១៧. បញ្ញាភូមិនិទ្ទេសវណ្ណនា

បដិច្ចសមុប្បាទកថាវណ្ណនា

៥៧០. ឥមិស្សា បញ្ញាយាតិ ឥមិស្សា យថាធិគតាយ វិបស្សនាយ. ភូមិភូតេសូតិ បវត្តិដ្ឋានភូតេសុ. កាមញ្ចាយំ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នសមញ្ញា បិតាបុត្តសមញ្ញា វិយ អបេក្ខាសិទ្ធា, ហេតុផលធម្មេសុ បន យថាក្កមំ វវត្ថិតាវាតិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ ចេវា’’តិអាទិនា វិភជ្ជ វុត្តំ. អាទិសទ្ទេនាតិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទា’’តិ ឯត្ថ វុត្តអាទិសទ្ទេន. អវសេសា ហោន្តិ, សំវណ្ណនាវសេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តេសំ វណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោ’’តិ.

អវិជ្ជាទយោ ធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទោ, ន សមុប្បត្តិមត្តំ. ស្វាយមត្ថោ ឥមិនា សុត្តបទេន វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិំ វត្វា បដិច្ចសមុប្បន្នេ បន ទស្សេតុំ ‘‘ជរាមរណាទយោ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. កស្មា បនេត្ថ អនុលោមតោ បដិច្ចសមុប្បាទធម្មា ទស្សិតា, បដិលោមតោ បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មាតិ? យតោ តេ បច្ចយតោ ឧប្បន្នា, តស្ស សមនន្តរទស្សនត្ថំ.

ន និច្ចំ ន សស្សតន្តិ អនិច្ចំ. សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតំ. បដិច្ច បច្ចយារហំ បច្ចយំ និស្សាយ សហិតមេវ ឧប្បន្នន្តិ បដិច្ចសមុប្បន្នំ. ខយនសភាវំ ខយធម្មំ. វយនសភាវំ វយធម្មំ. វិរជ្ជនសភាវំ បលុជ្ជនសភាវំ វិរាគធម្មំ. និរុជ្ឈនសភាវំ និរោធធម្មំ. សេសំ យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

៥៧១. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ យថាវុត្តេសុ សុត្តបទេសុ. សង្ខេបោតិ អត្ថសង្ខេបោ.

ជាតិបច្ចយាតិ ជាតិសង្ខាតា បច្ចយា. ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. ឋិតាវ សា ធាតូតិ យាយំ ជរាមរណស្ស ឥទប្បច្ចយតា ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ, ឯសា ធាតុ ឯស សភាវោ. សា តថាគតានំ ឧប្បាទតោ បុព្ពេ, ឧទ្ធញ្ច អវិញ្ញាយមានោ, មជ្ឈេ ច វិញ្ញាយមានោ, ន តថាគតេហិ ឧប្បាទិតោ, អថ ខោ សម្ភវន្តស្ស ជរាមរណស្ស សព្ពកាលំ ជាតិបច្ចយតោ សម្ភវោតិ ឋិតា ឯវ. កេវលំ បន សយម្ភូញាណេន អភិសម្ពុជ្ឈនតោ, ‘‘អយំ ធម្មោ តថាគតេន អធិគតោ’’តិ បវេទនតោ ច តថាគតោ ‘‘ធម្មស្សាមី’’តិ វុច្ចតិ ន អបុព្ពស្ស ឧប្បាទនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ. សា ឯវ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឯត្ថ វិបល្លាសាភាវតោ ឯវំ អវពុជ្ឈមានស្ស ឯតស្ស សភាវស្ស, ហេតុនោ វា តថេវ ភាវតោ ឋិតតាតិ ធម្មដ្ឋិតតា. ជាតិ វា ជរាមរណស្ស ឧប្បាទដ្ឋិតិ បវត្តអាយូហនសំយោគបលិពោធសមុទយហេតុបច្ចយដ្ឋិតីតិ តទុប្បាទាទិភាវេនស្សា ឋិតតា ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា’’តិ ផលំ បតិសាមត្ថិយតោ ហេតុមេវ វទតិ.

អថ វា ធារីយតិ បច្ចយេហីតិ ធម្មោ, តិដ្ឋតិ តត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយ ផលន្តិ ឋិតិ, ធម្មស្ស ឋិតិ ធម្មដ្ឋិតិ. ធម្មោតិ វា ការណំ, បច្ចយោតិ អត្ថោ. ធម្មស្ស ឋិតិសភាវោ, ធម្មតោ ច អញ្ញោ សភាវោ នត្ថីតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយោ. តេនាហ ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៥). ធម្មដ្ឋិតិ ឯវ ធម្មដ្ឋិតតា. សា ឯវ ធាតុ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឥមស្ស សភាវស្ស, ហេតុនោ វា អញ្ញថត្តាភាវតោ ‘‘ន ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ វិញ្ញាយមានស្ស តព្ភាវាភាវតោ និយាមតា វវត្ថិតភាវោតិ ធម្មនិយាមតា. ផលស្ស វា ជរាមរណស្ស ជាតិយា សតិ សម្ភវោ ធម្មេ ហេតុម្ហិ ឋិតតាតិ ធម្មដ្ឋិតតា. អសតិ អសម្ភវោ ធម្មេ និយតតាតិ ធម្មនិយាមតាតិ ឯវំ ផលេន ហេតុំ វិភាវេតិ. តំ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២០) វុត្តំ ឥទប្បច្ចយតំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ បច្ចក្ខករណេន អភិមុខំ ពុជ្ឈតិ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈតិ. អភិសមេតីតិ តស្ស វេវចនំ. អាទិតោ កថេន្តោ អាចិក្ខតិ, ឧទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. តមេវ ឧទ្ទេសំ បរិយោសាបេន្តោ ទេសេតិ. យថាឧទ្ទិដ្ឋមត្ថំ និទ្ទិសនវសេន បការេហិ ញាបេន្តា បញ្ញបេតិ. បការេហិយេវ បតិដ្ឋបេន្តោ បដ្ឋបេតិ. យថានិទ្ទិដ្ឋមត្ថំ បដិនិទ្ទិសនវសេន វិវរតិ វិភជតិ, វិវដញ្ហិ វិភត្តញ្ច អត្ថំ ហេតុធារណទស្សនេហិ បាកដំ ករោន្តោ ឧត្តានីករោតិ. ឧត្តានីករោន្តោ តថាបច្ចក្ខភូតំ កត្វា និគមនវសេន បស្សថាតិ ចាហ.

៥៧២. បច្ចយលក្ខណោតិ បច្ចយភាវលក្ខណោ, បច្ចយោតិ វា លក្ខិតព្ពោ. បវត្តិទុក្ខស្ស អនុពន្ធាបនកិច្ចតាយ ទុក្ខានុពន្ធនរសោ. និព្ពានគាមិមគ្គស្ស ឧប្បថភាវតោ កុម្មគ្គបច្ចុបដ្ឋានោ.

សោ បនាយំ បដិច្ចសមុប្បាទោ. យាវត្តកេហិ បច្ចយេហិ យំ ផលំ ឧប្បជ្ជនារហំ, អវិកលេហេវ តេហិ តស្ស ឧប្បត្តិ, តទញ្ញេន ច តស្ស បយោជនំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនូនាធិកេហេវា’’តិ. យថា តំ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស, ឯតេន តំតំផលនិប្ផាទនេន តស្សា បច្ចយសាមគ្គិយា តប្បរតា តថតាតិ ទស្សេតិ. សាមគ្គិន្តិ សមោធានំ, សមវាយន្តិ អត្ថោ. អសម្ភវាភាវតោតិ អនុប្បជ្ជនស្ស អភាវតោ. បច្ចយសាមគ្គិយញ្ហិ សតិ អនុប្បជ្ជនេ តស្សា វិតថតា សិយា. អញ្ញធម្មប្បច្ចយេហីតិ អញ្ញស្ស ផលធម្មស្ស បច្ចយេហិ. អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោតិ តតោ អញ្ញស្ស ផលធម្មស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. ន ហិ កទាចិ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេហិ សោតវិញ្ញាណស្ស សម្ភវោ អត្ថិ, យទិ សិយា, តស្សា សាមគ្គិយា អញ្ញថតា នាម សិយា, ន ចេតំ អត្ថីតិ ‘‘អនញ្ញថតា’’តិ វុត្តំ. បច្ចយតោតិ បច្ចយភាវតោ. បច្ចយសមូហតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

៥៧៣. ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតាតិ តា-សទ្ទេន បទំ វឌ្ឍិតំ, ន កិញ្ចិ អត្ថន្តរំ យថា ទេវោ ឯវ ទេវតាតិ. ឥទប្បច្ចយានំ វា សមូហោ ឥទប្បច្ចយតាតិ សមូហត្ថំ តា-សទ្ទមាហ យថា ‘‘ជនានំ សមូហោ ជនតា’’តិ. ននុ ច ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ. កិំ បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩៦) ជាតិសទ្ទបច្ចយសទ្ទសមានាធិករណេន កិំ-សទ្ទេន ឥទំសទ្ទស្ស សមានាធិករណតាទស្សនតោ ឥទប្បច្ចយសទ្ទស្ស កម្មធារយសមាសោ ទិស្សតិ, ន ហេត្ថ ‘‘ឥមស្ស បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា’’តិ ជរាមរណស្ស, អញ្ញស្ស វា បច្ចយតោ ជរាមរណសម្ភវបុច្ឆា សម្ភវតិ វិទិតភាវតោ, អសម្ភវតោ ច, ជរាមរណស្ស បន បច្ចយបុច្ឆា សម្ភវតិ. បច្ចយ-សទ្ទេន ច សមានាធិករណតាយ ឥទំ-សទ្ទស្ស ឥមស្មា បច្ចយាតិ បច្ចយបុច្ឆា យុជ្ជតិ. សា ច សមានាធិករណតា ពាហិរត្ថសមាសេបិ លព្ភតិ. តតោ ច អញ្ញបទត្ថវចនិច្ឆាភាវេ កម្មធារយសមាសោ លព្ភតិ.

សាមិវចនសមាសេ បន សមានាធិករណតា នត្ថីតិ ន កថញ្ចិ កម្មធារយសមាសសម្ភវោតិ? នយិទមេវំ វចនិច្ឆន្តរភាវតោ. បដិច្ចសមុប្បាទវចនិច្ឆា ហេសា ‘‘ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឯត្ថ. ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឯត្ថ បន ជរាមរណស្ស បច្ចយមត្តបរិបុច្ឆា, តស្មា យថា ឥទំ-សទ្ទស្ស បដិច្ចសមុប្បាទវិសេសនតា, បុច្ឆិតព្ពបច្ចយវិសេសនតា ច ហោតិ, តថា សមាសវិកប្បោ ឯត្ថ, តត្ថ ច កាតព្ពោតិ ន សមាសន្តរទស្សនំ សាមិវចនសមាសពាធកំ. កស្មា បនេត្ថាបិ កម្មធារយសមាសោ ន ឥច្ឆិតោតិ? ហេតុប្បភវានំ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឥមស្សត្ថស្ស កម្មធារយសមាសេ អសម្ភវតោ, ‘‘ឥមស្ស អត្តនោ បច្ចយានុរូបស្ស អនុរូបោ បច្ចយោ ឥទប្បច្ចយោ’’តិ ឥមស្ស ច អត្ថស្ស ឥច្ឆិតត្តា. យោ បនេត្ថ ឥទំ-សទ្ទេន គហិតោ អត្ថោ, សោ ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឯត្ថ ជរាមរណគ្គហណេនេវ គហិតោតិ ឥទំ-សទ្ទោ បដិច្ចសមុប្បន្នតោ អភស្សិត្វា អញ្ញាសម្ភវតោ បច្ចយេ អវតិដ្ឋតិ, តស្មា តត្ថ កម្មធារយសមាសោ. ឯត្ថ បន ឥទំ-សទ្ទស្ស តតោ បរិច្ចជនការណំ នត្ថីតិ សាមិវចនសមាសោ ឯវ. ឯវម្បិ ន ឥទប្បច្ចយោ ឯវ ឥទប្បច្ចយភាវោ ភវិតុំ យុត្តោតិ ឥទប្បច្ចយតាយ បដិច្ចសមុប្បាទតានុបបត្តីតិ? នាយំ ទោសោ អត្ថន្តរាភាវតោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.

អថ វា បន ហោតុ ឥទប្បច្ចយភាវោ ឥទប្បច្ចយតាតិ. ភាវោតិ ចេត្ថ អវិនាភាវិផលំ បតិ ហេតុនោ សត្វំ. តថា ហិ ឥទប្បច្ចយ-សទ្ទោ ជាតិអាទីសុ និរុឡ្ហោ. តញ្ច ឥទប្បច្ចយសត្វំ ឥទប្បច្ចយតោ អញ្ញំ នត្ថិ. យទិ អញ្ញំ សិយា, តំ អវិជ្ជមានំ សិយា. ន ហិ សតា អញ្ញំ វិជ្ជមានំ ហោតិ. អថ សត្វំ សំ នាម, យស្ស សតោ ភាវោ, តំ អសំ នាម សិយា. ន ហិ តំ សត្វំ សភាវំ សត្វតោ អញ្ញត្តា, តស្មា សតោ ភាវោ សត្វន្តិ និទ្ទេសោ ន យុជ្ជតិ. ន ច សំ-សម្ពន្ធេន អសំ សំ នាម ហោតិ, បគេវ សំ-សម្ពន្ធេន. អសតិ ច សទិតិគ្គហណំ វិបរីតគ្គាហោតិ ន គហណតោ សំសិទ្ធិ. សទិសកប្បនាយញ្ច មាណវកស្ស សីហភាវោ វិយ ន អសតោ សំ-សភាវតា. យស្មា បន ឥទប្បច្ចយភាវោ យថាវុត្តំ សត្វំ, ន អសត្វំ. នាបិ យស្ស តំ សត្វំ, តទសំ, តស្មា ឥទប្បច្ចយភាវោ ឥទប្បច្ចយសរូបំ សភាវន្តរេហិ វិនិវត្តភាវទស្សនត្ថំ ឥមស្សាយន្តិ វិសេសេត្វា ឥទប្បច្ចយតាតិ វុត្តន្តិ ន ឥទប្បច្ចយតាយ បដិច្ចសមុប្បាទភាវាសម្ភវោ.

បដិច្ច សមុប្បជ្ជតិ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ តស្សាបិ ហេតុអត្ថភាវតោ ជាតិអាទិបទានំ ឯវមេវ ហេតុភាវវាចកតាយ ហេតុបធានតា យោជេតព្ពា ហេតុប្បភវានំ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ កត្វា. តថា ហិ ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជេហិ សមន្នាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, បរិសាសុ សីហនាទំ នទតិ, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតិ, ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ យាវ ‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ (សំ. និ. ២.២១-២២) អនេន សីហនាទសុត្តេន បកាសិតោ ឯវមត្ថោ. ‘‘កិំ វាទី បនាយស្មតោ សត្ថា កិមក្ខាយី’’តិ បុដ្ឋេន អាយស្មតា អស្សជិត្ថេរេន –

‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា, តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អាហ;

តេសញ្ច យោ និរោធោ, ឯវំវាទី មហាសមណោ’’តិ. (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ ១.១.២៨៦) –

វុត្តោ. តេន វិញ្ញាយតិ ហេតុប្បភវានំ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ. សេសមេត្ថ វត្តព្ពំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

៥៧៤. បដិច្ចាតិ តំ តំ ការណំ និស្សាយ. សម្មាតិ អវិបរីតំ អនិច្ចតោ អនិច្ចស្ស ឧប្បាទោតិ កត្វា. និច្ចតោ ហិ ការណតោ ផលស្ស ឧប្បាទោ វិបរីតោ. តេនាហ ‘‘តិត្ថិយ…បេ… និរបេក្ខោ’’តិ. ‘‘ឧប្បាទោ បញ្ញាយតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៣៨; អ. និ. ៣.៤៧; កថា. ២១៤) ឯវំ វុត្តសង្ខតលក្ខណតោ អញ្ញោ ‘‘បច្ចយតោ ខណតោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តបច្ចយលក្ខណោ ឯកោ អាការោ ឧប្បាទោតិ តេសំ អធិប្បាយោ. យំ សន្ធាយ តេ ‘‘ជាតិអាទីនំ ហេតវោ ជាតិអាទយោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, និព្ពត្តិលក្ខណវិនិមុត្តស្ស តាទិសស្ស កស្សចិ អភាវតោ. តេនាហ ‘‘តំ ន យុជ្ជតី’’តិអាទិ. គម្ភីរនយាសម្ភវតោតិ គម្ភីរានំ នយានញ្ច អសម្ភវតោ. សទ្ទភេទតោតិ សទ្ទវិនាសតោ សទ្ទាយោគតោ. សុត្តំ នត្ថិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិសុត្តបទេហិ (សំ. និ. ២.១, ២០) ឧប្បាទមត្តស្ស អប្បកាសិតត្តា. អយមេវ ហិ អត្ថោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឥទានិបិ ទស្សីយតិ. តំ ឧប្បាទមត្តំ. វិហរាមិ តស្មិំ បឋមាភិសម្ពុទ្ធកាលេតិ អធិប្បាយោ. វិហរាមីតិ វា កាលវិបល្លាសេន វុត្តំ, វិហាសិន្តិ អត្ថោ. តត្រាតិ តស្មិំ បទេសវិហារេ. បច្ចយាការទស្សនេនាតិ យេនាការេន បច្ចយធម្មោ បច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយោ ហោតិ, សោ បច្ចយាការោ បច្ចយភាវោ, តស្ស ទស្សនេន. ឥធ បន វេទនានំ បច្ចយភាវោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិត’’ន្តិអាទិ. វេទនានំយេវ ហិ បច្ចយំ បស្សន្តេន វុត្តវិហារោ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ឯកទេសមេវ បស្សតោ វិហារោតិ កត្វា បទេសវិហារោ ជាតោ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានមនសិការោ បឋមាភិសម្ពុទ្ធវិហារោ. តញ្ហិ និប្បទេសតោ បច្ចយាការទស្សនន្តិ ឯកេ. បទេសវិហារសុត្តវិរោធោ អាបជ្ជតិ តស្ស វេទនានំ បច្ចយធម្មមនសិការវិភាវនតោ.

លោកោ សមុទេតិ ឯតស្មាតិ លោកសមុទយោ, អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយគណោ, ន លោកសមុទយមត្តំ. តេនាហ ‘‘អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ. នត្ថិតាតិ សព្ពសោ អភាវោ, នរន្វយវិនាសោ ឧច្ឆេទោតិ អត្ថោ. នត្ថិតាសហចរណតោ បន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នត្ថិតាតិ អធិប្បេតា. បច្ចយានុបរមោ បច្ចយានំ អវិច្ឆេទោ. យថា ហិ អតីតហេតុបញ្ចកសន្និស្សយេន ឯតរហិផលបញ្ចកំ វិយ ហេតុបញ្ចកម្បិ ហោតិ, ឯវំ ឯតរហិហេតុបញ្ចកសន្និស្សយេន អាយតិំផលបញ្ចកម្បិ ភវិស្សតិ. តេនាហ ‘‘បច្ចយានុបរមេ ផលានុបរមតោ’’តិ.

តំ គម្ភីរត្តំ ឧប្បាទមត្តេ នត្ថិ អសភាវធម្មត្តា. ឯកត្តនយាទយោ នយា សភាវធម្មេសុ លព្ភមានតោ ឧប្បាទមត្តេ កថញ្ចិបិ ន លព្ភេយ្យុន្តិ អាហ ‘‘នយចតុក្កំ ឧប្បាទមត្តេ នត្ថី’’តិ.

៥៧៥. សមានេ កត្តរីតិ ឯកស្មិំយេវ កត្តរិ ឧប្បជ្ជនកិរិយាយ យោ កត្តា, តស្មិំយេវ បច្ចយនកិរិយាយ ច កត្តុភូតេតិ អត្ថោ. យថា ‘‘ន្ហត្វា ភុញ្ជតិ, ភុត្វា សយតី’’តិ. ‘‘បុព្ពកាលេ’’តិ ឥទញ្ច ត្វាសទ្ទន្តានំ បទានំ យេភុយ្យេន បុរិមកាលកិរិយាយ ទីបនតោ វុត្តំ, ន ឥធ បដិច្ចសទ្ទស្ស បុរិមកាលត្ថត្តា. ឯវញ្ហិ ‘‘ចក្ខុំ បដិច្ចា’’តិ និទស្សនវចនំ និទស្សិតព្ពេន សំសន្ទេយ្យ. អថ វា កាមញ្ចេត្ថ ឧភិន្នំ កិរិយានំ សមកាលតា ឧប្បជ្ជនកិរិយាយ បុព្ពេ បច្ចយនកិរិយាយ អសម្ភវតោ, តថាបិ ផលកិរិយាយ ហេតុកិរិយា បុរិមកាលោ វិយ វោហរិតុំ យុត្តា. ឯវមេត្ថ ហេតុផលវវត្ថានំ សុបាកដំ ហោតីតិ ឧបចារសិទ្ធំ បុរិមកាលំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘បុព្ពកាលេ’’តិ. អត្ថសិទ្ធិករោតិ វាក្យត្ថបដិវិញ្ញត្តិករោ. បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ហិ ឯត្ថ វាក្យត្ថាវពោធោ ឥធ អត្ថសិទ្ធីតិ អធិប្បេតោ. បយុជ្ជមានោ បដិច្ចសទ្ទោ ឧប្បាទសទ្ទេន វុច្ចមានស្ស សមានស្ស ‘‘កត្តុ អភាវតោ’’តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥-៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៤; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥) បច្ចយនកិរិយាយ, ឧប្បជ្ជនកិរិយាយ ច វិញ្ញាណមេវ កត្តាតិ សមានកត្តុកតា លព្ភតិ.

‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឯត្ថ បន ឧប្បាទសទ្ទស្ស ភាវសាធនតាយ កិរិយាវ វុត្តាតិ សមានកត្តុលក្ខណោ សទ្ទប្បយោគោ ន សម្ភវតីតិ. តេនាហ ‘‘សទ្ទភេទំ គច្ឆតី’’តិ, អបសទ្ទប្បយោគោ ហោតីតិ អត្ថោ. ន ចេត្ថ បរាវរយោគោ (បាណិនី ៣.៤.២០) ‘‘អប្បត្វា នទិំ បព្ពតោ, អតិក្កម្ម បព្ពតំ នទី’’តិអាទីសុ វិយ, នាបិ លក្ខណហេតុអាទិបយោគោ ‘‘សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតិ, ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ជាយតេ, ‘ធ’ន្តិ កត្វា ទណ្ឌោ បតិតោ’’តិអាទីសុ វិយ. នេវេត្ថ សទ្ទភេទោ. ន ហិ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សព្ពញ្ញេយ្យំ បច្ចក្ខំ កត្វា ឋិតានំ មហេសីនំ វចនេ អក្ខរចិន្តកានំ វិប្បលាបោ អវសរំ លភតិ. លភតុ, វាក្យត្ថេន សទ្ទសិទ្ធិតោ ‘‘ន្ហត្វា គមនំ, ភុត្វា សយន’’ន្តិអាទីសុ វិយាតិ. ឯវម្បិ ន ច កិញ្ចិ អត្ថំ សាធេតិ. យទិបិ បច្ចេកំ បទត្ថោ លព្ភតិ, វាក្យត្ថោ បន ន យុជ្ជតិ, តស្មា ទសទាឡិមាទិវាក្យានិ វិយ អសម្ពន្ធត្ថតាយ និរត្ថកំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

នាមបទេ វុត្តេ អប្បយុត្តានិបិ ‘‘អត្ថិ, ហោតិ, វិជ្ជតី’’តិ ឯវរូបានិ កិរិយាបទានិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពានីតិ ញាយំ សន្ធាយាហ ‘‘ហោតិសទ្ទេន សទ្ធិំ យោជយិស្សាមា’’តិ. ឥមេសូតិ យថាវុត្តេសុ ទេសនាបដិញ្ញាបុច្ឆានិគមនវសេន វុត្តេសុ បដិច្ចសមុប្បាទបទេសុ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, អញ្ញេសុបិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទមេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ការោតិ. យទិទំ ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បាទោ (ទី. និ. ២.៦៧; ម. និ. ២.៣៣៧; ស. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧). គម្ភីរោ ចាយំ, អានន្ទ, បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩៥; សំ. និ. ២.៦០) ឯវមាទីសុបិ ឯកេនបិ សទ្ធិំ ហោតិ-សទ្ទោ សម្ពន្ធំ ន គច្ឆតិ. យោគំ ន គច្ឆតិ តថា សម្ពន្ធវសេន អវុត្តត្តា. ‘‘ន ច ឧប្បាទោ ហោតី’’តិ ឥទំ អសភាវធម្មត្តា ឧប្បាទស្ស និព្ពត្តិលក្ខណាយោគំ សន្ធាយ វុត្តំ. យថា ហិ វិនាសស្ស វិនាសោ នត្ថិ, ឯវំ ឧប្បាទស្ស វិនាសោ វិយ ឧប្បាទោបិ នត្ថិ. យទិ សិយា, យេន ឧប្បាទេន ឧប្បាទោ ឧប្បាទវា, សោបិ ឧប្បាទវាតិ អនវដ្ឋានមេវ អាបជ្ជេយ្យាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តេនាហ ‘‘សចេ ហេយ្យា’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ, កថំ សមុទយោ ហោតីតិ? នាយំ ទោសោ និព្ពត្តិយា អនធិប្បេតត្តា. ឯវំ ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ បាតុភាវោ សម្ភវតីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ, ឥធ បន បដិច្ចសមុប្បាទោ ហោតីតិ តស្ស អត្ថិភាវចោទនាតិ កត្វា ហោតិ, ជាយតីតិ និព្ពត្តិចោទនា កតា សិយាតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘ន ឧប្បាទោ ហោតី’’តិ.

៥៧៦. ឥមេសំ សង្ខារាទីនំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, អវិជ្ជាទយោ, តេសំ ភាវោ ឥទប្បច្ចយតា. កោ បន សោ ភាវោតិ អាហ ‘‘ភាវោ ច នាមា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យេនាការេន អវិជ្ជាទយោ សង្ខារាទិបាតុភាវហេតូ ហោន្តិ, តស្មិំ អវិជ្ជាទីនំ បវត្តិអាការវិសេសេ វិការេ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ អយំ សមញ្ញាតិ. តេសំ វាទីនំ តំ មញ្ញនំ. ហេតុវចនតោតិ ហេតុភាវវចនតោ.

៥៧៧. ឯត្ថាតិ បដិច្ចសមុប្បាទបទេ. សមុប្បាទបធានវចនវិញ្ញេយ្យោ សសត្តិកោ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ អវិបរីតំ អត្ថំ អជានន្តានំ អញ្ញត្ថ សមុប្បាទសទ្ទស្ស ភាវសាធនស្ស ទស្សនតោ តថា ឥធាបិ ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ ឧប្បាទោយេវាយំ វុត្តោ, ន ហេតូតិ យា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សា ឥមស្ស បដិច្ចសមុប្បាទបទស្ស ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន អត្ថំ គហេត្វា វូបសមេតព្ពា វិនោទេតព្ពា.

ទ្វេធាតិ គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មា អត្តនោ បច្ចយវសេន បវត្តោ បច្ចយុប្បន្នធម្មសមូហោ បច្ចេតព្ពតោ បដិច្ចោ ច សោ សហ ឧប្បជ្ជនតោ សមុប្បាទោ ច, បដិច្ច វា ការណសាមគ្គិំ អបច្ចក្ខាយ សហ ឧប្បជ្ជនតោ ឯវាតិ ច ឯវំ ទ្វេធា ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឥទំ វចនំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តស្មា តស្ស បច្ចយធម្មោបិ ផលូបចារេន បដិច្ចសមុប្បាទោ ឥច្ចេវ វុត្តោតិ.

បច្ចយតាយាតិ បច្ចយសមូហតោ. បវត្តោតិ និព្ពត្តោ. ធម្មសមូហោតិ បច្ចយុប្បន្នធម្មបុញ្ជោ. បតីយមានោតិ ញាណគតិយា អភិមុខំ ឧបេយមានោ, អភិសមិយមានោតិ អត្ថោ. ហិតាយ សុខាយ ចាតិ លោកុត្តរហិតាយ, លោកុត្តរសុខាយ ច. សហ ឧប្បជ្ជតិ ឯកេកស្ស កទាចិបិ ឧប្បត្តិយា អភាវតោ. សម្មា ឧប្បជ្ជតិ អហេតុតោ, វិសមហេតុតោ ច អនុប្បជ្ជនតោ. សហ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯកជ្ឈំ ឧប្បជ្ជតិ អន្តមសោ អដ្ឋន្នំ ធម្មានំ ឧប្បជ្ជនតោ. ន បច្ចក្ខាយាតិ អបដិក្ខិបិត្វា, អត្តនោ បច្ចយភូតធម្មសមុទាយេន កេនចិ ន វិនាតិ អត្ថោ. តស្សាតិ យ្វាយំ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ វុត្តោ បច្ចយុប្បន្នធម្មសមូហោ, តស្ស អយំ អវិជ្ជាទិកោ ហេតុសមូហោ. ‘‘តប្បច្ចយត្តា’’តិ ឯតេន បដិច្ចសមុប្បាទបច្ចយេ បដិច្ច សមុប្បាទសមញ្ញាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘យថា លោកេ’’តិអាទិ. យថា ហិ លោកេ ‘‘បិត្តំ មថិតំ, សូរា ទធិ, តិបុសំ ជរោ, សេម្ហោ គុឡោ, អាយុ ឃត’’ន្តិ ច បច្ចយោ ផលវោហារេន វុច្ចតិ, ឯវំ ផលូបចារេន បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៥៧៨. បដិច្ច-សទ្ទេ បដិ-សទ្ទោ អភិមុខត្ថោ, ឥច្ច-សទ្ទោ គម្មត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បដិមុខមិតោ’’តិ. កស្ស បន បដិមុខំ, កេន វា ឥតោ, កោ វា ឥតោតិ ចោទនត្តយេ បច្ឆិមំ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘ហេតុសមូហោ’’តិ អាហ. តស្មិញ្ហិ វិស្សដ្ឋេ ហេតុសមូហោ នាម បច្ចយសាមគ្គីតិ តត្ថ អញ្ញមញ្ញស្ស បដិមុខំ, អញ្ញមញ្ញេនេវ ច ឥតោតិ វិស្សដ្ឋោវាយមត្ថោ ហោតីតិ. សហិតេតិ សមុទិតេ អវិនិព្ភុត្តេ. សោតិ ហេតុសមូហោ. សមុប្បាទោ ឥតិ វុត្តោតិ យោជនា.

បាតុភាវាយាតិ ឧប្បាទាយ. កាមំ បាឡិយំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ (សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១; មហាវ. ១; នេត្តិ. ២៤; វិភ. ២២៥) អវិជ្ជាវ បច្ចយភាវេន វុត្តា, តថាបិ ន អវិជ្ជា ឯកាវ បច្ចយោ ហោតិ, អថ ខោ សហជាតធម្មវត្ថុអារម្មណាទយោ, យោនិសោមនសិការាទយោ, តណ្ហុបាទានាទយោ ច ធម្មា យថារហំ សង្ខារុប្បាទនេ អវិជ្ជាយ សហការីការណំ ហោន្តិយេវ. ឯវំ សង្ខារាទយោបិ វិញ្ញាណាទីនន្តិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាទិឯកេកហេតុសីសេន និទ្ទិដ្ឋោ ហេតុសមូហោ’’តិ. សាធារណផលនិប្ផាទកដ្ឋេនាតិ តំសមូហបរិយាបន្នានំ ហេតុធម្មានំ សាធារណស្ស ផលស្ស និព្ពត្តកភាវេន. អវេកល្លដ្ឋេនាតិ អនូនភាវេន. តស្មិញ្ហិ ហេតុសមូហេ ឯកច្ចាសាធារណញ្ចេតំ ផលំ, ឯកច្ចេហេវ ច និព្ពត្តេតព្ពំ សិយា, សព្ពេសំ តេសំ បច្ចយធម្មានំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខា នត្ថីតិ បដិមុខគមនាភាវតោ បដិច្ចត្ថោ ន បរិបូរេយ្យាតិ. សាមគ្គិអង្គានន្តិ បច្ចយសាមគ្គិយា អង្គភូតានំ, សមូហីនន្តិ អត្ថោ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ផលធម្មានំ សហិតតា នាម វិសុំ អភាវោ, ន ហេតុធម្មានំ វិយ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាតិ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ អវិនិព្ភោគវុត្តិធម្មេ’’តិ អវិនិព្ភោគគ្គហណញ្ចេត្ថ រូបធម្មានម្បិ សង្គណ្ហនត្ថំ. អញ្ញថា សម្បយុត្តធម្មេតិ វុច្ចេយ្យ.

៥៧៩. បច្ចយតាតិ អយំ អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយសមូហោ. អញ្ញោញ្ញន្តិ អញ្ញមញ្ញំ. បដិច្ចាតិ និស្សាយ សហការីការណំ លទ្ធា. សមន្តិ អវិសមំ អវេកល្លេន. សហាតិ ឯកជ្ឈំ. ធម្មេតិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នធម្មេ. យស្មា ឧប្បាទេតិ, តតោបិ តស្មាបិ. ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ មុនិនា ភគវតា ភាសិតាតិ យោជនា. ន អបដិច្ច បដិច្ចេវាតិ អវធារណត្ថំ ទស្សេន្តោ គាថាយំ ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេតិ.

ឯកេកទេសន្តិ ផលសមុទាយស្ស ឯកទេសេកទេសំ, ភាគសោតិ អត្ថោ. បុព្ពាបរភាវេនាតិ បដិបាដិយា. សព្ពមេតំ រូបារូបកលាបុប្បាទនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្ថានុសារវោហារកុសលេនាតិ បរមត្ថធម្មានុគតវោហារនិបុណេន.

៥៨០. បុរិមេន បទេនាតិ យោជនា. សស្សតាទីនន្តិ សស្សតភាវាទីនំ, សស្សតវាទាទីនំ វា. សស្សតសហចរិតា ហិ វាទាបិ សស្សតាទយោតិ វុច្ចន្តិ យថា ‘‘ទុក្ខទេសនា ទុក្ខ’’ន្តិ. ឧច្ឆេទាទីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. វិឃាតោ វិនាសោ, បហានន្តិ អត្ថោ. ញាយោតិ អន្តទ្វយវិរហិតា មជ្ឈិមា បដិបត្តិ.

បវត្តិធម្មានន្តិ បវត្តិភូតានំ ធម្មានំ, កិលេសវដ្ដាទីនន្តិ អត្ថោ. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិនយប្បវត្តោ (ទី. និ. ១.៣១) សស្សតវាទោ. ‘‘នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិអាទិនយប្បវត្តោ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.១០១, ២២៧; សំ. និ. ៣.២១២) អហេតុវាទោ. បកតិ អណុកាលាទិវសេន លោកោ បវត្តតីតិ ឯវំ បវត្តោ វិសមហេតុវាទោ. ឥស្សរបុរិសបជាបតិវាទា វសវត្តិវាទា. អហេតុវាទគ្គហណេនេវ ចេត្ថ សភាវនិយតិ យទិច្ឆាវាទានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. កេចិ បន ‘‘ចក្ខុ ឯវ ចក្ខុស្ស ការណ’’ន្តិ ឯវមាទិកោ វិសមហេតុវាទោ. ឥស្សរាទិវាទោ អហេតុវាទន្តោគធោ. សភាវេនេវ ធម្មា បវត្តន្តីតិ វាទោ ‘‘វសវត្តិវាទោ’’តិ វទន្តិ. កិំ ហិ បច្ចយសាមគ្គិយា បយោជនន្តិ អធិប្បាយោ. សមុប្បាទបទេន បរិទីបិតោ ហោតីតិ យោជនា. បរិទីបនស្ស បន អវិបរីតការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចយសាមគ្គិយំ ធម្មានំ ឧប្បត្តិតោ’’តិ វុត្តំ. វិហតាតិ អព្ភាហតា. ‘‘បុរិមបុរិមបច្ចយវសេនា’’តិ ឥមិនា អវិច្ឆេទវសេន បវត្តមានំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិវត្តកំ ហេតុផលបពន្ធំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘កុតោ ឧច្ឆេទោ’’តិ. ឧច្ឆេទាភាវកថនេនេវ ចេត្ថ ឧច្ឆេទវាទស្សាបិ អភាវំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តស្សា តស្សា បច្ចយសាមគ្គិយាតិ តស្មិំ តស្មិំ ហេតុបច្ចយសមវាយេ. សន្តតិំ អវិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ហេតុផលបពន្ធសង្ខាតស្ស សន្តានស្ស អវិច្ឆិន្ទនេន. តេសំ តេសំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ សម្ភវតោ ឧប្បជ្ជនតោ សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតំ អន្តទ្វយំ អនុបគ្គម្ម យថាសកំ បច្ចយេហិ អនុរូបផលុប្បត្តិ ឥធ មជ្ឈិមបដិបទាតិ អធិប្បេតា. កម្មវដ្ដស្ស, វិបាកវដ្ដស្ស ច ភិន្នសភាវត្តា, ភិន្នកាលត្តា ច សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទេតីតិ វាទប្បហានំ. កុសលាកុសលក្ខន្ធប្បវត្តិយញ្ហិ ការកវោហារោ, វិបាកក្ខន្ធបវត្តិយំ វេទកវោហារោតិ. យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ និព្ពត្តំ, តត្ថេវ តស្ស ផលស្ស និព្ពត្តនតោ អញ្ញោ ករោតិ អញ្ញោ បដិសំវេទេតីតិ វាទប្បហានំ. ន ហិ កតស្ស វិនាសោ, អកតស្ស វា អព្ភាគមោ អត្ថិ. ‘‘ឥត្ថី, បុរិសា’’តិ វោហារេន ជនបទនិរុត្តិ. តត្ថ យស្មា បណ្ឌិតាបិ លោកេ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ អានេតុ, នាមរូបំ អាគច្ឆតូ’’តិ អវត្វា ឥត្ថី, បុរិសោត្វេវ វោហរន្តិ, តស្មា ‘‘ឥត្ថី ឯវាយំ, បុរិសោ ឯវាយន្តិ អបរិញ្ញាតវត្ថុកានំ ហោតិ អភិនិវេសោ. វិទ្ទសុនោ បន បដិច្ចសមុប្បាទំ ជានន្តស្ស តថា តថា បវត្តមានេ ធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្តតោ តត្ថ បរមត្ថតោ ន អភិនិវេសោតិ អាហ ‘‘ជនបទនិរុត្តិយា អនភិនិវេសោ’’តិ. សមញ្ញាយាតិ លោកសមញ្ញាយ. អនតិធាវនន្តិ អនតិក្កមនំ. ‘‘សត្តោ’’តិ ហិ វុត្តេ ‘‘កោ ឯត្ថ សត្តោ, កិំ រូបំ, ឧទាហុ វេទនាទយោ’’តិ វិភាគំ អកត្វា លោកសមញ្ញាវសេនេវ លោកិយេហិ វិយ លោកិយោ អត្ថោ សមញ្ញំ អវិលង្ឃន្តេន វោហរិតព្ពោ.

អបរោ នយោ – បច្ចេតុមរហតីតិ បដិច្ចោ. យោ ហិ នំ បច្ចេតិ អភិសមេតិ, តស្ស អច្ចន្តមេវ ទុក្ខវូបសមាយ សំវត្តតិ. សម្មា, សហ ច ឧប្បាទេតីតិ សមុប្បាទោ. បច្ចយធម្មោ ហិ អត្តនោ ផលំ ឧប្បាទេន្តោ សម្បុណ្ណមេវ ឧប្បាទេតិ, ន វិកលំ. យេ ច ធម្មេ ឧប្បាទេតិ, តេ សព្ពេ សហេវ ឧប្បាទេតិ, ន ឯកេកំ. ឥតិ បដិច្ចោ ច សោ សមុប្បាទោ ចាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អថ វា បដិច្ច បដិមុខំ ឥត្វា ការណសាមគ្គិំ អប្បដិក្ខិបិត្វា សហិតេ ឧប្បាទេតីតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. បដិមុខគមនញ្ច បច្ចយស្ស ការណសាមគ្គិយា អង្គភាវេន ផលស្ស ឧប្បាទនមេវ. អប្បដិក្ខិបិត្វាតិ ច ន វិនា តាយ ការណសាមគ្គិយា, អង្គភាវំ អគន្ត្វា សយមេវ ន ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. ឯតេន ការណពហុតា ទស្សិតា, ‘‘សហិតេ’’តិ ឥមិនា បច្ចយុប្បន្នធម្មពហុតា. ឧភយេនាបិ ‘‘ឯកំ ន ឯកតោ’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៧) បរតោ វុច្ចមានោ សាសននយោ ទីបិតោ ហោតិ.

អថ វា បដិច្ច បច្ចេតព្ពំ បច្ចយំ បដិគន្ត្វា ន វិនា តេន សម្ពន្ធស្ស ឧប្បាទោ បដិច្ចសមុប្បាទោ (ឧទា. អដ្ឋ. ១). បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ចេត្ថ សមុប្បាទប្បធានវចនវិញ្ញេយ្យោ សសត្តិកោ ហេតូតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ‘‘បដិច្ចា’’តិ វុត្តេ កិំ បដិច្ចាតិ វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘បច្ចេតព្ព’’ន្តិ. សោ ច បច្ចយធម្មោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បច្ចយ’’ន្តិ. ឥទានិ បដិច្ចសទ្ទស្ស អត្ថមាហ ‘‘បដិគន្ត្វា’’តិ. ការណស្ស សភាវេន តប្បដិលាភគតិយា បត្វា. កថំ ន វិនា តេន? សតិ ឯវ តស្មិំ, តស្ស ច ផលស្ស ឧប្បាទតោ ឯវ, ន អញ្ញថា. អសតិ, និរោធតោ ចាតិ អយំ បច្ចយដ្ឋិតិ បដិច្ចសទ្ទស្ស អត្ថោ. តេនាយំ បដិច្ចសទ្ទោ យថា ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥមស្សុប្បាទោ’’តិ ឯតេ សទ្ទា ភុម្មនិស្សក្កវចនជោតនីយេន ឥទំ-សទ្ទវចនីយស្ស ហេតុមតោ ហេតុអាយត្តភាវេន ភាវុប្បាទុត្តរកិរិយាបេក្ខេន យាយស្ស តទាយត្តតា, តាយ សមត្ថតាយ ហេតុំ វទន្តិ, ឯវំ គន្ត្វា-សទ្ទន្តរវចនីយេន តំវិញ្ញេយ្យស្សេវ បច្ចយនកិរិយាកត្តុហេតុមតោ ហេតុបច្ចយនេន ហេតុអាយត្តភាវេន សមុប្បាទុត្តរកិរិយាបេក្ខេន យាយស្ស តទាយត្តតា, តាយ សមត្ថតាយ ហេតុមាហ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អវិជ្ជា បដិច្ច, សង្ខារា បដិច្ចសមុប្បន្នា’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.៤៦) សង្ខារបិដកេ វុត្តំ. សមត្ថតា ចេត្ថ និទានាទិភាវោ. សោ ច តទវិនាភាវិផលំ បតិ សត្វមេវ. សម្ពន្ធស្សាតិ ច សំយោជនានុរូបតាវសេន ជាតិអាទិនា សម្ពន្ធស្ស ជរាមរណាទិបច្ចយុប្បន្នស្ស. ឧប្បាទោតិ ឧប្បជ្ជនំ. យទិ ឯវំ កថំ បដិច្ចសទ្ទប្បយោគោ, ននុ សមានកត្តុកានំ បុព្ពកាលេ ឦទិសោ សទ្ទប្បយោគោតិ? ‘‘ភុត្វា គច្ឆតិ, កសិត្វា វបតី’’តិអាទីសុ សច្ចមេតំ, តំ បន យេភុយ្យវសេន ទដ្ឋព្ពំ សមានាបរកាលេ, អសមានកត្តុកេ ច ទស្សនតោ. សមានកាលេ តាវ –

‘‘អន្ធការំ និហន្ត្វាន, ឧទិតាយំ ទិវាករោ;

វណ្ណបញ្ញាវភាសេហិ, ឱភាសេត្វា សមុគ្គតោ’’តិ. –

ឧទាហរណំ. កេចិ បន ‘‘មុខំ ព្យាទាយ សយតិ, អក្ខីនិ បរិវត្តេត្វា បស្សតី’’តិ ឧទាហរន្តិ. អបរេ ‘‘និសជ្ជ អធីតេ, ឋត្វា កថេតី’’តិ.

