២. ធុតង្គនិទ្ទេសវណ្ណនា

២២. អប្បា ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ អប្បិច្ឆោ, បច្ចយគេធរហិតោ. តស្ស ភាវោ អប្បិច្ឆតា, អលោភជ្ឈាសយតាតិ អត្ថោ. សមំ តុដ្ឋិ, សន្តេន, សកេន វា តុដ្ឋិ សន្តុដ្ឋិ, សន្តុដ្ឋិ ឯវ សន្តុដ្ឋិតា, អញ្ញំ អបត្ថេត្វា យថាលទ្ធេហិ ឥតរីតរេហិ បច្ចយេហិ បរិតុស្សនា. សន្តុដ្ឋិតាទីហីតិ ត-ការោ វា បទសន្ធិករោ. ‘‘សន្តុដ្ឋិអាទីហី’’តិ វា បាឋោ. តេ គុណេតិ តេ សីលវោទានស្ស ហេតុភូតេ អប្បិច្ឆតាទិគុណេ. សម្បាទេតុន្តិ សម្បន្នេ កាតុំ. តេ ហិ សីលវិសុទ្ធិយា បដិលទ្ធមត្តា ហុត្វា ធុតធម្មេហិ សម្បន្នតរា ហោន្តិ. ធុតង្គសមាទានន្តិ កិលេសានំ ធុននកអង្គានំ វិទ្ធំសនការណានំ សម្មទេវ អាទានំ. ឯវន្តិ ឯវំ សន្តេ, ធុតង្គសមាទានេ កតេតិ អត្ថោ. អស្ស យោគិនោ. សល្លេខោ កិលេសានំ សម្មទេវ លិខនា ឆេទនា តនុករណំ. បវិវេកោ ចិត្តវិវេកស្ស ឧបាយភូតា វិវេកដ្ឋកាយតា. អបចយោ យថា បដិបជ្ជនតោ កិលេសា នំ អបចិនន្តិ ន អាចិនន្តិ, តថា បដិបជ្ជនា. វីរិយារម្ភោ អនុប្បន្នានំ បាបធម្មានំ អនុប្បាទនាទិវសេន អារទ្ធវីរិយតា. សុភរតា យថាវុត្តអប្បិច្ឆភាវាទិសិទ្ធា ឧបដ្ឋកានំ សុខភរណីយតា សុបោសតា. អាទិ-សទ្ទេន អប្បកិច្ចតាសល្លហុកវុត្តិអាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. សីលញ្ចេវ យថាសមាទិន្នំ បដិបក្ខធម្មានំ ទូរីភាវេន សុបរិសុទ្ធំ ភវិស្សតិ. វតានិ ច ធុតធម្មា ច សម្បជ្ជិស្សន្តិ សម្បន្នា ភវិស្សន្តិ, និប្ផជ្ជិស្សន្តិ វា. យា ថិរភូតា ឥតរីតរចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនសន្តុដ្ឋិ បោរាណានំ ពុទ្ធាទីនំ អរិយានំ បវេណិភាវេន ឋិតា, តត្ថ បតិដ្ឋិតភាវំ សន្ធាយាហ ‘‘បោរាណេ អរិយវំសត្តយេ បតិដ្ឋាយា’’តិ. ភាវនា អារមិតព្ពដ្ឋេន អារាមោ ឯតស្សាតិ ភាវនារាមោ, តព្ភាវោ ភាវនារាមតា, សមថវិបស្សនាភាវនាសុ យុត្តប្បយុត្តតា. យស្មា អធិគមារហោ ភវិស្សតិ, តស្មាតិ សម្ពន្ធោ.

លាភសក្ការាទិ តណ្ហាយ អាមសិតព្ពតោ, លោកបរិយាបន្នតាយ ច លោកាមិសំ. និព្ពានាធិគមស្ស អនុលោមតោ អនុលោមបដិបទា វិបស្សនាភាវនា. អត្ថតោតិ វចនត្ថតោ. បភេទតោតិ វិភាគតោ. ភេទតោតិ វិនាសតោ. ធុតាទីនន្តិ ធុតធុតវាទធុតធម្មធុតង្គានំ. សមាសព្យាសតោតិ សង្ខេបវិត្ថារតោ.

២៣. រថិកាតិ រច្ឆា. សង្ការកូដាទីនន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. អព្ភុគ្គតដ្ឋេនាតិ ឧស្សិតដ្ឋេន. ‘‘នទិយា កូល’’ន្តិអាទីសុ វិយ សមុស្សយត្ថោ កូល-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘បំសុកូលមិវ បំសុកូល’’ន្តិ. កុ-សទ្ទោ កុច្ឆាយំ ឧល-សទ្ទោ គតិអត្ថោតិ អាហ ‘‘កុច្ឆិតភាវំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ, បំសុ វិយ កុច្ឆិតំ ឧលតិ បវត្តតីតិ វា បំសុកូលំ. បំសុកូលស្ស ធារណំ បំសុកូលំ ឧត្តរបទលោបេន, តំ សីលមស្សាតិ បំសុកូលិកោ, យថា ‘‘អាបូបិកោ’’តិ. អង្គតិ អត្តនោ ផលំ បដិច្ច ហេតុភាវំ គច្ឆតីតិ អង្គំ, ការណំ. យេន បុគ្គលោ ‘‘បំសុកូលិកោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ សមាទានចេតនាសង្ខាតោ ធម្មោ បំសុកូលិកស្ស អង្គន្តិ បំសុកូលិកង្គំ. តេនាហ ‘‘បំសុកូលិកស្សា’’តិអាទិ. តស្សាតិ សមាទានស្ស. សមាទិយតិ ឯតេនាតិ សមាទានំ, ចេតនា.

ឯតេនេវ នយេនាតិ យថា បំសុកូលធារណំ បំសុកូលំ, តំសីលោ បំសុកូលិកោ, តស្ស អង្គំ សមាទានចេតនា ‘‘បំសុកូលិកង្គ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ ឯតេនេវ វចនត្ថនយេន តិចីវរធារណំ តិចីវរំ, តំសីលោ តេចីវរិកោ, តស្ស អង្គំ សមាទានចេតនា ‘‘តេចីវរិកង្គ’’ន្តិ វេទិតព្ពំ. សង្ឃាដិអាទីសុ ឯវ តីសុ ចីវរេសុ តិចីវរសមញ្ញា, ន កណ្ឌុបដិច្ឆាទិវស្សិកសាដិកាទីសូតិ តានិ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សង្ឃាដិឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកសង្ខាត’’ន្តិ អាហ.

តំ បិណ្ឌបាតន្តិ បរេហិ ទិយ្យមានានំ បិណ្ឌានំ បត្តេ បតនសង្ខាតំ បិណ្ឌបាតំ, តំ ឧញ្ឆតីតិ បិណ្ឌបាតិកោ, យថា ពាទរិកោ សាមាកិកោ. បិណ្ឌបាតិ ឯវ បិណ្ឌបាតិកោ, យថា ភទ្ទោ ឯវ ភទ្ទកោ. អវខណ្ឌនំ វិច្ឆិន្ទនំ និរន្តរមប្បវត្តិ. តប្បដិក្ខេបតោ អនវខណ្ឌនំ អវិច្ឆិន្ទនំ និរន្តរប្បវត្តិ. សហ អបទានេនាតិ សហ អនវខណ្ឌនេន. សបទានន្តិ បទស្ស កិរិយាវិសេសនភាវំ, យត្ថ ច តំ អនវខណ្ឌនំ, តញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អវខណ្ឌនរហិតំ អនុឃរន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯកាសនេតិ ឥរិយាបថន្តរេន អនន្តរិតាយ ឯកាយយេវ និសជ្ជាយ. បត្តេ បិណ្ឌោតិ ឯត្ថ វត្ថុភេទោ ឥធាធិប្បេតោ, ន សាមញ្ញំ. ឯវ-ការោ ច លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កេវលំ ឯកស្មិំយេវ បត្តេ’’តិ អាហ. ឧត្តរបទលោបំ កត្វា អយំ និទ្ទេសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បត្តបិណ្ឌគហណេ បត្តបិណ្ឌសញ្ញំ កត្វា’’តិ អាហ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ.

