្តំ. មុញ្ចិតុកម្យតាមុញ្ចនុបាយករណញាណានិបិ សង្ខារេសុ ឧទាសីនភាវេនេវ បវត្តនតោ សង្ខារុបេក្ខាសមញ្ញានេវ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ឥទំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ ឯកមេវ តីណិ នាមានិ លភតី’’តិ. តេន សង្ខារុបេក្ខាវោហារោ មុញ្ចិតុកម្យតាទិញាណសមុទាយវិសយោតិ ទស្សេតិ.

៧៨០. ឧប្បាទាទីនីតិ ឧប្បាទបវត្តាទិអបទេសេន វុត្តេ សង្ខារេ. បរិច្ចជិតុកាមតាតិ តប្បដិពន្ធឆន្ទរាគប្បហានេន វិស្សជ្ជិតុកាមតា. បដិសង្ខានន្តិ បុនប្បុនំ តីរណំ. មុញ្ចិត្វាតិ និរាលយភាវាបត្តិយា អបេក្ខាវិស្សជ្ជនវសេន វិស្សជ្ជិត្វា. អវសានេតិ តថាករណស្ស ឧត្តរកាលំ. យាវ និព្ពានសម្បក្ខន្ទនា ន ឥជ្ឈតិ, តាវ វិចិននេបិ ឧទាសីនតាយ ញាណស្ស សន្តានវសេន បវត្តិំ សន្ធាយាហ ‘‘អជ្ឈុបេក្ខនំ សន្តិដ្ឋនា’’តិ. ឯវន្តិ អជ្ឈុបេក្ខនាការសាមញ្ញតោ ‘‘មុញ្ចិតុកម្យតា ច សា សន្តិដ្ឋនា ចា’’តិ វុត្តាការេន.

៧៨១. ឥមេ ធម្មាតិ ឥមេ ញាណសង្ខាតា ធម្មា, ញាណបរិយាយោ វា ឥធ ធម្ម-សទ្ទោ, តស្មា ឥមានិ ញាណានីតិ អត្ថោ. ឯកត្តាតិ ឯកសភាវា.

៧៨២. វុដ្ឋានគាមិនី ហោតិ វុដ្ឋានគមនតោ. សង្ខារុបេក្ខាទិញាណត្តយស្សាតិ សង្ខារុបេក្ខានុលោមគោត្រភុសញ្ញិតស្ស ញាណត្តយស្ស. កិច្ចវសេន បវត្តិដ្ឋានវសេនបិ លោកិយញាណានំ ឧបរិ ឋិតត្តា វុត្តំ ‘‘ឧត្តមភាវំ បត្តត្តា’’តិ. និមិត្តភូតតោតិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតតោ ខន្ធបញ្ចកតោ. តេនាហ ‘‘អភិនិវិដ្ឋវត្ថុតោ’’តិ. តញ្ហិ វិបស្សនាយ គោចរករណសង្ខាតេន អភិនិវេសេន អភិនិវិដ្ឋវត្ថុន្តិ បវុច្ចតិ. តំ បនេតំ សសន្តតិបរិយាបន្នម្បិ បរតោ ទិដ្ឋិតាយ ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ វុត្តំ. តទេវ ហិ ‘‘ពហិទ្ធា សព្ពនិមិត្តានី’’តិ តត្ថ តត្ថ វុច្ចតិ. អជ្ឈត្តបវត្តតោតិ សសន្តានេ មិច្ឆាទិដ្ឋិបវត្តនអាទិតោ, តទនុវត្តកកិលេសក្ខន្ធេហិ ច. តញ្ហិ សសន្តតិយំ កិលេសប្បវត្តភាវតោ, តន្និមិត្តំ អសតិ មគ្គភាវនាយ ឧប្បជ្ជនកឧបាទិន្នក្ខន្ធបវត្តភាវតោ ច តថា វុត្តំ. វុដ្ឋហនញ្ច នេសំ អារម្មណាករណំ, អាយតិំ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនញ្ច. ឃដិយតិ អត្តនោ អនន្តរមេវ មគ្គសមុប្បត្តិតោ.