តត្ថ ព្យាទានបរិវត្តនុត្តរកាលភាវិសយនទស្សនកិរិយាបេក្ខា បុព្ពុត្តរកាលតា អត្ថិ, សា ច ភេទានុបលក្ខណា កេហិចិ ន លក្ខីយតិ. ‘‘និសជ្ជ អធីតេ, ឋត្វា កថេតី’’តិ ច សមានកាលតាយបិ អជ្ឈេនកថនេហិ បុព្ពេបិ និសជ្ជដ្ឋានានិ ហោន្តីតិ សក្កា បុព្ពុត្តរកាលតា សម្ភាវេតុំ, តស្មា បុរិមានិយេវ ឧទាហរណានិ យុត្តានិ. ឧទយសមកាលមេវ ហិ តន្និវត្តនិយនិវត្តនន្តិ. អបរកាលេ ‘‘ទ្វារមាវរិត្វា បវិសតិ, អាវរិត្វា និក្ខមតី’’តិ. កេចិ បន ‘‘ឌក្កច្ច បតិតោ ទណ្ឌោ’’តិ ឧទាហរន្តិ. អភិឃាតភូតសហជាតាយ បន អភិឃាតជសទ្ទស្ស សមានកាលតា ឯត្ថ លព្ភតិ, តស្មា ឥធាបិ បុរិមានិយេវ ឧទាហរណានិ យុត្តានិ. បុរិមតាវចនិច្ឆាវសេនេវ បន លក្ខណហេតុកិរិយានំ លក្ខណហេតុភាវវចនិច្ឆាតិ លក្ខណភាវតោ បុរិមកាលោ ឥច្ចេវ ‘‘និហន្ត្វានា’’តិ សទ្ទសិទ្ធិ ឥច្ឆិតា, ឯវញ្ច បច្ចយនកិរិយា សមុប្បជ្ជនកិរិយាយ បុរិមិកាវាតិ បដិច្ច-សទ្ទសិទ្ធិ. តត្ថ យុត្តំ បច្ចក្ខតោ កត្តុទស្សនតោ. ឥធ បន តទភាវតោ ន យុត្តន្តិ ចេ? នាយំ ទោសោ. ឥធាបិ អនុមានតោ សិទ្ធោ. ជរាមរណាទិកោ កត្តា អត្ថេវ ‘‘ញត្វា កិរិយតោ វយ’’ន្តិ ឯវមាទិបយោគទស្សនតោ អវស្សំ អនុមិយមានេន កត្តុនា ឦទិសោ សទ្ទបយោគោ ឥច្ឆិតព្ពោ. អសមានេ បន កត្តរិ ‘‘បិសាចំ ទិស្វា ភយំ ហោតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២៧១; ២.១៨២; បុ. ប. ២០៤) ឯវមាទិ វេទិតព្ពំ. យថា ច តត្ថ បិសាចទស្សនាទិបុរិសព្យាបារោ, ឯវមិធាបិ បច្ចយនំ បច្ចយព្យាបារោ អត្តនោ ផលុប្បាទនំ, តញ្ច សត្វំ សមុប្បាទោវាតិ ‘‘បច្ចយេ សតិ, បច្ចយស្ស ឧប្បាទា’’តិ បច្ចយនស្ស សមុប្បាទហេតុតាយ គមកោ សមានស្ស កត្តុ អភាវេបិ បដិច្ច-សទ្ទោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ. យទិ បដិច្ចសម្ពន្ធស្ស ឧប្បាទោ បដិច្ចសមុប្បាទោ, កថំ បច្ចយោ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ? ហេដ្ឋា វិចារិតោវាយមត្ថោ. អបិច យោយំ សមុប្បាទ-សទ្ទវិភាវិតានំ បច្ចយុប្បន្នានំ បដិច្ចសទ្ទវិភាវិតោ សសត្តិកោ ហេតុ អធិប្បេតោ, តស្ស សមុប្បាទាភិមុខតាយ បធានវចនវិញ្ញេយ្យសភាវត្តា តថា វុត្តោតិ.

កិំ បន ការណំ សមុប្បាទបធានេន វចនេន សមុប្បាទស្ស ហេតុ វេទិតព្ពោ, ន បន សហេតុកោ សមុប្បាទោ ឯវាតិ? វុច្ចតេ – ទិដ្ឋស្ស ទុក្ខស្ស យោ បច្ចយោ បច្ចយនិទ្ទេសេន តស្ស វិភាវិតត្តា. កថំ? យថាហ –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសតិ ‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ជរាមរណំ, ឥទំ នុ ខោ ទុក្ខំ កិំ និទានំ កិំ សមុទយំ កិំ ជាតិកំ កិំ បភវំ, កិស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’តិ. សោ បរិវីមំសមានោ ឯវំ បជានាតិ ‘យំ ខោ ឥទំ…បេ… ឥទំ ខោ ទុក្ខំ ជាតិនិទាន’’’មិច្ចាទិនា (សំ. និ. ២.៥១) –

ទិដ្ឋស្ស ទុក្ខស្ស និទានំ បរិវីមំសសុត្តេ វុត្តំ. តំ បជាននញ្ច និទានម្បិ វិញ្ញាតព្ពន្តិ. យថា ចាហ –

‘‘បុព្ពេ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ ‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ច ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ច, អថ ច បនិមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ នប្បជានាតិ ជរាមរណស្ស. កុទាស្សុ នាម ឥមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយិស្សតិ ជរាមរណស្សា’តិ…បេ… តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ ‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១០) –

អាទិនា ទិដ្ឋស្ស ទុក្ខស្ស បច្ចយវីមំសាភិសមយា វុត្តា. បច្ចយោ ហិ ញាតព្ពោ. តទភិសមយាយត្តញ្ច ទុក្ខនិស្សរណបជាននន្តិ យោ ច ញាតព្ពោ, សោ បវេទេតព្ពោតិ បដិច្ចសមុប្បាទសទ្ទោ យំ យទិទំ សមុប្បាទសទ្ទវិភាវិតំ ទិដ្ឋំ ទុក្ខំ, តំ បច្ចយំ បដិច្ចេវ, ន អញ្ញថាតិ ឯវំ បច្ចយវិភាវនត្ថំ វុច្ចតិ. ភវតិ ហិ ញាតុំ, បវេទេតុញ្ច ឥច្ឆិតភាវេន បធានស្សាបិ កេនចិ វិសេសេន ញាតព្ពតាយ អប្បធានភាវេន និទ្ទេសោ យថា ‘‘កោ សោតាបន្នោ, យស្ស តីណិ សំយោជនានិ បហីនានិ. កោ ទេវទត្តោ, យស្ស ឧច្ចតរានិ គេហានី’’តិ, ឯវមិធាបិ បច្ចយបច្ចយនបវេទនដ្ឋេន និទ្ទេសេ សត្តិវិសេសេន អត្តនោ ផលេន បច្ចនីយតាយ ញាតព្ពភាវេន ‘‘បដិច្ចា’’តិ បរិយាយេន បច្ចយោ វុត្តោ.

យោ ចាយំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិកោ និទ្ទេសោ, សោ ច សកលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស មូលតោ បដ្ឋាយ បច្ចយានំ បវេទនាយ និទ្ទិដ្ឋោតិ បរិយោសានេបិ ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ ឯវំ-សទ្ទេន សមុគ្ឃាតំ ទុក្ខំ ទស្សេត្វា តស្ស យថាវុត្តេ បច្ចយេ តំសមុទយាភិមុខេ កត្វា និគមិតា បច្ចយា. បដិបទាសុត្តេបិ (សំ. និ. ២.៣) ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា…បេ… សមុទយោ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបទា’’តិ វុត្តំ. ន ច បដិច្ចសមុប្បន្នភាវេន គហិតំ ទុក្ខំ មិច្ឆាបដិបទំ, អថ ខោ ទុក្ខសមុទយភូតា បច្ចយាតិ. យថា ច ‘‘បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ (ទី. និ. ៣.៣៣៥), បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥) អង្គញាណបដិវេទនត្ថត្តា ទេសនាយ សម្មាសមាធិបធានេហិ សទ្ទេហិ អង្គញាណបដិវេទនំ កតំ, ឯវមិធាបិ សមុប្បាទបធានេន សទ្ទេន បច្ចយបដិវេទនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៥៨១. យា បនាយំ តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. និក្ខិត្តាតិ ឋបិតា, ទេសិតាតិ អត្ថោ. យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស តននតោ តន្តិ, គន្ថោ. ‘‘កិំ វាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិតេន ‘‘វិភជ្ជវាទី, មហារាជា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន វុត្តត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកា វិភជ្ជវាទិនោ. តេ ហិ សត្ថារា វេនយិកាទិភាវំ វិភជ្ជ វុត្តំ អនុវទន្តិ, សោមនស្សាទីនំ, ចីវរាទីនញ្ច សេវិតព្ពាសេវិតព្ពភាវំ. សស្សតុច្ឆេទវាទេ វា វិភជ្ជ វទន្តិ. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទីនំ (ទី. និ. ១.៣១) ឋបនីយានំ ឋបនតោ, រាគាទិក្ខយស្ស សស្សតស្ស, រាគាទិកាយទុច្ចរិតាទិឧច្ឆេទស្ស ច វចនតោ, ន បន ឯកំសព្យាករណីយាទិកេ តយោ បញ្ហេ អបនេត្វា វិភជ្ជព្យាករណីយមេវ វទន្តិ. វិភជ្ជវាទីនំ មណ្ឌលំ សមូហោ វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលំ. វិភជ្ជវាទិនោ វា ភគវតោ បរិសា វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលន្តិបិ វទន្តិ, វិភជ្ជ វា សស្សតុច្ឆេទេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមបដិបទាភូតស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនតោ ភគវា, តទនុវាទតោ តស្ស សាវកា ច វិភជ្ជវាទិនោតិ. សេសំ បុរិមសទិសំ.

ឱតរិត្វាតិ ឱគាហេត្វា, វិភជ្ជវាទី ហុត្វាតិ អត្ថោ. ន ហិ សយំ អវិភជ្ជវាទី សមានោ វិភជ្ជវាទីនំ អន្តរេ ឋានមត្តេន វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលំ ឱតិណ្ណោ នាម ហោតិ. អាចរិយេហិ អវុត្តវិបរីតត្ថទីបនេន តេ នអព្ភចិក្ខន្តេន. អវិជ្ជា បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារានម្បិ ហេតុ បច្ចយោ ហោតីតិ វទន្តោ, កថាវត្ថុម្ហិ បដិក្ខិត្តេ បុគ្គលវាទាទិកេ ច វទន្តោ សកសមយំ វោក្កមតិ នាម, តថា អវោក្កមន្តេន. បរសមយំ ទោសារោបនព្យាបារវិរហេន អនាយូហន្តេន. ‘‘ឥទម្បិ សុត្តំ គហេតព្ព’’ន្តិ បរសមយំ អសម្បិណ្ឌេន្តេនាតិ កេចិ វទន្តិ. ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិអាទីនិ (ម. និ. ១.៣៩៦) វទន្តោ សុត្តំ បដិពាហតិ នាម, តថា អបដិពាហន្តេន. ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយ (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧, ៤១៨), សុបិនន្តេ កតោ វីតិក្កមោ អាបត្តិករោ ហោតី’’តិ ច ឯវមាទិំ វទន្តោ វិនយំ បដិលោមេតិ នាម, តព្ពិបរិយាយេន តំ អនុលោមេន្តេន. បដិលោមេន្តោ ហិ កម្មន្តរំ ភិន្ទន្តោ, ធម្មតញ្ច វិលោមេន្តោ កុតោ កិលេសវិនយំ អនុលោមេតិ. សុត្តេ (ទី. និ. ២.១៨៧ អាទយោ; អ. និ. ៤.១៨០) វុត្តេ ចត្តារោ មហាបទេសេ, អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តេ សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតិមហាបទេសេ ឱលោកេន្តេន. តទោលោកនេន ហិ សុត្តេ, វិនយេ ច សន្តិដ្ឋតិ នាតិធាវតិ.

ធម្មន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិំ. អត្ថន្តិ តទត្ថំ. ហេតុ, ហេតុផលានិ វា អយមេត្ថ ហេតុ ធម្មោ, ឥទមេត្ថ ហេតុផលំ អត្ថោតិ. ធម្មន្តិ វា ធម្មតំ. យថា ឯកេ ‘‘ឧប្បាទា វា តថាគតានំ អនុប្បាទា វា តថាគតានំ ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ (សំ. និ. ២.២០) សុត្តបទស្ស អត្ថំ មិច្ឆា គាហេន្តា ‘‘និច្ចោ បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ បច្ចយាការធម្មំ មិច្ឆា ទីបេន្តិ, ឯវំ អទីបេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្តនោ ផលំ បតិ ការណស្ស វវត្ថិតសភាវំ ទីបេន្តេន. យថា ច ឯកេ ‘‘អនិរោធំ អនុប្បាទ’’ន្តិអាទិនា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស អត្ថំ មិច្ឆា គាហេន្តិ, ឯវំ គាហេ អកត្វា វុត្តនយេនេវ អវិបរីតំ អត្ថំ សង្គាហេន្តេន. ‘‘ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជា’’តិ វុត្តមត្ថំ បរិវត្តេត្វា បុន ‘‘បុព្ពន្តេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទីហិ (ធ. ស. ១០៦៧) អបរេហិបិ បរិយាយេហិនិទ្ទិសន្តេន. ‘‘សង្ខារា ឥមិនា បរិយាយេន ភវោតិ វុច្ចន្តិ, តណ្ហា ឥមិនា បរិយាយេន ឧបាទាន’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិសន្តេនាតិ ច វទន្តិ. បកតិយាតិ យថាវុត្តវិធានំ អនាមសិត្វា កេវលមេវ.

សច្ចន្តិ ចតុសច្ចំ. សត្តោតិ សត្តសុញ្ញតាតិ វទន្តិ, សត្តសុញ្ញេសុ បន សង្ខារេសុ សត្តវោហារោ, សត្តត្ថកិច្ចសិទ្ធិ ច. បច្ចយាការមេវ ចាតិ បច្ចយាការោ ឯវ ច, ម-ការោ បទសន្ធិករោ. បច្ចយធម្មានំ អត្តនោយេវ ផលស្ស បច្ចយភាវោ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ អត្ថោ.

តស្មាតិ វុត្តនយេន អត្ថវណ្ណនាយ កាតព្ពត្តា, ទុក្ករត្តា ច បតិដ្ឋំ នាធិគច្ឆាមីតិ យត្ថ ឋិតស្ស វណ្ណនា សុករា ហោតិ, តស្សា បតិដ្ឋាភូតំ តំ នយំ អត្តនោយេវ ញាណពលេន នាធិគច្ឆាមីតិ អត្ថោ. និស្សយំ បន អាចិក្ខន្តោ ‘‘សាសនំ បនិទ’’ន្តិអាទិមាហ. ឥធ សាសនន្តិ បាឡិធម្មមាហ, បដិច្ចសមុប្បាទមេវ វា. សោ ហិ អនុលោមបដិលោមាទិនានាទេសនានយបដិមណ្ឌិតោ អព្ពោច្ឆិន្នោ អជ្ជាបិ បវត្តតីតិ និស្សយោ ហោតិ. តទដ្ឋកថាសង្ខាតោ ច បុព្ពាចរិយមគ្គោ. ‘‘តំ សុណាថ សមាហិតា’’តិ អាទរជននេ, ឧស្សាហនេ ច កិំ បយោជនន្តិ ចេ, តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. អដ្ឋិ កត្វាតិ អត្ថំ កត្វា. យថា វា ន នស្សតិ, ឯវំ អដ្ឋិគតំ វិយ ករោន្តោ អដ្ឋិំ កត្វា. បុព្ពកាលតោ អបរកាលេ ភវំ បុព្ពាបរិយំ. វិសេសន្តិ បឋមារម្ភតោ បភុតិ ខណេ ខណេ ញាណវិសេសំ, កិលេសក្ខយវិសេសញ្ច លភតីតិ អត្ថោ.

៥៨២. ទេសនាភេទតោតិ ទេសនាវិសេសតោ. អត្ថតោ, លក្ខណាទិតោ, ឯកវិធាទិតោ ច អត្ថលក្ខណេកវិធាទិតោ. អង្គានញ្ច វវត្ថានាតិ អវិជ្ជាទីនំ ទ្វាទសន្នំ អង្គានំ វវត្ថានទស្សនតោ.

កម្មវិបាកកិលេសវដ្ដានំ មូលការណត្តា, អាទិតោ វុត្តត្តា ច អវិជ្ជា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលំ. តត្ថ វល្លិយា មូលេ ទិដ្ឋេ តតោ បភុតិ វល្លិហរណំ វិយ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលេ ទិដ្ឋេ តតោ បភុតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាតិ ឧបមាសំសន្ទនា ន កាតព្ពា. ន ហិ ភគវតោ ឥទមេវ ទិដ្ឋំ, ឥទំ អទិដ្ឋន្តិ វិភជនីយំ អត្ថិ សព្ពស្ស ទិដ្ឋត្តា. មូលតោ បភុតិ បន វល្លិហរណំ វិយ មូលតោ បភុតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា កតាតិ ឥទមេត្ថ សាមញ្ញំ អធិប្បេតំ, ពោធនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា ពោធេតព្ពភាវេន មូលាទិទស្សនសាមញ្ញំ យោជេតព្ពំ.

តស្សាតិ –

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កុមារោ វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ…បេ… រជនីយេហិ. សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ សារជ្ជតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយសតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធំ សមាបន្នោ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ, អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៨) –

ឯវំ វុត្តស្ស. ឯវំ សោតទ្វារាទីសុបិ. តស្ស អភិនន្ទតោតិ សប្បីតិកតណ្ហាយ អភិមុខភាវេន នន្ទតោ. អភិវទតោតិ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ វចីភេទករណបវត្តាយ ពលវតណ្ហាយ ‘‘អហំ, មមា’’តិ អភិវទតោ. តតោ ពលវតិយា មោចេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ. តតោបិ ពលវតី បន ឧបាទានភូតា តណ្ហា នន្ទី. ឯត្ថ ច អភិនន្ទនាទិនា តណ្ហា វុត្តា, នន្ទិវចនេន តប្បច្ចយំ ឧបាទានំ ចតុព្ពិធម្បិ នន្ទិតាតទវិប្បយោគតាហិ, តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនភាវេហិ ចាតិ វេទិតព្ពំ.

ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិអាទិកញ្ច តត្ថេវ មហាតណ្ហាសង្ខយសុត្តេ វុត្តំ.

វិបាកវដ្ដភូតេ បដិសន្ធិបវត្តិផស្សាទិកេ កម្មសមុដ្ឋានញ្ច ឱជំ សន្ធាយ ‘‘ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានា’’តិអាទិ វុត្តំ. វដ្ដូបថម្ភកា បន ឥតរេបិ អាហារា តណ្ហាបភវេ តស្មិំ អវិជ្ជមានេ ន វិជ្ជន្តីតិ ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិ វត្តុំ វដ្ដន្តិ.

៥៨៣. តតោ តតោតិ ចតុព្ពិធាសុ ទេសនាសុ តតោ តតោ ទេសនតោ. ញាយប្បដិវេធាយ សំវត្តតីតិ ញាយោតិ មគ្គោ, សោ ឯវ វា បដិច្ចសមុប្បាទោ ‘‘អរិយោ ចស្ស ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៤១; ៥.១០២៤) វចនតោ. សយមេវ ហិ សោ សមន្តភទ្ទកត្តា តថា តថា បដិវិជ្ឈិតព្ពត្តា តាយ តាយ ទេសនាយ អត្តនោ បដិវេធាយ សំវត្តតិ. ចតុព្ពិធគម្ភីរភាវប្បត្តិយាតិ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរេសុ បតិដ្ឋាធិគមនេន បតិដ្ឋិតត្តាតិ អត្ថោ.

សមន្តភទ្ទកតា, ទេសនាវិលាសប្បត្តិ ច ចតុន្នម្បិ ទេសនានំ សមានំ ការណន្តិ វិសេសការណំ វត្តុកាមោ អាហ ‘‘វិសេសតោ’’តិ. អស្សាតិ អស្ស ភគវតោ ទេសនា, អស្ស វា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនាតិ យោជេតព្ពំ. បវត្តិការណវិភាគោ អវិភត្តសភាវា អវិជ្ជាទយោវ, ការណន្តិ វា គហិតានំ បកតិអាទីនំ, អវិជ្ជាទីនញ្ច អការណតា, ការណតា ច. តត្ថ សម្មូឡ្ហា កេចិ អការណំ ការណន្តិ គណ្ហន្តិ, កេចិ ន កិញ្ចិ ការណំ ពុជ្ឈន្តីតិ តេសំ យថាសកេហិ អនុរូបេហិ ការណេហិ សង្ខារាទិបវត្តិសន្ទស្សនត្ថំ, សំសារប្បវត្តិសន្ទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. បវត្តិអាទីនវបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា អាទិ, តតោ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ, តតោ វិញ្ញាណន្តិ ឯវំ បវត្តិយា ឧប្បត្តិក្កមសន្ទស្សនត្ថំ, គព្ភសេយ្យកាទិវសេន វា តត្ថ តត្ថ ភវេ អត្តភាវស្ស ឧប្បជ្ជនានុបុព្ពិសន្ទស្សនត្ថញ្ច អនុលោមទេសនា បវត្តាតិ. ឥតរាសំ តទត្ថតាសម្ភវេបិ ន តាសំ តទត្ថមេវ បវត្តិ អត្ថន្តរសព្ភាវតោ. អយំ បន តទត្ថា ឯវាតិ ឯតិស្សា តទត្ថតា វុត្តា.

