វិញ្ញាណបច្ចយានាមរូបបទវិត្ថារកថាវណ្ណនា

៦៣៨. វិភាគា នាមរូបានន្តិ នាមស្ស, រូបស្ស ច បភេទតោ.

តត្ថ នាមស្ស តាវ បភេទំ ទស្សេន្តេន កាមំ វិញ្ញាណម្បិ នាមមេវ, បច្ចយបច្ចយុប្បន្នេ បន អសង្ករតោ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណាភិមុខំ នមនតោ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា’’តិ វុត្តំ. និព្ពានស្ស បនេត្ថ បវត្តិកថាយំ អប្បច្ចយត្តា, នមនដ្ឋាភាវតោ ច បសង្គោ ឯវ នត្ថិ. នាមនដ្ឋេន ហិ តំ នាមំ, ន នមនដ្ឋេន. តេសំ នាមរូបានំ សុខាទិវសេន, បថវីអាទិវសេន ច វិភាគោ.

ឯកំ សត្តាវាសន្តិ អសញ្ញសត្តាវាសំ. បុរិមេសុ ចតូសុ, អសញ្ញសត្តាវាសេ ចាតិ បញ្ចសុ.

គព្ភសេយ្យគ្គហណេន ជលាពុជា គហិតាតិ ‘‘អណ្ឌជានញ្ចា’’តិ វុត្តំ. អណ្ឌជានញ្ច អភាវកានន្តិ យោជេតព្ពំ. សន្តតិសីសានីតិ កលាបសន្តានមូលានិ. យទិបិ វិការរូបានិ បដិសន្ធិក្ខណេ ន សន្តិ, លក្ខណបរិច្ឆេទរូបានិ បន សន្តីតិ តានិ បរមត្ថតោ អបរិនិប្ផន្នានីតិ វជ្ជេន្តោ អាហ ‘‘រូបរូបតោ’’តិ. ផស្សាទិកេ សង្ខារក្ខន្ធភាវេន ឯកត្តំ នេត្វា ‘‘តេវីសតិ ធម្មា’’តិ វុត្តំ. អបនេត្វាតិ កលាបន្តរគតេ បថវីអាទិកេ សមានលក្ខណតាយ អគ្គហេត្វា.

តេសន្តិ ព្រហ្មកាយិកាទីនំ. វិត្ថារេនាតិ ចតូសុបិ សន្តតិសីសេសុ រូបានំ អសង្ខិបនេន.

កាមភវេ បន យស្មា សេសឱបបាតិកានន្តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ កាមភវេ ឱបបាតិកា វុត្តា ន សន្តិ, យេន សេសគ្គហណំ សាត្ថកំ ភវេយ្យ, អណ្ឌជគព្ភសេយ្យកេហិ បន ឱបបាតិកសំសេទជា សេសា ហោន្តីតិ សេសគ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា ព្រហ្មកាយិកាទិកេហិ ឱបបាតិកេហិ វុត្តេហិ សេសេ សន្ធាយ ‘‘សេសឱបបាតិកាន’’ន្តិ អាហ. តេ បន អរូបិនោបិ សន្តីតិ ‘‘កាមភវេ’’តិ វុត្តំ. អបរិបុណ្ណាយតនានំ បន នាមរូបំ យថាសម្ភវំ រូបមិស្សកវិញ្ញាណនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន សក្កា ធម្មគណនតោ វិញ្ញាតុន្តិ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បដិសន្ធិចិត្តេន សហ បវត្តឧតុតោតិ បដិសន្ធិចិត្តេន សហ ឧប្បន្នរូបេសុ តេជោធាតុតោ. ហទយវត្ថុនោ តង្ខណុប្បន្នត្តា បដិសន្ធិចិត្តស្ស វត្ថុទុព្ពលតា. តេសំ អជ្ឈោហរិតាហារេន អនុគតេ សរីរេ អាហារសមុដ្ឋានំ សុដ្ឋទ្ធកន្តិ សម្ពន្ធោ. នរោតិ តេនេវ មាតុកុច្ឆិគតភាវេន តិរោក្ខោ. អវកំសតោ ទ្វេ អដ្ឋកានេវ ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានានិ ហោន្តីតិ សសទ្ទកាលំ សន្ធាយ ‘‘ឧក្កំសតោ ទ្វិន្នំ នវកាន’’ន្តិ វុត្តំ. បុព្ពេតិ យំ បុព្ពេ សន្តតិទ្វយាទិកំ សត្តកបរិយោសានំ រូបំ ឥធ វុត្តំ, តំ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស តីសុ តីសុ ខណេសុ ឧប្បជ្ជមានមេវ វុត្តន្តិ កត្វា អាហ ‘‘បុព្ពេ…បេ… សត្តតិវិធ’’ន្តិ. ទុវិធម្បិ តន្តិ ឧតុសមុដ្ឋានំ, ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ចាតិ ទុវិធម្បិ តំ សទ្ទំ.