៧៨៣. តត្រាតិ តស្មិំ ‘‘អភិនិវិដ្ឋវត្ថុតោ វុដ្ឋហនតោ’’តិ សង្ខេបវចនេ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធា រូបារូបបបញ្ចក្ខន្ធលក្ខណត្តយវសេន អយំ មាតិកា ឧទ្ទេសោ. អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វាតិ សសន្តតិបរិយាបន្នេសុ ខន្ធេសុ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា. ‘‘អជ្ឈត្តា វុដ្ឋាតី’’តិ ឥទំ វុដ្ឋានគាមិនិយា អជ្ឈត្តធម្មារម្មណត្តា បរិយាយតោ វុត្តំ, និប្បរិយាយតោ បន មគ្គោ សព្ពតោបិ វុដ្ឋាតិ. ពហិទ្ធា វុដ្ឋាតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯកប្បហារេនាតិ ឯកជ្ឈំ, តំ បន អជ្ឈត្តាទិវិភាគំ អកត្វា ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៩៨; សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៦; បដិ. ម. ២.៣០) អវិភាគេន វុដ្ឋានគាមិនិយា បវត្តិវសេន វេទិតព្ពំ, តយិទំ សត្ថុ សម្មុខា ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេន្តស្ស ញាណុត្តរស្ស សម្ភវតីតិ វទន្តិ.

៧៨៤. សុទ្ធអជ្ឈត្តទស្សនមត្តេនេវ មគ្គវុដ្ឋានំ ន ហោតិ មមំការវត្ថុនោបិ បរិញ្ញេយ្យត្តា មគ្គសង្ខាតំ វុដ្ឋានំ, មគ្គេន វា វុដ្ឋានំ មគ្គវុដ្ឋានំ.

៧៨៥. រាសិំ កត្វាតិ ភូតុបាទាយវសេន ទុវិធំ អន្តរភេទវសេន អនេកភេទម្បិ ‘‘រុប្បនដ្ឋេន រូប’’ន្តិ បិណ្ឌតោ គហេត្វា. យថា រូបេ វិបស្សនាភិនិវេសោ យេភុយ្យេន វិបស្សនាយានិកស្ស, ឯវំ អរូបេ វិបស្សនាភិនិវេសោ យេភុយ្យេន សមថយានិកស្ស ហោតិ. អភិនិវេសោតិ ច វិបស្សនាយ បុព្ពភាគេ កត្តព្ពនាមរូបបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. តស្មា បឋមំ រូបបរិគ្គណ្ហនំ រូបេ អភិនិវេសោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

៧៨៦. យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្មន្តិ កាមំ ឧទយព្ពយបរិគ្គណ្ហនំ អភិនិវេសោតិ ទស្សិតំ, យថាឧបដ្ឋិតេ បន រូបារូបធម្មេ, តេសញ្ច បច្ចយេ បរិគ្គហេត្វា សង្ខេបេនេវ វិបស្សនាញាណំ ចារេន្តោ ញាណុត្តរោ យថានិសិន្នោវ ញាណបដិបាដិយា ខិប្បមេវ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោ ឯកប្បហារេន បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វុដ្ឋាតិ នាម. អញ្ញថា ឯកេនេវ លោកិយចិត្តេន បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បរិគ្គហបរិជាននាទីនំ អសម្ភវតោ. ន ហិ សនិទស្សនសប្បដិឃាទិំ ឯកជ្ឈំ អារម្មណំ កាតុំ សក្កា. យស្ស បន ឯកវារំ ញាណេន ផស្សិតំ, បុន តំ ផស្សិតព្ពមេវ, តាទិសស្ស វសេន វុត្តន្តិ វទន្តិ.

៧៨៨. ឯត្ថ ច អភិនិវេសោ អការណំ វុដ្ឋានមេវ បមាណំ, តស្មា ហេដ្ឋា វុត្តវិមោក្ខអរិយបុគ្គលវិភាគាបិ វុដ្ឋានវសេន សម្ភវន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ច យោបី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តយោបិ ជនាតិ វុដ្ឋានវសេន ភេទេ អសតិបិ អភិនិវេសវសេនេវ លទ្ធំ ភេទំ គហេត្វា វុត្តំ.

៧៨៩. សទ្ធិំ បុរិមបច្ឆិមញាណេហីតិ ភយតុបដ្ឋានាទិបុរិមញាណេហិ ចេវ គោត្រភុអាទិបច្ឆិមញាណេហិ ច សហ. ឧទ្ទានន្តិ ឧទ្ទេសោ.