អនុវិលោកយតោ យោ សម្ពោធិតោ បុព្ពភាគេ តំតំបច្ចយុប្បន្នាវពោធសង្ខាតោ បុព្ពភាគបដិវេធោ បវត្តោ, តទនុសារេន តទនុគមេន ជរាមរណាទិកស្ស ជាតិអាទិការណំ យំ អធិគតំ, តស្ស សន្ទស្សនត្ថំ អយំ បដិលោមទេសនា បវត្តា. អនុវិលោកយតោ បដិលោមទេសនា បវត្តាតិ វា សម្ពន្ធោ. ទេសេន្តោបិ ហិ ភគវា កិច្ឆាបន្នំ លោកំ អនុវិលោកេត្វា បុព្ពភាគ…បេ… សន្ទស្សនត្ថំ ទេសេសីតិ. អាហារតណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នទ្ធា, សង្ខារាវិជ្ជា អតីតទ្ធាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘យាវ អតីតំ អទ្ធានំ អតិហរិត្វា’’តិ. អាហារា វា តណ្ហាយ បភាវេតព្ពា អនាគតោ អទ្ធា, តណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នោ, សង្ខារាវិជ្ជា អតីតោតិ. បច្ចក្ខំ បន ផលំ ទស្សេត្វា តន្និទានទស្សនវសេន ផលការណបរម្បរទស្សនំ យុជ្ជតីតិ អាហារា បុរិមតណ្ហាយ ឧប្បាទិតា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា, តណ្ហាទយោ អតីតោ, សង្ខារាវិជ្ជា តតោបិ អតីតតរោ សំសារស្ស អនាទិភាវទស្សនត្ថំ វុត្តោតិ. យាវ អតីតទ្ធានន្តិ យាវ អតីតតរំ អទ្ធានន្តិ អត្ថោ យុត្តោតិ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិអាហារកា វា ចត្តារោ អាហារា ‘‘អាហារេតីតាហំ ន វទាមិ…បេ… ឯវំ បន មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ ‘កិស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារោ’តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ, តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ, វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា’’តិ (សំ. និ. ២.១២) វចនតោ, តំសម្បយុត្តត្តា ផស្សចេតនានំ, តប្បវត្តិហេតុត្តា ច កពឡីការាហារស្ស. តេន ហិ ឧបត្ថម្ភិតរូបកាយស្ស, តញ្ច ឥច្ឆន្តស្ស កាមវិញ្ញាណាយូហនំ ហោតិ. ភោជនញ្ហិ សទ្ធាទីនំ, រាគាទីនញ្ច ឧបនិស្សយោតិ វុត្តំ. តស្មា តេ កម្មវដ្ដសង្គហិតា អាហារា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធាតិ ឥមស្មិំ បរិយាយេ បុរិមោយេវ អត្ថោ យុត្តោ.

អតីតទ្ធតោ បភុតិ ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២) អតីតេ, តតោ បរញ្ច ហេតុផលបដិបាដិំ បច្ចក្ខភូតានំ អាហារានំ និទានទស្សនវសេន អារោហិត្វា និវត្តនេន វិនា អពុជ្ឈន្តានំ តំសន្ទស្សនត្ថំ សា អយំ ទេសនា បវត្តាតិ អត្ថោ. អនាគតទ្ធហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតីតិ អនាគតស្ស ភវស្ស ហេតុភូតានំ ធម្មានំ ឧប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ. អនាគតទ្ធសន្ទស្សនត្ថន្តិ អនាគតទ្ធុនោ អប្បដិវិជ្ឈន្តានំ អបស្សន្តានំ បច្ចក្ខំ បច្ចុប្បន្នំ ហេតុំ ទស្សេត្វា ហេតុផលបរម្បរាយ តស្ស សន្ទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា, បរិយោសានតោ ច បដ្ឋាយ យាវ អាទិ បវត្តា ទេសនា ទ្វាទសង្គា, តតោ ឯវ តិសន្ធិ ចតុសង្ខេបា. មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទិ បវត្តា ទេសនា អដ្ឋង្គា ទ្វិសន្ធិ តិសង្ខេបា. មជ្ឈតោ បន បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា បវត្តា ទេសនា ឆឡង្គា ទ្វិសន្ធិ តិសង្ខេបា. ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៥៣, ៥៧) មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា បវត្តា ទេសនា ឯកសន្ធិ ទ្វិសង្ខេបា. ឯវំ អយំ អនេកង្គា ឯវ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា អាគតា. ឯកង្គវសេនាបិ ច បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា លព្ភតេវ. យថាហ –

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ បដិច្ចសមុប្បាទំយេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ករោតិ ‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’តិ. សុខវេទនិយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខវេទនា’’តិ (សំ. និ. ២.៦២) –

អាទិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ផស្សបច្ចយា’’តិ ឯត្តកោ ឯវ បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ. តេនេតំ វិញ្ញាយតិ ‘‘ឯកង្គបដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ.

តត្ថ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតីតិ ឥមស្មិំ អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ សតិ ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ហោតិ. ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយស្ស ឧប្បាទា ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតីតិ អវិជ្ជាទីនំ អភាវេ សង្ខារាទីនំ អភាវស្ស, អវិជ្ជាទីនំ និរោធា សង្ខារាទីនំ និរោធស្ស ច វចនេន បុរិមស្មិំ បច្ចយលក្ខណេ និយមោ ទស្សិតោ ហោតិ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឯវ, ន អសតិ, ឥមស្ស ឧប្បាទា ឯវ, ន និរោធា’’តិ. តេនេតំ លក្ខណំ អន្តោគធនិយមំ ឥធ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

និរោធោតិ ច អវិជ្ជាទីនំ វិរាគាធិគមេន អាយតិំ អនុប្បាទោ អប្បវត្តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិអាទិ (មហាវ. ១; ឧទា. ៣). និរោធវិរោធី ច ឧប្បាទោ, យេន សោ ឧប្បាទវិរោធិភាវេន វុត្តោ ‘‘ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ, តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘អនិរោធោ ឧប្បាទោ នាម, សោ ចេត្ថ អត្ថិភាវោតិបិ វុច្ចតី’’តិ. ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ ឥទមេវ ហិ លក្ខណំ បរិយាយន្តរេន ‘‘ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វទន្តេន បរេន បុរិមំ វិសេសិតំ ហោតិ, តស្មា ន ធរមានតំយេវ សន្ធាយ ‘‘ឥមស្មិំ សតី’’តិ វុត្តំ, អថ ខោ មគ្គេន អនិរុទ្ធភាវញ្ចាតិ វិញ្ញាយតិ. យស្មា ច ‘‘ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ (ឧទា. ២) ទ្វិធាបិ ឧទ្ទិដ្ឋលក្ខណស្ស និរោធស្ស និទ្ទេសំ វទន្តេន ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១; ឧទា. ៣) និរោធោ ឯវ វុត្តោ, តស្មា នត្ថិភាវោបិ និរោធោ ឯវាតិ នត្ថិភាវវិរុទ្ធោ អត្ថិភាវោ អនិរោធោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តេន អនិរោធសង្ខាតេន អត្ថិភាវេន ឧប្បាទំ វិសេសេតិ. តតោ ន ឥធ អត្តលាភមត្តំ ឧប្បាទោតិ អធិប្បេតោ, អថ ខោ អនិរោធសង្ខាតោ អត្ថិភាវោ ចាតិ អយមត្ថោ វិភាវិតោតិ ឯវមេតំ លក្ខណទ្វយវចនំ អញ្ញមញ្ញំ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន សាត្ថកន្តិ វេទិតព្ពំ.

កោ បនាយំ អនិរោធោ នាម, យោ អត្ថិភាវោ, ឧប្បាទោតិ ច វុច្ចតីតិ? អប្បហីនភាវោ, អនិព្ពត្តិតផលតាប្បហីនារហតាហិ ផលុប្បាទនារហតា ច. យេ តេហិ បហាតព្ពា អកុសលា ធម្មា, តេសំ អរិយមគ្គេន អសមុគ្ឃាតិតភាវោ, យេ បន ន បហាតព្ពា កុសលាព្យាកតា ធម្មា, យានិ តេសុ សំយោជនានិ អខីណាសវានំ, តេសំ អបរិក្ខីណតា ច. អសមុគ្ឃាតិតានុសយតាយ ហិ សសំយោជនាខន្ធប្បវត្តិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស ពាលស្ស, យាយ ច តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា ពាលស្ស អប្បហីនា, សា ច តណ្ហា អបរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ អចរិ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តស្មា ពាលោ កាយស្ស ភេទា កាយូបគោ ហោតិ, សោ កាយូបគោ សមានោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាមរណេនា’’តិ (សំ. និ. ២.១៩) –

អាទិ. ខីណសំយោជនានំ បន អវិជ្ជាយ អភាវតោ សង្ខារានំ, តណ្ហុបាទានានំ អភាវតោ ឧបាទានភវានំ ន សម្ភវោតិ វដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ. តេនេវាហ –

‘‘ឆន្នន្ត្វេវ, ផគ្គុន, ផស្សាយតនានំ អសេសវិរាគនិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ’’តិ (សំ. និ. ២.១២) –

អាទិ. ន ហិ អគ្គមគ្គាធិគមតោ ឧទ្ធំ យាវ បរិនិព្ពានា សឡាយតនាទីនំ អប្បវត្តិ, អថ ខោ នត្ថិតា, និរោធសទ្ទវចនីយតា, ខីណសំយោជនតាតិ និរោធោ វុត្តោ. អបិច ចិរកតម្បិ កម្មំ អនិព្ពត្តិតផលតាយ, អប្បហីនារហតាយ ច ផលារហំ សន្តំ ឯវ នាម ហោតិ, ន និព្ពត្តិតផលំ, នាបិ បហីនារហន្តិ ផលុប្បត្តិបច្ចយានំ អវិជ្ជាសង្ខារាទីនំ វុត្តនយេន ផលារហភាវោ អនិរោធោតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ អនិរុទ្ធភាវេនេវ ហិ យេន វិនា ផលំ ន សម្ភវតិ, តំ ការណំ អតីតាទិបិ ‘‘ឥមស្មិំ សតី’’តិ ឥមិនា វចនេន វុត្តំ. តតោ ឯវ ច អវុសិតព្រហ្មចរិយស្ស អប្បវត្តិធម្មតំ អនាបន្នោ បច្ចយុប្បាទោ កាលភេទំ អនាមសិត្វា អនិវត្តិតាយ ឯវ ‘‘ឥមស្សុប្បាទា’’តិ វុត្តោ. អថ វា អវសេសបច្ចយសមវាយេ អវិជ្ជមានស្សាបិ វិជ្ជមានស្ស វិយ បគេវ វិជ្ជមានស្ស យា ផលុប្បត្តិអភិមុខតា, សា ‘‘ឥមស្សុប្បាទា’’តិ វុត្តា. តទា ហិ តតោ ផលំ ឧប្បជ្ជតីតិ តទវត្ថំ ការណំ ផលស្ស ឧប្បាទនភាវេន ឧបដ្ឋិតំ ឧប្បតិតំ នាម ហោតិ, ន វិជ្ជមានម្បិ អតទវត្ថន្តិ តទវត្ថតា ឧប្បាទោតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ ‘‘សតី’’តិ ឥមិនា វិជ្ជមានតាមត្តេន បច្ចយភាវំ វទន្តោ អព្យាបារតំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ឧប្បាទាតិ ឧប្បត្តិធម្មតំ, អសព្ពកាលភាវិតំ, ផលុប្បត្តិអភិមុខតញ្ច ទីបេន្តោ អនិច្ចតំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ‘‘សតិ, ន អសតិ, ឧប្បាទា, ន និរោធា’’តិ បន ហេតុអត្ថេហិ ភុម្មនិស្សក្កវចនេហិ សមត្ថិតំ និទានសមុទយជាតិបភវភាវំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ហេតុអត្ថតា ចេត្ថ ភុម្មវចនេ យស្ស ភាវេន តទវិនាភាវិផលស្ស ភាវោ លក្ខីយតិ, តត្ថ បវត្តិយា វេទិតព្ពា, យថា អធនានំ ធនេ អននុប្បទីយមានេ ទាលិទ្ទិយំ វេបុល្លមគមាសិ (ទី. និ. ៣.៩១), និប្ផន្នេ សស្សេ សុភិក្ខំ ជាយតីតិ ច. និស្សក្កវចនស្សាបិ ហេតុអត្ថតា ផលស្ស បភវេ បកតិយញ្ច បវត្តិយា, យថា ‘‘កលលា ហោតិ អព្ពុទំ, អព្ពុទា ជាយតេ បេសី’’តិ (សំ. និ. ១.២៣៥; កថា. ៦៩២), ‘‘ហិមវតា គង្គា បភវតិ, សិង្គតោ សរោ ជាយតី’’តិ ច. អវិជ្ជាទិភាវេន ច តទវិនាភាវិសង្ខារាទិភាវោ លក្ខីយតិ, អវិជ្ជាទីហិ ច សង្ខារាទយោ បភវន្តិ, បករីយន្តិ ចាតិ តេសំ បភវោ, បកតិ ច, តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥមស្សុប្បាទា’’តិ ហេតុអត្ថា ភុម្មនិស្សក្កនិទ្ទេសា កតា.

យស្មា ចេត្ថ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ សង្ខេបេន ឧទ្ទិដ្ឋស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិកោ និទ្ទេសោ, តស្មា យថាវុត្តោ អត្ថិភាវោ, ឧប្បាទោ ច តេសំ តេសំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ បច្ចយភាវោតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ អនិរុទ្ធតាសង្ខាតំ អត្ថិភាវំ, ឧប្បាទញ្ច អនិវត្តសភាវតាសង្ខាតំ, ឧទយាវត្ថតាសង្ខាតំ វា ‘‘សតិយេវ, ន អសតិ, ឧប្បាទា ឯវ, ន និរោធា’’តិ អន្តោគធនិយមេហិ វចនេហិ បកាសិតំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ បច្ចយភាវោ នាម អត្ថិ, តស្មា យថាវុត្តោ អត្ថិភាវោ, ឧប្បាទោ ច បច្ចយភាវោតិ វេទិតព្ពោ. យេបិ ហិ បដ្ឋានេ អាគតា ហេតុអាទយោ ចតុវីសតិ បច្ចយា, តេបិ ឯតស្សេវ បច្ចយភាវស្ស វិសេសាតិ វេទិតព្ពា. តថា យ្វាយំ មូលហេតុនិទានសម្ភវបភវាទិបរិយាយេហិ, ឧប្បាទដ្ឋិតិ បវត្តដ្ឋិតិ និមិត្តដ្ឋិតិ អាយូហនដ្ឋិតិ សំយោគដ្ឋិតិ បលិពោធដ្ឋិតីតិអាទិបរិយាយេហិ ច បកាសិតោ ការណត្ថោ, សោបិ ឯត្ថេវ អន្តោគធោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

៥៨៤. មូលការណសទ្ទំ អបេក្ខិត្វា ន អការណន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ, អការណាតិ អត្ថោ. អការណំ យទិ សិយា, សុត្តំ បដិពាហិតំ សិយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាសវសមុទយា’’តិ សុត្តំ អាហរតិ. បរិយាយោ ការណំ. វដ្ដកថាយ សីសភាវោ វដ្ដហេតុនោ កម្មស្សាបិ ហេតុភាវោ. តត្ថ ភវតណ្ហាយបិ ហេតុភូតា អវិជ្ជា, តាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ ភវេ តណ្ហាយ ឧប្បជ្ជនតោ អវិជ្ជា វិសេសេន សីសភូតាតិ ‘‘មូលការណ’’ន្តិ វុត្តា.

បុរិមាយ កោដិយា អបញ្ញាយមានាយ ឧប្បាទវិរហតោ និច្ចតំ គណ្ហេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឯវំ ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតី’’តិអាទិ. តេន ឥតោ បុព្ពេ ឧប្បន្នបុព្ពតា នត្ថីតិ អបញ្ញាយនតោ បុរិមកោដិអបញ្ញាយនំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.

៥៨៥. អវិជ្ជាតណ្ហាហេតុក្កមេន ផលេសុ វត្តព្ពេសុ ‘‘សុគតិទុគ្គតិគាមិនោ’’តិ វចនំ សទ្ទលក្ខណាវិរោធនត្ថំ. បូជិតស្ស ហិ ទ្វន្ទេ បុព្ពនិបាតោ. សវរា កិរ មំសស្ស អដ្ឋិនា អលគ្គនត្ថំ បុនប្បុនំ តាបេត្វា កោដ្ដេត្វា ឧណ្ហោទកំ បាយេត្វា វិរិត្តំ សូនំ អដ្ឋិតោ មុត្តមំសំ គាវិំ មារេន្តិ. តេនាហ ‘‘អគ្គិសន្តាបា’’តិអាទិ. តត្ថ យថា វជ្ឈគាវី ច អវិជ្ជាភិភូតតាយ យថាវុត្តំ ឧណ្ហោទកបានំ អារភតិ, ឯវំ បុថុជ្ជនោ យថាវុត្តំ ទុគ្គតិគាមិកម្មំ. យថា បន សា ឧណ្ហោទកបានេ អាទីនវំ ទិស្វា តណ្ហាវសេន សីតុទកបានំ អារភតិ, ឯវំ បុថុជ្ជនោ អវិជ្ជាយ នាតិពលវភាវតោ ទុគ្គតិគាមិកម្មេ អាទីនវំ ទិស្វា តណ្ហាវសេន សុគតិគាមិកម្មំ អារភតិ. ទុក្ខេ ហិ អវិជ្ជំ តណ្ហា អនុវត្តតិ, សុខេ តណ្ហំ អវិជ្ជាតិ.

៥៨៦. កត្ថចិ សុត្តេ. ឯកធម្មមូលិកំ ទេសនន្តិ អវិជ្ជាតណ្ហាសុ ឯកោយេវ ធម្មោ មូលំ ឯតិស្សាតិ ឯកធម្មមូលិកា, តំ, តត្ថ ឯកំ ឯវ ធម្មំ មូលំ កត្វា បដិច្ចសមុប្បាទទេសនំ ទេសេតីតិ អត្ថោ. ឧបនិសីទតិ ផលំ ឯត្ថាតិ ឧបនិសា, ការណំ, អវិជ្ជា ឧបនិសា ឯតេសន្តិ អវិជ្ជូបនិសា. អស្សាទានុបស្សិនោតិ ឧបាទានិយេសុ តេភូមកធម្មេសុ វិសយភូតេសុ អស្សាទេតព្ពតោ អស្សាទសញ្ញិតំ សុខសោមនស្សំ អនុបស្សនសីលស្ស. អប្បហីនាវិជ្ជតាយ ពាលលក្ខណយោគេន ពាលស្ស. ឯវន្តិ អវិជ្ជានិវុតត្តា, តណ្ហាសំយុត្តត្តា ច. អយំ កាយោតិ អយំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច បច្ចក្ខភូតោ សវិញ្ញាណកកាយោ ខន្ធបញ្ចកំ. ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ (មហាវ. ១; ឧទា. ១) វចនតោ ផស្សការណញ្ចេតំ វុច្ចតីតិ អាយតនច្ឆក្កំ វា. សមុទាគតោតិ ឧប្បន្នោ. ពហិទ្ធា ច នាមរូបន្តិ ពហិទ្ធា សវិញ្ញាណកកាយោ ខន្ធបញ្ចកំ, សឡាយតនានិ វា. ឥត្ថេតន្តិ ឥត្ថំ ឯតំ. អត្តនោ ច បរេសញ្ច បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ ទ្វារាលម្ពនភាវេន វវត្ថិតានិ ទ្វយំ នាមាតិ អត្ថោ. ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោតិ អញ្ញត្ថ ចក្ខុរូបាទីនិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ, មហាទ្វយំ នាម កិរេតន្តិ វុត្តំ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – អញ្ញត្ថ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៤; ៤.៦០; កថា. ៤៦៥) ចក្ខុ ចេវ រូបា ច…បេ… មនោ ចេវ ធម្មា ចាតិ វុត្តានិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា. ឥធ បន ‘‘អយញ្ចេវ កាយោ’’តិ ចក្ខាទិនិស្សយេ សេសធម្មេ ចក្ខាទិនិស្សិតេ ឯវ កត្វា វុត្តំ ចក្ខាទិកាយំ ឯកត្តេន ‘‘អជ្ឈត្តិកាយតន’’ន្តិ គហេត្វា, ‘‘ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិ វុត្តំ រូបាទិអារម្មណំ ឯកត្តេនេវ ‘‘ពាហិរាយតន’’ន្តិ តានិ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ បដិច្ច ផស្សោ វុត្តោ, តស្មា មហាទ្វយមេតន្តិ.

ឯវញ្ច កត្វា អត្តនោ ច បរស្ស ច បញ្ចហិ ខន្ធេហិ, ឆហិ អាយតនេហិ ចាតិ អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោវាតិ វុត្តំ. ‘‘អយំ កាយោ’’តិ ហិ វុត្តានិ សនិស្សយានិ ចក្ខាទីនិ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធា, ‘‘ពហិទ្ធា នាមរូប’’ន្តិ វុត្តានិ រូបាទីនិ បរេសំ. តថា អយំ កាយោ អត្តនោ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, ពហិទ្ធា នាមរូបំ បរេសំ ពាហិរានីតិ. អញ្ញថា អជ្ឈត្តិកាយតនមត្តេ ឯវ ‘‘អយំ កាយោ’’តិ វុត្តេន អជ្ឈត្តិកាយតនានេវ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តីតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ច បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ទីបនា ន សម្ភវេយ្យាតិ. សឡេវាយតនានីតិ សឡេវ ផស្សការណានិ, យេហិ ការណភូតេហិ អាយតនេហិ ឧប្បន្នេន ផស្សេន ផុដ្ឋោ ពាលោ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេតិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន. អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្សា’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.១៩) យោជេតព្ពំ. ឥមស្មិញ្ហិ សុត្តេ សង្ខារេ អវិជ្ជាតណ្ហានិស្សិតេ ឯវ កត្វា កាយគ្គហណេន វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនានិ គហេត្វា តស្មិំ កាយេ សឡាយតនានំ ផស្សំ តំនិស្សិតមេវ កត្វា វេទនាយ វិសេសបច្ចយភាវំ ទស្សេន្តេន ភគវតា ពាលបណ្ឌិតានំ អតីតទ្ធាវិជ្ជាតណ្ហាមូលកោ វេទនាន្តោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ. បុន ច ពាលបណ្ឌិតានំ វិសេសំ ទស្សេន្តេន –

‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស ពាលស្ស, យាយ ច តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា ពាលស្ស អប្បហីនា, សា ច តណ្ហា អបរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ អចរិ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. តស្មា ពាលោ កាយស្ស ភេទា កាយូបគោ ហោតិ, សោ កាយូបគោ សមានោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ២.១៩) –

វេទនាបភវំ សាវិជ្ជំ តណ្ហំ ទស្សេត្វា, ឧបាទានភវេ ច តន្និស្សិតេ កត្វា ‘‘កាយូបគោ ហោតី’’តិអាទិនា ជាតិអាទិកេ ទស្សេន្តេន បច្ចុប្បន្នហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតិ ឧភយមូលវសេន បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ, តព្ពិបរិយាយេន ច បណ្ឌិតស្ស បច្ចុប្បន្នហេតុបរិក្ខយតោ បភុតិ ឧភយមូលកោ បដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទោតិ.