បច្ឆាភត្តំ នាម បវារណតោ បច្ឆា លទ្ធភត្តំ ឯវ. ខលុ-សទ្ទស្ស បដិសេធត្ថវាចកត្តា តេន សមានត្ថំ ន-ការំ គហេត្វា អាហ ‘‘ន បច្ឆាភត្តិកោ’’តិ. សិក្ខាបទស្ស វិសយោ សិក្ខាបទេនេវ បដិក្ខិត្តោ. យោ តស្ស អវិសយោ, សោ ឯវ សមាទានស្ស វិសយោតិ អាហ ‘‘សមាទានវសេន បដិក្ខិត្តាតិរិត្តភោជនស្សា’’តិ. អព្ភោកាសេ និវាសោ អព្ភោកាសោ. សុសានេ និវាសោ សុសានំ, តំ សីលំ អស្សាតិអាទិនា សព្ពំ វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ. យថាសន្ថតំ វិយ យថាសន្ថតំ, អាទិតោ យថាឧទ្ទិដ្ឋំ. តំ ហេស ‘‘ឥទំ ពហុមង្កុណំ ទុគ្គន្ធបវាត’’ន្តិអាទិវសេន អប្បដិក្ខិបិត្វាវ សម្បដិច្ឆតិ. តេនេវាហ ‘‘ឥទំ តុយ្ហ’’ន្តិអាទិ. សយនន្តិ និបជ្ជនមាហ. តេន តេន សមាទានេនាតិ តេន តេន បំសុកូលិកង្គាទិកស្ស សមាទានេន ធុតកិលេសត្តាតិ វិទ្ធំសិតកិលេសត្តា, តទង្គវសេន បហីនតណ្ហុបាទានាទិបាបធម្មត្តាតិ អត្ថោ. យេហិ តំ កិលេសធុននំ, តានិយេវ ឥធ ធុតស្ស ភិក្ខុនោ អង្គានីតិ អធិប្បេតានិ, ន អញ្ញានិ យានិ កានិចិ, អញ្ញេន វា ធុតស្សាតិ អយមត្ថោ អត្ថតោ អាបន្នោ. ‘‘ញាណំ អង្គំ ឯតេស’’ន្តិ ឥមិនា ញាណបុព្ពកតំ តេសំ សមាទានស្ស វិភាវេតិ. បដិបត្តិយាតិ សីលាទិសម្មាបដិបត្តិយា. សមាទិយតិ ឯតេនាតិ សមាទានំ, សមាទានវសេន បវត្តា ចេតនា, តំ លក្ខណំ ឯតេសន្តិ សមាទានចេតនាលក្ខណានិ. វុត្តម្បិ ចេតំ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘សមាទានកិរិយាយ, សាធកតមភាវតោ;

សម្បយុត្តធម្មា យេនាតិ, ករណភាវេន ទស្សិតា’’តិ.

សមាទានចេតនាយ គហណំ តំមូលកត្តា បរិហរណចេតនាបិ ធុតង្គមេវ. អត្តនា, បរម្មុខេន ច កុសលភណ្ឌស្ស ភុសំ វិលុប្បនដ្ឋេន លោលុប្បំ តណ្ហាចារោ, តស្ស វិទ្ធំសនកិច្ចត្តា លោលុប្បវិទ្ធំសនរសានិ. តតោ ឯវ និល្លោលុប្បភាវេន បច្ចុបតិដ្ឋន្តិ, តំ វា បច្ចុបដ្ឋាបេន្តីតិ និល្លោលុប្បភាវបច្ចុបដ្ឋានានិ. អរិយធម្មបទដ្ឋានានីតិ បរិសុទ្ធសីលាទិសទ្ធម្មបទដ្ឋានានិ.

ភគវតោវ សន្តិកេ សមាទាតព្ពានីតិ ឥទំ អន្តរា អវិច្ឆេទនត្ថំ វុត្តំ, រញ្ញោ សន្តិកេ បដិញ្ញាតារហស្ស អត្ថស្ស តទុបជីវិនោ ឯកំសតោ អវិសំវាទនំ វិយ. សេសានំ សន្តិកេ សមាទានេបិ ឯសេវ នយោ. ឯកសង្គីតិកស្សាតិ បញ្ចសុ ទីឃនិកាយាទីសុ និកាយេសុ ឯកនិកាយិកស្ស. អដ្ឋកថាចរិយស្សាតិ យស្ស អដ្ឋកថាតន្តិយេវ វិសេសតោ បគុណា, តស្ស. ឯត្ថាតិ អត្តនាបិ សមាទានស្ស រុហនេ. ជេដ្ឋកភាតុ ធុតង្គប្បិច្ឆតាយ វត្ថូតិ សោ កិរ ថេរោ នេសជ្ជិកោ, តស្ស តំ ន កោចិ ជានាតិ. អថេកទិវសំ រត្តិយា សយនបិដ្ឋេ និសិន្នំ វិជ្ជុលតោភាសេន ទិស្វា ឥតរោ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, ភន្តេ, តុម្ហេ នេសជ្ជិកា’’តិ. ថេរោ ធុតង្គប្បិច្ឆតាយ តាវទេវ និបជ្ជិត្វា បច្ឆា សមាទិយីតិ ឯវមាគតំ វត្ថុ.

១. បំសុកូលិកង្គកថាវណ្ណនា

២៤. គហបតិទានចីវរន្តិ ឯត្ថ ទាយកភាវេន សមណាបិ ឧក្កដ្ឋស្ស គហបតិបក្ខំយេវ បវិដ្ឋាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘បព្ពជិតោ គណ្ហិស្សតី’’តិ ឋបិតកំ សិយា គហបតិចីវរំ, ន បន គហបតិទានចីវរន្តិ តាទិសំ និវត្តេតុំ ទានគ្គហណំ. អញ្ញតរេនាតិ ឯត្ថ សមាទានវចនេន តាវ សមាទិន្នំ ហោតុ, បដិក្ខេបវចនេន បន កថន្តិ? អត្ថតោ អាបន្នត្តា. យថា ‘‘ទេវទត្តោ ទិវា ន ភុញ្ជតី’’តិ វុត្តេ ‘‘រត្តិយំ ភុញ្ជតី’’តិ អត្ថតោ អាបន្នមេវ ហោតិ, តស្ស អាហារេន វិនា សរីរដ្ឋិតិ នត្ថីតិ, ឯវមិធាបិ ភិក្ខុនោ គហបតិទានចីវរេ បដិក្ខិត្តេ តទញ្ញចីវរប្បដិគ្គហោ អត្ថតោ អាបន្នោ ឯវ ហោតិ, ចីវរេន វិនា សាសនេ ឋិតិ នត្ថីតិ.

ឯវំ សមាទិន្នធុតង្គេនាតិអាទិវិធានំ បំសុកូលិកង្គេ បដិបជ្ជនវិធិ. សុសានេ លទ្ធំ សោសានិកំ. តំ បន យស្មា តត្ថ កេនចិ ឆឌ្ឌិតត្តា បតិតំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សុសានេ បតិតក’’ន្តិ. ឯវំ បាបណិកម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. តាលវេឡិមគ្គោ នាម មហាគាមេ ឯកា វីថិ. អនុរាធបុរេតិ ច វទន្តិ. ឌឌ្ឍោ បទេសោ ឯតស្សាតិ ឌឌ្ឍប្បទេសំ, វត្ថំ. មគ្គេ បតិតកំ ពហុទិវសាតិក្កន្តំ គហេតព្ពន្តិ វទន្តិ. ‘‘ទ្វត្តិទិវសាតិក្កន្ត’’ន្តិ អបរេ. ថោកំ រក្ខិត្វាតិ កតិបយំ កាលំ អាគមេត្វា. វាតាហតម្បិ សាមិកានំ សតិសម្មោសេន បតិតសទិសន្តិ ‘‘សាមិកេ អបស្សន្តេន គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តស្មា ថោកំ អាគមេត្វា គហេតព្ពំ.

‘‘សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ ទិន្នំ, ចោឡកភិក្ខាវសេន លទ្ធញ្ច លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ‘‘សមណចីវរំ សិយា នុ ខោ, នោ’’តិ អាសង្កំ និវត្តេតុំ ‘‘ន តំ បំសុកូល’’ន្តិ វុត្តំ. ន ហិ តំ តេវីសតិយា ឧប្បត្តិដ្ឋានេសុ កត្ថចិ បរិយាបន្នំ. ឥទានិ ឥមិនាវ បសង្គេន យំ ភិក្ខុទត្តិយេ លក្ខណបត្តំ បំសុកូលំ, តស្ស ច ឧក្កដ្ឋានុក្កដ្ឋវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខុទត្តិយេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ គាហេត្វា វា ទីយតីតិ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា ទេន្តេហិ យំ ចីវរំ វស្សគ្គេន បាបេត្វា ភិក្ខូនំ ទីយតិ. សេនាសនចីវរន្តិ សេនាសនំ ការេត្វា ‘‘ឯតស្មិំ សេនាសនេ វសន្តា បរិភុញ្ជន្តូ’’តិ ទិន្នចីវរំ. ន តំ បំសុកូលន្តិ អបំសុកូលភាវោ បុព្ពេ វុត្តការណតោ, គាហេត្វា ទិន្នត្តា ច. តេនាហ ‘‘នោ គាហាបេត្វា ទិន្នមេវ បំសុកូល’’ន្តិ. តត្របីតិ យំ គាហេត្វា ន ទិន្នំ ភិក្ខុទត្តិយំ, តត្របិ យេន ភិក្ខុនា ចីវរំ ទីយតិ, តស្ស លាភេ, ទានេ ច វិសុំ វិសុំ ឧភយត្ថ អាទរគារវានំ សព្ភាវតោ, តទភាវតោ ច ភិក្ខុទត្តិយស្ស ឯកតោសុទ្ធិ ឧភតោសុទ្ធិ អនុក្កដ្ឋតា ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ ទាយកេហី’’តិអាទិ វុត្តំ, បាទមូលេ ឋបេត្វា ទិន្នកំ សមណេនាតិ អធិប្បាយោ. យស្ស កស្សចីតិ ឧក្កដ្ឋាទីសុ យស្ស កស្សចិ. រុចិយាតិ ឆន្ទេន. ខន្តិយាតិ និជ្ឈានក្ខន្តិយា.