យត្ថ កត្ថចិ…បេ… វដ្ដេយ្យុំ តំតំញាណដ្ឋានិយស្ស ឧបមាវត្ថុនោ លព្ភនតោ. ឥមស្មិំ បន ឋានេតិ ឥមស្មិំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាបទេសេ. សព្ពន្តិ សព្ពំ ញាណំ, សព្ពំ វា ញាណកិច្ចំ បាកដំ ហោតិ វេមជ្ឈេ ឋត្វា វិភាវិយមានត្តា. វុត្តា វិសុទ្ធិកថាយំ.

៧៩០. និលីយិត្វាតិ ឧបវិសិត្វា. បរាមសិត្វាតិ វីមំសិត្វា.

គយ្ហុបគំ អទិស្វាតិ គហណយោគ្គំ និច្ចសារាទិំ អទិស្វា. ចិត្តស្ស វង្កភាវករានំ មាយាទីនំ សុដ្ឋុ វិក្ខម្ភនេន អនុលោមស្ស ឧជុកសាខាសទិសតា. និព្ពានាលោចនតោ គោត្រភុញាណស្ស ឧទ្ធំ ឧល្លោកនសទិសតា. អប្បតិដ្ឋេ និព្ពានេ បតិដ្ឋិតត្តា មគ្គញាណស្ស អាកាសេ ឧប្បតនសទិសតា.

៧៩១. សប្បវិស្សជ្ជនំ វិយ គោត្រភុញាណំ សព្ពសង្ខារគតំ វិស្សជ្ជិត្វា និព្ពានស្ស អាលម្ពនតោ. អាគតមគ្គំ ឱលោកេន្តស្ស ឋានំ វិយ មគ្គញាណំ អសម្មោហបដិវេធវសេន អត្តនោបិ ទស្សនតោ. អភយដ្ឋានេ ឋានន្តិ អភយដ្ឋានំ សម្បត្តមាហ, ន តស្ស បាបុណបដិបត្តិំ.

៧៩២. អត្តត្ថាទីនំ អនវពុជ្ឈនតោ ‘‘អហំ, មមា’’តិ គហណស្ស និទ្ទោក្កមនសទិសតា. មុញ្ចិតុកម្យតាគ្គហណេនេវ បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនាបិ គហិតា. តិស្សន្នម្បិ តាសំ សំសារតោ និក្ខមនាធិមុត្តតាយ និក្ខមនមគ្គោលោកនសទិសតា. មគ្គេ ទិដ្ឋេ មគ្គបដិបត្តិ វិយ អនុលោមេ សិទ្ធេ មគ្គោ សិទ្ធោ ឯវាតិ អនុលោមស្ស មគ្គទស្សនសទិសតា. សង្ខារនិមិត្តតោ និក្ខន្តត្តា អាទិត្តឃរតោ និក្ខមនំ វិយ គោត្រភុញាណំ. វេគេនគមនំ វិយ មគ្គញាណំ វិស្សជ្ជេតព្ពគហេតព្ពបទេសេសុ សាធនកិច្ចវិសេសយោគតោ.

៧៩៣. បរតោ ន មមាយិតព្ពតោ ច បស្សិតព្ពានំ ខន្ធានំ ‘‘អហំ, មមា’’តិ គហណស្ស រាជគោណានំ សកគហណសទិសតា វុត្តា.

៧៩៤. សភយេ អភយទស្សនហេតុតាយ ខន្ធានំ ‘‘អហំ, មមា’’តិ គហណស្ស យក្ខិនិយា សំវាសសទិសតា. សុសានវិជហនំ វិយ សង្ខារសុសានំ វិជហិត្វា និព្ពានារម្មណវសេន បវត្តំ គោត្រភុ.

៧៩៥. បុត្តគិទ្ធិនីតិ បុត្តវច្ឆលា. ឱត្តប្បមានាតិ សារជ្ជយមានា. ឱឡារិកឱឡារិកលោភក្ខន្ធាទិវិក្ខម្ភនេន សង្ខារបរិច្ចជនតោ អនុលោមស្ស តត្ថេវ ទារកោរោបនសទិសតា.