៥៨៧. បូរេតុន្តិ វឌ្ឍេតុំ, ឧបចិនិតុន្តិ អត្ថោ. ទុគ្គតិគាមិកម្មស្ស វិសេសបច្ចយត្តា អវិជ្ជា ‘‘អវិន្ទិយំ វិន្ទតី’’តិ វុត្តា, តថា វិសេសបច្ចយោ វិន្ទិយស្ស ន ហោតីតិ ‘‘វិន្ទិយំ ន វិន្ទតី’’តិ ច. អត្តនិស្សិតានិ កត្វា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បវត្តនំ ឧប្បាទនំ អាយតនំ. សម្មោហភាវេនេវ អនភិសមយភូតត្តា អវិទិតំ អញ្ញាតំ ករោតិ. អន្តវិរហិតេ ជវាបេតីតិ វណ្ណាគមវិបរិយាយវិការវិនាសធាតុអត្ថវិសេសយោគេហិ បញ្ចវិធស្ស និរុត្តិលក្ខណស្ស វសេន អ-ការ វិ-ការ ជ-ការេ គហេត្វា អញ្ញេសំ វណ្ណានំ លោបំ, ជ-ការស្ស ច ទុតិយស្សាគមំ កត្វា ‘‘អវិជ្ជា’’តិ វុត្តំ. ព្យញ្ជនត្ថំ វត្វា សភាវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានិ ‘‘ឥទំ វត្ថុ, ឥទំ អារម្មណ’’ន្តិ អវិជ្ជាយ ញាតុំ ន សក្កាតិ អវិជ្ជា តប្បដិច្ឆាទិកា វុត្តា. វត្ថារម្មណសភាវឆាទនតោ ឯវ អវិជ្ជាទីនំ បដិច្ចសមុប្បាទភាវស្ស, ជរាមរណាទីនំ បដិច្ចសមុប្បន្នភាវស្ស ច ឆាទនតោ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នច្ឆាទនំ វេទិតព្ពំ.

អបច្ចក្ខិត្វាតិ បច្ចក្ខានំ អកត្វា អបដិក្ខិបិត្វា. ឧបការកដ្ឋោ បច្ចយដ្ឋោ យថា បិណ្ឌបាតាទិ សរីរស្ស.

សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ យថា សង្ខតំ ហោតិ, ឯវំ អភិសង្ខរោន្តិ. សង្ខារសទ្ទគ្គហណេន អាគតា សង្ខារា សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារា. យទិបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាបិ សង្ខារសទ្ទេន អាគតា, តេ បន ឥមិស្សា ទេសនាយ បធានាតិ វិសុំ វុត្តា, តស្មា ‘‘ទុវិធា’’តិ ឯត្ថ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារេសុ អភិសង្ខរណកសង្ខារំ វជ្ជេត្វា តទញ្ញេ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារា យោជេតព្ពា. សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារាតិ វា សមុទាយោ វុត្តោ. តទេកទេសា ច ឥធ វណ្ណេតព្ពភាវេន គហិតា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, តស្មា វណ្ណេតព្ពសព្ពសង្គាហកវសេន ទុវិធតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦៤) វិតក្កវិចារអស្សាសបស្សាសសញ្ញាវេទនាវចីសង្ខារាទយោ វុត្តា, ន អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារេសុ វុត្តា កាយសញ្ចេតនាទយោ.

សង្ខតសង្ខារា នាម យថាសកំ បច្ចយេហិ សង្ខតត្តា. សតិបិ បច្ចយនិព្ពត្តានំ សព្ពេសម្បិ សង្ខតភាវេ ‘‘មមេតំ ផល’’ន្តិ តត្ថាភិមុខេន វិយ កម្មុនា និព្ពត្តិតត្តា តេភូមកវិបាកកដត្តារូបេសុ សាតិសយោ សង្ខតភាវោតិ អធិប្បាយេន អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៨៧) កម្មនិព្ពត្តានំ អភិសង្ខតសង្ខារតា វុត្តា. បាឡិយំ បន តថា អាគតដ្ឋានស្ស អភាវតោ ‘‘តេបិ …បេ… ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. អនិច្ចា វត សង្ខារាតិ វុត្តា ឧភុអាទិសមុដ្ឋានាបិ សព្ពធម្មា. អភិសង្ខរណកសង្ខារោតិ វុច្ចតិ អត្តនោ ផលស្ស អភិសង្ខរណតោ. កាយបយោគសមុដ្ឋាបនវីរិយំ កាយិកវីរិយំ. អភិសង្ខារស្សាតិ បយោគវេគស្ស.

វាចំ សង្ខរោតីតិ វចីសង្ខារោ. កាយេន សង្ខរីយតីតិ កាយសង្ខារោ. ចិត្តេន សង្ខរីយតិ, ចិត្តំ វា សង្ខរោតីតិ ចិត្តសង្ខារោ. សង្ខេបតោ បន សព្ពេបិ យថារហំ សង្ខរោន្តិ, សង្ខរីយន្តីតិ ច សង្ខារាតិ វេទិតព្ពា. វុត្តន្តិ សង្ខារដ្ឋបច្ចយដ្ឋាទិមាហ.

នមតីតិ ឯកន្តសារម្មណតាយ អារម្មណាភិមុខំ នមតិ. បរិតស្សតីតិ បិបាសតិ, តណ្ហាបរិតាបតាយ វា វិចលតិ. ឧបាទិយតីតិ ទឡ្ហំ អាទិយតិ. ភវតីតិ ឧបបត្តិភវំ សន្ធាយាហ. ភាវយតីតិ កម្មភវំ. ចុតិ ខន្ធានំ មរណន្តិ ‘‘មរន្តិ ឯតេនា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខា វេទនា ឧប្បាទទុក្ខា, ឋិតិទុក្ខាតិ ច កត្វា ‘‘ទ្វេធា ខណតី’’តិ វុត្តំ. អាយាសោ បរិស្សមោ វិសាទោ.

និទ្ទិដ្ឋនយទស្សនន្តិ យថានិទ្ទិដ្ឋវិធិសន្ទស្សនំ. កេវល-សទ្ទោ អសម្មិស្សវាចកោ ច ហោតិ ‘‘កេវលា សាលយោ’’តិអាទីសុ, និរវសេសវាចកោ ច ‘‘កេវលា អង្គមគធា’’តិអាទីសុ, តស្មា ទ្វិធាបិ អត្ថំ វទតិ. តត្ថ អសម្មិស្សស្សាតិ សុខរហិតស្ស. ន ហិ ឯត្ថ កិញ្ចិ ឧប្បាទវយរហិតំ អត្ថិ. សកលស្សាតិ សព្ពភវាទិគតស្ស, សព្ពកាលិកស្ស ច.

៥៨៨. ‘‘លក្ខណេកវិធាទិតោ’’តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ បច្ចេកំ បរិសមាបេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘លក្ខណាទិតោ’’តិ. សម្បយុត្តេ, តំសមង្គិបុគ្គលេ វា សម្មោហយតីតិ សម្មោហនរសា. អារម្មណសភាវស្ស ឆាទនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានា. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ អាសវបទដ្ឋានា. បដិសន្ធិជននត្ថំ អាយូហន្តិ ព្យាបារំ ករោន្តីតិ អាយូហនរសា. រាសិករណំ វា អាយូហនំ. ចេតនាសភាវត្តា ចេតនា ហុត្វា គយ្ហតីតិ ចេតនាបច្ចុបដ្ឋានា. នាមរូបស្ស បុរេចារិកភាវេន បវត្តតីតិ បុព្ពង្គមរសំ. បុរិមភវេន សទ្ធិំ ឃដនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ បដិសន្ធិបច្ចុបដ្ឋានំ. វិញ្ញាណេន សហ, អញ្ញមញ្ញញ្ច សម្បយុជ្ជតីតិ សម្បយោគរសំ. សមំ បការេហិ យោគោ សម្បយោគោ. វិសុំ អភាវោ អវិនិព្ភោគោ. រូបំ សម្បយោគាភាវតោ វិកិរតីតិ វិកិរណរសំ. តតោ ឯវ ហិ បិសិយមានា តណ្ឌុលាទយោ វិកិរន្តិ, ចុណ្ណីភូតា វិទ្ធំសន្តិ, នាមស្ស កទាចិ កុសលាទិភាវោបិ អត្ថីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘អព្យាកតបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អចេតនោ អព្យាកតោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១១; វិភ. អដ្ឋ. ១៧៣) ឯត្ថ វិយ អនារម្មណតា វា អព្យាកតតា ទដ្ឋព្ពា. អាយតនលក្ខណន្តិ ឃដ្ដនលក្ខណំ, អាយានំ តននលក្ខណំ វា. ទស្សនស្ស យថាសកំ វិសយគ្គហណស្ស ករណតោ ទស្សនរសំ. ‘‘ទស្សនាទិរស’’ន្តិ បន សម្មោហវិនោទនិយំ វុត្តំ. វត្ថុទ្វារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ យថារហំ វិញ្ញាណមនោវិញ្ញាណធាតូនន្តិ អធិប្បាយោ. វត្ថុគ្គហណញ្ចេត្ថ ចក្ខាទិបញ្ចកាបេក្ខំ. អកុសលវិបាកុបេក្ខាយ អនិដ្ឋភាវតោ ទុក្ខេន, ឥតរាយ ឥដ្ឋភាវតោ សុខេន សង្គហិតត្តា ‘‘សុខទុក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខសមុទយត្តា ហេតុលក្ខណា តណ្ហា. ‘‘តត្រតត្រាភិនន្ទិនី’’តិ (ម. និ. ១.៩១, ៤៦០; សំ. និ. ៥.១០៨១; វិភ. ២០៣; មហាវ. ១៤) វចនតោ អភិនន្ទនរសា. ចិត្តស្ស, បុគ្គលស្ស វា រូបាទីសុ អតិត្តភាវោ ហុត្វា គយ្ហតីតិ អតិត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា. អមុញ្ចនរសំ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនិវេសវសេន. តណ្ហាទឡ្ហត្តំ ហុត្វា កាមុបាទានំ, សេសានិ ទិដ្ឋិ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តីតិ តណ្ហាទឡ្ហត្តទិដ្ឋិបច្ចុបដ្ឋានំ. កម្មុបបត្តិភវវសេន ភវស្ស លក្ខណាទយោ យោជេតព្ពា.

៥៨៩. មោហាទិភាវតោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អននុពោធាទីនំ សង្គហោ. ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណវសេន អប្បដិបត្តិ, អសុភាទីសុ សុភាទិវិបល្លាសវសេន មិច្ឆាបដិបត្តិ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តវសេន វា អប្បដិបត្តិ, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវសេន មិច្ឆាបដិបត្តិ. ទ្វារារម្មណតោតិ ទ្វារតោ, អារម្មណតោ ច ឆសុ ទ្វារេសុ, ឆសុ អារម្មណេសុ ច បវត្តនតោ. អយំ បន វិភាគោ ន អវិជ្ជាយ ឯវ, អញ្ញេសុបិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ អរូបធម្មានំ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សព្ពេសុបី’’តិ.

វិបាកធម្មធម្មាទិភាវតោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នេវសេក្ខានាសេក្ខសំយោជនិយាទិភាវេ សង្គណ្ហាតិ. ចតុយោនិសំវត្តនតោតិ ចតុយោនិបរិយាបន្នត្តភាវនិព្ពត្តនតោ.

លោកិយវិភាគាទិភាវតោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អព្យាកតសប្បច្ចយសង្ខតាទិភាវេ សង្គណ្ហាតិ. សហេតុកាហេតុកាទិតោតិ អាទិ-សទ្ទេន សសង្ខារាសង្ខារាទិភេទេ សង្គណ្ហាតិ.

កាមំ នាមរូបំ បច្ចុប្បន្នទ្ធវសេន វុច្ចតិ, តថាបិ យថា បច្ចុប្បន្នំ, ឯវំ អតីតានាគតម្បីតិ អទ្ធទ្វយបរិយាបន្នស្សាបិ នយតោ គហេតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘អតីតាទិតោ តិវិធ’’ន្តិ.

សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋានតោតិ វិញ្ញាណតំសម្បយុត្តធម្មានំ ឧប្បត្តិបវត្តិទេសភាវតោ. ‘‘ភូតប្បសាទវិញ្ញាណតោ’’តិ បាឋោ យុត្តោ. ‘‘វិញ្ញាណាទិតោ’’តិ បន បឋន្តិ. ឯកសេសនយេន ពាហិរាយតនស្សាបិ សង្គហេ សតិ អាទិ-សទ្ទេន តស្ស សង្គហិតតា ទដ្ឋព្ពា. នោភយគោចរន្តិ មនាយតនមាហ. ន ហិ អរូបធម្មានំ ទេសវសេន អាសន្នតា, ទូរតា វា អត្ថិ អវិគ្គហត្តា, តស្មា មនាយតនស្ស គោចរោ មនាយតនំ សម្បត្តោ, អសម្បត្តោ វាតិ ន វុច្ចតិ. ផស្សាទីនម្បីតិ ឯត្ថ ផស្សោ តាវ ផុសនសភាវតោ, លោកិយសាសវាទិភាវតោ ច ឯកវិធោ. បដិឃសម្ផស្សអធិវចនសម្ផស្សភេទតោ, សហេតុកាទិភាវតោ ច ទុវិធោ. ភវត្តយបរិយាបន្នតោ, វេទនាត្តយសម្បយោគតោ, អហេតុកទុហេតុកតិហេតុកតោ ច តិវិធោ. យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធោ, បញ្ចវិធោ ច.

វេទនា អនុភវនលក្ខណតោ, លោកិយសាសវាទិភាវតោ ច ឯកវិធា. បញ្ចទ្វារិកមនោទ្វារិកភេទតោ ទុវិធា. សុខាទិភេទតោ តិវិធា. យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធា, បញ្ចវិធា ច. ឆឡារម្មណភេទតោ ឆព្ពិធា.

តណ្ហា លោកស្ស សមុទយភាវតោ ឯកវិធា. ទុវិធា ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវតោ. តិវិធា កាមភវវិភវតណ្ហាភេទតោ. ចតុព្ពិធា ចតុមគ្គបហេយ្យតោ. បញ្ចវិធា រូបាភិនន្ទនាទិភាវតោ. ឆព្ពិធា ឆតណ្ហាកាយភេទតោ.

ឧបាទានំ ឯកវិធំ ទឡ្ហគ្គាហភាវតោ. ទុវិធំ តណ្ហាទិដ្ឋិភេទតោ. តិវិធំ ភវត្តយូបនិស្សយភាវតោ. ចតុព្ពិធំ កាមុបាទានាទិភេទតោ. បញ្ចវិធំ បញ្ចគតិសំវត្តនតោ.

ភវោ ឯកវិធោ លោកិយសាសវាទិភាវតោ. ទុវិធោ កម្មុបបត្តិភេទតោ. តិវិធោ កាមភវាទិភេទតោ. ចតុព្ពិធោ ចតុរុបាទានបច្ចយតោ. បញ្ចវិធោ បញ្ចគតិសំវត្តនតោ. ឆព្ពិធោ កាមកម្មភវាទិភេទតោ. សត្តវិធោ សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសង្គហតោ. អដ្ឋវិធោ ចតុរុបាទានបច្ចយកម្មភវាទិភេទតោ. នវវិធោ កាមភវាទិភេទតោ.

ជាតិ ឯកវិធា តត្ថ តត្ថ ភវេ បឋមាភិនិព្ពត្តិភាវតោ. ទុវិធា រូបក្ខន្ធសង្ខារក្ខន្ធសង្គហតោ. តិវិធា ភវត្តយបរិយាបន្នតោ. យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធា, បញ្ចវិធា ច. ឥមិនា នយេន ជរាមរណាទីនម្បិ ឯកវិធាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.

៥៩០. សោកាទីនម្បិ គហិតត្តា អង្គពហុត្តប្បសង្គេ ‘‘ទ្វាទសេវា’’តិ អង្គវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ សោកាទយោ អង្គភាវេន វុត្តា, ផលេន បន ការណំ អវិជ្ជំ មូលង្គំ ទស្សេតុំ តេ វុត្តា. ជរាមរណព្ភាហតស្ស ហិ ពាលស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សោកាទីនំ ជរាមរណការណតា វុត្តា, ន បន ‘‘កាយិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ’’តិ ច សុត្តេ ជរាមរណនិមិត្តញ្ច ទុក្ខំ សង្គហិតន្តិ តំ តន្និមិត្តានំ ជរាមរណព្ភាហតស្ស សម្ភវេ សាធកភាវេន វុត្តំ. យស្មា បន ជរាមរណេនេវ សោកាទីនំ ឯកសង្ខេបោ កតោ, តស្មា តេសំ ជាតិបច្ចយតា យុជ្ជតិ. ជរាមរណបច្ចយភាវេ ហិ អវិជ្ជាយ ឯកសង្ខេបោ កាតព្ពោ សិយា. ជាតិបច្ចយា បន ជរាមរណំ, សោកាទយោ ច សម្ភវន្តីតិ តត្ថ ជរាមរណំ ឯកន្តិកំ អង្គភាវេន គហិតំ. សោកាទយោ បន រូបភវាទីសុ អភាវតោ អនេកន្តិកា កេវលំ បាកដេន ផលេន អវិជ្ជានិទស្សនត្ថំ គហិតា. តេន អនាគតេ ជាតិយា សតិ តតោ បរាយ បដិសន្ធិយា ហេតុហេតុភូតា អវិជ្ជា ទស្សិតាតិ ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទោ ទស្សិតោ ហោតីតិ. សុត្តញ្ច សោកាទីនំ អវិជ្ជា ការណន្តិ ឯតស្សេវ អត្ថស្ស សាធកំ ទដ្ឋព្ពំ, ន សោកាទីនំ ពាលស្ស ជរាមរណនិមិត្តតាមត្តស្ស. ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ហិ វចនេន អវិជ្ជា សោកាទីនំ ការណន្តិ ទស្សិតា, ន ច ជរាមរណនិមិត្តមេវ ទុក្ខំ ទុក្ខន្តិ.

អបរោ នយោ ជរាមរណម្បិ បច្ចយោ, អញ្ញថា ទ្វាទសង្គានិ ន បរិបូរេន្តិ. កស្ស បន សោ បច្ចយោ? សោកាទីនំ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘ជរាមរណបច្ចយា សោកាទយោ សម្ភវន្តី’’តិ អវត្វា ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, សោកាទយោ ច សម្ភវន្តី’’តិ វុត្តន្តិ? យស្មា តទញ្ញេនបិ ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស តេ សម្ភវន្តិ, តស្មា អប្បហីនសំយោជនស្សាបិ តេសំ តប្បច្ចយតា ន ឯកំសិកាតិ ជាតិបច្ចយតាវ វុត្តា. អថ វា ជរាមរណគ្គហណេន ឧបបត្តិភវោ សង្គហិតោ. ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិបាកោ ហិ អាយុនោ សំហានិ, ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ ច ជរា, តេសញ្ច ភេទោ មរណន្តិ. សតិ ច ឧបបត្តិភវេ តត្ថ កតុបចិតំ, បោរាណំ វា កម្មំ កម្មភវោ, កម្មាទិឧបដ្ឋានេ ចុតិអនន្តរំ បដិសន្ធិំ ជនេតីតិ ឧបបត្តិភវោ ជាតិយា បច្ចយោ, តស្មា ជរាមរណម្បិ ជាតិយា បច្ចយតាយ បដិច្ចសមុប្បាទោ. យស្មា បន ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឯត្ថេវ ឧបបត្តិភវស្ស ជាតិយា បច្ចយតា សង្គហិតា, តស្មា វុត្តបរិយាយសង្គហតោ ច ‘‘ជរាមរណបច្ចយា ជាតី’’តិ ន វុត្តំ. ឯវំ ជរាមរណស្សាបិ បច្ចយភាវសិទ្ធិតោ បដិច្ចសមុប្បាទតាតិ ទ្វាទសង្គតា វវត្ថិតាតិ វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘ទ្វាទសេវា’’តិអាទិ. អយំ តាវាតិ ‘‘ទេសនាភេទតោ’’តិអាទិនា វុត្តំ អត្ថសំវណ្ណនំ សន្ធាយាហ.

អវិជ្ជាបច្ចយាសង្ខារបទកថាវណ្ណនា

៥៩១. អយំ បនាតិ ឥទានិ វក្ខមានំ. ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជា ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.១០៣) សុត្តន្តេសុ ចតុដ្ឋានិកា អវិជ្ជា វុត្តាតិ ‘‘សុត្តន្តបរិយាយេនា’’តិ វុត្តំ. និក្ខេបកណ្ឌេ (ធ. ស. ១១០៦) បន សុត្តន្តេសុ ចតូសុ ឋានេសុ កថិតាយ ឯវ អវិជ្ជាយ អដ្ឋសុ ឋានេសុ កិច្ចជាតិតោ កថិតត្តា តទត្ថវណ្ណនាវសេន វិភាវនំ កាតុំ ‘‘អភិធម្មបរិយាយេនា’’តិ អារភិត្វា ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អហាបេត្វា វិភជិតព្ពំ. វិភជនញ្ហិ អភិធម្មបរិយាយោ. ‘‘អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណ’’ន្តិ អានេត្វា តំ សម្ពន្ធិតព្ពំ. សេសដ្ឋានេសូតិ ទុក្ខសមុទយេសុ, បុព្ពន្តាទីសុ ច. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណករណវសេនាបិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិកេ បាឋេ. សាតិ អវិជ្ជា. ឧប្បន្នាតិ អសមូហតុប្បន្នា, បគេវ បច្ចុប្បន្នា. ‘‘បដិច្ឆាទេត្វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ បដិច្ឆាទនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យាថាវសរសលក្ខណំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតី’’តិ វុត្តំ. រសិតព្ពោ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សភាវោ រសោ, អត្តនោ រសោ សរសោ, យាថាវោ យថាភូតោ សរសោ យាថាវសរសោ, យោ ‘‘បីឡនដ្ឋោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.៨) វុត្តោ ទុក្ខសច្ចប្បភេទា ឯវ ច បុព្ពន្តាទយោ, សោ ឯវ លក្ខិតព្ពត្តា យាថាវសរសលក្ខណំ. តំ បដិវិជ្ឈិតុំ បច្ចក្ខតោ ជានិតុំ ន ទេតិ.