និស្សយានុរូបបដិបត្តិសព្ភាវោតិ ឧបសម្បន្នសមនន្តរំ អាចរិយេន វុត្តេសុ ចតូសុ និស្សយេសុ អត្តនា យថាបដិញ្ញាតទុតិយនិស្សយានុរូបាយ បដិបត្តិយា វិជ្ជមានតា. អារក្ខទុក្ខាភាវោតិ ចីវរារក្ខនទុក្ខស្ស អភាវោ បំសុកូលចីវរស្ស អលោភនីយត្តា. បរិភោគតណ្ហាយ អភាវោ សវិសេសលូខសភាវត្តា. បាសាទិកតាតិ បរេសំ បសាទាវហតា. អប្បិច្ឆតាទីនំ ផលនិប្ផត្តិ ធុតង្គបរិហរណស្ស អប្បិច្ឆតាទីហិយេវ និប្ផាទេតព្ពតោ. ធុតធម្មេ សមាទាយ វត្តនំ យាវទេវ ឧបរិ សម្មាបដិបត្តិសម្បាទនាយាតិ វុត្តំ ‘‘សម្មាបដិបត្តិយា អនុព្រូហន’’ន្តិ. មារសេនវិឃាតាយាតិ មារស្ស, មារសេនាយ ច វិហននាយ វិទ្ធំសនាយ. កាយវាចាចិត្តេហិ យតោ សំយតោតិ យតិ, ភិក្ខុ. ធារិតំ យំ លោកគរុនា បំសុកូលំ, តំ កោ ន ធារយេ, យស្មា វា លោកគរុនា បំសុកូលំ ធារិតំ, តស្មា កោ តំ ន ធារយេតិ យោជនា យំតំសទ្ទានំ ឯកន្តសម្ពន្ធិភាវតោ. បដិញ្ញំ សមនុស្សរន្តិ ឧបសម្បទមាឡេ ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ អាចរិយបមុខស្ស សង្ឃស្ស សម្មុខា ទិន្នំ បដិញ្ញំ សមនុស្សរន្តោ.

ឥតិ បំសុកូលិកង្គកថាវណ្ណនា.

២. តេចីវរិកង្គកថាវណ្ណនា

២៥. ចតុត្ថកចីវរន្តិ និវាសនបារុបនយោគ្យំ ចតុត្ថកចីវរន្តិ អធិប្បាយោ, អំសកាសាវស្ស អប្បដិក្ខិបិតព្ពតោ. អញ្ញតរវចនេនាតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. យាវ ន សក្កោតិ, យាវ ន លភតិ, យាវ ន សម្បជ្ជតីតិ បច្ចេកំ យាវ-សទ្ទោ សម្ពន្ធិតព្ពោ. ន សម្បជ្ជតីតិ ន សិជ្ឈតិ. និក្ខិត្តបច្ចយា ទោសោ នត្ថីតិ និចយសន្និធិធុតង្គសំកិលេសទោសោ នត្ថិ. អាសន្នេតិ ចីវរស្ស អាសន្នេ ឋានេ. រជនក្ខណេ បរិភុញ្ជនកាសាវំ រជនកាសាវំ. តត្រដ្ឋកបច្ចត្ថរណំ នាម អត្តនោ, បរស្ស វា សន្តកំ សេនាសនេ បច្ចត្ថរណវសេន អធិដ្ឋិតំ. ‘‘អំសកាសាវំ បរិក្ខារចោឡំ ហោតិ, ឥតិ បច្ចត្ថរណំ, អំសកាសាវន្តិ ឥមានិ ទ្វេបិ អតិរេកចីវរដ្ឋានេ ឋិតានិបិ ធុតង្គភេទំ ន ករោន្តី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ វទន្តិ. បរិហរិតុំ បន ន វដ្ដតីតិ រជនកាលេ ឯវ អនុញ្ញាតត្តា និច្ចបរិភោគវសេន ន វដ្ដតិ តេចីវរិកស្ស. អំសកាសាវន្តិ ខន្ធេ ឋបេតព្ពកាសាវំ. កាយបរិហារិកេនាតិ វាតាតបាទិបរិស្សយតោ កាយស្ស បរិហរណមត្តេន. សមាទាយេវាតិ គហេត្វា ឯវ. អប្បសមារម្ភតាតិ អប្បកិច្ចតា. កប្បិយេ មត្តការិតាយាតិ និសីទនាទិវសេន, បរិក្ខារចោឡវសេន ច ពហូសុ ចីវរេសុ អនុញ្ញាតេសុបិ តិចីវរមត្តេ ឋិតត្តា. សហ បត្តចរណាយាតិ សបត្តចរណោ. បក្ខី សបក្ខកោ.

ឥតិ តេចីវរិកង្គកថាវណ្ណនា.

៣. បិណ្ឌបាតិកង្គកថាវណ្ណនា

២៦. អតិរេកលាភន្តិ ‘‘បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយា’’តិ (មហាវ. ៧៣, ១២៨) ឯវំ វុត្តភិក្ខាហារលាភតោ អតិរេកលាភំ, សង្ឃភត្តាទិន្តិ អត្ថោ. សកលស្ស សង្ឃស្ស ទាតព្ពភត្តំ សង្ឃភត្តំ. កតិបយេ ភិក្ខូ ឧទ្ទិសិត្វា ទាតព្ពភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ. ឯកស្មិំ បក្ខេ ឯកទិវសំ ទាតព្ពភត្តំ បក្ខិកំ. ឧបោសថេ ឧបោសថេ ទាតព្ពភត្តំ ឧបោសថិកំ. បដិបទទិវសេ ទាតព្ពភត្តំ បាដិបទិកំ. វិហារំ ឧទ្ទិស្ស ទាតព្ពភត្តំ វិហារភត្តំ. ធុរគេហេ ឯវ ឋបេត្វា ទាតព្ពភត្តំ ធុរភត្តំ. គាមវាសីអាទីហិ វារេន ទាតព្ពភត្តំ វារកភត្តំ. ‘‘សង្ឃភត្តំ គណ្ហថាតិអាទិនា’’តិ អាទិ-សទ្ទេន ឧទ្ទេសភត្តាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សាទិតុំ វដ្ដន្តីតិ ភិក្ខាបរិយាយេន វុត្តត្តា. ភេសជ្ជាទិបដិសំយុត្តា និរាមិសសលាកា. យាវកាលិកវជ្ជាតិ ច វទន្តិ. វិហារេ បក្កភត្តម្បីតិ ឧបាសកា ឥធេវ ភត្តំ បចិត្វា ‘‘សព្ពេសំ អយ្យានំ ទស្សាមា’’តិ វិហារេយេវ ភត្តំ សម្បាទេន្តិ, តំ បិណ្ឌបាតិកានម្បិ វដ្ដតិ. អាហរិត្វាតិ បត្តំ គហេត្វា គេហតោ អានេត្វា. តំ ទិវសំ និសីទិត្វាតិ ‘‘មា, ភន្តេ, បិណ្ឌាយ ចរិត្ថ, វិហារេយេវ ភិក្ខា អានីយតី’’តិ វទន្តានំ សម្បដិច្ឆនេន តំ ទិវសំ និសីទិត្វា. សេរិវិហារសុខន្តិ អបរាយត្តវិហារិតាសុខំ. អរិយវំសោតិ អរិយវំសសុត្តបដិសំយុត្តា (ទី. និ. ៣.៣០៩; អ. និ. ៤.២៨) ធម្មកថា. ធម្មរសន្តិ ធម្មូបសញ្ហិតំ បាមោជ្ជាទិរសំ.

ជង្ឃពលំ និស្សាយ បិណ្ឌបរិយេសនតោ កោសជ្ជនិម្មទ្ទនតា. ‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៤៩; នេត្តិ. ១២៣) វុត្តវិធិនា អាហារបរិយេសនតោ បរិសុទ្ធាជីវតា. និច្ចំ អន្តរឃរំ បវិសន្តស្សេវ សុប្បដិច្ឆន្នគមនាទយោ សេខិយធម្មា សម្បជ្ជន្តីតិ សេខិយបដិបត្តិបូរណំ. បដិគ្គហណេ មត្តញ្ញុតាយ, សំសដ្ឋវិហារាភាវតោ ច អបរបោសិតា. កុលេ កុលេ អប្បកអប្បកបិណ្ឌគហណេន បរានុគ្គហកិរិយា. អន្តិមាយ ជីវិកាយ អវដ្ឋានេន មានប្បហានំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកានំ, យទិទំ បិណ្ឌោល្យ’’ន្តិអាទិ (ឥតិវុ. ៩១; សំ. និ. ៣.៨០). មិស្សកភត្តេន យាបនតោ រសតណ្ហានិវារណំ. និមន្តនាសម្បដិច្ឆនតោ គណភោជនាទិសិក្ខាបទេហិ អនាបត្តិតា.

