៣. កម្មដ្ឋានគ្គហណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៣៨. អប្បិច្ឆតាទីហីតិ អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិសល្លេខបវិវេកាបចយវីរិយារម្ភាទីហិ. បរិយោទាតេតិ សុវិសុទ្ធេ និរុបក្កិលេសេ. ឥមស្មិំ សីលេតិ យថាវុត្តេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ. ‘‘ចិត្តំ ភាវយ’’ន្តិ ឥមមេវ ទេសនំ សន្ធាយាហ ‘‘អតិសង្ខេបទេសិតត្តា’’តិ. កោ សមាធីតិ សរូបបុច្ឆា. កេនដ្ឋេន សមាធីតិ កេន អត្ថេន សមាធីតិ វុច្ចតិ, ‘‘សមាធី’’តិ បទំ កំ អភិធេយ្យត្ថំ និស្សាយ បវត្តន្តិ អត្ថោ. កតិវិធោតិ បភេទបុច្ឆា.

‘‘កោ សមាធី’’តិ កាមញ្ចាយំ សរូបបុច្ឆា, វិភាគវន្តានំ បន សរូបវិភាវនំ វិភាគទស្សនមុខេនេវ ហោតីតិ វិភាគោ តាវ អនវសេសតោ ទស្សេតព្ពោ. តំទស្សនេ ច អយមាទីនវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សមាធិ ពហុវិធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ពហុវិធោតិ កុសលាទិវសេន អនេកវិធោ. នានប្បការកោតិ អាលម្ពនមនសិការឆន្ទបណិធិអធិមោក្ខអភិនីហារសញ្ញានានត្តាទិនានប្បការោ. ន សាធេយ្យាតិ លោកិយសមាធិស្ស ភាវនា ឥធ អធិប្បេតត្ថោ, តញ្ច ន សាធេយ្យ. ឈានវិមោក្ខាទីសុ ហិ សមាធិំ ឧទ្ធរិត្វា តស្ស លព្ភមានេហិ វិភាគេហិ វិស្សជ្ជនេ ករិយមានេ ឈានវិភង្គាទីសុ (វិភ. ៥០៨ អាទយោ) អាគតោ សព្ពោ សមាធិបភេទោ វិស្សជ្ជេតព្ពោ សិយា. តថា ច សតិ យ្វាយំ លោកិយសមាធិស្ស ភាវនាវិធិ អធិប្បេតោ, តស្ស វិស្សជ្ជនាយ ឱកាសោវ ន ភវេយ្យ. កិញ្ច យេនស្ស តិកចតុក្កឈានិកេន ហីនាទិភេទភិន្នេន បវត្តិវិភាគេន ព្រហ្មបារិសជ្ជាទិវសេន នវវិធោ, បញ្ចមជ្ឈានិកេន វេហប្ផលាទិវសេន ទសវិធោ វា ឯកាទសវិធោ វា ភវប្បភេទោ និប្បជ្ជតិ. ស្វាស្ស បវត្តិវិភាគោ អយំ សោតិ និទ្ធារេត្វា វុច្ចមានោ វិក្ខេបាយ សិយា, យថា តំ អវិសយេ. តេនាហ ‘‘ឧត្តរិ ច វិក្ខេបាយ សំវត្តេយ្យា’’តិ. កុសលចិត្តេកគ្គតាតិ កុសលា អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា ចិត្តេកគ្គតា.

ចិត្តចេតសិកានំ សមំ អវិសារវសេន សម្បិណ្ឌេន្តស្ស វិយ អាធានំ សមាធានំ. អវិសារលក្ខណោ ហិ សមាធិ, សម្បិណ្ឌនរសោ ច. សម្មា អវិក្ខិបនវសេន អាធានំ សមាធានំ. អវិក្ខេបលក្ខណោ វា ហិ សមាធិ, វិក្ខេបវិទ្ធំសនរសោ ចាតិ. ស្វាយំ យស្មា ឯការម្មណេ ចិត្តស្ស ឋិតិហេតុ, តស្មា ‘‘ឋបនន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. តថា ហេស ‘‘ចិត្តស្ស ឋិតិ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតី’’តិ (ធ. ស. ១៥) និទ្ទិដ្ឋោ. ឯការម្មណគ្គហណញ្ចេត្ថ សមាធិស្ស សន្តានដ្ឋិតិភាវទស្សនត្ថំ. តថា ហិស្ស អដ្ឋកថាយំ ទីបច្ចិដ្ឋិតិ និទស្សិតា. អានុភាវេនាតិ ពលេន, បច្ចយភាវេនាតិ អត្ថោ. អវិក្ខិបមានាតិ ន វិក្ខិបមានា វូបសមមានា. ឧបសមបច្ចុបដ្ឋានោ ហិ សមាធិ. ឯតេនស្ស វិក្ខេបបដិបក្ខតំ ទស្សេតិ. អវិប្បកិណ្ណាតិ អវិសដា. ឯតេន អវិសារលក្ខណតំ.

សយំ ន វិក្ខិបតិ, សម្បយុត្តា វា ន វិក្ខិបន្តិ ឯតេនាតិ អវិក្ខេបោ, សោ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ អវិក្ខេបលក្ខណោ. វិក្ខេបំ វិទ្ធំសេតិ, តថា វា សម្បជ្ជតីតិ វិក្ខេបវិទ្ធំសនរសោ. ឧទ្ធច្ចេ អវិកម្បនវសេន បច្ចុបតិដ្ឋតិ, សម្បយុត្តានំ វា តំ បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ អវិកម្បនបច្ចុបដ្ឋានោ. សុខន្តិ និរាមិសំ សុខំ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៩. អវិក្ខេបលក្ខណំ នាម សមាធិស្ស អាវេណិកោ សភាវោ, ន តេនស្ស កោចិ វិភាគោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘អវិក្ខេបលក្ខណេន តាវ ឯកវិធោ’’តិ. សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណេ អប្បេន្តោ វិយ បវត្តតីតិ វិតក្កោ អប្បនា. តថា ហិ សោ ‘‘អប្បនា ព្យប្បនា’’តិ (ធ. ស. ៧) និទ្ទិដ្ឋោ. តប្បមុខតាវសេន បន សព្ពស្មិំ មហគ្គតានុត្តរេ ឈានធម្មេ ‘‘អប្បនា’’តិ អដ្ឋកថាវោហារោ. តថា តស្ស អនុប្បត្តិដ្ឋានភូតេ បរិត្តឈានេ ឧបចារវោហារោ. គាមាទីនំ សមីបដ្ឋានេ គាមូបចារាទិសមញ្ញា វិយាតិ អាហ ‘‘ឧបចារប្បនាវសេន ទុវិធោ’’តិ. ឥធ បន សមាធិវសេន វេទិតព្ពំ. លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោតិ វុច្ចតិ វដ្ដំ, តប្បរិយាបន្នតាយ លោកេ និយុត្តោ, តត្ថ វា វិទិតោតិ លោកិយោ. តត្ថ អបរិយាបន្នតាយ លោកតោ ឧត្តរោ ឧត្តិណ្ណោតិ លោកុត្តរោ. កាមញ្ចេត្ថ លោកិយសមាធិ ភាវេតព្ពភាវេន គយ្ហតិ, ឧភយំ បន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា តតោ ឥតរំ និទ្ធារេតុំ ‘‘លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធោ’’តិ វុត្តំ. សប្បីតិកនិប្បីតិកវសេនាតិ សហ បីតិយា វត្តតីតិ សប្បីតិកោ, បីតិសម្បយុត្តោ. នត្ថិ ឯតស្ស បីតីតិ និប្បីតិកោ, បីតិវិប្បយុត្តោ. តេសំ វសេន. សុខេន សហ ឯកុប្បាទាទិភាវំ គតោតិ សុខសហគតោ, សុខសម្បយុត្តោតិ អត្ថោ. ឧបេក្ខាសហគតេបិ ឯសេវ នយោ. ឧបេក្ខាតិ ចេត្ថ អទុក្ខមសុខវេទនា អធិប្បេតា. សា ហិ សុខទុក្ខាការបវត្តិំ ឧបេក្ខតិ មជ្ឈត្តាការសណ្ឋិតត្តា. សុខសហគត-បទេន ចេត្ថ សប្បីតិកោ, និប្បីតិកេកទេសោ ច សង្គហិតោ, ឧបេក្ខាសហគត-បទេន បន និប្បីតិកេកទេសោវាតិ អយមេតេសំ បទានំ វិសេសោ.

សភាវតោ, បច្ចយតោ, ផលតោ ច មជ្ឈិមបណីតេហិ និហីនោ, តេសំ វា គុណេហិ បរិហីនោតិ ហីនោ, អត្តនោ បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតោ បណីតោ, ឧភិន្នំ មជ្ឈេ ភវោ មជ្ឈិមោ. សម្បយោគវសេន បវត្តមានេន សហ វិតក្កេន សវិតក្កោ, សហ វិចារេន សវិចារោ, សវិតក្កោ ច សោ សវិចារោ ចាតិ សវិតក្កសវិចារោ. អាទិ-សទ្ទេន អវិតក្កវិចារមត្តោ, អវិតក្កាវិចារោ ច គហិតោ. តត្ថ វិចារតោ ឧត្តរិ វិតក្កេន សម្បយោគាភាវតោ អវិតក្កោ ច សោ វិចារមត្តោ ចាតិ អវិតក្កវិចារមត្តោ. វិសេសនិវត្តិអត្ថោ វា មត្ត-សទ្ទោ. សវិតក្កសវិចារោ ហិ សមាធិ វិតក្កវិសិដ្ឋេន វិចារេន សវិចារោ, អយំ បន វិចារមត្តេន វិតក្កសង្ខាតវិសេសរហិតេន, តស្មា អវិតក្កវិចារមត្តោ. អថ វា ភាវនាយ បហីនត្តា វិតក្កាភាវេនាយំ វិចារមត្តោ, ន វិចារតោ អញ្ញស្ស អត្តនោ សម្បយុត្តធម្មស្ស កស្សចិ អភាវាតិ ទស្សេតុំ អវិតក្ក-វចនេន វិចារមត្ត-បទំ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ឧភយរហិតោ អវិតក្កាវិចារោ. បីតិសហគតាទិវសេនាតិ បីតិសហគតសុខសហគតឧបេក្ខាសហគតវសេន. យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ សុខសហគតទុកេ វុត្តនយមេវ. បដិបក្ខេហិ សមន្តតោ ខណ្ឌិតត្តា បរិត្តោ. បរិត្តន្តិ វា អប្បមត្តកំ វុច្ចតិ, អយម្បិ អប្បានុភាវតាយ បរិត្តោ វិយាតិ បរិត្តោ. កិលេសវិក្ខម្ភនតោ, វិបុលផលតោ, ទីឃសន្តានតោ ច មហន្តភាវំ គតោ, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទាទីហិ គតោ បដិបន្នោតិ មហគ្គតោ. អារម្មណករណវសេនាបិ នត្ថិ ឯតស្ស បមាណករធម្មា, តេសំ វា បដិបក្ខោតិ អប្បមាណោ.

បដិបជ្ជតិ ឈានំ ឯតាយាតិ បដិបទា, បុព្ពភាគភាវនា. ទុក្ខា កិច្ឆា បដិបទា ឯតស្សាតិ ទុក្ខាបដិបទោ. បកតិបញ្ញាយ អភិវិសិដ្ឋត្តា អភិញ្ញា នាម អប្បនាវហា ភាវនាបញ្ញា, ទន្ធា មន្ទា អភិញ្ញា ឯតស្សាតិ ទន្ធាភិញ្ញោ. ទុក្ខាបដិបទោ ច សោ ទន្ធាភិញ្ញោ ចាតិ ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញោ, សមាធិ. តទាទិវសេន. ចតុឈានង្គវសេនាតិ ចតុន្នំ ឈានានំ អង្គភាវវសេន, ចតុក្កនយវសេន ចេតំ វុត្តំ. ហានភាគិយាទិវសេនាតិ ហានកោដ្ឋាសិកាទិវសេន.

សមាធិឯកកទុកវណ្ណនា

ឆន្នំ អនុស្សតិដ្ឋានានន្តិ ពុទ្ធានុស្សតិអាទីនំ ឆន្នំ អនុស្សតិកម្មដ្ឋានានំ. ឥមេសំ វសេនាតិ ឥមេសំ ទសន្នំ កម្មដ្ឋានានំ វសេន. ‘‘បុព្ពភាគេ ឯកគ្គតា’’តិ ឥមិនា អប្បនាយ ឧបការកនានាវជ្ជនុបចារស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, ន ឯកាវជ្ជនស្សេវ. អប្បនាសមាធីនន្តិ ឧបកត្តព្ពឧបការកសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ ‘‘បុរិសស្ស អត្ថោ’’តិអាទីសុ វិយ. បរិកម្មន្តិ គោត្រភុ. អបរិត្តោ សមាធីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តីសុ ភូមីសូតិ កាមរូបារូបភូមីសុ. កុសលចិត្តេកគ្គតាយ អធិប្បេតត្តា ‘‘អរិយមគ្គសម្បយុត្តា’’តិ វុត្តំ. សិយា សប្បីតិកោ, សិយា និប្បីតិកោតិ អនិយមវចនំ ឧបចារសមាធិសាមញ្ញេន សព្ពេសម្បិ វា ឈានានំ នានាវជ្ជនវីថិយំ ឧបចារសមាធិ សិយា សប្បីតិកោ, សិយា និប្បីតិកោ. ឯកាវជ្ជនវីថិយំ បន អាទិតោ ទុកតិកជ្ឈានានំ ឧបចារសមាធិ សប្បីតិកោវ, ឥតរេសំ និប្បីតិកោវ, វិសភាគវេទនស្ស ចិត្តស្ស អាសេវនបច្ចយតាភាវតោ, ឯកវីថិយំ វេទនាបរិវត្តនាភាវតោ ច. សិយា សុខសហគតោ, សិយា ឧបេក្ខាសហគតោតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បន ‘‘ទុកតិកជ្ឈានាន’’ន្តិ វុត្តំ, ឥធ ‘‘តិកចតុក្កជ្ឈានាន’’ន្តិ វត្តព្ពំ.