តទុភយន្តិ បុព្ពន្តញ្ចេវ អបរន្តញ្ច អតីតំ, អនាគតញ្ច ខន្ធបញ្ចកំ. បុព្ពន្តាបរន្តភាគវន្តតាយ វា បច្ចុប្បន្នទ្ធភូតោ មជ្ឈន្តោ បុព្ពន្តាបរន្តោ. អយំ អវិជ្ជា ឥមេ សង្ខារាតិ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នធម្មេសុ បច្ចក្ខតោ ជាននាការទស្សនំ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ទុក្ខាទីសុ. យទិបិ អវិជ្ជា ទុក្ខាទីសុ អារម្មណករណវសេនបិ បវត្តតិ, យថា បន និរោធមគ្គេ អារម្មណំ កាតុំ អសក្កោន្តី តេ ជានិតុកាមស្ស តប្បដិច្ឆាទនវសេន, អនិរោធមគ្គេសុ និរោធមគ្គគ្គហណការណភាវេន ច បវត្តមានា តេ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, ឯវំ ទុក្ខាទីសុបីតិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បដិច្ឆាទនវសេនេវ ឥធាធិប្បេតា’’តិ. ទុក្ខាទិវិសយោ អន្ធតមករោ, លោភាទីនញ្ច អន្ធតមករានំ បច្ចយភូតោ អទស្សនាការោ អញ្ញាណំ.

៥៩២. បុញ្ញាទយោតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ. តត្ថ បុនាតិ អត្តនោ សន្តានំ អបុញ្ញផលតោ, ទុក្ខសំកិលេសតោ ច សោធេតីតិ បុញ្ញំ. ហិតសុខជ្ឈាសយេន បុញ្ញំ ករោតីតិ តន្និប្ផាទនេន ការកស្ស អជ្ឈាសយំ បូរេតិ, បុជ្ជភវំ និព្ពត្តេតីតិ វា បុញ្ញំ. ឥតិ បូរកោ, បុជ្ជនិព្ពត្តកោ ច និរុត្តិនយេន បុញ្ញន្តិ វេទិតព្ពោ. បុញ្ញញ្ច សោ អត្តនោ ផលស្ស អភិសង្ខរណដ្ឋេន អភិសង្ខារោ ចាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារោ. បុញ្ញបដិបក្ខតោ អបុញ្ញន្តិ វុត្តវិបរិយាយេន អបុញ្ញាភិសង្ខារោ វេទិតព្ពោ. សមាធិបច្ចនីកានំ អតិទូរតាយ ន ឥញ្ជតិ, អនិញ្ជញ្ច ភវំ អភិសង្ខរោតីតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. កាយេន បវត្តិតោ, កាយតោ វា បវត្តោ, កាយស្ស វា សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. វចីចិត្តសង្ខារេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ បឋមត្តិកោ បរិវីមំសនសុត្តាទិវសេន គហិតោ. តត្ថ ហិ ‘‘បុញ្ញំ ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៥១) អាគតំ. ទុតិយត្តិកោ វិភង្គសុត្តវសេន. តត្ថ ហិ ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា. កតមេ តយោ? កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិ (សំ. និ. ២.២៨) វុត្តំ.

វិត្ថារតោ បនាតិអាទិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ សរូបតោ, បភេទតោ ច វិភាវនំ. ភាវនាវសេនេវ បវត្តា, ន ទានសីលវសេនាតិ តត្ថ លព្ភមានំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ច កត្វា អរូបាវចរចេតនាបិ ‘‘ភាវនាវសេនេវ បវត្តា’’តិ វុត្តា. យេ បន ‘‘ភាវនាវសេនេវា’’តិ អវធារណេន អភិញ្ញាចេតនំ និវត្តេតីតិ វទន្តិ, តទយុត្តំ តាសម្បិ អវិជ្ជាបច្ចយតាយ វិយ បុញ្ញាភិសង្ខារភាវស្ស ច ឥច្ឆិតត្តា. អញ្ញថា អភិញ្ញាចិត្តុប្បាទស្ស បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ អសង្គហោ ឯវ សិយា, ន ច យុត្តំ ‘‘កុសលញ្ច បុញ្ញកិរិយវត្ថុញ្ច ន ហោតី’’តិ. បាណាតិបាតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ន តទវសិដ្ឋអកុសលកម្មបថានំយេវ គហណំ, អថ ខោ អនវសេសអកុសលកម្មស្សាបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតរេសុ បនាតិ កាយសង្ខារាទីសុ. បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ បវត្តមានា ឥមេហិ ទ្វារេហិ បវត្តន្តីតិ ទ្វារតោ បវត្តិទស្សនត្ថំ. ‘‘សមវីសតិ ចេតនា’’តិ កស្មា វុត្តំ, យទិ កាយវចីវិញ្ញត្តិយោ សមុដ្ឋាបេន្តិយោ កុសលាកុសលចេតនា កាយសង្ខារោ, វចីសង្ខារោតិ ច វុច្ចន្តិ, ឯវំ សន្តេ អភិញ្ញាចេតនាយបិ កុសលាយ តថា បវត្តាយ វចីសង្ខារភាវោ វត្តព្ពោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អភិញ្ញាចេតនា’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ កាយវចីសង្ខារគ្គហណេ, កាយវចីសញ្ចេតនាគ្គហណេ វា. ន គហិតាតិ អដ្ឋកថាយំ ន គហិតា ‘‘អភិញ្ញាចេតនា វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតី’’តិ. កស្មា បន ន ហោតិ, ននុ សាបិ កុសលា, វិបាកធម្មា ចាតិ? សច្ចមេតំ, អនុបច្ឆិន្នតណ្ហាវិជ្ជមានេ បន សន្តានេ សព្យាបារប្បវត្តិយា តស្សា កុសលតា, វិបាកធម្មតា ច វុត្តា, ន វិបាកុប្បាទនេន. សា បន វិបាកំ ឧប្បាទេន្តី រូបាវចរមេវ ឧប្បាទេយ្យ. ន ហិ អញ្ញភូមិកំ កម្មំ អញ្ញភូមិកំ វិបាកំ ឧប្បាទេតីតិ. អត្តនា សទិសារម្មណំ តិដ្ឋានិកមេវ ច ឧប្បាទេយ្យ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ រូបាវចរវិបាកស្ស កម្មសទិសារម្មណស្សេវ វុត្តត្តា. ន ច រូបាវចរវិបាកោ បរិត្តាទិអារម្មណោ អត្ថិ, អភិញ្ញាចេតនា ច បរិត្តាទិអារម្មណាវ ហោតិ. តស្មា វិបាកំ ន ឧប្បាទេតីតិ វិញ្ញាយតិ. កសិណេសុ ច ឧប្បាទិតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិស្ស អានិសំសភូតា អភិញ្ញា. យថាហ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦, ៤៣១-៤៣៣; បារា. ១២). តស្មា សមាធិផលសទិសា សា, ន ច ផលំ ទេតិ. ទានសីលានិសំសភូតោ តស្មិំ ភវេ បច្ចយលាភោ វិយាតិ សាបិ វិបាកំ ន ឧប្បាទេតីតិ.

‘‘យថា ច អភិញ្ញាចេតនា, ឯវំ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ ន ហោតី’’តិ ឥទំ ឧទ្ធច្ចសហគតធម្មេ វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧២៥) វុត្តត្តា វិចារេតព្ពំ. សា បន វិចារណា ហេដ្ឋា ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនាយំ អកុសលកថាយំ វិចារិតា ឯវាតិ តត្ថ វិចារិតនយេនេវ វេទិតព្ពា. អបិចេត្ថ យទេកេ វិភជ្ជ វទន្តិ, ទស្សនភាវនានំ អភាវេបិ យេសំ បុថុជ្ជនានំ, សេក្ខានញ្ច ទស្សនភាវនាហិ ភវិតព្ពំ, តេសំ តទុប្បត្តិកាលេ តេហិ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា អកុសលា ទស្សនេន បហាតព្ពា, ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ច វុច្ចន្តិ. បុថុជ្ជនានំ បន ភាវនាយ អភាវា ភាវនាយ បហាតព្ពចិន្តា នត្ថិ. តេន តេសំ បវត្តមានា ទស្សនេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យាបិ ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ន វុច្ចន្តិ. យទិ វុច្ចេយ្យុំ, ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេសញ្ចិ កេនចិ កទាចិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយោ ភវេយ្យុំ? ន ច បដ្ឋានេ ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តា. សេក្ខានំ បន វិជ្ជមានា ភាវនាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យាតិ ភាវនាយ បហាតព្ពា. តេនេវ សេក្ខានំ ទស្សនេន បហាតព្ពា, ចត្តត្តា វន្តត្តា មុត្តត្តា បហីនត្តា បដិនិស្សដ្ឋត្តា ឧក្ខេដិតត្តា សមុក្ខេដិតត្តា អស្សាទិតព្ពា, អភិនន្ទិតព្ពា ច ន ហោន្តិ. បហីនតាយ ឯវ សោមនស្សហេតុភូតា, អវិក្ខេបហេតុភូតា ច ន ទោមនស្សំ, ឧទ្ធច្ចញ្ច ឧប្បាទេន្តីតិ ន តេ តេសំ អារម្មណអារម្មណាធិបតិភាវំ, បកតូបនិស្សយភាវញ្ច គច្ឆន្តិ. ន ហិ បហីនេ ឧបនិស្សាយ អរិយោ រាគាទិកិលេសេ ឧប្បាទេតិ.

វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ…បេ… អរហត្តមគ្គេន…បេ… បច្ចាគច្ឆតី’’តិ (មហានិ. ៨០; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៧). ន ច បុថុជ្ជនានំ ទស្សនេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា, ឥតរេសំ ន កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ ហោន្តីតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘ទិដ្ឋិំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. វិចិកិច្ឆំ អារព្ភ វិចិកិច្ឆា, ទិដ្ឋិ, ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៧) ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ ឧទ្ធច្ចារម្មណបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា. ឯត្ថ ហិ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘ទិដ្ឋិំ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៥) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តស្មា ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពានំ អតីតាទិភាវេន ន វត្តព្ពត្តេបិ យាទិសានំ តាហិ អនុប្បត្តិធម្មតា អាបាទេតព្ពា, តេសុ បុថុជ្ជនេសុ វត្តមានា ទស្សនំ អបេក្ខិត្វា តេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ទស្សនេន បហាតព្ពា, សេក្ខេសុ វត្តមានា ភាវនំ អបេក្ខិត្វា តាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ភាវនាយ បហាតព្ពា.

តេសុ ភាវនាយ បហាតព្ពា សហាយវិរហា វិបាកំ ន ជនយន្តីតិ ភាវនាយ បហាតព្ពចេតនាយ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ន វុត្តោ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ បន បុថុជ្ជនេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ, ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទស្ស ច សំយោជនត្តយតទេកដ្ឋកិលេសានំ អនុបច្ឆិន្នតាយ អបរិក្ខីណសហាយានំ វិបាកុប្បាទនំ ន សក្កា បដិសេធិតុន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតធម្មានំ វិបាកោ វិភង្គេ វុត្តោ. យទិ ឯវំ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ អកុសលានំ នេវទស្សនេន-នភាវនាយបហាតព្ពតាយ នវត្តព្ពតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, អប្បហាតព្ពានំ ‘‘នេវទស្សនេន-នភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៩) វុត្តត្តា, អប្បហាតព្ពវិរុទ្ធសភាវត្តា ច អកុសលានំ.

ឯវម្បិ តេ ឥមស្មិំ តិកេ ‘‘នវត្តព្ពា’’តិ វត្តព្ពា អាបជ្ជន្តីតិ? នាបជ្ជន្តិ, ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ ទស្សិតានំ ទ្វាទសអកុសលចិត្តុប្បាទានំ ទ្វីហិ បទេហិ សង្គហិតត្តា. យថា ហិ ធម្មវសេន សព្ពេ សង្ខតធម្មា សង្គហិតាតិ ឧប្បន្នត្តិកេ កាលវសេន អសង្គហិតាបិ អតីតា ‘‘នវត្តព្ពា’’តិ ន វុត្តា ចិត្តុប្បាទរូបភាវេន គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អភាវា, ឯវមិធាបិ ចិត្តុប្បាទភាវេន គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អសង្គហិតស្ស អភាវា នវត្តព្ពតា នវុត្តាតិ វេទិតព្ពា. យត្ថ ហិ ចិត្តុប្បាទោ កោចិ និយោគតោ នវត្តព្ពោ អត្ថិ, តត្ថ តេសំ ចតុត្ថោ កោដ្ឋាសោ អត្ថីតិ យថាវុត្តបទេសុ វិយ តត្ថាបិ ភិន្ទិត្វា ភជាបេតព្ពចិត្តុប្បាទេ ភិន្ទិត្វា ភជាបេតិ ‘‘សិយា នវត្តព្ពា បរិត្តារម្មណា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៤២២). តទភាវា ឧប្បន្នត្តិកេ, ឥធ ច តថា ន វុត្តា.

អថ វា យថា សប្បដិឃេហិ សមានសភាវត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា សប្បដិឃាតិ វុត្តា. យថាហ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ទ្វេ មហាភូតា, ទ្វេ មហាភូតេ បដិច្ច ឯកំ មហាភូត’’ន្តិ, ឯវំ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានា ភាវនាយ បហាតព្ពសមានសភាវា ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ វុច្ចេយ្យុន្តិ? នត្ថិ នវត្តព្ពតាបសង្គោ. ឯវញ្ច សតិ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានាបិ ភាវនាយ បហាតព្ពា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ បរភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, រាគោ ច រាគទិដ្ឋីនំ អធិបតិបច្ចយោតិ អយមត្ថោ លទ្ធោ ហោតិ. យថា បន អផោដ្ឋព្ពត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា ន បរមត្ថតោ សប្បដិឃា, ឯវំ អបេក្ខិតព្ពភាវនារហិតា បុថុជ្ជនេសុ វត្តមានា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ ន បរមត្ថតោ ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ភាវនាយ បហាតព្ពានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយតា ន វុត្តា. ន ច ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តា. យេ ហិ ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយា កិលេសា, ន តេ ទស្សនតោ ឧទ្ធំ បវត្តន្តិ. ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយស្សបិ បន ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស សហាយវេកល្លមត្តមេវ ទស្សនេន កតំ, ន តស្ស កោចិ ភាវោ ទស្សនេន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោតិ តស្ស ឯកន្តភាវនាយបហាតព្ពតា វុត្តា. តស្មា តស្ស តាទិសស្សេវ សតិ សហាយេ វិបាកុប្បាទនវចនំ, អសតិ ច វិបាកានុប្បាទនវចនំ ន វិរុជ្ឈតីតិ.

តយិទំ សព្ពំ តេសំ អាចរិយានំ អហោបុរិសិកាមត្តន្តិ អបរេ. កស្មា? ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស ឯកន្តេន ភាវនាយ បហាតព្ពត្តា. ឯវញ្ហិ វុត្តំ ភគវតា ‘‘កតមេ ធម្មា ភាវនាយ បហាតព្ពា? ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ (ធ. ស. ១៤០៦). យទិ ហិ តំ ឥច្ឆិតំ សិយា, យថា អតីតារម្មណត្តិកេ ‘‘និយោគា អនាគតារម្មណា នត្ថី’’តិ (ធ. ស. ១៤៣៣) វត្វា វិភជ្ជ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ‘‘និយោគា ភាវនាយ បហាតព្ពា នត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ធច្ចសហគតោ សិយា ភាវនាយ បហាតព្ពោ, សិយា ន វត្តព្ពោ’’តិ វទេយ្យ. យា ច តំ សមត្ថេន្តេន ‘‘យទិ វុច្ចេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា យុត្តិ វុត្តា, សាបិ អយុត្តិ. កស្មា? យស្មា ទស្សនេន បហាតព្ពារម្មណានំ រាគទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចានំ ទស្សនេន បហាតព្ពភាវោ ឯវ ឥច្ឆិតោតិ. យំ បន ឧទ្ធច្ចគ្គហណេន បាឡិយំ ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ វុត្តោតិ វត្វា តំ សាធេតុំ អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ឧទ្ធច្ចស្ស អនុទ្ធរណំ និពន្ធនំ វុត្តំ, តម្បិ អនិពន្ធនំ បដ្ឋានេ សាវសេសបាឋទស្សនតោ. តថា ហិ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស, អនាគតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.២) ឯតេសំ វិភង្គេ ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ កត្វា ‘‘បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្សា’’តិ ឯតស្ស វិភង្គេ លព្ភមានម្បិ ន ឧទ្ធដំ.

ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស វិបាកទានំ បតិ ទស្សនេន បហាតព្ពស្ស សហាយភាវូបគមនំ វិចារេតព្ពំ. កិំ អវិជ្ជាទិ វិយ ទានសីលាទីនំ ឧប្បត្តិយាយេវ វិបាកទានសាមត្ថិយា ឋានវសេន ទស្សនេនបហាតព្ពំ ភាវនាយបហាតព្ពស្ស សហាយភាវំ ឧបគច្ឆតិ, ឧទាហុ កិលេសា វិយ កម្មស្ស បដិសន្ធិទានំ បតីតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ បុរិមោ បក្ខោ បហីនទស្សនប្បហាតព្ពត្តា សេក្ខសន្តានេ បវត្តិនោ ភាវនាបហាតព្ពស្ស កិរិយភាវោ អាបជ្ជតិ បហីនាវិជ្ជាតណ្ហាមានេ សន្តានេ បវត្តទានាទិ វិយ. អថ ទុតិយោ, តស្សាបិ ទស្សនេនបហាតព្ពតា អាបជ្ជតិ អបាយគមនីយសភាវានតិវត្តនតោ, តស្មា ហេដ្ឋា វិចារិតនយេនេវ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស វិបាកទានំ បតិ បាឡិយា, អដ្ឋកថាយ ច អវិរុជ្ឈនវសេនេត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

សាបីតិ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ. វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេតិ សម្បុណ្ណស្ស វិបាកវិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេ. យទិ អបនេតព្ពា, កស្មា ‘‘សមវីសតិ ចេតនា’’តិ វុត្តន្តិ តស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា បន សព្ពាបេតា ហោន្តី’’តិ. អភិញ្ញាចេតនាយបិ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. យទិ ឯវំ អភិញ្ញាចេតនាយ សហ ឯកវីសតីតិ វត្តព្ពំ, ន, តថា អវចនស្ស វុត្តការណត្តា. តំ បន ឥតរាវចនស្សាបិ ការណន្តិ សមានរូបាយ ឯកិស្សា អវចនេ យំ ការណំ អបេក្ខិត្វា ឯកា ន វុត្តា, តេន ការណេន វុត្តាយបិ អវត្តព្ពតំ ទស្សេតិ. អយំ តិកោតិ កាយសង្ខារត្តិកោ. បុរិមត្តិកន្តិ បុញ្ញាភិសង្ខារត្តិកំ. បវិសតីតិ កថំ បវិសតិ. បុញ្ញាភិសង្ខារោ ហិ អដ្ឋកាមាវចរចេតនាបភេទោ កាយទុច្ចរិតតោ វិរមន្តស្ស សិយា កាយសង្ខារោ, វចីទុច្ចរិតតោ វិរមន្តស្ស សិយា វចីសង្ខារោ, មនោទ្វារេ បន ឧប្បន្នា តេរសបិ ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ ច ហោតិ ចិត្តសង្ខារោ ច. អបុញ្ញាភិសង្ខារោបិ កាយទុច្ចរិតវសេន បវត្តិយំ សិយា កាយសង្ខារោ, វចីទុច្ចរិតវសេន បវត្តិយំ សិយា វចីសង្ខារោ, ទ្វេ ទ្វារានិ មុញ្ចិត្វា មនោទ្វារេ បវត្តិយំ សិយា ចិត្តសង្ខារោ, អានេញ្ជាភិសង្ខារោ ចាតិ ឯវំ ទុតិយត្តិកោ បុរិមត្តិកមេវ បវិសតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថតោ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំយេវ វសេន អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

៥៩៣. អវិជ្ជាភាវេ ភាវតោតិ អវិជ្ជាយ អត្ថិភាវេ សង្ខារានំ ភាវតោ. ន ហិ អវិជ្ជាយ អសតិ កទាចិ សង្ខារា សម្ភវន្តិ. ឥទានិ តំ អវិជ្ជាយ ភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អញ្ញាណំ អប្បហីនំ ហោតី’’តិ អាហ. តេន មគ្គេន អនិរោធោ ឥធ អវិជ្ជាយ អត្ថិភាវោ, ន ធរមានតា ឯវាតិ ទស្សេតិ. ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា វិភាវិតោយេវ. ‘‘អវិជ្ជាសង្ខាត’’ន្តិ ច ឥមិនា ញាណាភាវាទិំ និវត្តេតិ. អយញ្ហិ អ-ការោ ‘‘អហេតុកា ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ២) អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៧៦) តំយោគនិវត្តិយំ ទិស្សតិ. អភាវោ ហេត្ថ ទីបិតោ. ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧) តំសម្ពន្ធិតានិវត្តិយំ. បច្ចយុប្បន្នញ្ហិ បច្ចយសម្ពន្ធីតិ អប្បច្ចយុប្បន្នត្តាតិ តំសម្ពន្ធិតា ឯត្ថ ជោតីយតិ. ‘‘អនិទស្សនា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩) តំសភាវនិវត្តិយំ. និទស្សនញ្ហិ ទដ្ឋព្ពតា. អថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ និទស្សនំ ន បស្សតីតិ តគ្គហេតព្ពតានិវត្តិយំ. តថា ‘‘អនាសវា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៥). ‘‘អប្បដិឃា ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០), អនារម្មណា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៥៥) តំកិច្ចនិវត្តិយំ. ‘‘អរូបិនោ ធម្មា (ធ. ស. តិកមាតិកា ១១), អចេតសិកា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៥៧) តព្ភាវនិវត្តិយំ. តទញ្ញថា ហិ ឯត្ថ បកាសីយតិ. ‘‘អមនុស្សោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣២១) តព្ភាវមត្តនិវត្តិយំ. មនុស្សត្តមត្តំ នត្ថិ, អញ្ញំ សមានន្តិ សទិសតា ហេត្ថ សូចីយតិ. ‘‘អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ (អ. និ. ៣.១៣, ២៧; បុ. ប. ៩១, ១២៤), អបុត្តោ’’តិ តថា សម្ភាវនីយគុណនិវត្តិយំ. គរហា ហិ ឯត្ថ ញាយតិ. ‘‘កច្ចិ ភោតោ អនាមយំ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩), អនុទរា កញ្ញា’’តិ តទនប្បភាវនិវត្តិយំ. ‘‘អនុប្បន្នា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៧) តំសទិសភាវនិវត្តិយំ. អតីតានញ្ហិ ឧប្បន្នបុព្ពត្តា, ឧប្បាទិធម្មានញ្ច បច្ចយេកទេសនិព្ពត្តិយា អារទ្ធុប្បាទភាវា, កាលវិនិមុត្តស្ស ច វិជ្ជមានត្តា ឧប្បន្នានុកូលតា, បគេវ បច្ចុប្បន្នានន្តិ តព្ពិធុរភាវោ ឯត្ថ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១១) តទបរិយោសាននិវត្តិយំ. តន្និដ្ឋានញ្ហេត្ថ បកាសីយតិ. ឥមេសំ បន អត្ថានំ អសម្ភវតោ បារិសេសេន យថា កុសលបដិបក្ខា ធម្មា អកុសលា, ឯវំ វិជ្ជាបដិបក្ខា អវិជ្ជាតិ កត្វា ញាណបដិបក្ខោ ធម្មោ អញ្ញាណន្តិ វេទិតព្ពំ.