អប្បដិហតវុត្តិតាយ ចតូសុបិ ទិសាសុ វត្តនដ្ឋេន ចាតុទ្ទិសោ. អាជីវស្ស វិសុជ្ឈតីតិ អាជីវោ អស្ស វិសុជ្ឈតិ. អត្តភរស្សាតិ អប្បានវជ្ជសុលភរូបេហិ បច្ចយេហិ អត្តនោ ភរណតោ អត្តភរស្ស. តតោ ឯវ ឯកវិហារិតាយ សទ្ធិវិហារិកាទីនម្បិ អញ្ញេសំ អបោសនតោ អនញ្ញបោសិនោ. បទទ្វយេនាបិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន វិចរណតោ សល្លហុកវុត្តិតំ, សុភរតំ, បរមអប្បិច្ឆតំ, សន្តុដ្ឋិញ្ច ទស្សេតិ. ទេវាបិ បិហយន្តិ តាទិនោតិ តាទិសស្ស ភុសំ អតិវិយ សន្តកាយវចីមនោកម្មតាយ ឧបសន្តស្ស បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគមតោ សព្ពកាលំ សតិមតោ បិណ្ឌបាតិកស្ស ភិក្ខុស្ស សក្កាទយោ ទេវាបិ បិហយន្តិ បត្ថេន្តិ. តស្ស សីលាទិគុណេសុ ពហុមានំ ឧប្បាទេន្តា អាទរំ ជនេន្តិ, បគេវ មនុស្សា. សចេ សោ លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតោ ន ហោតិ, តទភិកង្ខី ន ហោតីតិ អត្ថោ.

ឥតិ បិណ្ឌបាតិកង្គកថាវណ្ណនា.

៤. សបទានចារិកង្គកថាវណ្ណនា

២៧. ឥមិនាតិ សបទានចារិកេន. កាលតរន្តិ កាលស្សេវ. អផាសុកដ្ឋានន្តិ សបរិស្សយាទិវសេន ទុប្បវេសនដ្ឋានំ. បុរតោតិ វីថិយំ គច្ឆន្តស្ស បុរតោ ឃរំ អបវិដ្ឋស្សេវ. បត្តវិស្សដ្ឋដ្ឋានន្តិ បេសការវីថិយំ បេសការភាវំ និម្មិនិត្វា ឋិតស្ស សក្កស្ស ឃរទ្វារេ បត្តវិស្សដ្ឋដ្ឋានំ. ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកោ តំ ទិវសំ ន ភិក្ខំ អាគមយមានោ និសីទតិ, តស្មា តំ អនុលោមេតិ. កត្ថចិបិ កុលេ និពទ្ធំ ឧបសង្កមនាភាវតោ បរិចយាភាវេន កុលេសុ និច្ចនវកតា. សព្ពត្ថ អលគ្គមានសតាយ ច សោម្មភាវេន ច ចន្ទូបមតា. កុលេសុ បរិគ្គហចិត្តាភាវេន តត្ថ មច្ឆេរប្បហានំ. ហិតេសិតាយ វិភាគាភាវតោ សមានុកម្បិតា. កុលានំ សង្គណ្ហនសំសដ្ឋតាទយោ កុលូបកាទីនវា. អវ្ហានានភិនន្ទនាតិ និមន្តនវសេន អវ្ហានស្ស អសម្បដិច្ឆនា. អភិហារេនាតិ ភិក្ខាភិហារេន. សេរិចារន្តិ យថារុចិ វិចរណំ.

ឥតិ សបទានចារិកង្គកថាវណ្ណនា.

៥. ឯកាសនិកង្គកថាវណ្ណនា

២៨. នានាសនភោជនន្តិ អនេកស្មិំ អាសនេ ភោជនំ, ឯកនិសជ្ជាយ ឯវ អភុញ្ជិត្វា វិសុំ វិសុំ និសជ្ជាសុ អាហារបរិភោគន្តិ អត្ថោ. បតិរូបន្តិ យុត្តរូបំ អនុដ្ឋាបនីយំ. វត្តំ កាតុំ វដ្ដតីតិ វត្តំ កាតុំ យុជ្ជតិ. វត្តំ នាម គរុដ្ឋានីយេ កត្តព្ពមេវ. តត្ថ បន បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេតុំ យំ ថេរវាទំ អាហ ‘‘អាសនំ វា រក្ខេយ្យ ភោជនំ វា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – ឯកាសនិកំ ភិក្ខុំ ភុញ្ជន្តំ អាសនំ វា រក្ខេយ្យ, ធុតង្គភេទតោ យាវ ភោជនបរិយោសានា ន វុដ្ឋាតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភោជនំ វា រក្ខេយ្យ ធុតង្គភេទតោ, អភុញ្ជិយមានំ យាវ ភុញ្ជិតុំ នារភតិ, តាវ វុដ្ឋាតព្ពន្តិ អត្ថោ. យស្មា តយិទំ ទ្វយំ ឥធ នត្ថិ, តស្មា វត្តករណំ ធុតង្គំ ន រក្ខតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អយញ្ចា’’តិអាទិ. ‘‘ភេសជ្ជត្ថមេវា’’តិ ឥមិនា ភេសជ្ជបរិភោគវសេនេវ សប្បិអាទីនិបិ វដ្ដន្តីតិ ទស្សេតិ. អប្បាពាធតាតិ អរោគតា. អប្បាតង្កតាតិ អកិច្ឆជីវិតា សរីរទុក្ខាភាវោ. លហុដ្ឋានន្តិ កាយស្ស លហុបរិវត្តិតា. ពលន្តិ សរីរពលំ. ផាសុវិហារោតិ សុខវិហារោ. សព្ពមេតំ ពហុក្ខត្តុំ ភុញ្ជនបច្ចយា ឧប្បជ្ជនវិការបដិក្ខេបបទំ. រុជាតិ រោគា. ន កម្មមត្តនោតិ អត្តនោ យោគកម្មំ បុរេភត្តំ, បច្ឆាភត្តញ្ច ន បរិហាបេតិ, ពហុសោ ភោជនេ អព្យាវដភាវតោ, អរោគភាវតោ ចាតិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ ឯកាសនិកង្គកថាវណ្ណនា.

៦. បត្តបិណ្ឌិកង្គកថាវណ្ណនា

២៩. អប្បដិកូលំ កត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ បដិកូលស្ស ភុត្តស្ស អគណ្ហនម្បិ សិយាតិ អធិប្បាយោ. បមាណយុត្តមេវ គណ្ហិតព្ពន្តិ ‘‘ឯកភាជនមេវ គណ្ហាមី’’តិ ពហុំ គហេត្វា ន ឆឌ្ឌេតព្ពំ. នានារសតណ្ហាវិនោទនន្តិ នានារសភោជនេ តណ្ហាយ វិនោទនំ. អត្រ អត្រ នានាភាជនេ ឋិតេ នានារសេ ឥច្ឆា ឯតស្សាតិ អត្រិច្ឆោ, តស្ស ភាវោ អត្រិច្ឆតា, តស្សា អត្រិច្ឆតាយ បហានំ. អាហារេ បយោជនមត្តទស្សិតាតិ អសម្ភិន្ននានារសេ គេធំ អកត្វា អាហារេ សត្ថារា អនុញ្ញាតបយោជនមត្តទស្សិតា. វិសុំ វិសុំ ភាជនេសុ ឋិតានិ ព្យញ្ជនានិ គណ្ហតោ តត្ថ តត្ថ សាភោគតាយ សិយា វិក្ខិត្តភោជិតា, ន តថា ឥមស្ស ឯកបត្តគតសញ្ញិនោតិ វុត្តំ ‘‘អវិក្ខិត្តភោជិតា’’តិ. ឱក្ខិត្តលោចនោតិ បត្តសញ្ញិតាយ ហេដ្ឋាខិត្តចក្ខុ. បរិភុញ្ជេយ្យាតិ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កុណេយ្យ.

ឥតិ បត្តបិណ្ឌិកង្គកថាវណ្ណនា.

៧. ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គកថាវណ្ណនា

៣០. ភុញ្ជន្តស្ស យំ ឧបនីតំ, តស្ស បដិក្ខេបេន តំ អតិរិត្តំ ភោជនន្តិ អតិរិត្តភោជនំ. បុន ភោជនំ កប្បិយំ ការេត្វា ន ភុញ្ជិតព្ពំ, តព្ពិសយត្តា ឥមស្ស ធុតង្គស្ស. តេនាហ ‘‘ឥទមស្ស វិធាន’’ន្តិ. យស្មិំ ភោជនេតិ យស្មិំ ភុញ្ជិយមានេ ភោជនេ. តទេវ ភុញ្ជតិ, ន អញ្ញំ. អនតិរិត្តភោជនបច្ចយា អាបត្តិ អនតិរិត្តភោជនាបត្តិ, តតោ ទូរីភាវោ អនាបជ្ជនំ. ឱទរិកត្តំ ឃស្មរភាវោ កុច្ឆិបូរកតា, តស្ស អភាវោ ឯកបិណ្ឌេនាបិ យាបនតោ. និរាមិសសន្និធិតា និហិតស្ស អភុញ្ជនតោ. បុន បរិយេសនវសេន បរិយេសនាយ ខេទំ ន យាតិ. អភិសល្លេខកានំ សន្តោសគុណាទីនំ វុទ្ធិយា សញ្ជននំ សន្តោសគុណាទិវុឌ្ឍិសញ្ជននំ. ឥទន្តិ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ.

ឥតិ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គកថាវណ្ណនា.

៨. អារញ្ញិកង្គកថាវណ្ណនា

៣១. គាមន្តសេនាសនំ បហាយ អរញ្ញេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពន្តិ ឯត្ថ គាមន្តំ, អរញ្ញញ្ច សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ សទ្ធិំ ឧបចារេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ គាមបរិយាបន្នត្តា គាមន្តសេនាសនស្ស ‘‘គាមោយេវ គាមន្តសេនាសន’’ន្តិ វុត្តំ. យោ កោចិ សត្ថោបិ គាមោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ឥន្ទខីលាតិ ឧម្មារា. តស្សាតិ លេឌ្ឌុបាតស្ស. វិនយបរិយាយេន អរញ្ញលក្ខណំ អទិន្នាទានបារាជិកេ (បារា. ៩២) អាគតំ. តត្ថ ហិ ‘‘គាមា វា អរញ្ញា វា’’តិ អនវសេសតោ អវហារដ្ឋានបរិគ្គហេ តទុភយំ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. គាមូបចារោ ហិ លោកេ គាមសង្ខមេវ គច្ឆតីតិ. និប្បរិយាយតោ បន គាមវិនិមុត្តំ ឋានំ អរញ្ញមេវ ហោតីតិ អភិធម្មេ (វិភ. ៥២៩) គាមា ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា, សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ. សុត្តន្តិកបរិយាយេន អារញ្ញកសិក្ខាបទេ (បារា. ៦៥៤) ‘‘បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ អាគតំ អារញ្ញិកំ ភិក្ខុំ សន្ធាយ. ន ហិ សោ វិនយបរិយាយិកេ ‘‘អរញ្ញេ វសនតោ អារញ្ញិកោ បន្តសេនាសនោ’’តិ សុត្តេ វុត្តោ. អយញ្ច សុត្តសំវណ្ណនាតិ ឥធ សព្ពត្ថ សុត្តន្តកថាវ បមាណំ. តស្មា តត្ថ អាគតមេវ លក្ខណំ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ អារោបិតេន អាចរិយធនុនា’’តិអាទិនា មិននវិធិំ អាហ. តេនេវ ហិ មជ្ឈិមដ្ឋកថានយោវ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៩៦) ឥទមេត្ថ បមាណន្តិ ច វុត្តោ.

តតោ តតោ មគ្គន្តិ តត្ថ តត្ថ ខុទ្ទកមគ្គំ បិទហតិ. ធុតង្គសុទ្ធិកេន ធុតង្គសោធនបសុតេន. យថាបរិច្ឆិន្នេ កាលេតិ ឧក្កដ្ឋស្ស តយោបិ ឧតូ, មជ្ឈិមស្ស ទ្វេ, មុទុកស្ស ឯកោ ឧតុ. តត្ថបិ ធុតង្គំ ន ភិជ្ជតិ សឧស្សាហត្តា. និបជ្ជិត្វា គមិស្សាមាតិ ចិត្តស្ស សិថិលភាវេន ធុតង្គំ ភិជ្ជតីតិ វុត្តំ. អរញ្ញសញ្ញំ មនសិ ករោន្តោតិ ‘‘អហំ វិវេកវាសំ វសិស្សាមិ, យថាលទ្ធោវ កាយវិវេកោ សាត្ថកោ កាតព្ពោ’’តិ មនសិការសព្ភាវតោ ‘‘ភព្ពោ…បេ… រក្ខិតុ’’ន្តិ វុត្តំ. អស្ស អារញ្ញិកស្ស ចិត្តំ ន វិក្ខិបន្តិ អាបាថមនុបគមនតោ. វិគតសន្តាសោ ហោតិ វិវេកបរិចយតោ. ជីវិតនិកន្តិំ ជហតិ ពហុបរិស្សយេ អរញ្ញេ និវាសេនេវ មរណភយស្ស ទូរីករណតោ. បវិវេកសុខរសំ អស្សាទេតិ អនុភវតិ ជនសំសគ្គាភាវតោ. អារាធយន្តោតិ អនុនយន្តោ. យថានុសិដ្ឋំ បដិបត្តិយា វិវេកស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ អារញ្ញិកង្គយោគិនោ វាហនសទិសន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘អវសេសធុតាយុធោ’’តិ, អវសិដ្ឋធុតធម្មាយុធោតិ អត្ថោ.

ឥតិ អារញ្ញិកង្គកថាវណ្ណនា.

៩. រុក្ខមូលិកង្គកថាវណ្ណនា

៣២. ឆន្នន្តិ ឥដ្ឋកាឆទនាទីហិ ឆាទិតំ, អាវសថន្តិ អត្ថោ. សីមន្តរិករុក្ខោតិ ទ្វិន្នំ រាជូនំ រជ្ជសីមាយ ឋិតរុក្ខោ. តត្ថ ហិ តេសំ រាជូនំ ពលកាយោ ឧបគន្ត្វា អន្តរន្តរា យុទ្ធំ ករេយ្យ, ចោរាបិ បារិបន្ថិកា សមោសរន្តា ភិក្ខុស្ស សុខេន និសីទិតុំ ន ទេន្តិ. ចេតិយរុក្ខោ ‘‘ទេវតាធិដ្ឋិតោ’’តិ មនុស្សេហិ សម្មតរុក្ខោ បូជេតុំ ឧបគតេហិ មនុស្សេហិ អវិវិត្តោ ហោតិ. និយ្យាសរុក្ខោ សជ្ជរុក្ខាទិ. វគ្គុលិរុក្ខោ វគ្គុលិនិសេវិតោ. សីមន្តរិករុក្ខាទយោ សបរិស្សយា, ទុល្លភវិវេកា ចាតិ អាហ ‘‘ឥមេ រុក្ខេ វិវជ្ជេត្វា’’តិ. បណ្ណសដន្តិ រុក្ខតោ បតិតបណ្ណំ. បដិច្ឆន្នេ ឋានេ និសីទិតព្ពំ រុក្ខមូលិកភាវស្ស បដិច្ឆាទនត្ថំ. ឆន្នេ វាសកប្បនា ធម្មស្សវនាទីនមត្ថាយបិ ហោតិ. តស្មា ‘‘ជានិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបិតមត្តេ’’តិ វុត្តំ.

អភិណ្ហំ តរុបណ្ណវិការទស្សនេនាតិ អភិក្ខណំ តរូសុ, តរូនំ វា បណ្ណេសុ វិការស្ស ខណភង្គស្ស ទស្សនេន. សេនាសនមច្ឆេរកម្មារាមតានន្តិ អាវាសមច្ឆរិយនវកម្មរតភាវានំ. ទេវតាហីតិ រុក្ខទេវតាហិ. តាបិ ហិ រុក្ខដ្ឋវិមានេសុ វសន្តិយោ រុក្ខេសុ វសន្តិ. អយម្បិ រុក្ខេតិ សហវាសិតា. វណ្ណិតោតិ ‘‘អប្បានិ ចេវា’’តិអាទិនា បសំសិតោ. ‘‘រុក្ខមូលសេនាសនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជា’’តិ (មហាវ. ៧៣, ១២៨) ឯវំ និស្សយោតិ ច ភាសិតោ. អភិរត្តានិ តរុណកាលេ, នីលានិ មជ្ឈិមកាលេ, បណ្ឌូនិ ជិណ្ណកាលេ. បតិតានិ មិលាយនវសេន. ឯវំ បស្សន្តោ តរុបណ្ណានិ បច្ចក្ខតោ ឯវ និច្ចសញ្ញំ បនូទតិ បជហតិ, អនិច្ចសញ្ញា ឯវស្ស សណ្ឋាតិ. យស្មា ភគវតោ ជាតិពោធិធម្មចក្កបវត្តនបរិនិព្ពានានិ រុក្ខមូលេយេវ ជាតានិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធទាយជ្ជំ រុក្ខមូល’’ន្តិ.

ឥតិ រុក្ខមូលិកង្គកថាវណ្ណនា.

១០. អព្ភោកាសិកង្គកថាវណ្ណនា

៣៣. ‘‘រុក្ខមូលំ បដិក្ខិបាមី’’តិ ឯត្តកេ វុត្តេ ឆន្នំ អប្បដិក្ខិត្តមេវ ហោតីតិ ‘‘ឆន្នញ្ច រុក្ខមូលញ្ច បដិក្ខិបាមី’’តិ វុត្តំ. ធុតង្គស្ស សព្ពសោ បដិយោគិបដិក្ខេបេន ហិ សមាទានំ ឥជ្ឈតិ, នោ អញ្ញថាតិ. ‘‘ធម្មស្សវនាយា’’តិ ឥមិនាវ ធម្មំ កថេន្តេនាបិ ឧបោសថទិវសាទីសុ សុណន្តានំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថំ តេហិ យាចិតេន ឆន្នំ បវិសិតុំ វដ្ដតិ, ធម្មំ បន កថេត្វា អព្ភោកាសោវ គន្តព្ពោ. រុក្ខមូលិកស្សាបិ ឯសេវ នយោ. ឧបោសថត្ថាយាតិ ឧបោសថកម្មាយ. ឧទ្ទិសន្តេនាតិ បរេសំ ឧទ្ទេសំ ទេន្តេន. ឧទ្ទិសាបេន្តេនាតិ សយំ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តេន. មគ្គមជ្ឈេ ឋិតំ សាលន្តិ សីហឡទីបេ វិយ មគ្គា អនោក្កម្ម ឧជុកមេវ បវិសិតព្ពសាលំ. វេគេន គន្តុំ ន វដ្ដតិ អសារុប្បត្តា. យាវ វស្សូបរមា ឋត្វា គន្តព្ពំ, ន តាវ ធុតង្គភេទោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

រុក្ខស្ស អន្តោ នាម រុក្ខមូលំ. បព្ពតស្ស បន បព្ភារសទិសោ បព្ពតបទេសោ. អច្ឆន្នមរិយាទន្តិ យថា វស្សោទកំ អន្តោ ន បវិសតិ, ឯវំ ឆទនសង្ខេបេន ឧបរិ អកតមរិយាទំ. អន្តោ បន បព្ភារស្ស វស្សោទកំ បវិសតិ ចេ, អព្ភោកាសសង្ខេបមេវាតិ តត្ថ បវិសិតុំ វដ្ដតិ. សាខាមណ្ឌបោតិ រុក្ខសាខាហិ វិរឡច្ឆន្នមណ្ឌបោ. បីឋបដោ ខលិត្ថទ្ធសាដកោ.

បវិដ្ឋក្ខណេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ យថាវុត្តបព្ភារាទិកេ ឋបេត្វាតិ អធិប្បាយោ. ជានិត្វាតិ ធម្មស្សវនាទិអត្ថំ ឆន្នំ រុក្ខមូលំ បវិសិត្វា និសិន្នោ ‘‘ឥទានិ អរុណោ ឧដ្ឋហតី’’តិ ជានិត្វា. រុក្ខមូលេបិ កត្ថចិ អត្ថេវ និវាសផាសុកតាតិ សិយា តត្ថ អាសង្គបុព្ពកោ អាវាសបលិពោធោ, ន បន អព្ភោកាសេតិ ឥធេវ អាវាសបលិពោធុបច្ឆេទោ អានិសំសោ វុត្តោ. បសំសាយានុរូបតាតិ អនិកេតាតិ វុត្តបសំសាយ អនាលយភាវេន អនុច្ឆវិកតា. និស្សង្គតាតិ អាវាសបរិគ្គហាភាវេនេវ តត្ថ និស្សង្គតា. អសុកទិសាយ វសនដ្ឋានំ នត្ថិ, តស្មា តត្ថ គន្តុំ នេវ សក្កាតិ ឯទិសស្ស បរិវិតក្កស្ស អភាវតោ ចាតុទ្ទិសោ. មិគភូតេនាតិ បរិគ្គហាភាវេន មិគស្ស វិយ ភូតេន. សិតោតិ និស្សិតោ. វិន្ទតីតិ លភតិ.

ឥតិ អព្ភោកាសិកង្គកថាវណ្ណនា.

១១. សោសានិកង្គកថាវណ្ណនា

៣៤. ន សុសានន្តិ អសុសានំ. អញ្ញត្ថោ ន-ការោ, សុសានលក្ខណរហិតំ វសនដ្ឋានន្តិ អធិប្បាយោ. ន តត្ថាតិ ‘‘សុសាន’’ន្តិ វវត្ថបិតមត្តេ ឋានេ ន វសិតព្ពំ. ន ហិ នាមមត្តេន សុសានលក្ខណំ សិជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ឈាបិតកាលតោ បន បដ្ឋាយ…បេ… សុសានមេវ ឆវេន សយិតមត្តាយ សុសានលក្ខណប្បត្តិតោ. ឆវសយនំ ហិ ‘‘សុសាន’’ន្តិ វុច្ចតិ.

សោសានិកេន នាម អប្បកិច្ចេន សល្លហុកវុត្តិនា ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មិំ បន វសន្តេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. គរុកន្តិ ទុប្បរិហារំ. តមេវ ហិ ទុប្បរិហារភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧប្បន្នបរិស្សយវិឃាតត្ថាយាតិ ‘‘សុសានំ នាម មនុស្សរាហស្សេយ្យក’’ន្តិ ចោរា កតកម្មាបិ អកតកម្មាបិ ឱសរន្តិ, តត្ថ ចោរេសុ ភណ្ឌសាមិកេ ទិស្វា ភិក្ខុសមីបេ ភណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាតេសុ មនុស្សា ភិក្ខុំ ‘‘ចោរោ’’តិ គហេត្វា បោថេយ្យុំ, តស្មា វិហារេ សង្ឃត្ថេរំ វា គោចរគាមេ រញ្ញា និយុត្តំ រាជយុត្តកំ វា អត្តនោ សោសានិកភាវំ ជានាបេត្វា យថា តាទិសោ, អញ្ញោ វា បរិស្សយោ ន ហោតិ, តថា អប្បមត្តេន វសិតព្ពំ. ចង្កមន្តស្ស យទា អាឡហនំ អភិមុខំ ន ហោតិ, តទាបិ សំវេគជននត្ថំ តត្ថ ទិដ្ឋិ វិស្សជ្ជេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អទ្ធក្ខិកេន អាឡហនំ ឱលោកេន្តេនា’’តិ វុត្តំ.

ឧប្បថមគ្គេន គន្តព្ពំ អត្តនោ សោសានិកភាវស្ស អបាកដភាវត្ថំ. អារម្មណន្តិ តស្មិំ សុសានេ ‘‘អយំ វម្មិកោ, អយំ រុក្ខោ, អយំ ខាណុកោ’’តិអាទិនា ទិវាយេវ អារម្មណំ វវត្ថបេតព្ពំ. ភយានកន្តិ ភយជនកំ វម្មិកាទិំ. កេនចិ លេឌ្ឌុបាសាណាទិនា អាសន្នេ វិចរន្តីតិ ន បហរិតព្ពា. តិលបិដ្ឋំ វុច្ចតិ បលលំ. មាសមិស្សំ ភត្តំ មាសភត្តំ. គុឡាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន តិលសំគុឡិកាទិឃនបូវញ្ច សង្គណ្ហាតិ. កុលគេហំ ន បវិសិតព្ពន្តិ បេតធូមេន វាសិតត្តា, បិសាចានុពន្ធត្តា ច កុលគេហស្ស អព្ភន្តរំ ន បវិសិតព្ពំ. ទេវសិកំ ឆវឌាហោ ធុវឌាហោ. មតញាតកានំ តត្ថ គន្ត្វា ទេវសិកំ រោទនំ ធុវរោទនំ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘ឈាបិតកាលតោ បន បដ្ឋាយា’’តិ វុត្តនយេន. ‘‘បច្ឆិមយាមេ បដិក្កមិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥច្ឆិតត្តា ‘‘សុសានំ អគតទិវសេ’’តិ អង្គុត្តរភាណកា.

សុសានេ និច្ចកាលំ សិវថិកទស្សនេន មរណស្សតិបដិលាភោ. តតោ ឯវ អប្បមាទវិហារិតា. តត្ថ ឆឌ្ឌិតស្ស មតកឡេវរស្ស ទស្សនេន អសុភនិមិត្តាធិគមោ. តតោ ឯវ កាមរាគវិនោទនំ. ពហុលំ សរីរស្ស អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆភាវសល្លក្ខណតោ អភិណ្ហំ កាយសភាវទស្សនំ. តតោ មរណស្សតិបដិលាភតោ ច សំវេគពហុលតា. ព្យាធិកានំ, ជរាជិណ្ណានញ្ច មតានំ តត្ថ ទស្សនេន អារោគ្យយោព្ពនជីវិតមទប្បហានំ. ខុទ្ទកស្ស, មហតោ ច ភយស្ស អភិភវនតោ ភយភេរវសហនតា. សំវិគ្គស្ស យោនិសោ បទហនំ សម្ភវតីតិ អមនុស្សានំ គរុភាវនីយតា. និទ្ទាគតម្បីតិ សុត្តម្បិ, សុបិនន្តេបីតិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ សោសានិកង្គកថាវណ្ណនា.