សណ្ឋាតុន្តិ អទ្ធនិយភាវេន ឋាតុំ, អត្តនោ បន ខណមត្តំ តិដ្ឋតេវ. ចតុទ្ទិសា វវត្ថាបិតាតិ អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋសីសា មូលេន ចតូសុ ទិសាសុ វវត្ថាបិតា. អញ្ញមញ្ញំ អាលិង្គេត្វា ឋិតា ភិន្នវាហនិកា វិយ ច.

៦៣៩. បញ្ចវោការភវេ ច បវត្តិយន្តិ រូបាជនកកម្មជបញ្ចវិញ្ញាណប្បវត្តិកាលំ, សហជាតវិញ្ញាណបច្ចយញ្ច សន្ធាយាហ. តទា ហិ តតោ នាមមេវ ហោតីតិ. កម្មវិញ្ញាណបច្ចយា បន តទាបិ ឧភយំ ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ, បច្ឆាជាតវិញ្ញាណបច្ចយា ច រូបំ ឧបត្ថទ្ធំ ហោតីតិ. អសញ្ញេសូតិអាទិ កម្មវិញ្ញាណបច្ចយំ សន្ធាយ វុត្តំ. បញ្ចវោការភវេ ច បវត្តិយន្តិ ភវង្គាទិជនកកម្មតោ អញ្ញេន រូបុប្បត្តិកាលំ, និរោធសមាបត្តិកាលំ, ភវង្គាទិឧប្បត្តិកាលតោ អញ្ញកាលញ្ច សន្ធាយ វុត្តន្តិ យុត្តំ. ភវង្គាទិឧប្បត្តិកាលេ ហិ តំជនកេន កម្មុនា ឧប្បជ្ជមានំ រូបំ, សោ ច វិបាកោ កម្មវិញ្ញាណបច្ចយោ ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ. សហជាតវិញ្ញាណបច្ចយានបេក្ខម្បិ ហិ បវត្តិយំ កម្មេន បវត្តមានំ រូបំ, នាមញ្ច ន កម្មវិញ្ញាណានបេក្ខំ ហោតីតិ. សព្ពត្ថាតិ បដិសន្ធិយំ, បវត្តេ ច. សហជាតវិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបំ, កម្មវិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបញ្ច យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំ. នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ចាតិ ឯត្ថ នាមរូបសទ្ទោ អត្តនោ ឯកទេសេន នាមសទ្ទេន នាមសទ្ទស្ស សរូបោ, រូបសទ្ទេន ច រូបសទ្ទស្ស, តស្មា សរូបានំ ឯកសេសោតិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ, នាមរូបសទ្ទស្ស ឋានំ ឥតរេសញ្ច នាមរូបសទ្ទានំ អទស្សនន្តិ អត្ថោ.

វិបាកតោ អញ្ញំ អវិបាកំ. យតោ ទ្វិធា មតំ, តតោ យុត្តមេវ ឥទន្តិ យោជេតព្ពំ.