សុខសញ្ញាយ គហេត្វា ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខតាហិ វិញ្ញូហិ ទុក្ខន្ត្វេវ គហេតព្ពំ សំសារទុក្ខំ សុខន្តិ សញ្ញាយ អភិនិវិសិត្វា, ឯតេន តត្ថ តណ្ហាបវត្តិំ ទស្សេតិ. អារភតីតិ និព្ពត្តេតិ. តណ្ហាបរិក្ខារេតិ តណ្ហាយ ‘‘សុខំ សុភ’’ន្តិអាទិនា សង្ខតេ បរិក្ខតេ, អលង្កតេតិ អត្ថោ. តណ្ហា ហិ ទុក្ខស្ស សមុទយោតិ អជានន្តោ ពាលោ ‘‘អហោ វតាហំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ខត្តិយមហាសាលានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៤២) បរិតស្សន្តោ កាយសង្ខារេ បរិក្ខរោតិ. តណ្ហាបរិក្ខារេតិ វា តណ្ហាយ បរិវារភូតេ. តណ្ហាវត្ថុំ ហិ ចក្ខាទិំ, រូបាទិញ្ច អភិសង្ខរិត្វា តំសមង្គីនំ ទេន្តា សង្ខរា តណ្ហាយ ឧបនេន្តា តស្សា បរិវារា វិយ ហោន្តីតិ. គតិវិសេសេ ព្រហ្មលោកាទិកេ. អនេកសតបសុពទ្ធភិំសនោ វាជបេយ្យាទិកោ យញ្ញោ. អមរណត្ថាតិ គហិតា ទុក្ករកិរិយា អមរតបោ. អមរោ វា ទេវោ វា ភវេយ្យំ, ទេវញ្ញតរោ វាតិ បវត្តិតា វតចរិយា អមរតបោ. ទុក្ខត្តា វា មរោ មារកោ តបោ អមរតបោ. ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋសទ្ទោ វិយ មរេ អមរសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.

ជាតិអាទិបបាតទុក្ខជននតោ មរុប្បបាតសទិសតា បុញ្ញាភិសង្ខារស្ស វុត្តា. ‘‘មហាបរិឡាហជនិក’’ន្តិ ឥមិនា អនុទហនដ្ឋេន តិណុក្កាសទិសតំ បុញ្ញផលស្ស ទស្សេតិ. អប្បស្សាទតញ្ចាតិ ច-សទ្ទេន អធិកុដ្ដនវិនិវិជ្ឈនអង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តប្បច្ចយន្តិ តស្ស វិបរិណាមទុក្ខសភាវស្ស សុគតិផលស្ស បច្ចយភូតំ. រមណីយភាវេន ច អស្សាទភាវេន ច គយ្ហមានំ បុញ្ញផលំ ទីបសិខាមធុលិត្តសត្ថធារាសទិសំ. តទត្ថោ ច បុញ្ញាភិសង្ខារោ តំនិបាតលេហនសទិសោ វុត្តោ. ‘‘សុខោ ឥមិស្សា បរិព្ពាជិកាយ តរុណាយ មុទុកាយ លោមសាយ ពាហាយ សម្ផស្សោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦៩) សុខសញ្ញាយ អសុភភាវស្ស អសល្លក្ខណេនេវ ឯកច្ចកាមបរិភោគោតិ ពាលោ វិយ គូថកីឡនំ, កិលេសាភិភូតតាយ កោធារតិអភិភូតោ អសវសោ មរិតុកាមោ វិយ វិសខាទនំ សម្បតិ កិរិយាខណេ, អាយតិំ ផលក្ខណេ ច ជិគុច្ឆនីយំ, ទុក្ខញ្ច អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ. លោភសហគតស្ស វា គូថកីឡនសទិសតា, ទោសសហគតស្ស វិសខាទនសទិសតា យោជេតព្ពា. សភយស្សាបិ បិសាចនគរស្ស កាមគុណសមិទ្ធិយា សុខវិបល្លាសហេតុភាវោ វិយ អារុប្បវិបាកានំ និរន្តរតាយ, អនុបលក្ខិយមានឧប្បាទវយានំ ទីឃសន្តានតាយ អគយ្ហមានវិបរិណាមានំ សង្ខារវិបរិណាមទុក្ខភូតានម្បិ និច្ចាទិវិបល្លាសហេតុភាវោតិ, តេសំ បិសាចនគរសទិសតា, តទភិមុខគមនសទិសតា ច អានេញ្ជាភិសង្ខារស្ស យោជេតព្ពា.

អវិជ្ជាភាវតោវ សង្ខារភាវោ, ន អភាវតោតិ សង្ខារានំ អវិជ្ជាបច្ចយភាវេ សង្ខេបេន អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច វុត្តមត្ថំ សុត្តេន សមត្ថេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិនា សុត្តបទំ អាភតំ. តត្ថ អវិទ្វាតិ អវិទ្ទសុ. អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជាយ សមន្នាគតោ, អប្បហីនាវិជ្ជោតិ អធិប្បាយោ.

បដ្ឋានបច្ចយកថាវណ្ណនា

៥៩៤. តាវាតិ វត្តព្ពន្តរាបេក្ខោ និបាតោ, តេន ‘‘អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ’’តិ ឥទំ តាវ សិទ្ធំ, ឥទំ បន អបរំ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ឥទំ បន វត្តព្ព’’ន្តិ យមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ បច្ចយធម្មា នាម យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, យថា វា បច្ចយា ហោន្តិ, តទុភយេសំ ពហុភាវតោ អនេកធាវ បច្ចយា ហោន្តីតិ អវិជ្ជាយបិ តំ អាសង្កន្តោ បុច្ឆិ ‘‘កតមេសំ សង្ខារានំ កថំ បច្ចយោ ហោតី’’តិ, បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ ពហូ សង្ខារា វុត្តា. អវិជ្ជា ច តេសំ បច្ចយោ ហោតិ, ន សព្ពេសំ ឯកធាវ ហោតិ, តស្មា ឥមេសំ សង្ខារានំ ឯវំ បច្ចយោ ហោតីតិ ឥទំ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. តត្រាតិ តស្មិំ បច្ចយភាវេ. យទិបិ ‘‘កតមេសំ សង្ខារាន’’ន្តិអាទិនា អសាធារណតោ បុច្ឆា អារទ្ធា, ឯកទេសេន បន សមុទាយោបលក្ខណមេតន្តិ ទ្វាទសន្នំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានំ យថាសកំ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយភាវោ វត្តព្ពោតិ តំ ទស្សេតុំ, អវិជ្ជាយ វា បច្ចយភាវេ បុច្ឆិតេ តប្បសង្គេន សព្ពេសម្បិ បច្ចយធម្មានំ បច្ចយភាវំ វិសជ្ជេតុកាមោ បច្ចយេ តាវ បាឡិនយេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ច ភគវតា ចតុវីសតិ បច្ចយា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. តេសំ វសេន អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចា’’តិ ឥមិនា វចនេន ហេតុនោ, អធិបតិបច្ចយាទិភូតស្ស ច គហណំ សិយាតិ តំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ. ឯវម្បិ សោ ឯវ ទោសោ អាបជ្ជតីតិ បុន អាហ ‘‘ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. តេន ន ឥធ ហេតុសទ្ទេន ធម្មគ្គហណំ កតំ, អថ ខោ ធម្មស្ស សត្តិវិសេសោ គហិតោតិ ទស្សេតិ. តស្ស ហិ បច្ចយសទ្ទស្ស ច សមានាធិករណតំ សន្ធាយ ‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ច, ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ ច វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា បរតោ បាឡិយំ ‘‘ហេតូ ហេតុ…បេ… ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.១) តេន តេន ហេតុភាវាទិឧបការេន តស្ស តស្ស ធម្មស្ស ឧបការកត្តំ វុត្តំ. អភិធម្មដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោ ហិ ធម្មោ យំ ធម្មំ អប្បច្ចក្ខាយ តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា, សោ តស្ស បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា), ‘‘មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា) ច ឯវមាទិនា ធម្មបដ្ឋាននិទ្ទេសេន ធម្មតោ អញ្ញា ធម្មសត្តិ នាម នត្ថីតិ ធម្មេហេវ ធម្មសត្តិវិភាវនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធាបិ វា ‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចា’’តិ ធម្មេនេវ ធម្មសត្តិំ ទស្សេតិ. ន ហិ ‘‘ហេតុបច្ចយោ’’តិអាទិកោ ឧទ្ទេសោ កុសលាទិឧទ្ទេសោ វិយ ធម្មប្បធានោ, អថ ខោ ធម្មានំ ឧបការកភាវប្បធានោតិ.

‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា តព្ភាវេន បច្ចយភាវំ អារម្មណាទីសុ អតិទិសតិ ‘‘អារម្មណញ្ច តំ បច្ចយោ ចាតិ អារម្មណបច្ចយោ, អារម្មណំ ហុត្វា បច្ចយោ, អារម្មណភាវេន បច្ចយោតិ អត្ថោ’’តិ, ន កម្មធារយមត្តំ.

៥៩៥. វចនាវយវោតិ សាធនាវយវំ សន្ធាយាហ. វចនសភាវញ្ហិ សាធនំ បរេសំ អវិទិតត្ថញាបនតោ លោកេ សាធនន្តិ បាកដំ បញ្ញាតំ. តថា ហិ នំ អវយវលក្ខណំ, វចនសភាវញ្ច សាធនំ, អវយវបក្ខាទីនិ វចនានិ សាធនន្តិ ច ញាយវាទិនោ វទន្តិ. បដិញ្ញា, ហេតូតិអាទីសូតិ បដិញ្ញា, ហេតុ, ឧទាហរណ, ឧបនយ, និគមនានិ. ឧទាហរណសាធម្មិយា សាធ្យសាធនំ ហេតុ. វិរូបោ ហេតូតិ ច ឯវមាទីសុ ការណំ យំ កិញ្ចិ ការណលក្ខណំ, សម្បាបកលក្ខណម្បិ វា. អាទិ-សទ្ទេន តស្សាបិ សង្គហេតព្ពតាយ, ញាបកលក្ខណំ បន វចនាវយវគ្គហណេន គហិតំ. កាមំ មូលម្បិ ការណលក្ខណំ ការណមេវ, ការណន្តិ បនេត្ថ បច្ចយហេតុ គហិតោ. មូលន្តិ ហេតុហេតូតិ ការណវិសេសវិសយត្តា មូលស្ស វិសុំ គហណំ. ឯតីតិ ឯតស្ស អត្ថវចនំ វត្តតីតិ, តញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីនំ សាធារណវចនំ. តេនេវាហ ‘‘តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា’’តិ. ឯកច្ចោ ហិ បច្ចយោ ឋិតិយា ឯវ ឧបការកោ ហោតិ យថា បច្ឆាជាតបច្ចយោ, ឯកច្ចោ ឧប្បត្តិយា ឯវ យថា អនន្តរាទិកោ, ឯកច្ចោ ឧភយស្ស យថា ហេតុអាទយោ.

ឧបការកលក្ខណោតិ ច ធម្មេន ធម្មសត្តិំ ឧបការំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហិនោតិ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថាតិ ហេតុ, អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ ហិ-សទ្ទោ មូលសទ្ទោ វិយ បតិដ្ឋត្ថោ វេទិតព្ពោ. ហិនោតិ វា ឯតេន កម្មនិទានភូតេន ឧទ្ធំ ឱជំ អតិហរន្តេន មូលេន វិយ បាទបោ តប្បច្ចយំ ផលំ គច្ឆតិ បវត្តតិ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជតីតិ ហេតុ. អត្តនោ ផលំ ករោតីតិ ការណំ. និទទាតិ ទស្សេន្តំ វិយ ហោតីតិ និទានំ. សម្ភវតិ តំ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ. បភវតិ ឯតស្មាតិ បភវោតិ បច្ចយហេតុសទ្ទេហិ ឥតរេសម្បិ សមានត្ថតា វេទិតព្ពា. ឯវំ សន្តេបិ ការណវិសេសវិសយោ ហេតុសទ្ទោ, ការណសាមញ្ញវិសយោ បច្ចយសទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មូលដ្ឋេនា’’តិអាទិមាហ. ហេតុអត្ថោ, បច្ចយដ្ឋោ ច ហេដ្ឋា បបញ្ចវសេន វុត្តោតិ តំ សង្ខិប្បំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ខេបតោ…បេ… ហេតុបច្ចយោ’’តិ.

យថា សាលិវីហិពីជាទីនិ តំតំឱសធីនំ សាលិវីហិអាទិភាវស្ស សាធកានិ, មណិអាទិប្បភាវត្ថូនិ ច នីលាទិវណ្ណានិ នីលាទិប្បភាសាធកានិ, ឯវំ ហេតុបច្ចយោ យថារហំ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ កុសលាទិភាវស្ស សាធកោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សោ សាលិអាទីន’’ន្តិអាទិនា. អាចរិយានន្តិ ច រេវតាចរិយំ សន្ធាយាហ. ឯវំ សន្តេតិ ហេតុបច្ចយោ យទិ កុសលាទិភាវសាធកោ, ឯវំ សតិ. ន សម្បជ្ជតិ ន សិជ្ឈតិ. យថា កុសលាកុសលហេតុ តំសមុដ្ឋានរូបស្ស កុសលាកុសលភាវាយ ន បរិយត្តោ, ឯវំ អព្យាកតោបិ ហេតុ តំសមុដ្ឋានរូបស្ស អព្យាកតភាវាយ. សភាវេនេវ ហិ តំ អព្យាកតន្តិ អាហ ‘‘ន ហិ សោ តេសំ កុសលាទិភាវំ សាធេតី’’តិ. ហេតុបច្ចយោ ច តេសំ ហោតិយេវាតិ អាហ ‘‘ន ច បច្ចយោ ន ហោតី’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. វិនា ឯតេនាតិ ឯតេន ហេតុនា អព្យាកតភាវសាធកេន វិនា អហេតុកត្តា, អព្យាកតភាវោ សិទ្ធោ សភាវេនេវាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិ ករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’’តិអាទិ (អ. និ. ១.៦៧) វចនេហិ កុសលភាវស្ស យោនិសោមនសិការប្បដិពទ្ធតា សិទ្ធាតិ អាហ ‘‘យោនិសោមនសិការប្បដិពទ្ធោ កុសលភាវោ’’តិ. ឯតេនេវ អកុសលអព្យាកតភាវាបិ កុសលភាវោ វិយ ន ហេតុបដិពទ្ធាតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យំ បនេកេ មញ្ញេយ្យុំ ‘‘អហេតុកហេតុស្ស អកុសលភាវោ វិយ សហេតុកហេតូនម្បិ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ, អញ្ញេសំ តំសម្បយុត្តានំ ហេតុបដិពទ្ធោ’’តិ, តស្ស ឧត្តរំ វត្តុំ ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិមាហ. អលោភោ កុសលោ វា សិយា អព្យាកតោ វាតិ យទិ អលោភោ សភាវតោ កុសលោ, សោ កុសលសភាវត្តា អព្យាកតោ ន សិយា. អថ អព្យាកតោ តំសភាវត្តា កុសលោ ន សិយា អលោភសភាវស្ស អទោសត្តាភាវោ វិយ. យស្មា បន ឧភយថាបិ ហោតិ, តស្មា យថា ឧភយថា ហោន្តេសុ សទ្ធាទីសុ សម្បយុត្តេសុ ហេតុបដិពទ្ធំ កុសលាទិភាវំ បរិយេសេថ, ន សភាវតោ, ឯវំ ហេតូសុបិ កុសលាទិតា អញ្ញបដិពទ្ធា បរិយេសិតព្ពា, ន សភាវតោតិ យំ វុត្តំ ‘‘សម្បយុត្តហេតូសុ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ’’តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. សា បន បរិយេសិយមានា យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធា ហោតីតិ ហេតូសុ វិយ សម្បយុត្តេសុបិ យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ន ហេតុបដិពទ្ធោតិ សិទ្ធំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

វិរុឡ្ហមូលា វិយាតិ ឯតេន មូលានិ វិយ មូលានីតិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេនា’’តិ. ស្វាយំ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលោ ធម្មោ កុសលាព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលាព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ ឯវំ សត្តធា បញ្ហាវារេ និទ្ទិដ្ឋោ. យំ បន វុត្តំ ហេតុកិច្ចំ ទស្សេន្តេន ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ, តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១), តត្ថ បឋមោ ហេតុសទ្ទោ បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ បច្ចយធម្មនិទ្ទេសោ, តេនស្ស ហេតុភាវេន ឧបការកតា ហេតុបច្ចយតាតិ ទស្សេតិ. ទុតិយោ បច្ចយុប្បន្នវិសេសនំ, តេន ន យេសំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តកានំ ហេតូ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, អថ ខោ ហេតុនា សម្បយុត្តានមេវាតិ ទស្សេតិ. ននុ ច សម្បយុត្តសទ្ទស្ស សាបេក្ខត្តា ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ អវិជ្ជមានេបិ អញ្ញស្ស អបេក្ខិតព្ពស្ស អនិទ្ទិដ្ឋត្តា ហេតូ អត្តនាវ សម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ? នាយមេកន្តោ. ហេតុសទ្ទោ ហិ បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ‘‘ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថេវ ព្យាវដោ យទា គយ្ហតិ, ន តទា សម្បយុត្តវិសេសនំ ហោតីតិ សម្បយុត្តអវិសិដ្ឋា យេ កេចិ គហិតា ភវេយ្យុន្តិ. ននុ ច យថា ‘‘អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ, អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ធម្មាន’’ន្តិ ច វុត្តេ ទុតិយេន អាហារគ្គហណេន, ឥន្ទ្រិយគ្គហណេន ច វិនាបិ អាហារិន្ទ្រិយសម្បយុត្តកាវ គយ្ហន្តិ, ឯវមិធាបិ សិយាតិ? ន, អាហារិន្ទ្រិយាសម្បយុត្តស្ស វជ្ជេតព្ពស្ស អភាវតោ. វជ្ជេតព្ពាភាវតោ ហិ តត្ថ ទុតិយេ អាហារិន្ទ្រិយគ្គហណេ អសតិបិ តំសម្បយុត្តកាវ គយ្ហន្តីតិ តំ ន កតំ, ឥធ បន វជ្ជេតព្ពំ អត្ថីតិ កត្តព្ពំ ទុតិយំ ហេតុគ្គហណំ. ឯវម្បិ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ឯត្ថ ហេតុសម្បយុត្តកានំ សោ ឯវ សម្បយុត្តកហេតូតិ វិសេសនស្ស អកតត្តា យោ កោចិ ហេតុ យស្ស កស្សចិ ហេតុសម្បយុត្តស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋស្សេវ ហេតុនោ បុន សម្បយុត្តវិសេសនភាវេន វុត្តត្តា. ឯតទត្ថមេវ ហិ វិនាបិ ទុតិយេន ហេតុសទ្ទេន ហេតុសម្បយុត្តភាវេ សិទ្ធេបិ តស្ស គហណំ កតំ.

អថ វា អសតិ ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, ន បន ហេតូនន្តិ ឯវម្បិ គហណំ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ សោ វុត្តោ. តេន ហេតុសម្បយុត្តភាវំ យេ លភន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ ហេតូនំ, អញ្ញេសម្បិ ហេតូ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យស្មា បន ហេតុឈានមគ្គា បតិដ្ឋាមត្តាទិភាវេន អញ្ញធម្មនិរបេក្ខា, ន អាហារិន្ទ្រិយា វិយ សាបេក្ខា ឯវ, តស្មា ឯតេស្វេវ ទុតិយំ ហេតាទិគ្គហណំ កតំ. អាហារិន្ទ្រិយា បន អាហរិតព្ពឦសិតព្ពាបេក្ខា ឯវ, តស្មា តេ វិនាបិ ទុតិយេន អាហារិន្ទ្រិយគ្គហណេន អត្តនា ឯវ អាហរិតព្ពេ, ឦសិតព្ពេ ច អាហារិន្ទ្រិយភូតេ, អញ្ញេ ច សម្បយុត្តកេ បរិច្ឆិន្ទន្តីតិ តំ តត្ថ ន កតំ. ឥធ ច ទុតិយេន ហេតុគ្គហណេន បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុនា, បច្ចយភូតេនេវ ច សម្បយុត្តានំ ហេតូនំ, អញ្ញេសញ្ច បរិច្ឆិន្នត្តា បុន វិសេសេន កិច្ចំ នត្ថីតិ បញ្ហាវារេ ‘‘កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទីសុ ទុតិយំ ហេតុគ្គហណំ ន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥៩៦. អារម្មណភាវេនាតិ វិសយភាវេន, អាលម្ពិតព្ពភាវេនាតិ អត្ថោ. អារភិត្វាបីតិ បិ-សទ្ទេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – រូបាយតនាទិមត្តេ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឯកស្មិំ អដ្ឋត្វា ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ (បដ្ឋា ១.១.២) អនិយមេន សព្ពរូបាយតនានំ…បេ… សព្ពធម្មាយតនានញ្ច អារម្មណបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា រូបាទិភេទេន ឆព្ពិធេសុ សង្ខតាសង្ខតបញ្ញត្តិធម្មេសុ ន កោចិ ធម្មោ អារម្មណបច្ចយោ ន ហោតីតិ. ស្វាយំ អារម្មណបច្ចយភាវោ ហេដ្ឋា វិភាវិតោ ឯវ. អាលម្ពិត្វាតិ គហេត្វា. ឯកន្តសារម្មណភាវតោ អនារព្ភ បវត្តិ ឯវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អារព្ភេវា’’តិ. ស្វាយំ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, កុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, កុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលស្ស, អកុសលស្សា’’តិ ឯវំ នវប្បការោ វេទិតព្ពោ.