១២. យថាសន្ថតិកង្គកថាវណ្ណនា

៣៥. សេនាសនគាហណេ បរេ ឧដ្ឋាបេត្វា គហណំ, ‘‘ឥទំ សុន្ទរំ, ឥទំ ន សុន្ទរ’’ន្តិ បរិតុលយិត្វា បុច្ឆនា, ឱលោកនា ច សេនាសនលោលុប្បំ. តុដ្ឋព្ពន្តិ តុស្សិតព្ពំ. វិហារស្ស បរិយន្តភាវេន ទូរេតិ វា ពហូនំ សន្និបាតដ្ឋានាទីនំ អច្ចាសន្នេតិ វា បុច្ឆិតុំ ន លភតិ, បុច្ឆនេនបិស្ស ធុតង្គស្ស សំកិលិស្សនតោ. ឱលោកេតុន្តិ លោលុប្បវសេន បស្សិតុំ. សចស្ស តំ ន រុច្ចតីតិ អស្ស យថាសន្ថតិកស្ស តំ យថាគាហិតំ សេនាសនំ អផាសុកភាវេន សចេ ន រុច្ចតិ, មុទុកស្ស អសតិ រោគេ យថាគាហិតំ បហាយ អញ្ញស្ស សេនាសនស្ស គហណំ លោលុប្បំ, មជ្ឈិមស្ស គន្ត្វា ឱលោកនា, ឧក្កដ្ឋស្ស បុច្ឆនា. សព្ពេសម្បិ ឧដ្ឋាបេត្វា គហណេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

ឧបដ្ឋាបនីយានម្បិ អនុដ្ឋាបនេន សព្រហ្មចារីនំ ហិតេសិតា. តាយ ករុណាវិហារានុគុណតា. សុន្ទរាសុន្ទរវិភាគាករណតោ ហីនបណីតវិកប្បបរិច្ចាគោ. តេន តាទិលក្ខណានុគុណតា. តតោ ឯវ អនុរោធវិរោធប្បហានំ. ទ្វារបិទហនំ ឱកាសាទានតោ. យថាសន្ថតរាមតន្តិ យថាគាហិតេ យថានិទ្ទិដ្ឋេ សេនាសនេ អភិរតភាវំ.

ឥតិ យថាសន្ថតិកង្គកថាវណ្ណនា.

១៣. នេសជ្ជិកង្គកថាវណ្ណនា

៣៦. សេយ្យន្តិ ឥរិយាបថលក្ខណំ សេយ្យំ. តប្បដិក្ខេបេនេវ ហិ តទត្ថា ‘‘មញ្ចោ ភិសី’’តិ ឯវមាទិកា (ចូឡវ. ៣២១, ៣២២) សេយ្យា បដិក្ខិត្តា ឯវ ហោន្តិ. ‘‘នេសជ្ជិកោ’’តិ ច សយនំ បដិក្ខិបិត្វា និសជ្ជាយ ឯវ វិហរិតុំ សីលមស្សាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ឥធ អធិប្បេតត្តា សេយ្យា ឯវេត្ថ បដិយោគិនី, ន ឥតរេ តថា អនិដ្ឋត្តា, អសម្ភវតោ ច. កោសជ្ជបក្ខិយោ ហិ ឥរិយាបថោ ឥធ បដិយោគិភាវេន ឥច្ឆិតោ, ន ឥតរេ. ន ច សក្កា ឋានគមនេហិ វិនា និសជ្ជាយ ឯវ យាបេតុំ តថា បវត្តេតុន្តិ សេយ្យាវេត្ថ បដិយោគិនី. តេនាហ ‘‘តេន បនា’’តិអាទិ. ចង្កមិតព្ពំ ន ‘‘នេសជ្ជិកោ អហ’’ន្តិ សព្ពរត្តិំ និសីទិតព្ពំ. ឥរិយាបថន្តរានុគ្គហិតោ ហិ កាយោ មនសិការក្ខមោ ហោតិ.

ចត្តារោ បាទា, បិដ្ឋិអបស្សយោ ចាតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ បញ្ចង្គោ. ចតូហិ អដ្ដនីហិ, បិដ្ឋិអបស្សយេន ច បញ្ចង្គោតិ អបរេ. ឧភោសុ បស្សេសុ បិដ្ឋិបស្សេ ច យថាសុខំ អបស្សាយ វិហរតោ នេសជ្ជិកស្ស ‘‘អនេសជ្ជិកតោ កោ វិសេសោ’’តិ គាហំ និវារេតុំ អភយត្ថេរោ និទស្សិតោ ‘‘ថេរោ អនាគាមី ហុត្វា បរិនិព្ពាយី’’តិ.

ឧបច្ឆេទីយតិ ឯតេនាតិ ឧបច្ឆេទនន្តិ វិនិពន្ធុបច្ឆេទស្ស សាធកតមភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្ពកម្មដ្ឋានានុយោគសប្បាយតា អលីនានុទ្ធច្ចបក្ខិកត្តា និសជ្ជាយ. តតោ ឯវ បាសាទិកឥរិយាបថតា. វីរិយារម្ភានុកូលតា វីរិយសមតាយោជនស្ស អនុច្ឆវិកតា. តតោ ឯវ សម្មាបដិបត្តិយា អនុព្រូហនតា. បណិធាយាតិ ឋបេត្វា. តនុន្តិ ឧបរិមកាយំ. វិកម្បេតីតិ ចាលេតិ, ឥច្ឆាវិឃាតំ ករោតីតិ អធិប្បាយោ. វតន្តិ ធុតង្គំ.

ឥតិ នេសជ្ជិកង្គកថាវណ្ណនា.

ធុតង្គបកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

៣៧. សេក្ខបុថុជ្ជនានំ វសេន សិយា កុសលានិ, ខីណាសវានំ វសេន សិយា អព្យាកតានិ. តត្ថ សេក្ខបុថុជ្ជនា បដិបត្តិបូរណត្ថំ, ខីណាសវា ផាសុវិហារត្ថំ ធុតង្គានិ បរិហរន្តិ. អកុសលម្បិ ធុតង្គន្តិ អកុសលចិត្តេនាបិ ធុតង្គសេវនា អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តំ ន យុត្តំ, យេន អកុសលចិត្តេន បព្ពជិតស្ស អារញ្ញិកត្តំ, តំ ធុតង្គំ នាម ន ហោតិ. កស្មា? លក្ខណាភាវតោ. យំ ហិទំ កិលេសានំ ធុននតោ ធុតស្ស បុគ្គលស្ស, ញាណស្ស, ចេតនាយ វា អង្គត្តំ, ន តំ អកុសលធម្មេសុ សម្ភវតិ. តស្មា អរញ្ញវាសាទិមត្តេន អារញ្ញិកាទយោ តាវ ហោន្តុ, អារញ្ញិកង្គាទីនិ បន ន ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ន មយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមានីតិ ធុតង្គានិ. វុត្តំ ហេដ្ឋា វចនត្ថនិទ្ទេសេ. ន ច អកុសលេន កោចិ ធុតោ នាម ហោតិ, កិលេសានំ ធុននដ្ឋេនាតិ អធិប្បាយោ. យស្ស ភិក្ខុនោ ឯតានិ សមាទានានិ អង្គានិ, ឯតេន បឋមេនាបិ អត្ថវិកប្បេន ‘‘នត្ថិ អកុសលំ ធុតង្គ’’ន្តិ ទស្សេតិ. ន ច អកុសលំ កិញ្ចិ ធុនាតីតិ អកុសលំ កិញ្ចិ បាបំ ន ច ធុនាតិ ឯវ អប្បដិបក្ខតោ. យេសំ សមាទានានំ តំ អកុសលំ ញាណំ វិយ អង្គន្តិ កត្វា តានិ ធុតង្គានីតិ វុច្ចេយ្យុំ. ឥមិនា ទុតិយេនាបិ អត្ថវិកប្បេន ‘‘នត្ថិ អកុសលំ ធុតង្គ’’ន្តិ ទស្សេតិ. នាបិ អកុសលន្តិអាទិ តតិយអត្ថវិកប្បវសេន យោជនា. តស្មាតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនំ.

យេសន្តិ អភយគិរិវាសិកេ សន្ធាយាហ. តេ ហិ ធុតង្គំ នាម បញ្ញត្តីតិ វទន្តិ. តថា សតិ តស្ស បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានត្តា កិលេសានំ ធុននដ្ឋោបិ ន សិយា, សមាទាតព្ពតា ចាតិ តេសំ វចនំ បាឡិយា វិរុជ្ឈតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘កុសលត្តិកវិនិមុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តស្មាតិ យស្មា បញ្ញត្តិបក្ខេ ឯតេ ទោសា ទុន្និវារា, តស្មា តំ តេសំ វចនំ ន គហេតព្ពំ, វុត្តនយោ ចេតនាបក្ខោយេវ គហេតព្ពោតិ អត្ថោ. យស្មា ឯតេ ធុតគុណា កុសលត្តិកេ បឋមតតិយបទសង្គហិតា, តស្មា សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា វិបាកធម្មធម្មា, សិយា នេវវិបាកនវិបាកធម្មធម្មា, សិយា អនុបាទិន្នុបាទានិយា, សិយា អសំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកាតិ ឯវំ សេសតិកទុកបទេហិបិ នេសំ យថារហំ សង្គហោ វិភាវេតព្ពោ.