សមាធិតិកវណ្ណនា

បដិលទ្ធមត្តោតិ អធិគតមត្តោ អនាសេវិតោ អពហុលីកតោ. សោ ហិ បរិទុព្ពលភាវេន ហីនោ ហោតិ. នាតិសុភាវិតោតិ អតិវិយ បគុណភាវំ អបាបិតោ. សុភាវិតោតិ សុដ្ឋុ ភាវិតោ សម្មទេវ បគុណតំ ឧបនីតោ. តេនាហ ‘‘វសិប្បត្តោ’’តិ. ឆន្ទាទីនំ ហីនតាទិវសេនាបិ ឥមេសំ ហីនាទិតា វេទិតព្ពា. តថា ហិ ឧឡារបុញ្ញផលកាមតាវសេន បវត្តិតោ ហីនោ, លោកិយាភិញ្ញាសម្បាទនាយ បវត្តិតោ មជ្ឈិមោ, វិវេកកាមតាយ អរិយភាវេ ឋិតេន បវត្តិតោ បណីតោ. អត្តហិតាយ ភវសម្បត្តិអត្ថំ បវត្តិតោ វា ហីនោ, កេវលំ អលោភជ្ឈាសយេន បវត្តិតោ មជ្ឈិមោ, បរហិតាយ បវត្តិតោ បណីតោ. វដ្ដជ្ឈាសយេន វា បវត្តិតោ ហីនោ, វិវេកជ្ឈាសយេន បវត្តិតោ មជ្ឈិមោ, វិវដ្ដជ្ឈាសយេន លោកុត្តរបាទកត្ថំ បវត្តិតោ បណីតោ.

សទ្ធិំ ឧបចារសមាធិនាតិ សព្ពេសម្បិ ឈានានំ ឧបចារសមាធិនា សហ. វិតក្កមត្តេយេវ អាទីនវំ ទិស្វាតិ វិតក្កេយេវ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋហន្តេ ‘‘ចិត្តស្ស ខោភករធម្មោ អយ’’ន្តិ អាទីនវំ ទិស្វា វិចារញ្ច សន្តតោ មនសិ ករិត្វា. តេនាហ ‘‘វិចារេ អទិស្វា’’តិ. តំ សន្ធាយាតិ តំ ឯវំ បដិលទ្ធំ សមាធិំ សន្ធាយ. ឯតំ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តោ សមាធី’’តិ ទុតិយបទំ វុត្តំ. តីសូតិ អាទិតោ តីសុ.

តេស្វេវាតិ តេសុ ឯវ ចតុក្កបញ្ចកនយេសុ. តតិយេ ចតុត្ថេតិ ចតុក្កនយេ តតិយេ, បញ្ចកនយេ ចតុត្ថេតិ យោជេតព្ពំ. អវសានេតិ ទ្វីសុបិ នយេសុ បរិយោសានជ្ឈានេ. យថាក្កមំ ចតុត្ថេ, បញ្ចមេ វា. បីតិសុខសហគតោ វាតិ ឯត្ថាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច សតិបិ បីតិសហគតស្សាបិ សមាធិស្ស សុខសហគតត្តេ តីណិបិ បទានិ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ និប្បីតិកសុខតោ សប្បីតិកសុខស្ស វិសេសទស្សនត្ថំ សត្ថុ បីតិតិកទេសនាតិ និប្បីតិកស្សេវ សុខស្ស វសេន សុខសហគតោ សមាធិ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ឧបចារភូមិយន្តិ ឧបចារជ្ឈានសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទេ. ចិត្តុប្បាទោ ហិ សហជាតធម្មានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘ភូមី’’តិ វុច្ចតិ ‘‘សុខភូមិយំ កាមាវចរេ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៩៨៨) វិយ. បរិត្តោ សមាធិ កាមាវចរភាវតោ.

សមាធិចតុក្កវណ្ណនា

បឋមសមន្នាហារោ ភាវនំ អារភន្តស្ស ‘‘បថវី បថវី’’តិអាទិនា កម្មដ្ឋានេ បឋមាភិនិវេសោ. តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារន្តិ នីវរណវិតក្កវិចារនិកន្តិអាទីនំ វូបសមេ ថិរភូតំ កាមាវចរជ្ឈានំ. ‘‘យាវ អប្បនា’’តិ ឥមិនា បុព្ពភាគបញ្ញាយ ឯវ អភិញ្ញាភាវោ វុត្តោ វិយ ទិស្សតីតិ វទន្តិ. អប្បនាបញ្ញា បន អភិញ្ញាវ. យទគ្គេន ហិ បុព្ពភាគបញ្ញាយ ទន្ធសីឃតា, តទគ្គេន អប្បនាបញ្ញាយបីតិ. សមុទាចារគហណតាយាតិ សមុទាចារស្ស គហណភាវេន, បវត្តិពាហុល្លតោតិ អត្ថោ. អសុខាសេវនាតិ កសិរភាវនា.

បលិពោធុបច្ឆេទាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ភាវនាវិធានាបរិហាបនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អសប្បាយសេវីតិ ឧបចារាធិគមតោ បុព្ពេ អសប្បាយសេវិតាយ ទុក្ខា បដិបទា. បច្ឆា អសប្បាយសេវិតាយ ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ. សប្បាយសេវិនោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បុព្ពភាគេតិ ឧបចារជ្ឈានាធិគមតោ ឱរភាគេ. អបរភាគេតិ តតោ ឧទ្ធំ. តស្ស វោមិស្សកតាតិ យោ បុព្ពភាគេ អសប្បាយំ សេវិត្វា អបរភាគេ សប្បាយសេវី, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា. ឥតរស្ស សុខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា ហោតិ. ឯវំ បឋមចតុត្ថានំ វោមិស្សកតាយ ទុតិយតតិយាតិ អត្ថោ. អកតបលិពោធុបច្ឆេទស្ស សបរិបន្ថតាយ បដិបទា ទុក្ខា ហោតិ, ឥតរស្ស សុខា. អសម្បាទិតអប្បនាកោសល្លស្ស ញាណស្ស អវិសទតាយ ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ, វិសទតាយ ខិប្បា អភិញ្ញា.

តណ្ហាអវិជ្ជាវសេនាតិ តណ្ហាអវិជ្ជានំ អភិភវានភិភវវសេន. សមថវិបស្សនាធិការវសេនាតិ សមថវិបស្សនាសុ អសតោ, សតោ ច អធិការស្ស វសេន. តណ្ហាយ សមាធិស្ស ឧជុបដិបក្ខត្តា សា សមថបដិបទាយ បរិបន្ថិនីតិ អាហ ‘‘តណ្ហាភិភូតស្ស ហិ ទុក្ខា បដិបទា ហោតី’’តិ. អភិភវោ ចស្សា ឥតរកិលេសេហិ អធិកតាយ អនភិភូតស្ស តណ្ហាយាតិ អធិការតោ វេទិតព្ពំ. តថា អវិជ្ជា បញ្ញាយ ឧជុបដិបក្ខាតិ តទភិភូតស្ស ទន្ធាភិញ្ញតា វុត្តា. អកតាធិការោតិ ភវន្តរេ អកតបរិចយោ យថា បគុណំ កត្វា វិស្សដ្ឋគន្ថោ អប្បមត្តកេន បយោគេន សុប្បវត្តិ វាចុគ្គតោវ ហោតិ, ឯវំ បុព្ពេ កតបរិចយស្ស ភាវនា អប្បកសិរេនេវ ឥជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘កតាធិការស្ស សុខា’’តិ. ស្វាយំ អកតោ, កតោ ច អធិការោ សមថនិស្សិតោ បដិបទាយំ វុត្តោ សមាធិប្បធានត្តា បដិបទាយ. វិបស្សនានិស្សិតោ អភិញ្ញាយំ ញាណប្បធានត្តា អប្បនាយ. កិលេសិន្ទ្រិយវសេនាតិ តិក្ខាតិក្ខានំ កិលេសិន្ទ្រិយានំ វសេន. តេនាហ ‘‘តិព្ពកិលេសស្សា’’តិអាទិ. តត្ថ កិលេសា កាមច្ឆន្ទាទយោ, ឥន្ទ្រិយានិ សទ្ធាទីនិ.

យថាវុត្តា បដិបទាភិញ្ញា បុគ្គលាធិដ្ឋានាតិ ធម្មនិទ្ទេសម្បិ បុគ្គលាធិដ្ឋានមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘យោ បុគ្គលោ’’តិអាទិ វុត្តំ. អប្បគុណោតិ ន សុភាវិតោ វសីភាវំ អបាបិតោ. តេនាហ ‘‘ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតី’’តិ. អយំ បរិត្តោតិ អយំ សមាធិ អប្បានុភាវតាយ បរិត្តោ. អវឌ្ឍិតេតិ ឯកង្គុលទ្វង្គុលមត្តម្បិ ន វឌ្ឍិតេ យថាឧបដ្ឋិតេ អារម្មណេ. ឯកង្គុលមត្តម្បិ ហិ វឌ្ឍិតំ អប្បមាណមេវាតិ វទន្តិ. ‘‘បគុណោ សុភាវិតោ’’តិ វត្វា ‘‘ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតី’’តិ ឥមិនា យថា បគុណោបិ ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសក្កោន្តោ សមាធិ បរិត្តោយេវ ហោតិ, ន អប្បមាណោ, ឯវំ ញាណុត្តរស្ស ឯកាសនេនេវ ឧបរិឈាននិព្ពត្តនេនាតិ សុភាវិតោបិ ឧបរិឈានស្ស បច្ចយភាវសង្ខាតាយ សុភាវិតកិច្ចសិទ្ធិយា ‘‘អប្បមាណោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. អបរេ បន សចេ សុភាវិតោ បគុណោ វសីភាវំ បត្តោ ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ អហោន្តោបិ អប្បមាណោ ឯវ, បមាណករានំ រាគាទិបដិបក្ខានំ សុវិទូរភាវតោតិ វទន្តិ. វុត្តលក្ខណវោមិស្សតាយាតិ យោ អប្បគុណោ ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, វឌ្ឍិតេ អារម្មណេ បវត្តោ, អយំ បរិត្តោ អប្បមាណារម្មណោ. យោ បន បគុណោ ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, អវឌ្ឍិតេ អារម្មណេ បវត្តោ, អយំ អប្បមាណោ បរិត្តារម្មណោតិ ឯវំ បឋមចតុត្ថសមាធីនំ វុត្តលក្ខណស្ស វោមិស្សកភាវេន ទុតិយតតិយសមាធិសង្គាហកោ វោមិស្សកនយោ វេទិតព្ពោ.

តតោតិ តតោ បឋមជ្ឈានតោ ឧទ្ធំ. វិរត្តបីតិកន្តិ អតិក្កន្តបីតិកំ វា ជិគុច្ឆិតបីតិកំ វា. អវយវោ សមុទាយស្ស អង្គន្តិ វុច្ចតិ, ‘‘សេនង្គំ រថង្គ’’ន្តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ឈានានំ អង្គភូតា ចត្តារោ សមាធី’’តិ.

ហានំ ភជតីតិ ហានភាគិយោ, ហានភាគោ វា ឯតស្ស អត្ថីតិ ហានភាគិយោ, បរិហានកោដ្ឋាសិកោតិ អត្ថោ. អាលយស្ស អបេក្ខាយ អបរិច្ចជនតោ ឋិតិំ ភជតីតិ ឋិតិភាគិយោ. វិសេសំ ភជតីតិ វិសេសភាគិយោ. បច្ចនីកសមុទាចារវសេនាតិ តស្ស តស្ស ឈានស្ស បច្ចនីកានំ នីវរណវិតក្កវិចារាទីនំ បវត្តិវសេន. តទនុធម្មតាយាតិ តទនុរូបភូតាយ សតិយា. សណ្ឋានវសេនាតិ សណ្ឋហនវសេន បតិដ្ឋានវសេន. ‘‘សា បន តទស្សាទសង្ខាតា, តទស្សាទសម្បយុត្តក្ខន្ធសង្ខាតា វា មិច្ឆាសតី’’តិ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៧៩៩) វុត្តំ. តត្ថ សាបេក្ខស្ស ឧបរិ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អវិគតនិកន្តិកា តំតំបរិហរណសតីតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘សតិយា វា និកន្តិយា វា’’តិ វិកប្បវចនញ្ច យុត្តំ ហោតិ. វិសេសាធិគមវសេនាតិ វិសេសាធិគមស្ស បច្ចយភាវវសេន, វិសេសំ វា អធិគច្ឆតិ ឯតេនាតិ វិសេសាធិគមោ, តស្ស វសេន. និព្ពិទាសហគតសញ្ញាមនសិការសមុទាចារវសេនាតិ អាទីនវទស្សនបុព្ពង្គមនិព្ពិន្ទនញាណសម្បយុត្តសញ្ញាយ ច អាភោគស្ស ច បវត្តិវសេន. និព្ពេធភាគិយតាតិ សច្ចានំ និព្ពិជ្ឈនបក្ខិកតា វិបស្សនាយ សំវត្តតីតិ អត្ថោ.

កាមសហគតាតិ កាមារម្មណា, កាមសញ្ញាហិ វា វោកិណ្ណា. អវិតក្កសហគតាតិ ‘‘កថំ នុ ខោ មេ អវិតក្កំ ឈានំ ភវេយ្យា’’តិ ឯវំ អវិតក្ការម្មណា អវិតក្កវិសយា. កាមញ្ចាយំ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្សា’’តិអាទិកោ បាឋោ បញ្ញាវសេន អាគតោ, សមាធិស្សាបិ បនេត្ថ សង្គហោ អត្ថេវាតិ ឧទាហរណស្ស សាត្ថកតំ ទស្សេតុំ ‘‘តាយ បន បញ្ញាយ សម្បយុត្តា សមាធីបិ ចត្តារោ ហោន្តី’’តិ តេសំ វសេន ឯវំ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

ភាវនាមយស្ស សមាធិស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា ឧបចារេកគ្គតា ‘‘កាមាវចរោ សមាធី’’តិ វុត្តំ. អធិបតិំ ករិត្វាតិ ‘‘ឆន្ទវតោ ចេ សមាធិ ហោតិ, មយ្ហម្បិ ឯវំ ហោតី’’តិ ឆន្ទំ អធិបតិំ, ឆន្ទំ ធុរំ ជេដ្ឋកំ បុព្ពង្គមំ កត្វា. លភតិ សមាធិន្តិ ឯវំ យំ សមាធិំ លភតិ, អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទសមាធិ, ឆន្ទាធិបតិសមាធីតិ អត្ថោ. ឯវំ វីរិយសមាធិអាទយោបិ វេទិតព្ពា.

ចតុក្កភេទេតិ ចតុក្កវសេន សមាធិប្បភេទនិទ្ទេសេ. អញ្ញត្ថ សម្បយោគវសេន វិចារេន សហ វត្តមានោ វិតក្កោ បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានេ វិយោជិតោបិ ន សុដ្ឋុ វិយោជិតោតិ, តេន សទ្ធិំយេវ វិចារសមតិក្កមំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘វិតក្កវិចារាតិក្កមេន តតិយ’’ន្តិ. ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ចតុក្កភេទេ វុត្តំ ទុតិយំ ឈានន្តិ យោជនា. បញ្ចឈានង្គវសេនាតិ បញ្ចន្នំ ឈានានំ អង្គភាវវសេន សមាធិស្ស បញ្ចវិធតា វេទិតព្ពា.

៤០. វិភង្គេតិ ញាណវិភង្គេ. តត្ថ ហិ ‘‘ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សំកិលេសវោទាន’’ន្តិ, ឯត្ថ ‘‘សំកិលេស’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហានភាគិយោ ធម្មោតិ អបគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ កាមាទិអនុបក្ខន្ទនំ. វិសេសភាគិយោ ធម្មោតិ បគុណេហិ បឋមជ្ឈានាទីហិ វុដ្ឋិតស្ស សញ្ញាមនសិការានំ ទុតិយជ្ឈានាទិអនុបក្ខន្ទនំ. តេនាហ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិ’’ន្តិអាទិ. តស្សត្ថោ (វិភ. អដ្ឋ. ៨២៨) – អបគុណស្ស បឋមស្ស ឈានស្ស លាភីនំ តតោ វុដ្ឋិតំ អារម្មណវសេន កាមសហគតា ហុត្វា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ចោទេន្តិ តុទន្តិ, តស្ស កាមានុបក្ខន្ទានំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន សា បឋមជ្ឈានបញ្ញា ហាយតិ, តស្មា ហានភាគិនី បញ្ញា. អវិតក្កសហគតាតិ អវិតក្កំ ទុតិយំ ឈានំ សន្តតោ បណីតតោ មនសិ ករោតោ អារម្មណវសេន អវិតក្កសហគតា សមុទាចរន្តិ បគុណបឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតំ ទុតិយជ្ឈានាធិគមត្ថាយ ចោទេន្តិ តុទន្តិ, តស្ស ទុតិយជ្ឈានានុបក្ខន្ទានំ សញ្ញាមនសិការានំ វសេន បឋមជ្ឈានបញ្ញា វិសេសភូតស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស ឧប្បត្តិយា បទដ្ឋានតាយ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. តំសម្បយុត្តោ សមាធិ ឥធាធិប្បេតោ. ឥមិនា នយេនាតិ ឥមិនា បឋមជ្ឈានេ វុត្តេន វិធិនា ទុតិយជ្ឈានាទីសុបិ ហានភាគិយធម្មោ, វិសេសភាគិយធម្មោ ច វេទិតព្ពោ.

ទសបលិពោធវណ្ណនា

៤១. អរិយមគ្គសម្បយុត្តោតិ លោកុត្តរអប្បមាណអបរិយាបន្នគ្គហណេន លោកិយេហិ អសាធារណតោ, សប្បីតិកាទិគ្គហណេន សាធារណតោ ច អរិយមគ្គសម្បយុត្តោ សមាធិ វុត្តោ. ភាវិតោ ហោតិ សញ្ញាយ សម្បយុត្តត្តា. តន្តិ អរិយមគ្គសមាធិំ. វិសុន្តិ បញ្ញាភាវនាយ វិសុំ កត្វា ន វទាម.

កម្មដ្ឋានភាវនំ បរិពុន្ធេតិ ឧបរោធេតិ បវត្តិតុំ ន ទេតីតិ បលិពោធោ រ-ការស្ស ល-ការំ កត្វា, បរិបន្ថោតិ អត្ថោ. ឧបច្ឆិន្ទិត្វាតិ សមាបនេន, សង្គហណេន វា ឧបរុន្ធិត្វា, អបលិពោធំ កត្វាតិ អត្ថោ.

អាវសន្តិ ឯត្ថាតិ អាវាសោ. បរិច្ឆេទវសេន វេណិយតិ ទិស្សតីតិ បរិវេណំ. វិហារេ ភិក្ខូនំ តំ តំ វសនដ្ឋានំ. ស្វាយំ អាវាសោ. នវកម្មាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន អាវាសស្ស តទញ្ញំ អភិវុទ្ធិការណំ សង្គណ្ហាតិ. ការណេនាតិ ‘‘ឆាយូទកសម្បន្នំ សុលភភិក្ខ’’ន្តិអាទិនា ការណេន. អបេក្ខវាតិ សាលយោ.

តត្រាតិ តស្មិំ បលិពោធាភាវេ. បាចីនខណ្ឌរាជិន្តិ បុរត្ថិមទិសាយំ បព្ពតខណ្ឌានំ អន្តរេ វនរាជិដ្ឋានំ. ‘‘នាមា’’តិ ឥមិនា តស្ស បទេសស្ស អយំ សមញ្ញាតិ ទស្សេតិ. បដិសាមិតមេវាតិ និច្ចកាលំ បដិសាមេត្វាវ វិហារតោ និក្ខមាមីតិ ទស្សេតិ. ធាតុនិធានដ្ឋានន្តិ កាយពន្ធនធម្មករណន្ហានសាដិកអក្ខកធាតុសង្ខាតានំ បរិភោគសរីរធាតូនំ និទហិតដ្ឋានំ. ឦទិសស្ស អយំ ថេរោ វិយ អលគ្គចិត្តស្ស. ឯតេន ‘‘ភិក្ខុនា នាម អាវាសេ ឯវរូបេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឱវាទោ ទិន្នោ ហោតិ. ឥតោ បរេសុបិ វត្ថូសុ ឯសេវ នយោ.

កុលន្តិ កុលគ្គហណេន កុលមនុស្សានំ គហណំ គាមគ្គហណេន គាមវាសីនំ វិយ. ឧបដ្ឋាកកុលម្បីតិ បិ-សទ្ទេន បគេវ ញាតិកុលន្តិ ទស្សេតិ. ឧទ្ទេសត្ថន្តិ ឧទ្ទិសាបនត្ថំ, បាឋំ ឧទ្ទិសាបេត្វា សជ្ឈាយិតុន្តិ អត្ថោ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ បទេសេ, យត្ថ កត្ថចិ វិហារេតិ អត្ថោ. តំ វិហារន្តិ តំ កោរណ្ឌកវិហារំ.

ឧបគតោតិ វស្សំ ឧបគតោ. សទាតិ គតកាលតោ បភុតិ វិសេសតោ បវារិតទិវសតោ បដ្ឋាយ សព្ពទា ទិវសេ ទិវសេ. បរិទេវមានាតិ តំតំវិលបនវសេន វិវិធំ បរិទេវន្តី. សព្ពំ បវត្តិន្តិ អត្តនា តត្ថ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ បច្ឆា សមាគមបរិយោសានំ ទហរស្ស សព្ពំ បវត្តិំ.

កាយសក្ខិន្តិ ‘‘បស្ស ឥម’’ន្តិ មុខបដិគ្គាហកំ កត្វា. រថវិនីតបដិបទន្តិ ទសកថាវត្ថុកិត្តនបុព្ពិកំ រថវិនីតូបមាហិ វិភាវិតំ រថវិនីតសុត្តេ (ម. និ. ១.២៥២) អាគតំ សត្តវិសុទ្ធិបដិបទំ. នាលកបដិបទន្តិ ‘‘មោនេយ្យំ តេ ឧបញ្ញិស្ស’’ន្តិអាទិនា (សុ. និ. ៧០៦) សត្ថារា នាលកត្ថេរស្ស ទេសិតបដិបទំ. តុវដកបដិបទន្តិ ‘‘មូលំ បបញ្ចសង្ខាយា’’តិអាទិនា (សុ. និ. ៩២២) ភគវតា ទេសិតបដិបទំ. តត្ថ ហិ យថាក្កមំ –

‘‘ន មុនី គាមមាគម្ម, កុលេសុ សហសា ចរេ;

ឃាសេសនំ ឆិន្នកថោ, ន វាចំ បយុតំ ភណេ’’. (សុ. និ. ៧១៦);

‘‘គាមេ ច នាភិសជ្ជេយ្យ, លាភកម្យា ជនំ ន លបយេយ្យា’’តិ. (សុ. និ. ៩៣៥) –

ឯវមាទិកា បរមប្បិច្ឆកថា អាគតា. ចតុបច្ចយសន្តោសភាវនារាមតាទីបកន្តិ ចីវរាទីសុ ចតូសុ បច្ចយេសុ សន្តោសស្ស, ភាវនារាមតាយ ច បកាសកំ.

លព្ភតីតិ លាភោ. តេនាហ ‘‘ចត្តារោ បច្ចយា’’តិ. មហាបរិវារេតិ វិបុលបរិវារេ. បិណ្ឌបាតំ តាវ ទេន្តា ពុទ្ធបូជាបត្តចីវរាទីនិ តស្ស បរិវារានិ កត្វា ទេន្តិ, តថា ចីវរាទិទានេបិ. ពាហុល្លិកបិណ្ឌបាតិកាតិ បិណ្ឌបាតិកា ហុត្វា បច្ចយពាហុល្លិកា. វទន្តីតិ បុរិមទិវសេ ភិក្ខាយ អាហិណ្ឌនកាលេ យថាសុតំ វទន្តិ. និច្ចព្យាវដោ ឧបាសកាទីនំ សង្គណ្ហនេ.

តស្សាតិ គណស្ស. សោតិ គណបលិពោធោ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន គណវាចកស្ស បរិយេសនម្បិ លហុកមេវ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘យោជនតោ បរំ អគន្ត្វា’’តិ. អត្តនោ កម្មន្តិ សមណធម្មមាហ.

កតាកតេតិ កតេ ច អកតេ ច កម្មេ ជាននវសេន ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិតព្ពំ, កតាកតេតិ វា អប្បកេ ច មហន្តេ ច កតេ, យថា ‘‘ផលាផលេ’’តិ. សចេ ពហុំ អវសិដ្ឋន្តិ សម្ពន្ធោ. ភារហារា សង្ឃកិច្ចបរិណាយកា.

បព្ពជ្ជាបេក្ខោតិ សីហឡទីបេ កិរ កុលទារកានំ បព្ពជ្ជា អាវាហវិវាហសទិសា, តស្មា តំ បរិច្ឆិន្នទិវសំ អតិក្កមេតុំ ន សក្កា. ‘‘សចេ តំ អលភន្តោ ន សក្កោតិ អធិវាសេតុ’’ន្តិអាទិនា សមាបនេន បលិពោធុបច្ឆេទោ វុត្តោ, ព្យតិរេកតោ បន ‘‘សចេ តំ អលភន្តោ សក្កោតិ អធិវាសេតុំ, អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមណធម្មោវ កាតព្ពោ’’តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោតិ សង្គហណេន បលិពោធុបច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

តថាតិ យថា ឧបជ្ឈាយោ គិលានោ យាវជីវំ ឧបដ្ឋាតព្ពោ, តថា ឧបសម្បាទិតអន្តេវាសិកោ អត្តនោ កម្មវាចំ វត្វា ឧបសម្បាទិតោ.

យោ កោចិ រោគោតិ មូលភូតោ, អនុពន្ធោ វា អត្តនោ ឧប្បន្នោ. អនមតគ្គេតិ អនុ អនុ អមតគ្គេ អនាទិមតិ.

‘‘គន្ថោ’’តិ ឥមិនា គន្ថបលិពោធោ ឥធ វុត្តោតិ អាហ ‘‘បរិយត្តិហរណ’’ន្តិ. សជ្ឈាយាទីហីតិ សជ្ឈាយធារណបរិចយបុច្ឆាទីហិ. ឥតរស្សាតិ អព្យាវដស្ស. យស្ស គន្ថធុរំ វិស្សជ្ជេត្វា ឋិតស្សាបិ គន្ថោ វត្តតេវ, ន តស្ស គន្ថោ បលិពោធោ. យថា តម្ហិ តម្ហិ វត្ថុម្ហិ អាគតត្ថេរានំ, នាបិ សព្ពេន សព្ពំ អគន្ថបសុតស្ស. មជ្ឈិមបណ្ណាសកោ អាគច្ឆតិ, សុត្តបទេសានំ វារានញ្ច សទិសតាយ ព្យាមុយ្ហនតោ. បុន ន ឱលោកេស្សាមីតិ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា គន្ថធុរំ វិស្សជ្ជេមីតិ អត្ថោ.

គាមវាសិកត្ថេរេហីតិ អនុរាធបុរវាសីហិ. អនុគ្គហេត្វាតិ អគ្គហេត្វា តត្ថ បរិចយំ អកត្វា. បញ្ចនិកាយមណ្ឌលេតិ ទីឃាគមាទិកេ បញ្ចបិ និកាយេ សិក្ខិតបរិសាយ. បរិវត្តេស្សាមីតិ វណ្ណយិស្សាមិ. សុវណ្ណភេរិន្តិ សេដ្ឋភេរិំ. កតមាចរិយានំ ឧគ្គហោតិ កតមេសំ អាចរិយានំ ឧគ្គហោ, កេន បរិវត្តីយតីតិ អធិប្បាយោ. អាចរិយមគ្គោតិ អាចរិយានំ កថាមគ្គោ. អត្តនោ អាចរិយានន្តិ អត្តនោ កថេតុំ យុត្តានំ អាចរិយានំ. សុវិនិច្ឆិតា សព្ពា តិបិដកបរិយត្តិ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ សព្ពបរិយត្តិកោ, តេបិដកោតិ អត្ថោ. បីឋេ និសិន្នោ តតោ ឱតរិត្វា ភូមិយំ តដ្ដិកាយ និសីទិត្វា. គតកស្សាតិ បដិបត្តិគមនេន គតស្ស ទិដ្ឋសច្ចស្ស. ចីវរំ បារុបិត្វាតិ អាចរិយស្ស អបចិតិទស្សនត្ថំ បរិមណ្ឌលំ ចីវរំ បារុបិត្វា. សាឋេយ្យាភាវតោ ឧជុ. ការណាការណស្ស អាជាននតោ អាជានីយោ.

បោថុជ្ជនិកាតិ បុថុជ្ជនេ ភវា. ទុប្បរិហារា ពហុបរិស្សយតាយ. តថា ហិស្សា ឧត្តានសេយ្យកទារកោ, តរុណសស្សញ្ច និទស្សិតំ. វិបស្សនាយ បលិពោធោ សមថយានិកស្ស, ន វិបស្សនាយានិកស្ស. យេភុយ្យេន ហិ ឈានលាភី សមថយានិកោវ ហោតិ វិបស្សនាសុខតោ. ឥតរេនាតិ សមថត្ថិកេន. អវសេសា នវ បលិពោធា.

កម្មដ្ឋានទាយកវណ្ណនា

៤២. កម្មដ្ឋានេ និយុត្តោ កម្មដ្ឋានិកោ, ភាវនមនុយុញ្ជន្តោ. តេន កម្មដ្ឋានិកេន. បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ សព្ពេ ភិក្ខូ’’តិ ឯវំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. សហវាសីនំ ភិក្ខូនំ. មុទុចិត្តតន្តិ អត្តនិ មុទុចិត្តតំ ជនេតិ, អយញ្ច សហវាសីនំ ចិត្តមទ្ទវជននាទិអត្ថោ ‘‘មនុស្សានំ បិយោ ហោតី’’តិអាទិនយប្បវត្តេន មេត្តានិសំសសុត្តេន (អ. និ. ១១.១៥; បដិ. ម. ២.២២; មិ. ប. ៤.៤.៦) ទីបេតព្ពោ. អនោលីនវុត្តិកោ ហោតិ សម្មាបដិបត្តិយំ. ទិព្ពានិបិ អារម្មណានិ បគេវ ឥតរានិ. សព្ពត្ថ សព្ពស្មិំ សមណករណីយេ, សព្ពស្មិំ វា កម្មដ្ឋានានុយោគេ. បុព្ពាសេវនវសេន អត្ថយិតព្ពំ. យោគស្ស ភាវនាយ អនុយុញ្ជនំ យោគានុយោគោ, តទេវ ករណីយដ្ឋេន កម្មំ, តស្ស យោគានុយោគកម្មស្ស ឋានំ និប្ផត្តិហេតុ.

និច្ចំ បរិហរិតព្ពត្តាតិ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ វិយ ឯកទាវ អននុយុញ្ជិត្វា សព្ពកាលំ បរិហរណីយត្តា អនុយុញ្ជិតព្ពត្តា. ឯវមាទិគុណសមន្នាគតន្តិ បិយភាវាទីហិ គុណេហិ សម្បន្នំ. កល្យាណមិត្តោ ហិ សទ្ធាសម្បន្នោ ហោតិ សីលសម្បន្នោ សុតសម្បន្នោ ចាគសម្បន្នោ វីរិយសម្បន្នោ សតិសម្បន្នោ សមាធិសម្បន្នោ បញ្ញាសម្បន្នោ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ, កម្មផលញ្ច, តេន សម្មាសម្ពោធិយា ហេតុភូតំ សត្តេសុ ហិតេសិតំ ន បរិច្ចជតិ. សីលសម្បត្តិយា សត្តានំ បិយោ ហោតិ គរុ ភាវនីយោ ចោទកោ បាបគរហី វត្តា វចនក្ខមោ, សុតសម្បត្តិយា សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិបដិសំយុត្តានំ គម្ភីរានំ កថានំ កត្តា ហោតិ, ចាគសម្បត្តិយា អប្បិច្ឆោ ហោតិ សន្តុដ្ឋោ បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ, វីរិយសម្បត្តិយា អារទ្ធវីរិយោ ហោតិ អត្តហិតបរហិតបដិបត្តិយំ, សតិសម្បត្តិយា ឧបដ្ឋិតស្សតិ ហោតិ, សមាធិសម្បត្តិយា អវិក្ខិត្តោ សមាហិតចិត្តោ, បញ្ញាសម្បត្តិយា អវិបរីតំ បជានាតិ. សោ សតិយា កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្នេសមានោ បញ្ញាយ សត្តានំ ហិតាហិតំ យថាភូតំ ជានិត្វា សមាធិនា តត្ថ ឯកគ្គចិត្តោ ហុត្វា វីរិយេន សត្តេ អហិតំ និសេធេត្វា ហិតេ និយោជេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បិយោ…បេ… និយោជកោតិ ឯវមាទិគុណសមន្នាគត’’ន្តិ.

តំ បន កល្យាណមិត្តំ បរមុក្កំសគតំ ទស្សេតុំ ‘‘មមំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ការកភាវំ យោគកម្មស្ស. បកាសេតិ អត្តានំ បដិបត្តិយា អមោឃភាវទស្សនេន សមុត្តេជនាយ, សម្បហំសនាយ ច, ននុ កថេសិ បវេណិបាលនត្ថន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវរូបោតិ បេសលោ ហុត្វា ពហុស្សុតោ. តន្តិធរោតិ សុត្តធរោ តត្ថ កេហិចិបិ អសំហីរោ. វំសានុរក្ខកោតិ ពុទ្ធានុពុទ្ធវំសស្ស អនុរក្ខកោ. បវេណិបាលកោតិ បវេណិយា អាចរិយុគ្គហណស្ស អនុបាលកោ. អាចរិយមតិកោតិ អាចរិយមតិយំ និយុត្តោ តស្សា អនតិវត្តនតោ. ន អត្តនោមតិំ បកាសេតិ កថេតីតិ ន អត្តនោមតិកោ, អត្តនោ មតិំ បគ្គយ្ហ វត្តា ន ហោតីតិ អត្ថោ.

‘‘បុព្ពេ វុត្តខីណាសវាទយោ’’តិអាទិ ឯកច្ចខីណាសវតោ ពហុស្សុតោវ កម្មដ្ឋានទានេ សេយ្យោតិ ទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. តត្ថ បុព្ពេ វុត្តខីណាសវាទយោតិ ‘‘យំ កម្មដ្ឋានំ គហេតុកាមោ’’តិអាទិនា វុត្តខីណាសវាទិកា. ឧគ្គហបរិបុច្ឆានំ វិសោធិតត្តាតិ ឧគ្គហេតព្ពតោ ‘‘ឧគ្គហោ’’តិ លទ្ធនាមាយ កម្មដ្ឋានុបការាយ បាឡិយា, តទត្ថំ បរិបុច្ឆនតោ ‘‘បរិបុច្ឆា’’តិ លទ្ធសមញ្ញាយ អត្ថសំវណ្ណនាយ ច វិសេសតោ សោធិតត្តា និគ្គុម្ពំ និជ្ជដំ កត្វា គហិតត្តា. ឥតោ ចិតោ ច សុត្តញ្ច ការណញ្ច សល្លក្ខេត្វាតិ បញ្ចសុបិ និកាយេសុ ឥតោ ចិតោ ច តស្ស តស្ស កម្មដ្ឋានស្ស អនុរូបំ សុត្តបទញ្ចេវ សុត្តានុគតំ យុត្តិញ្ច សុដ្ឋុ ឧបលក្ខេត្វា. សប្បាយាសប្បាយំ យោជេត្វាតិ យស្ស កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខតិ, តស្ស ឧបការានុបការំ យុត្តិំ មគ្គនេន យោជេត្វា, សមាទាយ វា សម្មទេវ ហទយេ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. មហាមគ្គំ ទស្សេន្តោតិ កម្មដ្ឋានវិធិំ មហាមគ្គំ កត្វា ទស្សេន្តោ.

សព្ពត្ថាតិ តត្ថ តត្ថ វិហារេ. វត្តបដិបត្តិំ កុរុមានេនាតិ បវិដ្ឋកាលេ អាគន្តុកវត្តំ, និក្ខមនកាលេ គមិកវត្តន្តិ យថារហំ តំ តំ វត្តំ បូរេន្តេន. សព្ពបារិហារិយតេលន្តិ សព្ពេសំ អង្គានំ, សព្ពេសំ វា ភិក្ខូនំ អត្ថាយ បរិហរិតព្ពតេលំ. ឋបេមីតិ អនុជានាបនំ. យំ តំ សម្មាវត្តំ បញ្ញត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯកទិវសំ សាយំ វិស្សជ្ជិតេនាបីតិ យោជនា. អារោចេតព្ពំ អាគមនការណំ. សប្បាយវេលា សរីរចិត្តានំ កល្លសមយោ.

ចរិយាវណ្ណនា

៤៣. សន្តានេ រាគស្ស ឧស្សន្នភាវេន ចរណំ បវត្តិ រាគចរិយា, សា សស្សតាសយាទយោ វិយ ទដ្ឋព្ពា. តថា ទោសចរិយាទយោ. សំសគ្គោ សម្បយោគារហវសេន វេទិតព្ពោ, យថា ‘‘រាគមោហចរិយា ទោសមោហចរិយា’’តិអាទិ. សន្និបាតោ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតាវសេន, យថា ‘‘រាគទោសចរិយា រាគទោសមោហចរិយា’’តិអាទិ. ឥមា ឯវ ហិ សន្ធាយ ‘‘អបរាបិ ចតស្សោ’’តិ វុត្តំ. តថាតិ យថា រាគាទីនំ, តថា សទ្ធាទីនំ សំសគ្គសន្និបាតវសេន សទ្ធាពុទ្ធិចរិយា សទ្ធាវិតក្កចរិយា ពុទ្ធិវិតក្កចរិយា សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កចរិយាតិ. ឥមា អបរាបិ ចតស្សោ. ឯវន្តិ សំសគ្គសន្និបាតវសេន. សំសគ្គន្តិ សំសជ្ជនំ មិស្សីករណំ ‘‘រាគសទ្ធាចរិយា ទោសសទ្ធាចរិយា’’តិអាទិនា. អនេកាតិ តេសដ្ឋិ, តតោ អតិរេកាបិ វា, តា បន អសម្មោហន្តេន សំយុត្តសុត្តដីកាយំ វិត្ថារតោ ទស្សិតាតិ តត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. ‘‘បកតី’’តិ ឥមិនា អសតិ បដិបក្ខភាវនាយំ តត្ថ តត្ថ សន្តានេ ចរិយាយ សភាវភូតតំ ទស្សេតិ. ឧស្សន្នតា អញ្ញធម្មេហិ រាគាទីនំ អធិកតា, យតោ រាគចរិយាទីនំ បច្ចយសមវាយេ រាគាទយោ ពលវន្តោ ហោន្តិ, អភិណ្ហញ្ច បវត្តន្តិ. តាសំ វសេនាតិ ឆន្នំ មូលចរិយានំ វសេន ឆឡេវ បុគ្គលា ហោន្តិ. អញ្ញថា អនេកបុគ្គលា សិយុំ, តថា ច សតិ អធិប្បេតត្ថសិទ្ធិ ច ន សិយាតិ អធិប្បាយោ.

សទ្ធា ពលវតី ហោតិ រាគុស្សន្នេ សន្តានេ តទនុគុណស្ស ធម្មស្ស និយោគតោ អធិកភាវសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘រាគស្ស អាសន្នគុណត្តា’’តិ, សិនេហបរិយេសនាបរិច្ចជនេហិ សភាគធម្មត្តាតិ អត្ថោ. សភាគោ ហិ ទូរេបិ អាសន្នេយេវាតិ សភាគតាលក្ខណមិធ អាសន្នគ្គហណំ. តត្ថ សទ្ធាយ សិនិយ្ហនំ បសាទវសេន អកាលុស្សិយំ អលូខតា, រាគស្ស បន រញ្ជនវសេន. សទ្ធាយ បរិយេសនំ អធិមុច្ចនវសេន តន្និន្នតា, រាគស្ស តណ្ហាយនវសេន. សទ្ធាយ អបរិច្ចជនំ ឱកប្បនវសេន អនុបក្ខន្ទនំ, រាគស្ស អភិសង្គវសេនាតិ ឯវំ ភិន្នសភាវានម្បិ តេសំ យថា អលូខតាទិសាមញ្ញេន សភាគតា, ឯវំ តំសមង្គីនម្បិ បុគ្គលានន្តិ អាហ ‘‘រាគចរិតស្ស សទ្ធាចរិតោ សភាគោ’’តិ.

បញ្ញា ពលវតី ហោតិ ទោសុស្សន្នេ សន្តានេ តទនុគុណស្ស ធម្មស្ស និយោគតោ អធិកភាវសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘ទោសស្ស អាសន្នគុណត្តា’’តិ, អនល្លីយនបរិយេសនបរិវជ្ជនេហិ សភាគធម្មត្តាតិ អត្ថោ. តត្ថ បញ្ញាយ អារម្មណស្ស អនល្លីយនំ តស្ស យថាសភាវាវពោធវសេន វិសំសដ្ឋតា, ទោសស្ស បន ព្យាបជ្ជនវសេន. បញ្ញាយ បរិយេសនំ យថាភូតទោសបវិចយោ, ទោសស្ស អភូតទោសនិជិគីសា. បញ្ញាយ បរិវជ្ជនំ និព្ពិន្ទនាទិវសេន ញាណុត្រាសោ, ទោសស្ស អហិតាធានវសេន ឆឌ្ឌនន្តិ ឯវំ ភិន្នសភាវានម្បិ តេសំ យថា អនល្លីយនាទិសាមញ្ញេន សភាគតា, ឯវំ តំសមង្គីនម្បិ បុគ្គលានន្តិ អាហ ‘‘ទោសចរិតស្ស ពុទ្ធិចរិតោ សភាគោ’’តិ.

អន្តរាយករា វិតក្កាតិ មិច្ឆាវិតក្កា មិច្ឆាសង្កប្បា ឧប្បជ្ជន្តិ មោហុស្សន្នេ សន្តានេ តទនុគុណស្ស ធម្មស្ស យេភុយ្យេន បវត្តិសព្ភាវតោ. តេនាហ ‘‘មោហស្ស អាសន្នលក្ខណត្តា’’តិ, អនវដ្ឋានចញ្ចលភាវេហិ សភាគធម្មត្តាតិ អត្ថោ. តត្ថ វិតក្កស្ស អនវដ្ឋានំ បរិកប្បវសេន សវិប្ផារតាយ, មោហស្ស សម្មូឡ្ហតាវសេន ព្យាកុលតាយ. តថា វិតក្កស្ស លហុបរិវិតក្កនេន តទង្គចលតាយ ចញ្ចលតា, មោហស្ស អនោគាឡ្ហតាយាតិ ឯវំ ភិន្នសភាវានម្បិ តេសំ យថា អនវដ្ឋានាទិសាមញ្ញេន សភាគតា, ឯវំ តំសមង្គីនម្បិ បុគ្គលានន្តិ អាហ ‘‘មោហចរិតស្ស វិតក្កចរិតោ សភាគោ’’តិ.

តណ្ហា រាគោយេវ សភាវតោ, តស្មា រាគចរិយាវិនិមុត្តា តណ្ហាចរិយា នត្ថីតិ អត្ថោ. តំសម្បយុត្តោតិ តេន រាគេន សម្បយុត្តោ, ទោសាទយោ វិយ តេន វិប្បយុត្តោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តទុភយន្តិ តណ្ហាមានទ្វយំ. នាតិវត្តតីតិ សភាវតោ, សម្បយោគវសេន ច ន អតិក្កមិត្វា វដ្ដតិ. កាមញ្ចេត្ថ យថា រាគទោសេហិ សម្បយោគវសេន សហ វត្តមានស្សបិ មោហស្ស ឧស្សន្នតាវសេន វិសុំ ចរិយាភាវោ, ន កេវលំ មោហស្សេវ, តថា សទ្ធាពុទ្ធិវិតក្កានំ. ឯវំ រាគេន សតិបិ សម្បយោគេ មានស្សាបិ វិសុំ ចរិយាភាវោ យុត្តោ សិយា, ឯវំ សន្តេបិ រាគបដិឃមានទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាវិជ្ជានំ វិយ អនុសយដ្ឋោ ឥមេសំ រាគាទីនំយេវ អាវេណិកោ ចរិយដ្ឋោតិ, នត្ថេវ មានចរិយា. យតោ ចរិយា ‘‘បកតី’’តិ វុត្តា. បកតិ ច សភាវោតិ. ឯតេនេវ ទិដ្ឋិយាបិ វិសុំ ចរិយាភាវាភាវោ សំវណ្ណិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បន មោហចរិយន្តោគធាវ ទិដ្ឋិចរិយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘មោហនិទានត្តា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ច-សទ្ទេន សម្បយោគំ សមុច្ចិនោតិ មោហនិទានត្តា, មោហសម្បយុត្តត្តា ចាតិ.