កុសលាទិចិត្តក្ខណេតិ អាទិ-សទ្ទេន អកុសលកិរិយចិត្តក្ខណេ វិយ វិបាកចិត្តក្ខណេបិ វិបាកាជនកកម្មសមុដ្ឋានំ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. វិបាកចិត្តក្ខណេ បន អភិសង្ខារវិញ្ញាណបច្ចយា បុព្ពេ វុត្តនយេន ឧភយញ្ច លព្ភតីតិ តាទិសវិបាកចិត្តក្ខណវជ្ជនត្ថំ ‘‘កុសលាទិចិត្តក្ខណេ’’តិ វុត្តំ.

៦៤០. សុត្តន្តិកបរិយាយតោតិ បដ្ឋានេ រូបានំ ឧបនិស្សយបច្ចយស្ស អវុត្តត្តា វុត្តំ. សុត្តន្តេ បន យស្មិំ សតិ យំ ហោតិ, អសតិ ច ន ហោតិ, សោ តស្ស ឧបនិស្សយោ និទានំ ហេតុ បភវោតិ កត្វា ‘‘វិញ្ញាណូបនិសំ នាមរូប’’ន្តិ រូបស្ស ច វិញ្ញាណូបនិស្សយតា វុត្តា. វនបត្ថបរិយាយេ ច វនបត្ថគាមនិគមនគរជនបទបុគ្គលូបនិស្សយោ ឥរិយាបថវិហារោ, តតោ ច ចីវរាទីនំ ជីវិតបរិក្ខារានំ កសិរេន, អប្បកសិរេន ច សមុទាគមនំ វុត្តំ, ន ច វនបត្ថាទយោ អារម្មណូបនិស្សយាទិភាវំ ឥរិយាបថានំ, ចីវរាទិសមុទាគមនស្ស ច ភជន្តិ. តស្មា វិនា អភាវោ ឯវ សុត្តន្តិកបរិយាយតោ ឧបនិស្សយភាវោ ទដ្ឋព្ពោ. នាមស្ស អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ កម្មារម្មណបដិសន្ធិអាទិកាលេ អារម្មណបច្ចយោវ ហោតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ រូបស្សេវ សុត្តន្តិកបរិយាយតោ ឯកធាវ បច្ចយភាវោ វុត្តោ. សសំសយស្ស ហិ រូបស្សេតំ បច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តេ នាមស្ស ហោតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ.

បវត្តស្ស បាកដត្តា អបាកដំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា បុច្ឆតិ ‘‘កថំ បនេត’’ន្តិអាទិនា. សុត្តតោ នាមំ, យុត្តិតោ រូបំ វិញ្ញាណបច្ចយា ហោតីតិ ជានិតព្ពំ.

យុត្តិតោ សាធេត្វា សុត្តេន តំ ទឡ្ហំ ករោន្តោ ‘‘កម្មសមុដ្ឋានស្សាបិ ហី’’តិអាទិមាហ. ចិត្តសមុដ្ឋានស្សេវាតិ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស វិយ. ឯត្ថ ច ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; ឧទា. ១) ភាសមានេន ភគវតា យស្មា ឧបបរិក្ខមានានំ បណ្ឌិតានំ បរមត្ថតោ នាមរូបមត្តមេវ បវត្តមានំ ទិស្សតិ, ន សត្តោ, ន ជីវោ, តស្មា កេនចិ អប្បដិវត្តិយំ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ ហោតិ. សុញ្ញតប្បកាសនញ្ហិ ធម្មចក្កប្បវត្តនន្តិ. អថ វា នាមរូបមត្តតាវចនេន បវត្តិយា ទុក្ខសច្ចមត្តតា វុត្តា. ទុក្ខសច្ចប្បកាសនេន ច តស្ស សមុទយោ, តស្ស ច និរោធោ, និរោធគាមិនិបដិបទា ច បកាសិតា ឯវ ហោតិ. អហេតុកស្ស ទុក្ខស្ស, ហេតុនិរោធា អនិរុជ្ឈនកស្ស ច អភាវា, និរោធស្ស ច ឧបាយេន វិនា អនធិគន្តព្ពត្តាតិ ចតុសច្ចប្បកាសនំ ធម្មចក្កប្បវត្តនំ និទ្ធារេតព្ពំ.