កាមំ សព្ពោបិ អរហា ធុតកិលេសោ, ឥធ បន ធុតង្គសេវនាមុខេន កិលេសេ វិធុនិត្វា ឋិតោ ខីណាសវោ ‘‘ធុតកិលេសោ បុគ្គលោ’’តិ អធិប្បេតោ. តថា សព្ពោបិ អរិយមគ្គោ និប្បរិយាយេន កិលេសធុននោ ធម្មោ, វិសេសតោ អគ្គមគ្គោ. បរិយាយេន បន វិបស្សនាញាណាទិ. ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ធុតង្គចេតនាសម្បយុត្តញាណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ ធុតំ ទស្សេត្វា ធុតវាទេ ទស្សេតព្ពេ យស្មា ធុតវាទភេទេន ធុតោ វិយ ធុតភេទេន ធុតវាទោបិ ទុវិធោ, តស្មា តេសំ, តទុភយបដិក្ខេបស្ស ច វសេន ចតុក្កមេត្ថ សម្ភវតីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘អត្ថិ ធុតោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តយិទន្តិ និបាតោ, តស្ស ‘‘សោ អយ’’ន្តិ អត្ថោ. ធុតធម្មា នាមាតិ ធុតង្គសេវនាយ បដិបក្ខភូតានំ បាបធម្មានំ ធុននវសេន បវត្តិយា ‘‘ធុតោ’’តិ លទ្ធនាមាយ ធុតង្គចេតនាយ ឧបការកា ធម្មាតិ កត្វា ធុតធម្មា នាម. អសម្បត្តសម្បត្តេសុ បច្ចយេសុ អលុព្ភនាការេន បវត្តនតោ អប្បិច្ឆតា សន្តុដ្ឋិតា ច អត្ថតោ អលោភោ. បច្ចយគេធាទិហេតុកានំ លោលតាទីនំ សំកិលេសានំ សម្មទេវ លិខនតោ ឆេទនតោ គណសង្គណិកាទិភេទតោ សំសគ្គតោ ចិត្តស្ស វិវេចនតោ សល្លេខតា បវិវេកតា ច អលោភោ អមោហោតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ អនុបតន្តិ តទន្តោគធា តប្បរិយាបន្នា ហោន្តិ, តទុភយស្សេវ បវត្តិវិសេសភាវតោ. ឥមេហិ កុសលធម្មេហិ អត្ថី ឥទមត្ថី, យេន ញាណេន បព្ពជិតេន នាម បំសុកូលិកង្គាទីសុ បតិដ្ឋិតេន ភវិតព្ពន្តិ យថានុសិដ្ឋំ ធុតគុណេ សមាទិយតិ ចេវ បរិហរតិ ច, តំ ញាណំ ឥទមត្ថិតា. តេនាហ ‘‘ឥទមត្ថិតា ញាណមេវា’’តិ. បដិក្ខេបវត្ថូសូតិ គហបតិចីវរាទីសុ តេហិ តេហិ ធុតង្គេហិ បដិក្ខិបិតព្ពវត្ថូសុ. លោភន្តិ តណ្ហំ. តេស្វេវ វាតិ បដិក្ខេបវត្ថូសុ ឯវ. អាទីនវបដិច្ឆាទកន្តិ អារក្ខទុក្ខបរាធីនវុត្តិចោរភយាទិអាទីនវបដិច្ឆាទកំ. អនុញ្ញាតានន្តិ សត្ថារា និច្ឆន្ទរាគបរិភោគវសេន អនុញ្ញាតានំ សុខសម្ផស្សអត្ថរណបាវុរណាទីនំ. បដិសេវនមុខេនាតិ បដិសេវនទ្វារេន, តេន លេសេនាតិ អត្ថោ. អតិសល្លេខមុខេនាតិ អតិវិយ សល្លេខបដិបត្តិមុខេន, ឧក្កដ្ឋស្ស វត្តនកានម្បិ បដិក្ខិបនវសេនាតិ អត្ថោ.

សុខុមករណសន្និស្សយោ រាគោ ទុក្ខាយ បដិបត្តិយា បតិដ្ឋំ ន លភតីតិ អាហ ‘‘ទុក្ខាបដិបទញ្ច និស្សាយ រាគោ វូបសម្មតី’’តិ. សល្លេខោ នាម សម្បជានស្ស ហោតិ, សតិសម្បជញ្ញេ មោហោ អបតិដ្ឋោវ អប្បមាទសម្ភវតោតិ វុត្តំ ‘‘សល្លេខំ និស្សាយ អប្បមត្តស្ស មោហោ បហីយតី’’តិ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ធុតង្គេសុ. តត្ថាតិ អរញ្ញរុក្ខមូលេសុ.

សីសង្គានីតិ សីសភូតានិ អង្គានិ, បរេសម្បិ កេសញ្ចិ នានន្តរិកតាយ, សុករតាយ ច សង្គណ្ហនតោ ឧត្តមង្គានីតិ អត្ថោ. អសម្ភិន្នង្គានីតិ កេហិចិ សម្ភេទរហិតានិ, វិសុំយេវ អង្គានីតិ វុត្តំ ហោតិ. កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍតិ រាគចរិតស្ស មោហចរិតស្ស ទោសចរិតស្សាបិ, តំ ឯកច្ចំ ធុតង្គំ សេវន្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. ហាយតិ កម្មដ្ឋានំ សុកុមារភាវេនលូខបដិបត្តិំ អសហន្តស្ស. វឌ្ឍតេវ មហាបុរិសជាតិកស្សាតិ អធិប្បាយោ. ន វឌ្ឍតិ កម្មដ្ឋានំ ឧបនិស្សយរហិតស្ស. ឯកមេវ ហិ ធុតង្គំ យថា កិលេសធុននដ្ឋេន, ឯវំ ចេតនាសភាវត្តា. តេនាហ ‘‘សមាទានចេតនា’’តិ.

តេរសាបិ ធុតង្គានិ សមាទាយ បរិហរន្តានំ បុគ្គលានំ វសេន ‘‘ទ្វាចត្តាលីស ហោន្តី’’តិ វត្វា ភិក្ខូនំ តេរសន្នម្បិ បរិហរណស្ស ឯកជ្ឈំយេវ សម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ឯកប្បហារេន សព្ពធុតង្គានិ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កោតី’’តិ វុត្តំ. កថំ អព្ភោកាសេ វិហរន្តស្ស រុក្ខមូលិកង្គំ? ‘‘ឆន្នំ បដិក្ខិបាមិ, រុក្ខមូលិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣២) វចនតោ ឆន្នេ អរុណំ ឧដ្ឋាបិតមត្តេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ, ន អព្ភោកាសេ, តស្មា ភេទហេតុនោ អភាវេន តម្បិ អរោគមេវ. តថា សេនាសនលោលុប្បស្ស អភាវេន យថាសន្ថតិកង្គន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អារញ្ញិកង្គំ គណម្ហា ឱហីយនសិក្ខាបទេន (បាចិ. ៦៩១-៦៩២) បដិក្ខិត្តំ, ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ អនតិរិត្តភោជនសិក្ខាបទេន (បាចិ. ២៣៨-២៤០). បវារិតាយ ហិ ភិក្ខុនិយា អតិរិត្តំ កត្វា ភុញ្ជិតុំ ន លព្ភតិ. កប្បិយេ ច វត្ថុស្មិំ លោលតាបហានាយ ធុតង្គសមាទានំ, ន អកប្បិយេ, សិក្ខាបទេនេវ បដិក្ខិត្តត្តា. អដ្ឋេវ ហោន្តិ ភិក្ខុនិយា សំកច្ចិកចីវរាទីហិ សទ្ធិំ បញ្ចបិ តិចីវរសង្ខមេវ គច្ឆន្តីតិ កត្វា. យថាវុត្តេសូតិ ភិក្ខូនំ វុត្តេសុ តេរសសុ តិចីវរាធិដ្ឋានវិនយកម្មាភាវតោ ឋបេត្វា តេចីវរិកង្គំ ទ្វាទស សាមណេរានំ. សត្តាតិ ភិក្ខុនីនំ វុត្តេសុ អដ្ឋសុ ឯកំ បហាយ សត្ត តិចីវរាធិដ្ឋានវិនយកម្មាភាវតោ. ‘‘ឋបេត្វា តេចីវរិកង្គ’’ន្តិ ហិ ឥមំ អនុវត្តមានមេវ កត្វា ‘‘សត្ត សិក្ខមានសាមណេរីន’’ន្តិ វុត្តំ. បតិរូបានីតិ ឧបាសកភាវស្ស អនុច្ឆវិកានិ.

ធុតង្គនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ទុតិយបរិច្ឆេទវណ្ណនា.