៤៤. កិំ សប្បាយន្តិ កីទិសំ សេនាសនាទិសប្បាយំ. បុព្ពាចិណ្ណំ បុរិមជាតីសុ អាចរិតំ. ឯកច្ចេតិ ឧបតិស្សត្ថេរំ សន្ធាយាហ. តេន ហិ វិមុត្តិមគ្គេ តថា វុត្តំ. បុព្ពេ កិរាតិ កិរ-សទ្ទោ អរុចិសូចនត្ថោ. ឥដ្ឋប្បយោគោ មនាបកិរិយា. សុភកម្មពហុលោ យេភុយ្យេន សោភនកម្មការី. ន សព្ពេ រាគចរិតា ឯវ ហោន្តិ, អលុទ្ធានម្បិ បុព្ពេ ឥដ្ឋប្បយោគសុភកម្មពហុលតាសម្ភវតោ, សគ្គា ចវិត្វា ឥធូបបត្តិសម្ភវតោ ច. ឯតេន អសតិ បុព្ពហេតុនិយាមេ យថាវុត្តការណមត្តេន ន តេសំ លុទ្ធតា, លុទ្ធភាវហេតុកា ច រាគចរិយាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.

ឥតរេតិ ឆេទនាទិកម្មពហុលា និរយាទិតោ ឥធូបបន្នា ច ន សព្ពេ ទោសមោហចរិតា ឯវ ហោន្តីតិ យោជនា. ឥធាបិ យថាវុត្តការណស្ស កោធនភាវេ, មូឡ្ហភាវេ ច អនេកន្តិកត្តា ទោសមោហចរិតតាយបិ អនេកំសិកតា វេទិតព្ពា. ធាតូនំ ឧស្សទនិយមោ យទិ បមាណតោ, សោ នត្ថិ, អថ សាមត្ថិយតោ, សោបិ ឯកំសិកោ ន ឧបលព្ភតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថាវុត្តេនេវ នយេន ឧស្សទនិយមោ នាម នត្ថី’’តិ. តត្ថ យថាវុត្តេនេវាតិ ‘‘ទ្វិន្នំ បន ធាតូន’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការេនេវ. ទោសនិយមេតិ សេម្ហាទិទោសាធិកតាយ រាគាទិចរិតោ ហោតីតិ ទោសវសេន ចរិយានិយមេ ‘‘សេម្ហាធិកោ រាគចរិតោ’’តិ វត្វា បុន ‘‘សេម្ហាធិកោ មោហចរិតោ’’តិ, ‘‘វាតាធិកោ មោហចរិតោ’’តិ វត្វា បុន ‘‘វាតាធិកោ រាគចរិតោ’’តិ ច វុត្តត្តា តម្បិ ទោសវសេន និយមវចនំ បុព្ពាបរវិរុទ្ធមេវ. អបរិច្ឆិន្នវចនន្តិ បរិច្ឆេទការិកាយ បញ្ញាយ ន បរិច្ឆិន្ទិត្វា វុត្តវចនំ, អនុបបរិក្ខិតវចនន្តិ អត្ថោ.

ឧស្សទកិត្តនេតិ វិបាកកថាយំ គហិតឧស្សទកិត្តនេ. បុព្ពហេតុនិយាមេនាតិ បុរិមភវេ បវត្តលោភាទិហេតុនិយាមេន. និយាមោតិ ច តេសំយេវ លោភាទីនំ បដិនិយតោ លុព្ភនាទិសភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. លោភោ ឧស្សទោ ឯតេសន្តិ លោភុស្សទា, ឧស្សន្នលោភា, លោភាធិកាតិ អត្ថោ. អមោហុស្សទា ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន យេ ឥមេ លោភុស្សទតាទីនំ បច្ចេកំ វោមិស្សតោ ច ចុទ្ទស បភេទា ឥច្ឆិតា, តេ អនវសេសតោ សម្បិណ្ឌេតិ យថាវុត្តេសុ ឆស្វេវ តេសំ អន្តោគធត្តា. ផលភូតា ចេត្ថ លោភុស្សទតាទយោ ទដ្ឋព្ពា.

ឥទានិ តំ នេសំ លោភុស្សទតាទីនំ បច្ចេកំ វោមិស្សកតាទិំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. កម្មាយូហនក្ខណេតិ កម្មករណវេលាយំ. លោភោ ពលវាតិ លោភោ តជ្ជាយ បច្ចយសាមគ្គិយា សាមត្ថិយតោ អធិកោ ហោតិ. អលោភោ មន្ទោតិ តប្បដិបក្ខោ អលោភោ ទុព្ពលោ. កថំ បនេតេ លោភាលោភា អញ្ញមញ្ញំ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា ឯកក្ខណេ បវត្តន្តីតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘ឯកក្ខណេ បវត្តន្តី’’តិ. និកន្តិក្ខណំ បន អាយូហនបក្ខិយមេវ កត្វា ឯវំ វុត្តំ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. បរិយាទាតុន្តិ អភិភវិតុំ ន សក្កោតិ. យោ ហិ ‘‘ឯវំសុន្ទរំ ឯវំវិបុលំ ឯវំមហគ្ឃញ្ច ន សក្កា ទាតុ’’ន្តិអាទិនា អមុត្តចាគតាទិវសេន បវត្តាយ ចេតនាយ សម្បយុត្តោ អលោភោ, សោ សម្មទេវ លោភំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ. ទោសមោហានំ អនុប្បត្តិយា, តាទិសបច្ចយលាភេន ច អទោសាមោហា ពលវន្តោ. តស្មាតិ លោភាទោសាមោហានំ ពលវភាវតោ, អលោភទោសមោហានញ្ច ទុព្ពលភាវតោតិ វុត្តមេវ ការណំ បច្ចាមសតិ. សោតិ តំសមង្គីបុគ្គលោ. តេន កម្មេនាតិ តេន លោភាទិឧបនិស្សយវតា កុសលកម្មុនា. សុខសីលោតិ សខិលោ. តមេវត្ថំ ‘‘អក្កោធនោ’’តិ បរិយាយេន វទតិ.

បុរិមនយេនេវាតិ បុព្ពេ វុត្តនយានុសារេន មន្ទា អលោភាទោសា លោភទោសេ បរិយាទាតុំ ន សក្កោន្តិ, អមោហោ បន ពលវា មោហំ បរិយាទាតុំ សក្កោតីតិ ឯវំ តត្ថ តត្ថ វារេ យថារហំ អតិទេសត្ថោ វេទិតព្ពោ. ទុដ្ឋោតិ កោធនោ. ទន្ធោតិ មន្ទបញ្ញោ. សីលកោតិ សុខសីលោ.

ឯត្ថ ច លោភវសេន, ទោសមោហលោភទោសលោភមោហទោសមោហលោភទោសមោហវសេនាតិ តយោ ឯកកា, តយោ ទុកា, ឯកោ តិកោតិ លោភាទិឧស្សទវសេន អកុសលបក្ខេយេវ សត្ត វារា, តថា កុសលបក្ខេ អលោភាទិឧស្សទវសេនាតិ ចុទ្ទស វារា លព្ភន្តិ. តត្ថ អលោភទោសាមោហា, អលោភាទោសមោហា, អលោភទោសមោហា ពលវន្តោតិ អាគតេហិ កុសលបក្ខេ តតិយទុតិយបឋមវារេហិ ទោសុស្សទមោហុស្សទទោសមោហុស្សទវារា គហិតា ឯវ ហោន្តិ, តថា អកុសលបក្ខេ លោភាទោសមោហា, លោភទោសាមោហា, លោភាទោសាមោហា ពលវន្តោតិ អាគតេហិ តតិយទុតិយបឋមវារេហិ អទោសុស្សទអមោហុស្សទអទោសាមោហុស្សទវារា គហិតា ឯវាតិ អកុសលកុសលបក្ខេសុ តយោ តយោ វារេ អន្តោគធេ កត្វា អដ្ឋេវ វារា ទស្សិតា. យេ បន ឧភយេសំ មិស្សតាវសេន លោភាលោភុស្សទវារាទយោ អបរេ ឯកូនបញ្ញាស វារា ទស្សេតព្ពា, តេ អលព្ភនតោ ឯវ ន ទស្សិតា. ន ហិ ឯកស្មិំ សន្តានេ អន្តរេន អវត្ថន្តរំ ‘‘លោភោ ច ពលវា, អលោភោ ចា’’តិអាទិ យុជ្ជតីតិ, បដិបក្ខវសេន វា ហិ ឯតេសំ ពលវទុព្ពលភាវោ, សហជាតធម្មវសេន វា. តត្ថ លោភស្ស តាវ បដិបក្ខវសេន អលោភេន អនធិភូតតាយ ពលវភាវោ, តថា ទោសមោហានំ អទោសាមោហេហិ. អលោភាទីនំ បន លោភាទិអភិភវនតោ, សព្ពេសញ្ច សមានជាតិយមភិភុយ្យ បវត្តិវសេន សហជាតធម្មតោ ពលវភាវោ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘លោភោ ពលវា អលោភោ មន្ទោ, អទោសាមោហា ពលវន្តោ ទោសមោហា មន្ទា’’តិ. សោ ច នេសំ មន្ទពលវភាវោ បុរិមូបនិស្សយតោ តថា អាសយស្ស បរិភាវិតតាយ វេទិតព្ពោ.

យោ លុទ្ធោតិ វុត្តោតិ យោ ឧស្សទកិត្តនេ ‘‘លុទ្ធោ’’តិ វុត្តោ, អយំ ឥធ ចរិយាវិចារេ ‘‘រាគចរិតោ’’តិ វេទិតព្ពោ. ទុដ្ឋទន្ធាតិ ‘‘ទុដ្ឋោ, ទន្ធោ’’តិ ច វុត្តា យថាក្កមំ ទោសមោហចរិតា. បញ្ញវាតិ សាតិសយំ សប្បញ្ញោ. យតោ សទ្ធាវិតក្កេសុ វិជ្ជមានេសុបិ ពុទ្ធិចរិតោតិ វុច្ចតិ. អលោភាទោសានំ ពលវភាវោ សទ្ធូបនិស្សយតាយ វិនា ន ហោតីតិ អាហ ‘‘អលុទ្ធអទុដ្ឋា បសន្នបកតិតាយ សទ្ធាចរិតា’’តិ.

អយញ្ច នយោ សាធារណតោ វុត្តោតិ និព្ពត្តិតបុព្ពហេតុនិយាមវសេនេវ ពុទ្ធិចរិតាទិកេបិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អមោហបរិវារេនាតិ អមោហបរិក្ខិត្តេន, ឧបនិស្សយតោ សម្បយោគតោ ច បញ្ញាយ អភិសង្ខតេនាតិ អត្ថោ. សេសបទត្តយេបិ ឯសេវ នយោ. លោភាទិនា វោមិស្សបរិវារេនាតិ ឯត្ថ លោភមោហាទិនា អញ្ញមញ្ញអវិរុទ្ធវោមិស្សបរិវារេនាតិ អត្ថោ. អវិរោធោ ច យុគគ្គាហវសេន អប្បវត្តិយា វេទិតព្ពោ. តថា ហិ សទ្ធានុសារិធម្មានុសារិគោត្តានិ អញ្ញមញ្ញម្បិ ភិន្នសភាវានេវ. ឯកំសេន ច មិស្សកចរិយាបិ សម្បដិច្ឆិតព្ពា បុព្ពហេតុនិយាមេន ចរិយាសិទ្ធិតោ. តថា ចេវ ឧស្សទកិត្តនំ បវត្តំ យថារហំ លោភាលោភាទីនំ វិបាកស្ស បច្ចយភាវតោ. តេនាហ បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.២៣២) –

‘‘គតិសម្បត្តិយា ញាណសម្បយុត្តេ កតមេសំ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ? កុសលកម្មស្ស ជវនក្ខណេ តយោ ហេតូ កុសលា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ កុសលមូលបច្ចយាបិ សង្ខារា. និកន្តិក្ខណេ ទ្វេ ហេតូ អកុសលា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ អកុសលមូលបច្ចយាបិ សង្ខារា. បដិសន្ធិក្ខណេ តយោ ហេតូ អព្យាកតា តស្មិំ ខណេ ជាតចេតនាយ សហជាតបច្ចយា ហោន្តិ, តេន វុច្ចតិ នាមរូបបច្ចយាបិ វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយាបិ នាមរូប’’ន្តិ –

អាទិ. បុព្ពហេតុនិយាមេន ច យថា តិហេតុកស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ, ន តថា ទុហេតុកស្ស. យថា ច ទុហេតុកស្ស ឥតិកត្តព្ពតា នេបក្កំ, ន តថា អហេតុកស្ស. ឯវំ លោភុស្សទាទយោ បុគ្គលា រាគចរិតាទយោ ហោន្តីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពន្តិ. យថាវុត្តមត្ថំ និគមវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ លោភាទីសូ’’តិអាទិ វុត្តំ.

៤៥. តត្រាតិ តស្មិំ បុច្ឆាវចនេ. នយោតិ ជានននយោ. បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វុត្តោបិ អត្ថោ ធម្មមុខេនេវ បញ្ញាយតីតិ ធម្មាធិដ្ឋានេនាហ ‘‘ចរិយាយោ វិភាវយេ’’តិ. បកតិគមនេនាតិ អកិត្តិមេន សភាវគមនេន. ចាតុរិយេនាតិ ចាតុរភាវេន សិង្គារេន. ឧក្កុដិកន្តិ អសម្ផុដ្ឋមជ្ឈំ. ខណន្តោ វិយាតិ ភូមិំ ខណន្តោ វិយ. អនុកឌ្ឍិតន្តិ បាទនិក្ខេបសមយេ កឌ្ឍន្តោ វិយ បាទំ និក្ខិបតិ. តេនស្ស បទំ អនុកឌ្ឍិតំ បច្ឆតោ អញ្ឆិតំ ហោតិ. បរិព្យាកុលាយាតិ បរិតោ អាលុឡិតាយ. ឆម្ភិតោ វិយាតិ វិត្ថាយន្តោ វិយ. ភីតោ វិយាតិ កេចិ. សហសានុបីឡិតន្តិ អគ្គបាទេន, បណ្ហិយា ច សហសាវ សន្និរុជ្ឈិតំ. វិវដ្ដច្ឆទស្សាតិ វិនិវដ្ដច្ឆទនស្ស បហីនកិលេសស្ស. ឥទមីទិសំ បទន្តិ ភគវតោ បទំ ទិស្វា វទតិ.