៧៩៦. វុដ្ឋានគាមិនិយា…បេ… ទស្សនត្ថំ វុត្តា, ន បុរិមាសុ វិយ ភយតុបដ្ឋានាទីសុ ឋិតស្ស ភាយនាទិអាការទស្សនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. អបរាបរុប្បត្តិតោ, ចិរានុពន្ធតោ, ទុស្សហតោ ច វដ្ដទុក្ខសទិសំ ជិឃច្ឆាទុក្ខន្តិ អាហ ‘‘សំសារវដ្ដជិឃច្ឆាយា’’តិ. កាយគតាសតិ ឯវ ភោជនំ កាយគតាសតិភោជនំ. សា បនេត្ថ មគ្គសម្បយុត្តា សម្មាសតិ កាយានុបស្សនាទិកិច្ចសាធនវសេន អមតរសបរិភោគតាយ ច ‘‘អមតរសំ កាយគតាសតិភោជន’’ន្តិ វុត្តា. តេនាហ ភគវា ‘‘អមតំ តេ, ភិក្ខវេ, បរិភុញ្ជន្តិ, យេ កាយគតាសតិំ បរិភុញ្ជន្តី’’តិអាទិ (អ. និ. ១.៦០០).

ផលរសាមលកសិង្គីវេរមុគ្គមាសាទិ អនេកង្គសម្ភារំ.

កបណាសេរិភាវាទិករណេន តណ្ហាសិនេហស្ស សីតសទិសតា. មគ្គតេជន្តិ អរិយមគ្គសង្ខាតំ ឥន្ទគ្គិំ.

រាគគ្គិអាទយោ ឯកាទសគ្គី វូបសមន្តិ ឯត្ថាតិ ឯកាទសគ្គិវូបសមំ, និព្ពានំ.

អន្ធការបរេតោតិ ចតុរង្គសមន្នាគតេន អន្ធការេន កិញ្ចិ អត្តត្ថំ វា បរត្ថំ វា កាតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន អភិភូតោ. ញាណមយោ អាលោកោ ឯតិស្សាតិ ញាណាលោកា, មគ្គភាវនា.

អមតភូតំ, អមតភាវសាធកំ វា ឱសធំ អមតោសធំ, និព្ពានំ. ហេដ្ឋា អត្តនា វុត្តមេវ សង្ខារុបេក្ខាព្យាបារំ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘តេន វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ.

៧៩៧. និរាលយតាយ តណ្ហាវសេន ភវាទីសុ អវិសដជ្ឈាសយោ ហុត្វា តតោ សង្កុចិតចិត្តោ បតិលីនភាវេន ចរតិ បវត្តតីតិ បតិលីនចរោ, តស្ស បតិលីនចរស្ស. សំសារេ ភយស្ស ឥក្ខនតាយ ភិក្ខុនោ កាយចិត្តវិវេកសិទ្ធិយា វិវិត្តមាសនំ ភជមានស្ស. សាមគ្គិយន្តិ យុត្តំ, បតិរូបន្តិ អត្ថោ. ភវនេតិ កាមភវាទិកេ តិវិធេបិ ភវេ. សោ ហិ ឥធ ភវនដ្ឋេន ភវន្តិ វុត្តោ. ន ទស្សយេតិ អនុប្បជ្ជនវសេន ន ទស្សេយ្យ. តស្ស តំ អទស្សនំ សាមគ្គិយន្តិ ពុទ្ធាទយោ អរិយា អាហូតិ យោជនា.

និយមេត្វាតិ និយតំ ឯកំសិកំ កត្វា. ពោជ្ឈង្គវិសេសំ, មគ្គង្គវិសេសំ, ឈានង្គវិសេសំ, បដិបទាវិសេសំ, វិមោក្ខវិសេសន្តិ វិសេសសទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. វិសេសន្តិ ឆសត្តភាវោ សត្តដ្ឋភាវោ បញ្ចាទិភាវោតិ ឥមំ យថាក្កមំ ពោជ្ឈង្គាទីនំ អរិយមគ្គេ លព្ភមានភេទំ. បាទកជ្ឈានន្តិ មគ្គស្ស អាសន្នវុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ បទដ្ឋានភូតំ ឈានំ. វិបស្សនាយ អារម្មណភូតាតិ មគ្គាសន្នាយ ឯវ វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ គោចរភូតា វិបស្សិតា. បុគ្គលជ្ឈាសយោតិ ឧភិន្នំ ភេទេ សតិ វិបស្សកស្ស អជ្ឈាសយោ. ឯត្ថ ច បឋមំ កេចីតិ វុត្តោ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ. ទុតិយំ កេចីតិ វុត្តោ មោរវាបីវាសិមហាទត្តត្ថេរោ. តតិយំ កេចីតិ វុត្តោ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ.