១៣. នេសជ្ជិកង្គកថាវណ្ណនា

៣៦. សេយ្យន្តិ ឥរិយាបថលក្ខណំ សេយ្យំ. តប្បដិក្ខេបេនេវ ហិ តទត្ថា ‘‘មញ្ចោ ភិសី’’តិ ឯវមាទិកា (ចូឡវ. ៣២១, ៣២២) សេយ្យា បដិក្ខិត្តា ឯវ ហោន្តិ. ‘‘នេសជ្ជិកោ’’តិ ច សយនំ បដិក្ខិបិត្វា និសជ្ជាយ ឯវ វិហរិតុំ សីលមស្សាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ឥធ អធិប្បេតត្តា សេយ្យា ឯវេត្ថ បដិយោគិនី, ន ឥតរេ តថា អនិដ្ឋត្តា, អសម្ភវតោ ច. កោសជ្ជបក្ខិយោ ហិ ឥរិយាបថោ ឥធ បដិយោគិភាវេន ឥច្ឆិតោ, ន ឥតរេ. ន ច សក្កា ឋានគមនេហិ វិនា និសជ្ជាយ ឯវ យាបេតុំ តថា បវត្តេតុន្តិ សេយ្យាវេត្ថ បដិយោគិនី. តេនាហ ‘‘តេន បនា’’តិអាទិ. ចង្កមិតព្ពំ ន ‘‘នេសជ្ជិកោ អហ’’ន្តិ សព្ពរត្តិំ និសីទិតព្ពំ. ឥរិយាបថន្តរានុគ្គហិតោ ហិ កាយោ មនសិការក្ខមោ ហោតិ.

ចត្តារោ បាទា, បិដ្ឋិអបស្សយោ ចាតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ បញ្ចង្គោ. ចតូហិ អដ្ដនីហិ, បិដ្ឋិអបស្សយេន ច បញ្ចង្គោតិ អបរេ. ឧភោសុ បស្សេសុ បិដ្ឋិបស្សេ ច យថាសុខំ អបស្សាយ វិហរតោ នេសជ្ជិកស្ស ‘‘អនេសជ្ជិកតោ កោ វិសេសោ’’តិ គាហំ និវារេតុំ អភយត្ថេរោ និទស្សិតោ ‘‘ថេរោ អនាគាមី ហុត្វា បរិនិព្ពាយី’’តិ.

ឧបច្ឆេទីយតិ ឯតេនាតិ ឧបច្ឆេទនន្តិ វិនិពន្ធុបច្ឆេទស្ស សាធកតមភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្ពកម្មដ្ឋានានុយោគសប្បាយតា អលីនានុទ្ធច្ចបក្ខិកត្តា និសជ្ជាយ. តតោ ឯវ បាសាទិកឥរិយាបថតា. វីរិយារម្ភានុកូលតា វីរិយសមតាយោជនស្ស អនុច្ឆវិកតា. តតោ ឯវ សម្មាបដិបត្តិយា អនុព្រូហនតា. បណិធាយាតិ ឋបេត្វា. តនុន្តិ ឧបរិមកាយំ. វិកម្បេតីតិ ចាលេតិ, ឥច្ឆាវិឃាតំ ករោតីតិ អធិប្បាយោ. វតន្តិ ធុតង្គំ.

ឥតិ នេសជ្ជិកង្គកថាវណ្ណនា.

ធុតង្គបកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

៣៧. សេក្ខបុថុជ្ជនានំ វសេន សិយា កុសលានិ, ខីណាសវានំ វសេន សិយា អព្យាកតានិ. តត្ថ សេក្ខបុថុជ្ជនា បដិបត្តិបូរណត្ថំ, ខីណាសវា ផាសុវិហារត្ថំ ធុតង្គានិ បរិហរន្តិ. អកុសលម្បិ ធុតង្គន្តិ អកុសលចិត្តេនាបិ ធុតង្គសេវនា អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តំ ន យុត្តំ, យេន អកុសលចិត្តេន បព្ពជិតស្ស អារញ្ញិកត្តំ, តំ ធុតង្គំ នាម ន ហោតិ. កស្មា? លក្ខណាភាវតោ. យំ ហិទំ កិលេសានំ ធុននតោ ធុតស្ស បុគ្គលស្ស, ញាណស្ស, ចេតនាយ វា អង្គត្តំ, ន តំ អកុសលធម្មេសុ សម្ភវតិ. តស្មា អរញ្ញវាសាទិមត្តេន អារញ្ញិកាទយោ តាវ ហោន្តុ, អារញ្ញិកង្គាទីនិ បន ន ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ន មយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមានីតិ ធុតង្គានិ. វុត្តំ ហេដ្ឋា វចនត្ថនិទ្ទេសេ. ន ច អកុសលេន កោចិ ធុតោ នាម ហោតិ, កិលេសានំ ធុននដ្ឋេនាតិ អធិប្បាយោ. យស្ស ភិក្ខុនោ ឯតានិ សមាទានានិ អង្គានិ, ឯតេន បឋមេនាបិ អត្ថវិកប្បេន ‘‘នត្ថិ អកុសលំ ធុតង្គ’’ន្តិ ទស្សេតិ. ន ច អកុសលំ កិញ្ចិ ធុនាតីតិ អកុសលំ កិញ្ចិ បាបំ ន ច ធុនាតិ ឯវ អប្បដិបក្ខតោ. យេសំ សមាទានានំ តំ អកុសលំ ញាណំ វិយ អង្គន្តិ កត្វា តានិ ធុតង្គានីតិ វុច្ចេយ្យុំ. ឥមិនា ទុតិយេនាបិ អត្ថវិកប្បេន ‘‘នត្ថិ អកុសលំ ធុតង្គ’’ន្តិ ទស្សេតិ. នាបិ អកុសលន្តិអាទិ តតិយអត្ថវិកប្បវសេន យោជនា. តស្មាតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនំ.

យេសន្តិ អភយគិរិវាសិកេ សន្ធាយាហ. តេ ហិ ធុតង្គំ នាម បញ្ញត្តីតិ វទន្តិ. តថា សតិ តស្ស បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា កិលេសានំ ធុននដ្ឋោបិ ន សិយា, សមាទាតព្ពតា ចាតិ តេសំ វចនំ បាឡិយា វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘កុសលត្តិកវិនិមុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្មាតិ យស្មា បញ្ញត្តិបក្ខេ ឯតេ ទោសា ទុន្និវារា, តស្មា តំ តេសំ វចនំ ន គហេតព្ពំ, វុត្តនយោ ចេតនាបក្ខោយេវ គហេតព្ពោតិ អត្ថោ. យស្មា ឯតេ ធុតគុណា កុសលត្តិកេ បឋមតតិយបទសង្គហិតា, តស្មា សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា វិបាកធម្មធម្មា, សិយា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា, សិយា អនុបាទិន្នុបាទានិយា, សិយា អសំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកាតិ ឯវំ សេសតិកទុកបទេហិបិ នេសំ យថារហំ សង្គហោ វិភាវេតព្ពោ.

កាមំ សព្ពោបិ អរហា ធុតកិលេសោ, ឥធ បន ធុតង្គសេវនាមុខេន កិលេសេ វិធុនិត្វា ឋិតោ ខីណាសវោ ‘‘ធុតកិលេសោ បុគ្គលោ’’តិ អធិប្បេតោ. តថា សព្ពោបិ អរិយមគ្គោ និប្បរិយាយេន កិលេសធុននោ ធម្មោ, វិសេសតោ អគ្គមគ្គោ. បរិយាយេន បន វិបស្សនាញាណាទិ. ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ធុតង្គចេតនាសម្បយុត្តញាណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ធុតំ ទស្សេត្វា ធុតវាទេ ទស្សេតព្ពេ យស្មា ធុតវាទភេទេន ធុតោ វិយ ធុតភេទេន ធុតវាទោបិ ទុវិធោ, តស្មា តេសំ, តទុភយបដិក្ខេបស្ស ច វសេន ចតុក្កមេត្ថ សម្ភវតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថិ ធុតោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តយិទន្តិ និបាតោ, តស្ស ‘‘សោ អយ’’ន្តិ អត្ថោ. ធុតធម្មា នាមាតិ ធុតង្គសេវនាយ បដិបក្ខភូតានំ បាបធម្មានំ ធុននវសេន បវត្តិយា ‘‘ធុតោ’’តិ លទ្ធនាមាយ ធុតង្គចេតនាយ ឧបការកា ធម្មាតិ កត្វា ធុតធម្មា នាម. អសម្បត្តសម្បត្តេសុ បច្ចយេសុ អលុព្ភនាការេន បវត្តនតោ អប្បិច្ឆតា សន្តុដ្ឋិតា ច អត្ថតោ អលោភោ. បច្ចយគេធាទិហេតុកានំ លោលតាទីនំ សំកិលេសានំ សម្មទេវ លិខនតោ ឆេទនតោ គណសង្គណិកាទិភេទតោ សំសគ្គតោ ចិត្តស្ស វិវេចនតោ សល្លេខតា បវិវេកតា ច អលោភោ អមោហោតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ អនុបតន្តិ តទន្តោគធា តប្បរិយាបន្នា ហោន្តិ, តទុភយស្សេវ បវត្តិវិសេសភាវតោ. ឥមេហិ កុសលធម្មេហិ អត្ថី ឥទមត្ថី, យេន ញាណេន បព្ពជិតេន នាម បំសុកូលិកង្គាទីសុ បតិដ្ឋិតេន ភវិតព្ពន្តិ យថានុសិដ្ឋំ ធុតគុណេ សមាទិយតិ ចេវ បរិហរតិ ច, តំ ញាណំ ឥទមត្ថិតា. តេនាហ ‘‘ឥទមត្ថិតា ញាណមេវា’’តិ. បដិក្ខេបវត្ថូសូតិ គហបតិចីវរាទីសុ តេហិ តេហិ ធុតង្គេហិ បដិក្ខិបិតព្ពវត្ថូសុ. លោភន្តិ តណ្ហំ. តេស្វេវ វាតិ បដិក្ខេបវត្ថូសុ ឯវ. អាទីនវបដិច្ឆាទកន្តិ អារក្ខទុក្ខបរាធីនវុត្តិចោរភយាទិអាទីនវបដិច្ឆាទកំ. អនុញ្ញាតានន្តិ សត្ថារា និច្ឆន្ទរាគបរិភោគវសេន អនុញ្ញាតានំ សុខសម្ផស្សអត្ថរណបាវុរណាទីនំ. បដិសេវនមុខេនាតិ បដិសេវនទ្វារេន, តេន លេសេនាតិ អត្ថោ. អតិសល្លេខមុខេនាតិ អតិវិយ សល្លេខបដិបត្តិមុខេន, ឧក្កដ្ឋស្ស វត្តនកានម្បិ បដិក្ខិបនវសេនាតិ អត្ថោ.

សុខុមករណសន្និស្សយោ រាគោ ទុក្ខាយ បដិបត្តិយា បតិដ្ឋំ ន លភតីតិ អាហ ‘‘ទុក្ខាបដិបទញ្ច និស្សាយ រាគោ វូបសម្មតី’’តិ. សល្លេខោ នាម សម្បជានស្ស ហោតិ, សតិសម្បជញ្ញេ មោហោ អបតិដ្ឋោវ អប្បមាទសម្ភវតោតិ វុត្តំ ‘‘សល្លេខំ និស្សាយ អប្បមត្តស្ស មោហោ បហីយតី’’តិ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ធុតង្គេសុ. តត្ថាតិ អរញ្ញរុក្ខមូលេសុ.

សីសង្គានីតិ សីសភូតានិ អង្គានិ, បរេសម្បិ កេសញ្ចិ នានន្តរិកតាយ, សុករតាយ ច សង្គណ្ហនតោ ឧត្តមង្គានីតិ អត្ថោ. អសម្ភិន្នង្គានីតិ កេហិចិ សម្ភេទរហិតានិ, វិសុំយេវ អង្គានីតិ វុត្តំ ហោតិ. កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍតិ រាគចរិតស្ស មោហចរិតស្ស ទោសចរិតស្សាបិ, តំ ឯកច្ចំ ធុតង្គំ សេវន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. ហាយតិ កម្មដ្ឋានំ សុកុមារភាវេនលូខបដិបត្តិំ អសហន្តស្ស. វឌ្ឍតេវ មហាបុរិសជាតិកស្សាតិ អធិប្បាយោ. ន វឌ្ឍតិ កម្មដ្ឋានំ ឧបនិស្សយរហិតស្ស. ឯកមេវ ហិ ធុតង្គំ យថា កិលេសធុននដ្ឋេន, ឯវំ ចេតនាសភាវត្តា. តេនាហ ‘‘សមាទានចេតនា’’តិ.

តេរសាបិ ធុតង្គានិ សមាទាយ បរិហរន្តានំ បុគ្គលានំ វសេន ‘‘ទ្វាចត្តាលីស ហោន្តី’’តិ វត្វា ភិក្ខូនំ តេរសន្នម្បិ បរិហរណស្ស ឯកជ្ឈំយេវ សម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឯកប្បហារេន សព្ពធុតង្គានិ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កោតី’’តិ វុត្តំ. កថំ អព្ភោកាសេ វិហរន្តស្ស រុក្ខមូលិកង្គំ? ‘‘ឆន្នំ បដិក្ខិបាមិ, រុក្ខមូលិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣២) វចនតោ ឆន្នេ អរុណំ ឧដ្ឋាបិតមត្តេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ, ន អព្ភោកាសេ, តស្មា ភេទហេតុនោ អភាវេន តម្បិ អរោគមេវ. តថា សេនាសនលោលុប្បស្ស អភាវេន យថាសន្ថតិកង្គន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អារញ្ញិកង្គំ គណម្ហា ឱហីយនសិក្ខាបទេន (បាចិ. ៦៩១-៦៩២) បដិក្ខិត្តំ, ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ អនតិរិត្តភោជនសិក្ខាបទេន (បាចិ. ២៣៨-២៤០). បវារិតាយ ហិ ភិក្ខុនិយា អតិរិត្តំ កត្វា ភុញ្ជិតុំ ន លព្ភតិ. កប្បិយេ ច វត្ថុស្មិំ លោលតាបហានាយ ធុតង្គសមាទានំ, ន អកប្បិយេ, សិក្ខាបទេនេវ បដិក្ខិត្តត្តា. អដ្ឋេវ ហោន្តិ ភិក្ខុនិយា សំកច្ចិកចីវរាទីហិ សទ្ធិំ បញ្ចបិ តិចីវរសង្ខមេវ គច្ឆន្តីតិ កត្វា. យថាវុត្តេសូតិ ភិក្ខូនំ វុត្តេសុ តេរសសុ តិចីវរាធិដ្ឋានវិនយកម្មាភាវតោ ឋបេត្វា តេចីវរិកង្គំ ទ្វាទស សាមណេរានំ. សត្តាតិ ភិក្ខុនីនំ វុត្តេសុ អដ្ឋសុ ឯកំ បហាយ សត្ត តិចីវរាធិដ្ឋានវិនយកម្មាភាវតោ. ‘‘ឋបេត្វា តេចីវរិកង្គ’’ន្តិ ហិ ឥមំ អនុវត្តមានមេវ កត្វា ‘‘សត្ត សិក្ខមានសាមណេរីន’’ន្តិ វុត្តំ. បតិរូបានីតិ ឧបាសកភាវស្ស អនុច្ឆវិកានិ.

ធុតង្គនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ទុតិយបរិច្ឆេទវណ្ណនា.