បាសាទិកន្តិ បសាទាវហំ. មធុរាការន្តិ ឥដ្ឋាការំ. ថទ្ធាការន្តិ ថម្ភិតាការំ. អតរមានោតិ នតរមានោ, សណិកន្តិ អត្ថោ. សមោធាយាតិ សម្មទេវ ឱធាយ អវិក្ខិបិត្វា. និបជ្ជិត្វាតិ កាយបសារណលក្ខណាយ និបជ្ជាយ សេយ្យាយ និបជ្ជិត្វា សយតិ និទ្ទាយតិ. បក្ខិត្តកាយោតិ អវក្ខិត្តកាយោ អវសោ វិយ សហសា បតិតកាយោ. ទុស្សណ្ឋានន្តិ វិរូបសន្និវេសំ. វិក្ខិត្តកាយោតិ ឥតោ ចិតោ ច ខិត្តអង្គបច្ចង្គោ.

សម្បរិវត្តកន្តិ សម្បរិវត្តិត្វា. អាលោឡយមានោ វាលិកាកចវរានិ អាកុលយន្តោ.

និបុណមធុរសមសក្កច្ចការីតិ សុកោសល្លំ សុន្ទរំ អវិសមំ សាភិសង្ខារញ្ច ករណសីលោ. គាឡ្ហថទ្ធវិសមការីតិ ថិរំ អសិថិលំ វិសមញ្ច ករណសីលោ. អបរិច្ឆិន្នំ អបរិនិដ្ឋិតំ.

មុខបូរកន្តិ មុខស្ស បូរណំ មហន្តំ. អរសបដិសំវេទីតិ នរសបដិសំវេទី. ភាជនេ ឆឌ្ឌេន្តោតិ ភោជនភាជនេ សិត្ថានិ ឆឌ្ឌេន្តោ. មុខំ មក្ខេន្តោតិ ពហិមុខំ មក្ខេន្តោ.

កិលន្តរូបោ វិយាតិ តស្ស អសហនេន ខេទប្បត្តោ វិយ. អញ្ញាណុបេក្ខាយាតិ អញ្ញាណភូតាយ ឧបេក្ខាយ. អញ្ញាណសង្ខាតាយ ឧបេក្ខាយាតិ កេចិ.

មាយាទីសុ សន្តទោសបដិច្ឆទនលក្ខណា មាយា. អសន្តគុណបកាសនលក្ខណំ សាឋេយ្យំ. ឧន្នតិលក្ខណោ មានោ. អសន្តគុណសម្ភាវនាមុខេន បដិគ្គហណេ អមត្តញ្ញុតាលក្ខណា បាបិច្ឆតា. សន្តគុណសម្ភាវនាមុខេន បដិគ្គហណេ អមត្តញ្ញុតាលក្ខណា មហិច្ឆតា. សកលាភេន អសន្តុស្សនលក្ខណា អសន្តុដ្ឋិតា. វិជ្ឈនដ្ឋេន សិង្គំ, សិង្គារតានាគរិកភាវសង្ខាតំ កិលេសសិង្គំ. អត្តនោ សរីរស្ស, ចីវរាទិបរិក្ខារស្ស ច មណ្ឌនវសេន បវត្តំ លោលុប្បំ ចាបល្យំ. ឯវមាទយោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អហិរិកានោត្តប្បមទប្បមាទាទយោ សង្គយ្ហន្តិ.

បរាបរាធស្ស ឧបនយ្ហនលក្ខណោ ឧបនាហោ. បរេសំ គុណមក្ខណលក្ខណោ មក្ខោ. បរស្ស គុណេ ឌំសិត្វា អបនេន្តោ វិយ យុគគ្គាហលក្ខណោ បឡាសោ. បរសម្បត្តិឧសូយនលក្ខណា ឥស្សា. អត្តសម្បត្តិនិគូហនលក្ខណំ មច្ឆរិយំ. ឥធ អាទិ-សទ្ទេន ទោវចស្សតាបាបមិត្តតាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អនុស្សាហនំ ថិនំ. អសត្តិវិឃាតោ មិទ្ធំ. ចេតសោ អវូបសមោ ឧទ្ធច្ចំ. វិប្បដិសារោ កុក្កុច្ចំ. សំសយោ វិចិកិច្ឆា. អយោនិសោ ទឡ្ហគ្គាហោ អាធានគ្គាហិតា. យថាគហិតស្ស មិច្ឆាគាហស្ស ទុព្ពិវេឋិយតា ទុប្បដិនិស្សគ្គិយតា. ឥធ អាទិ-សទ្ទេន មុដ្ឋសច្ចអសម្បជញ្ញាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

មុត្តចាគតាតិ វិស្សដ្ឋចាគតា និស្សង្គបរិច្ចាគោ. យថា មាយាទយោ, តថា បវត្តា អកុសលក្ខន្ធា, យថា អរិយានំ ទស្សនកាមតាទយោ, តថា បវត្តា កុសលក្ខន្ធា វេទិតព្ពា.

បសាទនីយដ្ឋានំ នាម វត្ថុត្តយំ. សំវេជនីយដ្ឋានានិ ជាតិអាទីនិ. កុសលានុយោគេតិ កុសលធម្មភាវនាយំ. ‘‘ឯវញ្ច ឯវញ្ច ករិស្សាមី’’តិ កិច្ចានំ រត្តិភាគេ បរិវិតក្កនំ រត្តិំ ធូមាយនា. តថាវិតក្កិតានំ តេសំ ទិវសភាគេ អនុដ្ឋានំ ទិវា បជ្ជលនា. ហុរាហុរំ ធាវនាតិ ឥតោ ចិតោ ច តត្ថ តត្ថ អារម្មណេ ចិត្តវោសគ្គោ. តេនេវាហ ‘‘ឥទំ បុរេ ចិត្តមចារិ ចារិកំ, យេនិច្ឆកំ យត្ថកាមំ យថាសុខ’’ន្តិ (ធ. ប. ៣២៦), ‘‘ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ (សំ. និ. ១.៥៥) ច.

ធម្មប្បវត្តិទស្សនាទិ ច បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយញ្ច អនាគតមេវាតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ‘‘សព្ពាការេនា’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចិ កិញ្ចិ អាគតម្បិ អត្ថេវាតិ ហិ អធិប្បាយោ. ‘‘ន សារតោ បច្ចេតព្ព’’ន្តិ វត្វា តត្ថ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘រាគចរិតស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. អប្បមាទវិហារិនោតិ តត្ថ វិនិធាយ ភាវំ បដិបជ្ជនេន អប្បមាទការិនោ. ភិន្នលក្ខណា ឥរិយាបថាទយោតិ ចាតុរិយេន អចាតុរិយេន សណិកំ, សហសា ច គមនាទយោ. ន ឧបបជ្ជន្តីតិ ន យុជ្ជន្តិ. បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពន្តិ ធម្មប្បវត្តិអាទិំ បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពំ.

៤៦. សប្បាយំ ហិតំ, កិលេសវិឃាតីតិ អត្ថោ. អធោតវេទិកន្តិ អបរិសុទ្ធបរិក្ខេបវេទិកំ. ភូមដ្ឋកន្តិ ភូមិតលេយេវ ឧដ្ឋាបិតំ ឧបរិមតលរហិតំ. ឯកតោ ឱនតស្ស បព្ពតបាទស្ស ហេដ្ឋាភាគោ អកតភិត្តិភូមិបរិកម្មោ អកតបព្ភារោ. ជតុកាភរិតន្តិ អធោមុខាហិ ឱលម្ពមានមុខាហិ ខុទ្ទកវគ្គុលីហិ បរិបុណ្ណំ. ឱលុគ្គវិលុគ្គន្តិ ឆិន្នភិន្នំ. ឧជ្ជង្គលំ លូខធូសរំ ឆាយូទករហិតំ. សីហព្យគ្ឃាទិភយេន សាសង្កំ. ទុរូបន្តិ វិរូបំ. ទុព្ពណ្ណន្តិ អសុន្ទរវណ្ណំ, ទុស្សណ្ឋានំ វា. ជាលាការេន កតបូវំ ជាលបូវំ. សាណិ វិយ ខរសម្ផស្សន្តិ សាណិផលកោ វិយ ទុក្ខសម្ផស្សំ. ភារិកភាវេន, អន្តរន្តរា តុន្នករណេន ច កិច្ឆបរិហរណំ. អាណិគណ្ឋិកាហតោតិ អាណិនា, គណ្ឋិយា ច ហតសោភោ. ឥទំ រាគចរិតស្ស សប្បាយំ, ឯវមស្ស កិលេសសមុទាចារោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ.

ទិសាមុខន្តិ ទិសាភិមុខំ, អព្ភោកាសាភិមុខន្តិ អធិប្បាយោ. មហាកសិណន្តិ មហន្តំ កសិណមណ្ឌលំ. សេសំ សេនាសនាទីសុ យំ វត្តព្ពំ មោហចរិតស្ស, តំ ទោសចរិតស្ស វុត្តសទិសមេវ.

វិតក្កវិធាវនស្សេវ បច្ចយោ ហោតិ យថា តំ អាយស្មតោ មេឃិយត្ថេរស្ស. ទរីមុខេតិ បព្ពតវិវរេ. បរិត្តន្តិ សុប្បសរាវមត្តំ.

បភេទបរិច្ឆេទតោ និទានបរិច្ឆេទតោ វិភាវនបរិច្ឆេទតោ សប្បាយបរិច្ឆេទតោតិ បច្ចេកំ បរិច្ឆេទ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. វិភាវនាតិ ‘‘អយំ រាគចរិតោ’’តិអាទិនា ជាននវិភាវនា. ឯកច្ចកសិណានុស្សតិដ្ឋានមត្តស្ស បសង្គេន កថិតត្តា វុត្តំ ‘‘ន ច តាវ ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ សព្ពាការេន អាវិកត’’ន្តិ.

ចត្តាលីសកម្មដ្ឋានវណ្ណនា

៤៧. សង្ខាតនិទ្ទេសតោតិ សង្ខាតានំ ‘‘ចត្តាលីសាយា’’តិ សង្ខ្យាវសេន គហិតានំ ឧទ្ទិដ្ឋានំ និទ្ទេសតោ. ‘‘ឯត្ថ ឯត្តកានិ ឧបចារជ្ឈានាវហានិ, ឯត្តកានិ អប្បនាជ្ឈានាវហានី’’តិ ឧបចារប្បនាវហតោ. ‘‘ឯត្តកានិ ឯកជ្ឈានិកានិ, ឯត្តកានិ ទុកតិកជ្ឈានិកានិ, ឯត្តកានិ សកលជ្ឈានិកានី’’តិ ឈានប្បភេទតោ. ‘‘ឯតេសុ អង្គសមតិក្កមោ, ឯតេសុ អារម្មណសមតិក្កមោ’’តិ ឯវំ សមតិក្កមតោ. ‘‘ឯត្តកានេត្ថ វឌ្ឍេតព្ពានិ, ឯត្តកានិ ន វឌ្ឍេតព្ពានី’’តិ វឌ្ឍនាវឌ្ឍនតោ. អារម្មណតោតិ សភាវធម្មនិមិត្តនវត្តព្ពវសេន, ចលិតាចលិតវសេន ច អារម្មណវិភាគតោ. ភូមិតោតិ កាមាវចរាទិភូមិវិភាគតោ. គហណតោតិ ទិដ្ឋាទិវសេន គហណវិភាគតោ. បច្ចយតោតិ អារុប្បាទីនំ យថារហំ បច្ចយភាវតោ. ចរិយានុកូលតោតិ រាគចរិយាទីនំ អនុកូលភាវតោ.

កម្មដ្ឋានានីតិ អារម្មណភាវេន យោគកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានានិ. ចតុក្កជ្ឈានិកាតិ ចតុព្ពិធរូបាវចរជ្ឈានវន្តោ, តេសំ អារម្មណភូតាតិ អត្ថោ. ចតុក្កនយវសេន ចេតំ វុត្តំ. តិកចតុក្កជ្ឈានិកេសូតិ តិកជ្ឈានិកេសុ បុរិមេសុ ព្រហ្មវិហារេសុ, ចតុក្កជ្ឈានិកេសុ អានាបានកសិណេសុ. សេសេសូតិ វុត្តាវសេសេសុ ឯកវីសតិយា កម្មដ្ឋានេសុ.

ទិព្ពចក្ខុនា ទិដ្ឋហទយរូបស្ស សត្តស្ស ចិត្តំ អាទិកម្មិកោ ចេតោបរិយញាណេន បរិច្ឆិន្ទិតុំ សក្កោតិ, ន ឥតរស្សាតិ កសិណផរណំ ចេតោបរិយញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បរសត្តានញ្ច ចេតសា ចិត្តមញ្ញាតុំ សមត្ថោ ហោតី’’តិ. ឱកាសេន បរិច្ឆិន្នត្តាតិ អត្តនោ ឋិតោកាសេន បរិច្ឆិន្នត្តា. តថា ឧគ្គហកោសល្លស្ស សម្បាទិតត្តា បរិច្ឆិន្នាការេនេវ តានិ ឧបតិដ្ឋន្តិ, តស្មា ន តត្ថ វឌ្ឍនាតិ អធិប្បាយោ. សចេ បន កោចិ វឌ្ឍេយ្យ, ន តេន កោចិ គុណោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អានិសំសាភាវា ចា’’តិ. ‘‘តេសុ បនា’’តិអាទិនា តមេវ អានិសំសាភាវំ វិវរតិ. យស្មា វឌ្ឍិតេសុ កុណបរាសិយេវ វឌ្ឍតិ, អវឌ្ឍិតេបិ កាមរាគវិក្ខម្ភនា ហោតិយេវ, តស្មា អានិសំសាភាវោ. វិភូតាតិ វិបុលារម្មណតាយ សុបាកដា, វឌ្ឍិតនិមិត្តតាយ អប្បមាណារម្មណភាវេន បរិព្យត្តាតិ អត្ថោ.

កេវលន្តិ សកលំ អនវសេសំ. ‘‘បថវិំ ឥម’’ន្តិ វចនំ ឧបដ្ឋានាការេន វុត្តំ, ន និមិត្តស្ស វឌ្ឍនេនាតិ អធិប្បាយោ. លាភិត្តាតិ សាតិសយំ លាភិតាយ, ឧក្កំសគតវសិភាវតោតិ អត្ថោ. ថេរោ ហិ បរមាយ វសិបត្តិយា អស្សមណ្ឌលេ អស្សំ សារេន្តោ វិយ យត្ថ តត្ថ និសិន្នោបិ ឋិតោបិ តំ ឈានំ សមាបជ្ជតេវ. តេនស្ស សមន្តតោ និមិត្តំ វឌ្ឍិតំ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សព្ពទិសាសូ’’តិអាទិ.

វុត្តាតិ ធម្មសង្គហេ វុត្តា. មហន្តេតិ វិបុលេ. និន្នថលាទិវសេន ហិ ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា សមន្តតោ គហណវសេន សកលសរីរេ និមិត្តំ គណ្ហន្តស្ស តំ មហន្តំ ហោតិ. មហន្តេ វា សរីរេ. អប្បកេតិ សរីរស្ស ឯកទេសេ និមិត្តំ គណ្ហាតីតិ យោជនា. អប្បកេ វា ខុទ្ទកេ ទារកសរីរេ. ឯតន្តិ អសុភនិមិត្តំ. អាទីនវន្តិ ‘‘អសុភរាសិ ឯវ វឌ្ឍតិ, ន ច កោចិ អានិសំសោ’’តិ វុត្តំ អាទីនវំ.

សេសានិបិ ន វឌ្ឍេតព្ពានីតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ ឧបបត្តិតោ វិវរិតុំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. បិចុបិណ្ឌាទិវសេន ឧបដ្ឋហន្តម្បិ និមិត្តំ វាតសង្ឃាតសន្និស្សយន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘វាតរាសិយេវ វឌ្ឍតី’’តិ. ឱកាសេន បរិច្ឆិន្នន្តិ នាសិកគ្គមុខនិមិត្តាទិឱកាសេន សបរិច្ឆេទំ. វាយោកសិណវឌ្ឍនេ វិយ ន ឯត្ថ កោចិ គុណោ, កេវលំ វាតវឌ្ឍនមេវាតិ អាហ ‘‘សាទីនវត្តា’’តិ. តេសន្តិ ព្រហ្មវិហារានំ. និមិត្តន្តិ អារម្មណំ. ន ច តេន អត្ថោ អត្ថីតិ តេន សត្តរាសិវឌ្ឍនេន បថវីកសិណាទិវឌ្ឍនេ វិយ កិញ្ចិ បយោជនំ នត្ថិ. បរិគ្គហវសេនាតិ អបរិគ្គហិតស្ស ភាវនាវិសយស្ស បរិគ្គហវសេន, ន និមិត្តវឌ្ឍនវសេន. តេនាហ ‘‘ឯកាវាសទ្វិអាវាសាទិនា’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ ព្រហ្មវិហារភាវនាយំ. យទយន្តិ យំ បដិភាគនិមិត្តំ អយំ យោគី. សីមាសម្ភេទេនេវ ហេត្ថ ឧបចារជ្ឈានុប្បត្តិ, ន និមិត្តុប្បត្តិយា. យទិ ឯវំ កថំ បរិត្តាទិអារម្មណតា ឈានស្សាតិ អាហ ‘‘បរិត្តអប្បមាណារម្មណតាបេត្ថ បរិគ្គហវសេនា’’តិ, កតិបយេ សត្តេ បរិគ្គហេត្វា បវត្តា មេត្តាទយោ បរិត្តារម្មណា, ពហុកេ អប្បមាណារម្មណាតិ អត្ថោ. អាកាសំ កសិណុគ្ឃាដិមត្តា ន វឌ្ឍេតព្ពន្តិ យោជនា. វក្ខតិ វា យំ តេន សម្ពន្ធិតព្ពំ. បរិកប្បជមេវ អារម្មណំ វឌ្ឍេតុំ សក្កា, ន ឥតរន្តិ អាហ ‘‘ន ហិ សក្កា សភាវធម្មំ វឌ្ឍេតុ’’ន្តិ. អារុប្បានំ បរិត្តអប្បមាណារម្មណតា បរិត្តកសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ, វិបុលកសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ ច បវត្តិយា វេទិតព្ពា. សេសានិ ពុទ្ធានុស្សតិអាទីនិ ទស កម្មដ្ឋានានិ. អនិមិត្តត្តាតិ បដិភាគនិមិត្តាភាវា.

បដិភាគនិមិត្តារម្មណានីតិ បដិភាគនិមិត្តភូតានិ អារម្មណានិ. សេសានិ អដ្ឋារស. សេសានិ ឆាតិ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា, អាកាសានញ្ចាយតនំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ ឥមានិ សេសានិ ឆ. វិស្សន្ទមានបុព្ពតាយ វិបុព្ពកំ. បគ្ឃរមានលោហិតតាយ លោហិតកំ. កិមីនំ បចលនេន បុឡុវកំ, ចលិតារម្មណំ វុត្តំ. វាតបានវិវរាទីហិ អន្តោបវិដ្ឋស្ស សូរិយាលោកាទិកស្ស ចលនាការោ បញ្ញាយតីតិ ឱភាសមណ្ឌលារម្មណម្បិ ចលិតារម្មណំ វុត្តំ. បុព្ពភាគេតិ បដិភាគនិមិត្តប្បវត្តិយា បុព្ពភាគេ. សន្និសិន្នមេវាតិ សន្តំ និច្ចលមេវ.

ទេវេសូតិ កាមាវចរទេវេសុ, តត្ថ អសុភានំ បដិកូលស្ស ច អាហារស្ស អភាវតោ. អស្សាសបស្សាសានំ ព្រហ្មលោកេ អភាវតោ ‘‘អានាបានស្សតិ ចា’’តិ វុត្តំ.

ទិដ្ឋេនាតិ ទិដ្ឋេន វត្ថុនា ការណភូតេន. គហេតព្ពានីតិ ឧគ្គហេតព្ពានិ, ឧប្បាទេតព្ពឧគ្គហនិមិត្តានីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពភាគេ’’តិអាទិ. តស្សាតិ កាយគតាសតិយា. ឧច្ឆុសស្សាទីនំ បត្តេសុ បចលមានវណ្ណគ្គហណមុខេន វា តស្ស គហេតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘វាយោកសិណំ ទិដ្ឋផុដ្ឋេនា’’តិ. ន អាទិកម្មិកេន គហេតព្ពានីតិ អាទិកម្មិកេន ន គហេតព្ពានិ, ភាវនារម្ភវសេន ន បដ្ឋបេតព្ពានិ, ហេដ្ឋិមេ តយោ ព្រហ្មវិហារេ, កសិណេសុ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានញ្ច អនធិគន្ត្វា សម្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា.

ឥមេសុ បន កម្មដ្ឋានេសូតិ ឯត្ថ កម្មដ្ឋានគ្គហណេន យថារហំ អារម្មណានំ, ឈានានញ្ច គហណំ វេទិតព្ពំ. សុខវិហារស្សាតិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារស្ស.

‘‘ឯកាទស កម្មដ្ឋានានិ អនុកូលានី’’តិ ឧជុវិបច្ចនីកវសេន ចេតំ វុត្តំ. ឯវំ សេសេសុបិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សព្ពញ្ចេត’’ន្តិអាទិ. អនុកូលានិ រាគវិក្ខម្ភនស្ស ឧបាយភាវតោ. អដ្ឋ អនុកូលានីតិ យោជនា. ឯវំ សេសេសុ. ឯកន្តិ ឥទំ អនុស្សតិអបេក្ខំ អនុស្សតីសុ ឯកន្តិ, ន មោហចរិតវិតក្កចរិតាបេក្ខំ តេសំ អញ្ញស្សាបិ អនុកូលស្ស អលព្ភនតោ. ‘‘សទ្ធាចរិតស្ស បុរិមា ឆ អនុស្សតិយោ’’តិ ឥទំ អតិសប្បាយវសេន វុត្តំ. ឥមស្សេវ ឧជុវិបច្ចនីកំ ឥមស្ស អតិសប្បាយន្តិ គហេតព្ពស្ស វិសេសស្ស អភាវតោ សព្ពចរិតានំ អនុកូលានិ. បរិត្តន្តិ សរាវមត្តំ, អប្បមាណន្តិ តតោ អធិកបមាណំ. បរិត្តំ វា សុប្បសរាវមត្តំ, អប្បមាណំ អធិកបមាណំ ខលមណ្ឌលាទិកសិណភាវេន បរិគ្គហិតំ.

ចត្តារោ ធម្មាតិ ចត្តារោ មនសិករណីយា ធម្មា. ឧត្តរីតិ សីលសម្បទា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយធម្មស្សវនំ, វីរិយំ; បញ្ញាតិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋានតោ ឧបរិ. អសុភាតិ អសុភភាវនា ឯកាទសសុ អសុភកម្មដ្ឋានេសុ ភាវនានុយោគា. មេត្តាតិ អនោធិសោ, ឱធិសោ វា បវត្តា មេត្តាភាវនា. អានាបានស្សតីតិ សោឡសវត្ថុកា អានាបានស្សតិសមាធិភាវនា. វិតក្កុបច្ឆេទាយាតិ មិច្ឆាវិតក្កានំ ឧបច្ឆិន្ទនត្ថាយ. អនិច្ចសញ្ញាតិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិ (អ. និ. ៣.១៣៧; ធ. ប. ២៧៧; មហានិ. ២៧) ឯវំ បវត្តា អនិច្ចានុបស្សនា. អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយាតិ ‘‘អស្មី’’តិ ឧប្បជ្ជនកស្ស នវវិធស្សាបិ មានស្ស សមុច្ឆិន្ទនាយ. ឯត្ថ ហិ ឯកស្សេវ ចត្តារោ ធម្មា ភាវេតព្ពា វុត្តា, ន ឯកស្ស ចតុចរិយតាយ. តេន វិញ្ញាយតិ ‘‘សព្ពានិបិ កម្មដ្ឋានានិ សព្ពាកុសលវិក្ខម្ភនានិ សព្ពកុសលបរិព្រូហនានី’’តិ.

ឯកស្សេវ សត្ត កម្មដ្ឋានានិ វុត្តានិ, ន ចាយស្មា រាហុលោ សព្ពចរិតោតិ អធិប្បាយោ. វចនមត្តេតិ ‘‘អសុកកម្មដ្ឋានំ អសុកចរិតស្ស អនុកូល’’ន្តិ ឯវំ វុត្តវចនមត្តេ. អធិប្បាយោតិ តថាវចនស្ស អធិប្បាយោ. សោ បន ‘‘សព្ពញ្ចេត’’ន្តិអាទិនា វិភាវិតោ ឯវ.

៤៨. ‘‘បិយោ គរូ’’តិអាទិនា (អ. និ. ៧.៣៧) វុត្តប្បការំ កល្យាណមិត្តំ. ‘‘អត្តនោ បត្តចីវរំ សយមេវ គហេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន ឧបសង្កមិត្វា. សោមនស្សមេវ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘ឯវំ ពហុបរិស្សយោយំ អត្តភាវោ ឋានេយេវ មយា និយ្យាតិតោ’’តិ. តេនាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ.

អតជ្ជនីយោតិ ន តជ្ជេតព្ពោ ន និគ្គហេតព្ពោ. ស្វាយំ អតជ្ជនីយភាវោ ទោវចស្សតាយ វា សិយា, អាចរិយេ អនិវិដ្ឋបេមតាយ វាតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុព្ពចោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. យោ ហិ អាចរិយេន តជ្ជិយមានោ កោបញ្ច ទោសញ្ច អបច្ចយញ្ច បាតុករោតិ, យោ វា ‘‘កិមស្ស សន្តិកេ វាសេនា’’តិ បក្កមតិ, អយំ ទុវិធោបិ អតជ្ជនីយោ. ធម្មេនាតិ ឱវាទានុសាសនិធម្មេន. គូឡ្ហំ គន្ថន្តិ កម្មដ្ឋានគន្ថំ, សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិសហិតំ គម្ភីរំ សុញ្ញតាបដិសំយុត្តញ្ច.

តុម្ហាកមត្ថាយាតិ វុត្តេតិ ‘‘សតបោរិសេ បបាតេ បតនេន តុម្ហាកំ កោចិ អត្ថោ ហោតី’’តិ កេនចិ វុត្តេ. ឃំសេន្តោតិ ‘‘មនុស្សកក្កេន តុម្ហាកំ កោចិ អត្ថោ’’តិ វុត្តេ ឃំសេន្តោ និរវសេសំ អត្តភាវំ ខេបេតុំ ឧស្សហេយ្យំ. ‘‘មម អស្សាសបស្សាសនិរុន្ធនេន តុម្ហាកំ កោចិ រោគវូបសមាទិកោ អត្ថោ អត្ថី’’តិ កេនចិ វុត្តេ. តីហិបិ ភិក្ខូហិ អាចរិយេ ភត្តិបវេទនមុខេន វីរិយារម្ភោ ឯវ បវេទិតោ.

៤៩. អញ្ញត្ថ បវត្តិត្វាបិ ចិត្តំ អាគម្ម យត្ថ សេតិ, សោ តស្ស អាសយោ ‘‘មិគាសយោ’’ វិយ, អាសយោ ឯវ អជ្ឈាសយោ. សោ ទុវិធោ វិបន្នោ, សម្បន្នោតិ. តត្ថ វិបន្នោ សស្សតាទិមិច្ឆាភិនិវេសនិស្សិតោ. សម្បន្នោ ទុវិធោ វដ្ដនិស្សិតោ, វិវដ្ដនិស្សិតោតិ. តេសុ វិវដ្ដនិស្សិតោ អជ្ឈាសយោ ‘‘សម្បន្នជ្ឈាសយេនា’’តិ ឥធាធិប្បេតោ. ឥទានិ នំ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘អលោភាទីនំ វសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឆហាការេហីតិ អលុព្ភនាទីហិ ឆហិ អាការេហិ. សម្បន្នជ្ឈាសយេនាតិ បុព្ពភាគិយានំ សីលសម្បទាទីនំ សាធនវសេន, លោកុត្តរានំ ឧបនិស្សយភាវេន ច សម្បន្នោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ សម្បន្នជ្ឈាសយោ, តេន. អលោភាទយោ ហិ អនេកទោសវិធមនតោ, អនេកគុណាវហតោ ច សត្តានំ ពហុការា វិសេសតោ យោគិនោ. តថា ហិ អលោភាទយោ មច្ឆេរមលាទីនំ បដិបក្ខភាវេន បវត្តន្តិ. វុត្តំ ហេតំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ មូលរាសីវណ្ណនា) –

‘‘អលោភោ មច្ឆេរមលស្ស បដិបក្ខោ, អទោសោ ទុស្សីល្យមលស្ស, អមោហោ កុសលេសុ ធម្មេសុ អភាវនាយ. អលោភោ ចេត្ថ ទានហេតុ, អទោសោ សីលហេតុ, អមោហោ ភាវនាហេតុ. តេសុ ច អលោភេន អនធិកំ គណ្ហាតិ លុទ្ធស្ស អធិកគ្គហណតោ, អទោសេន អនូនំ ទុដ្ឋស្ស ឩនគ្គហណតោ, អមោហេន អវិបរីតំ មូឡ្ហស្ស វិបរីតគ្គហណតោ.

‘‘អលោភេន ចេត្ថ វិជ្ជមានំ ទោសំ ទោសតោ ធារេន្តោ ទោសេ បវត្តតិ, លុទ្ធោ ហិ ទោសំ បដិច្ឆាទេតិ. អទោសេន វិជ្ជមានំ គុណំ គុណតោ ធារេន្តោ គុណេ បវត្តតិ, ទុដ្ឋោ ហិ គុណំ មក្ខេតិ. អមោហេន យាថាវសភាវំ យាថាវសភាវតោ ធារេន្តោ យាថាវសភាវេ បវត្តតិ, មូឡ្ហោ ហិ តច្ឆំ ‘អតច្ឆ’ន្តិ, អតច្ឆញ្ច ‘តច្ឆ’ន្តិ គណ្ហាតិ. អលោភេន ច បិយវិប្បយោគទុក្ខំ ន ហោតិ លុទ្ធស្ស បិយសព្ភាវតោ, បិយវិប្បយោគាសហនតោ ច, អទោសេន អប្បិយសម្បយោគទុក្ខំ ន ហោតិ ទុដ្ឋស្ស អប្បិយសព្ភាវតោ, អប្បិយសម្បយោគាសហនតោ ច, អមោហេន ឥច្ឆិតាលាភទុក្ខំ ន ហោតិ, អមូឡ្ហស្ស ហិ ‘តំ កុតេត្ថ លព្ភា’តិ ឯវមាទិបច្ចវេក្ខណសព្ភាវតោ.

‘‘អលោភេន ចេត្ថ ជាតិទុក្ខំ ន ហោតិ អលោភស្ស តណ្ហាបដិបក្ខតោ, តណ្ហាមូលកត្តា ច ជាតិទុក្ខស្ស, អទោសេន ជរាទុក្ខំ ន ហោតិ តិក្ខទោសស្ស ខិប្បំ ជរាសម្ភវតោ, អមោហេន មរណទុក្ខំ ន ហោតិ, សម្មោហមរណញ្ហិ ទុក្ខំ, ន ច តំ អមូឡ្ហស្ស ហោតិ. អលោភេន ច គហដ្ឋានំ, អមោហេន បព្ពជិតានំ, អទោសេន បន សព្ពេសម្បិ សុខសំវាសតា ហោតិ.

‘‘វិសេសតោ ចេត្ថ អលោភេន បេត្តិវិសយេ ឧបបត្តិ ន ហោតិ, យេភុយ្យេន ហិ សត្តា តណ្ហាយ បេត្តិវិសយំ ឧបបជ្ជន្តិ, តណ្ហាយ ច បដិបក្ខោ អលោភោ. អទោសេន និរយេ ឧបបត្តិ ន ហោតិ, ទោសេន ហិ ចណ្ឌជាតិតាយ ទោសសទិសំ និរយំ ឧបបជ្ជន្តិ, ទោសស្ស ច បដិបក្ខោ អទោសោ. អមោហេន តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តិ ន ហោតិ, មោហេន ហិ និច្ចសម្មូឡ្ហំ តិរច្ឆានយោនិំ ឧបបជ្ជន្តិ, មោហបដិបក្ខោ ច អមោហោ. ឯតេសុ ច អលោភោ រាគវសេន ឧបគមនស្ស អភាវករោ, អទោសោ ទោសវសេន អបគមនស្ស, អមោហោ មោហវសេន អមជ្ឈត្តភាវស្ស.

‘‘តីហិបិ ចេតេហិ យថាបដិបាដិយា នេក្ខម្មសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា អវិហិំសាសញ្ញាតិ ឥមា តិស្សោ, អសុភសញ្ញា អប្បមាណសញ្ញា ធាតុសញ្ញាតិ ឥមា ច តិស្សោ សញ្ញាយោ ហោន្តិ. អលោភេន បន កាមសុខល្លិកានុយោគអន្តស្ស, អទោសេន អត្តកិលមថានុយោគអន្តស្ស បរិវជ្ជនំ ហោតិ, អមោហេន មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា បដិបជ្ជនំ. តថា អលោភេន អភិជ្ឈាកាយគន្ថស្ស បភេទនំ ហោតិ, អទោសេន ព្យាបាទកាយគន្ថស្ស, អមោហេន សេសគន្ថទ្វយស្ស. បុរិមានិ ច ទ្វេ សតិបដ្ឋានានិ បុរិមានំ ទ្វិន្នំ អានុភាវេន, បច្ឆិមានិ បច្ឆិមស្សេវ អានុភាវេន ឥជ្ឈន្តិ.

‘‘អលោភោ ចេត្ថ អារោគ្យស្ស បច្ចយោ ហោតិ, អលុទ្ធោ ហិ លោភនីយម្បិ អសប្បាយំ ន សេវតិ, តេន អរោគោ ហោតិ. អទោសោ យោព្ពនស្ស, អទុដ្ឋោ ហិ វលិតបលិតាវហេន ទោសគ្គិនា អឌយ្ហមានោ ទីឃរត្តំ យុវា ហោតិ. អមោហោ ទីឃាយុកតាយ, អមូឡ្ហោ ហិ ហិតាហិតំ ញត្វា អហិតំ បរិវជ្ជេន្តោ, ហិតញ្ច បដិសេវមានោ ទីឃាយុកោ ហោតិ.

‘‘អលោភោ ចេត្ថ ភោគសម្បត្តិយា បច្ចយោ ចាគេន ភោគបដិលាភតោ, អទោសោ មិត្តសម្បត្តិយា មេត្តាយ មិត្តានំ បដិលាភតោ, អបរិហានតោ ច, អមោហោ អត្តសម្បត្តិយា, អមូឡ្ហោ ហិ អត្តនោ ហិតមេវ ករោន្តោ អត្តានំ សម្បាទេតិ. អលោភោ ច ទិព្ពវិហារស្ស បច្ចយោ ហោតិ, អទោសោ ព្រហ្មវិហារស្ស, អមោហោ អរិយវិហារស្ស.

‘‘អលោភេន ចេត្ថ សកបក្ខេសុ សត្តសង្ខារេសុ និព្ពុតោ ហោតិ តេសំ វិនាសេន អភិសង្គហេតុកស្ស ទុក្ខស្ស អភាវា, អទោសេន បរបក្ខេសុ, អទុដ្ឋស្ស ហិ វេរីសុបិ វេរិសញ្ញាយ អភាវតោ, អមោហេន ឧទាសីនបក្ខេសុ អមូឡ្ហស្ស សព្ពាភិសង្គតាយ អភាវតោ.

‘‘អលោភេន ច អនិច្ចទស្សនំ ហោតិ, លុទ្ធោ ហិ ឧបភោគាសាយ អនិច្ចេបិ សង្ខារេ អនិច្ចតោ ន បស្សតិ. អទោសេន ទុក្ខទស្សនំ, អទោសជ្ឈាសយោ ហិ បរិច្ចត្តអាឃាតវត្ថុបរិគ្គហោ សង្ខារេយេវ ទុក្ខតោ បស្សតិ. អមោហេន អនត្តទស្សនំ, អមូឡ្ហោ ហិ យាថាវគហណកុសលោ អបរិណាយកំ ខន្ធបញ្ចកំ អបរិណាយកតោ ពុជ្ឈតិ. យថា ច ឯតេហិ អនិច្ចទស្សនាទីនិ, ឯវំ ឯតេបិ អនិច្ចទស្សនាទីហិ ហោន្តិ. អនិច្ចទស្សនេន ហិ អលោភោ ហោតិ, ទុក្ខទស្សនេន អទោសោ, អនត្តទស្សនេន អមោហោ. កោ ហិ នាម ‘អនិច្ចមិទ’ន្តិ សម្មា ញត្វា តស្សត្ថាយ បិហំ ឧប្បាទេយ្យ, សង្ខារេ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ ជានន្តោ អបរម្បិ អច្ចន្តតិខិណំ កោធទុក្ខំ ឧប្បាទេយ្យ, អត្តសុញ្ញតញ្ច ពុជ្ឈិត្វា បុន សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យា’’តិ.

តេន វុត្តំ ‘‘បុព្ពភាគិយានំ សីលសម្បទាទីនំ សាធនវសេន លោកុត្តរានំ, ឧបនិស្សយភាវេន ច សម្បន្នោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ សម្បន្នជ្ឈាសយោ’’តិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ តិស្សន្នំ ពោធីនំ អញ្ញតរំ បាបុណាតី’’តិ.

ឥទានិ តេ អជ្ឈាសយេ បាឡិយាវ វិភាវេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឆាតិ គណនបរិច្ឆេទោ. អជ្ឈាសយាតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. ឧភយំ បន ឯកជ្ឈំ កត្វា ឆព្ពិធា អជ្ឈាសយាតិ អត្ថោ. ពោធិសត្តាតិ ពុជ្ឈនកសត្តា, ពោធិយា វា និយតភាវេន សត្តា លគ្គា, អធិមុត្តា តន្និន្នា តប្បោណាតិ អត្ថោ. ពោធិបរិបាកាយ សំវត្តន្តីតិ យថាភិនីហារំ អត្តនា បត្តព្ពពោធិយា បរិបាចនាយ ភវន្តិ. អលោភជ្ឈាសយាតិ អលុព្ភនាការេន បវត្តអជ្ឈាសយា, អាទិតោ ‘‘កថំ នុ ខោ មយំ សព្ពត្ថ, សព្ពទា ច អលុទ្ធា ឯវ ហេស្សាមា’’តិ, មជ្ឈេ ច អលុព្ភនវសេនេវ, បច្ឆា ច តស្សេវ រោចនវសេន បវត្តអជ្ឈាសយា. លោភេ ទោសទស្សាវិនោតិ លុព្ភនលក្ខណេ លោភេ សព្ពប្បការេន អាទីនវទស្សាវិនោ. ឥទំ តស្ស អជ្ឈាសយស្ស ឯកទេសតោ ព្រូហនាការទស្សនំ. លោភេ ហិ អាទីនវំ, អលោភេ ច អានិសំសំ បស្សន្តស្ស អលោភជ្ឈាសយោ បរិវឌ្ឍតិ, ស្វាយំ តត្ថ អាទីនវានិសំសទស្សនវិធិ វិភាវិតោយេវ. សេសបទេសុបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – នេក្ខម្មន្តិ ឥធ បព្ពជ្ជា. បវិវេកោ តទង្គវិវេកោ, វិក្ខម្ភនវិវេកោ, កាយវិវេកោ, ចិត្តវិវេកោ ច. និស្សរណំ និព្ពានំ. សព្ពភវគតីសូតិ សព្ពេសុ ភវេសុ, សព្ពាសុ ច គតីសុ. តទធិមុត្តតាយាតិ យទត្ថំ ភាវនានុយោគោ, យទត្ថា ច បព្ពជ្ជា, តទធិមុត្តេន. តេនេវាហ ‘‘សមាធាធិមុត្តេនា’’តិអាទិ.

៥០. ‘‘កិំ ចរិតោសី’’តិ បុច្ឆិតោ សចេ ‘‘ន ជានាមី’’តិ វទេយ្យ, ‘‘កេ វា តេ ធម្មា ពហុលំ សមុទាចរន្តី’’តិ បុច្ឆិតព្ពោ. កិំ វាតិ កិំ អសុភំ វា អនុស្សតិដ្ឋានំ វា អញ្ញំ វា. កិំ តេ មនសិ ករោតោ ផាសុ ហោតីតិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គភាវេន សុខំ ហោតិ. ចិត្តំ នមតីតិ បកតិយាវ អភិរតិវសេន នមតិ. ឯវមាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥរិយាបថាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តេបិ ហិ ន សព្ពស្ស ឯកំសតោ ព្យភិចារិនោ ឯវ. តថា ហិ សមុទាចារោ បុច្ឆិតព្ពោ វុត្តោ. ‘‘អសុកញ្ច អសុកញ្ច មនសិការវិធិំ កតិបយទិវសំ អនុយុញ្ជាហី’’តិ ច វត្តព្ពោ.

‘‘បកតិយា ឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានស្សា’’តិ ឥទំ យំ កម្មដ្ឋានំ គហេតុកាមោ, តត្ថ សជ្ឈាយវសេន វា មនសិការវសេន វា កតបរិចយំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯកំ ទ្វេ និសជ្ជានីតិ ឯកំ វា ទ្វេ វា ឧណ្ហាសនានិ. សជ្ឈាយំ ការេត្វា អត្តនោ សម្មុខាវ អធីយាបេត្វា ទាតព្ពំ, សោ ចេ អញ្ញត្ថ គន្តុកាមោតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘សន្តិកេ វសន្តស្សា’’តិ. អាគតាគតក្ខណេ កថេតព្ពំ, បវត្តិំ សុត្វាតិ អធិប្បាយោ.

បថវីកសិណន្តិ បថវីកសិណកម្មដ្ឋានំ. កតស្សាតិ កតស្ស កសិណស្ស. តំ តំ អាការន្តិ អាចរិយេន កម្មដ្ឋានេ វុច្ចមានេ បទបទត្ថាធិប្បាយឱបម្មាទិកំ អត្តនោ ញាណស្ស បច្ចុបដ្ឋិតំ តំ តំ អាការំ, យំ យំ និមិត្តន្តិ វុត្តំ. ឧបនិពន្ធិត្វាតិ ឧបនេត្វា និពទ្ធំ វិយ កត្វា, ហទយេ ឋបេត្វា អបមុស្សន្តំ កត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតស្សតិតាយ និមិត្តំ គហេត្វា តត្ថ សម្បជានការិតាយ សក្កច្ចំ សុណន្តេន. តន្តិ តំ យថាវុត្តំ សុគ្គហិតំ និស្សាយ. ឥតរស្សាតិ តថា អគណ្ហន្តស្ស. សព្ពាការេនាតិ កស្សចិបិ បការស្ស តត្ថ អសេសិតត្តា វុត្តំ.

កម្មដ្ឋានគ្គហណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ តតិយបរិច្ឆេទវណ្ណនា.