៥៩៧. ជេដ្ឋកដ្ឋេនាតិ បមុខភាវេន. អត្តាធីនានញ្ហិ បតិភូតោ ធម្មោ អធិបតិ. សោ តេសំ បមុខភាវេន បវត្តតិ. ‘‘ឆន្ទវតោ កិំ នាម ន សិជ្ឈតី’’តិអាទិកំ បុរិមាភិសង្ខារូបនិស្សយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ ចិត្តុប្បាទេ ឆន្ទាទយោ ធុរភូតា ជេដ្ឋកភូតា សម្បយុត្តធម្មេ សាធយមានា វសេ វត្តយមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ, សម្បយុត្តធម្មា ច តេសំ វសេន វត្តន្តិ ហីនាទិភាវេន តទនុវត្តនតោ, តេន តេ អធិបតិបច្ចយា ហោន្តិ. គរុកាតព្ពម្បិ អារម្មណំ តន្និន្នបោណបព្ភារានំ អស្សាទនបច្ចវេក្ខណមគ្គផលានំ អត្តនោ វសេ វត្តយមានំ វិយ បច្ចយោ ហោតិ. តស្មា អយំ អត្តាធីនានំ បតិភាវេន ឧបការកត្តា អធិបតិបច្ចយោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឆន្ទាធិបតីតិ ឆន្ទសង្ខាតោ អធិបតិ, ឆន្ទំ ធុរំ ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ចិត្តុប្បត្តិកាលេ ឧប្បន្នស្ស កត្តុកម្យតាឆន្ទស្សេតំ នាមំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. កស្មា បន យថា ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.១) វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘អធិបតី អធិបតិសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៣) នយេន វុត្តន្តិ? ឯកក្ខណេ អភាវតោ. ហេតវោ ហិ ទ្វេ តយោបិ ឯកក្ខណេ ហេតុបច្ចយា ហោន្តិ, មូលដ្ឋេន ឧបការកភាវស្ស អវិជហនតោ. អធិបតិ បន ជេដ្ឋកដ្ឋេន ឧបការកោ, ន ច ឯកក្ខណេ ពហូ ជេដ្ឋកា ហោន្តិ. តស្មា ឯកតោ ឧប្បន្នានម្បិ តេសំ ឯកក្ខណេ អធិបតិបច្ចយភាវោ នត្ថីតិ ‘‘អធិបតី អធិបតិសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ.

យំ យំ ធម្មន្តិ យំ យំ អារម្មណធម្មំ. គរុំ កត្វាតិ គរុការចិត្តីការវសេន វា អស្សាទនវសេន វា គរុការិកំ លទ្ធព្ពំ អវិជហិតព្ពំ អនវញ្ញាតំ កត្វា. តេ តេ ធម្មាតិ តេ តេ គរុកាតព្ពា ធម្មា. តេសំ តេសន្តិ តំតំគរុការកធម្មានំ. អធិបតិបច្ចយេនាតិ អារម្មណាធិបតិបច្ចយេន. ស្វាយំ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស សហជាតារម្មណេហិ, អកុសលស្ស អារម្មណេនេវ, អព្យាកតស្ស សហជាតារម្មណេហិ, កុសលាព្យាកតស្ស សហជាតេនេវាតិ កុសលមូលា ចត្តារោ, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស សហជាតារម្មណេហិ, អព្យាកតស្ស សហជាតេនេវ, តថា អកុសលាព្យាកតស្សាតិ អកុសលមូលា តយោ, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស សហជាតារម្មណេហិ, កុសលស្ស អារម្មណេនេវ, តថា អកុសលស្សាតិ អព្យាកតមូលា តយោ’’តិ សង្ខេបតោ ទសប្បការោ អធិបតិបច្ចយោ. ឯត្ថ ច សត្តធា សហជាតាធិបតិ, សត្តធា អារម្មណាធិបតិ វេទិតព្ពោ.

៥៩៨. អន្តរាយតីតិ អន្តរំ, ព្យវធាយកន្តិ អត្ថោ. នាស្ស អន្តរំ វិជ្ជតីតិ អនន្តរោ, អនន្តរោ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ អនន្តរបច្ចយោ. ‘‘អត្ថានន្តរតា អនន្តរបច្ចយោ, កាលានន្តរតា សមនន្តរបច្ចយោ’’តិអាទិនា ពហុធា បបញ្ចយន្តិ, អសារំ គន្ថវិត្ថារំ ករោន្តិ. យថា បវត្តិឱកាសទានវិសេសភាវេន នត្ថិវិគតបច្ចយា វុត្តា, ន ឯវំ អនន្តរសមនន្តរបច្ចយា, ឯតេ បន ចិត្តនិយមហេតុភាវេន វុត្តាតិ តំ ចិត្តនិយមហេតុភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហិ ឯសា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនោវិញ្ញាណធាតូតិអាទិ ចិត្តនិយមោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សន្តីរណានន្តរា វោដ្ឋព្ពនំ, ចុតិអនន្តរា បដិសន្ធីតិ យស្ស យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា យំ យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តស្ស តទនន្តរុប្បាទនិយមោ តំតំសហការិបច្ចយវិសិដ្ឋស្ស បុរិមបុរិមចិត្តស្សេវ វសេន ឥជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ.

អត្ថានន្តរតាយាតិ អត្ថេន កេនចិ ធម្មេន អនន្តរតាយ. កាលានន្តរតាយាតិ កាលភេទេន អនន្តរតាយ. អាចរិយានន្តិ ឥធាបិ រេវតាចរិយមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ កាលានន្តរតាយ សមនន្តរបច្ចយភាវេ, តស្មិំ វា យថាវុត្តវិរោធេ. ភាវនាពលេន បន វារិតត្តាតិ ឯត្ថ យថា រុក្ខស្ស វេធេ ទិន្នេ បុប្ផិតុំ សមត្ថស្សេវ បុប្ផនំ ន ហោតិ, វេធេ បន អបនីតេ តាយ ឯវ សមត្ថតាយ បុប្ផនំ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ភាវនាពលេន វារិតត្តា សមុដ្ឋាបនសមត្ថស្សេវ អសមុដ្ឋាបនំ, តស្មិញ្ច អបគតេ តាយ ឯវ សមត្ថតាយ សមុដ្ឋាបនំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តម្បិ វចនំ កាលានន្តរតា នត្ថិ សត្តាហាទិនា កាលេន អន្តរិតភាវតោ. ឯតទេវ ‘‘កាលន្តរិតតា អត្ថិ’’ ឥច្ចេវ វទាម. ននុ ច កាលោ នាម កោចិ បរមត្ថតោ នត្ថីតិ វទេយ្យាតិ អាសង្កន្តោ អាហ ‘‘កាលានន្តរ…បេ… លទ្ធី’’តិ.

ព្យញ្ជនមត្តតោវេត្ថ នានាករណំ បច្ចេតព្ពំ, ន អត្ថតោតិ ឧបចយសន្តតិអធិវចននិរុត្តិបទានំ វិយ សទ្ទត្ថមត្តតោ នានាករណំ, ន វចនីយត្ថតោតិ អធិប្បាយោ. តេនេវ សទ្ទត្ថវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមបច្ឆិមានំ និរោធុប្បាទន្តរាភាវតោ និរន្តរុប្បាទនសមត្ថតា អនន្តរបច្ចយភាវោ. រូបកលាបានំ វិយ សណ្ឋានាភាវតោ, បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ សហាវដ្ឋានាភាវតោ ច ‘‘ឥទមិតោ ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ, តិរិយ’’ន្តិ វិភាគាភាវា អត្តនា ឯកត្តមិវ ឧបនេត្វា សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន ឧប្បាទនសមត្ថតា សមនន្តរបច្ចយតា. ឧប្បាទនសមត្ថតាតិ ច អព្យាបារត្តា ធម្មានំ យស្មិំ យទាការេ និរុទ្ធេ, វត្តមានេ វា សតិ តំតំវិសេសវន្តោ ធម្មា ហោន្តិ, តស្ស សោវ អាការោ វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មានំ បវត្តិមត្តមេវ ច ឧបាទាយ កាលវោហារោតិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ អសញ្ញភវា ចវន្តស្ស, បុរិមចុតិបច្ឆិមបដិសន្ធីនញ្ច និរោធុប្បាទនិរន្តរតាយ កាលន្តរតា នត្ថិ. ន ហិ តេសំ អន្តរា អរូបធម្មប្បវត្តិ អត្ថិ, យំ ឧបាទាយ កាលន្តរតា វុច្ចេយ្យ, ន ច រូបធម្មប្បវត្តិ អរូបធម្មប្បវត្តិយា អន្តរំ ករោតិ អញ្ញសន្តានត្តា. រូបារូបសន្តតិយោ ហិ ទ្វេ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសសភាវត្តា អញ្ញមញ្ញូបការភាវេន បវត្តមានាបិ វិសុំយេវ ហោន្តិ. ឯកសន្តតិយញ្ច បុរិមបច្ឆិមានំ មជ្ឈេ បវត្តមានំ តំសន្តតិបរិយាបន្នតាយ អន្តរការកំ ហោតិ. តាទិសញ្ច កិញ្ចិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ មជ្ឈេ នត្ថិ, ន ច អភាវោ អន្តរការកោ ហោតិ អភាវត្តា ឯវ. តស្មា ជវនានន្តរស្ស ជវនស្ស វិយ, ភវង្គានន្តរស្ស ភវង្គស្ស វិយ ច និរន្តរតា សុដ្ឋុ អនន្តរតា ហោតីតិ តថា ឧប្បាទនសមត្ថតា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនចុតីនម្បិ ទដ្ឋព្ពា. ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវោ ចេត្ថ អនន្តរបច្ចយាទីនំ បាកដោតិ ឧប្បាទនសមត្ថតាវ វុត្តា. បច្ចុប្បន្នានំ បន ធម្មានំ បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆេទេន គហិតានំ ឧប្បជ្ជតីតិ វចនំ អលភន្តានំ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ២.១៨.៤) អនន្តរាទិបច្ចយភាវោ វុត្តោតិ ន សោ ឧប្បត្តិយា ឯវាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ កុសលាទិគ្គហណំ វិយ បច្ចុប្បន្នគ្គហណំ អបរិច្ឆេទំ. យតោ ឧប្បត្តិមត្តសមង្គិនោ ឯវ គហណំ សិយា. តេនេវ ច អតីតត្តិកេ បដិច្ចវារាទយោ ន សន្តីតិ. តស្ស ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ កុសលស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អកុសលស្សា’’តិ សត្តធា ភេទោ វេទិតព្ពោ.

៥៩៩. ឧប្បជ្ជមានោវ សហ ឧប្បាទនភាវេនាតិ ឯត្ថាបិ ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវេន បាកដេន ឋិតិយាបិ បច្ចយភាវំ និទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, អញ្ញថា បទីបនិទស្សនំ ន យុជ្ជេយ្យ. បទីបោ ហិ បភាសស្ស ឋិតិយាបិ បច្ចយោ, ន ឧប្បត្តិយា ឯវ. បច្ចយុប្បន្នានំ សហជាតភាវេន ឧបការកតា សហជាតបច្ចយតា. ឱក្កន្តិក្ខណេតិ បដិសន្ធិក្ខណេ. តស្មិំ ហិ ខណេ នាមរូបំ ឱក្កន្តំ វិយ បរលោកតោ អាគន្ត្វា ឥធ មាតុកុច្ឆិអាទិំ បវិសន្តំ វិយ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា សោ ខណោ ឱក្កន្តិក្ខណោតិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច រូបន្តិ ហទយវត្ថុយេវ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ នាមស្ស, នាមញ្ច តស្ស សហជាតបច្ចយោ ហោតិ. ចិត្តចេតសិកាតិ បវត្តិយំ ចត្តារោ ខន្ធា បដិសន្ធិក្ខណេ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ អភាវតោ. រូបិនោ ធម្មាតិ ហទយវត្ថុំ សន្ធាយាហ. តត្ថ យទិបិ បុព្ពេ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូប’’ន្តិ វុត្តំ, តថាបិ តេន ខណន្តរេ សហជាតបច្ចយភាវោ រូបធម្មានំ ន និវារិតោតិ តន្និវារណត្ថមិទំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. កិញ្ចិ កាលេតិ កេចិ កិស្មិញ្ចិ កាលេតិ អត្ថោ, តេន រូបិនោ ធម្មា កេចិ វត្ថុភូតា កិស្មិញ្ចិ បដិសន្ធិកាលេតិ អញ្ញេសំ រូបធម្មានំ, វត្ថុនោ ច បវត្តិយំ អរូបធម្មានំ សហជាតបច្ចយភាវំ បុព្ពេ អនិវារិតំ និវារេតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កិញ្ចិ កាល’’ន្តិ វា ‘‘កិស្មិញ្ចិ កាលេ’’តិ វា វត្តព្ពេ តថា អវត្វា វិភត្តិវិបល្លាសំ កត្វា វុត្តំ. តេន កិញ្ចីតិ ឧបយោគេកវចនំ. ‘‘រូបិនោ ធម្មា’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធេ បច្ចត្តពហុវចនំ ជាយតិ. ‘‘កាលេ’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធេ ភុម្មេកវចនន្តិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. បុរិមេន ច ‘‘ឯកោ ខន្ធោ, វត្ថុ ច តិណ្ណន្នំ ខន្ធាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៩) អាទិវចនេន នាមសហិតំ ឯវ វត្ថុ នាមស្ស បច្ចយោតិ វត្តព្ពេ អាបន្នេ ឥតរេន កេវលស្ស ច តថាវត្តព្ពតំ ទស្សេតិ. ស្វាយំ សហជាតបច្ចយោ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, អកុសលាព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលាព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៩) នវវិធោ វេទិតព្ពោ.

៦០០. អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកតា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា. តថា ហិស្ស តិទណ្ឌំ និទស្សិតំ. ឧបការកតា ច អញ្ញមញ្ញតាវសេនេវ ទដ្ឋព្ពា, ន សហជាតតាទិវសេន. សហជាតាទិបច្ចយោ ហោន្តោយេវ ហិ កោចិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ន ហោតិ, ន ច សហជាតាទិបច្ចយធម្មេហិ វិនា ឥមស្ស បវត្តិ អត្ថិ. តថា ហិ សហជាតាទិបច្ចយោ ច ហោន្តោយេវ ហិ កោចិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ហោតិ. យទិ ច អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកតាមត្តំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ សិយា, បុរេជាតបច្ឆាជាតភាវេន ឧបការស្ស ឧបការកា វត្ថុខន្ធា អញ្ញមញ្ញបច្ចយា សិយុំ, ន ច តំ ឥច្ឆិតំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបការកតា ច អញ្ញមញ្ញវសេនេវ ទដ្ឋព្ពា’’តិ. អយញ្ច ឧប្បត្តិយា, ឋិតិយា ច ឧបការកោតិ វេទិតព្ពោ. អយំ បន ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ តិវិធោ វេទិតព្ពោ.

៦០១. តរុអាទីនំ បថវី វិយ អធិដ្ឋានាការេន បថវីធាតុ សេសធាតូនំ, ចក្ខាទយោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឧបការកា ចិត្តកម្មស្ស បដាទយោ វិយ និស្សយាការេន ខន្ធាទយោ តំតំនិស្សយានំ ខន្ធាទីនំ. បថវីធាតុយំ បតិដ្ឋាយ ឯវ ហិ សេសធាតុយោ ឧបាទារូបានិ វិយ យថាសកំ កិច្ចំ ករោន្តិ.

អធិដ្ឋានាការេនាតិ អាធារាការេន. អាធារាការោ ចេត្ថ តេសំ សាតិសយំ តទធីនវុត្តិតាយ វេទិតព្ពោ. យតោ ភូតានិ អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានានិ វុច្ចន្តិ, ឯវញ្ច កត្វា ចក្ខាទីនម្បិ អធិដ្ឋានាការេន ឧបការកតា សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ. ន ហិ យថាវុត្តំ តទធីនវុត្តិតាវិសេសំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ ចក្ខាទីសុ អទេសកានំ អរូបធម្មានំ អធិដ្ឋានាការោ សម្ភវតិ. យទិបិ យំ យំ ធម្មំ បដិច្ច យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ តទធីនវុត្តិភាវោ. យេន បន បច្ចយភាវវិសេសេន ចក្ខាទីនំ បដុមន្ទភាវេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ តទនុវិធានាការេនេវ បវត្តន្តិ, ស្វាយមិធ តេសំ តទធីនវុត្តិតាសិទ្ធោ វិសេសោតិ. ឯវញ្ហិ បច្ចយភាវសាមញ្ញេ សតិបិ អារម្មណបច្ចយតោ និស្សយបច្ចយស្ស វិសេសោ វិភាវិតោ ហោតិ. ស្វាយំ នយោ ហេដ្ឋា បកាសិតោវ. ឆដ្ឋោ បនាតិ ឯត្ថ ‘‘រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កិស្មិញ្ចិ កាលេ’’តិ ឥទំ ន លព្ភតិ. យំ បនេត្ថ លព្ភតិ ‘‘រូបិនោ ធម្មា កេចី’’តិ, តត្ថ តេ ឯវ ធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិ និទ្ទិដ្ឋំ. យំ រូបន្តិ ហទយវត្ថុំ សន្ធាយ វុត្តំ. អយំ បន និស្សយបច្ចយោ តេរសវិធោ. កថំ? សហជាតតោ កុសលមូលា តយោ, តថា អកុសលមូលា, អព្យាកតមូលេសុ បន បុរេជាតំ លព្ភតិ. អព្យាកតញ្ហិ អព្យាកតស្ស សហជាតម្បិ បច្ចយោ ហោតិ, បុរេជាតម្បិ កុសលស្ស បុរេជាតមេវ, តថា អកុសលស្ស, កុសលាព្យាកតំ សហជាតបុរេជាតតោ កុសលស្ស, សហជាតតោ ឯវ អព្យាកតស្ស, តថា អកុសលាព្យាកត’’ន្តិ ឯវំ តេរស.

៦០២. តទធីនវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលេន និស្សិតោតិ យំ កិញ្ចិ ការណំ និស្សយោតិ វត្វា តត្ថ យោ ភុសោ និស្សយោ, តំ ឧបនិស្សយោតិ និទ្ធារេតិ. ពលវការណភាវេន ឧបការកោតិ អារម្មណភាវវសេន អនន្តរំ អនុរូបចិត្តុប្បាទនសមត្ថតាវសេន, កេវលញ្ច ពលវន្តំ ការណំ ហុត្វា ឧបការកោ. តេនាហ ‘‘សោ’’តិអាទិ.

តត្ថ ទានំ ទត្វាតិ ទេយ្យធម្មំ ចជិត្វា. យាយ វា ចេតនាយ សោ ទិយ្យតិ, សា ចេតនា ទានំ. ទត្វាតិ តំ ចេតនំ បរិយោទបេត្វា វិសុទ្ធំ កត្វា. សីលំ សមាទិយិត្វាតិ បញ្ចង្គទសង្គាទិវសេន និច្ចសីលំ គណ្ហិត្វា. ឥមិនា សមាទានវិរតិយេវ ទស្សិតា, សម្បត្តវិរតិសមុច្ឆេទវិរតិយោ បន លោកេ ‘‘សីល’’ន្តិ អបាកដត្តា ន វុត្តា. កិញ្ចាបិ ន វុត្តា, អារម្មណបច្ចយោ បន ហោន្តិយេវ. តត្ថ សមុច្ឆេទវិរតិ សេក្ខានំយេវ កុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ, ន ឥតរេសំ. ឧបោសថកម្មន្តិ ‘‘បាណំ ន ហនេ, ន ចាទិន្នមាទិយេ’’តិ (សុ. និ. ៤០២) ឯវំ វុត្តំ ឧបោសថសីលំ. តំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតីតិ តំ យថាវុត្តំ កុសលំ សេក្ខោបិ បុថុជ្ជនោបិ បច្ចវេក្ខតិ, អរហាបិ តំ បច្ចវេក្ខតេវ. អរហតោបិ ហិ បុព្ពេ កតំ កុសលំ កុសលមេវ. យេន បន ចិត្តេន បច្ចវេក្ខតិ, តំ កិរិយចិត្តំ នាម ហោតិ. តស្មា ‘‘កុសលោ កុសលស្សា’’តិ ឥមស្មិំ អធិការេ ន លព្ភតិ. បុព្ពេ សុចិណ្ណានីតិ ‘‘ទត្វា កត្វា’’តិ ហិ អាសន្នកតានិ វុត្តានិ, ឥមិនា ន អាសន្នកតានីតិ វេទិតព្ពានិ, ទានាទីហិ វា សេសានិ កាមាវចរកុសលានិ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ. ឈានា វុដ្ឋហិត្វាតិ ឈានំ សមាបន្នោ ឈានតោ វុដ្ឋហិត្វា. ‘‘ឈានំ វុដ្ឋហិត្វា’’តិបិ បាឡិ. សេក្ខា គោត្រភុន្តិ សោតាបន្នំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ គោត្រភុំ បច្ចវេក្ខតិ. ‘‘វោទាន’’ន្តិ ឥទំ បន សកទាគាមិអនាគាមិនោ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសញ្ហិ តំ ចិត្តំ វោទានំ នាម ហោតិ. សេក្ខាតិ សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ. មគ្គា វុដ្ឋហិត្វាតិ មគ្គផលភវង្គាតិក្កមវសេន អត្តនា បដិលទ្ធមគ្គា វុដ្ឋហិត្វា, សុទ្ធមគ្គតោយេវ បន វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘កុសលំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៤) ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. យទិបិ នានត្តំ អកត្វាវ វិភត្តោ, តថាបិ ឥទម្បិ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយានំ វិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ.

នេសំ ចិត្តចេតសិកានំ អនន្តរបច្ចយអនន្តរូបនិស្សយានំ និក្ខេបវិសេសោ អត្ថិ. យស្មា បុរិមោ អព្យាកតធម្មវសេន បវត្តោ, ឥតរោ កុសលាទិវសេនបីតិ សោបិ និក្ខេបវិសេសោ អត្ថតោ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតិ សព្ពេសុបិ ចិត្តុប្បាទេសុ តទុភយស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ឯវំ សន្តេបីតិអាទិ អនន្តរអនន្តរូបនិស្សយានំ វិសេសទស្សនំ. យថា ហីតិអាទិ អនន្តរូបនិស្សយស្ស សម្ភវទស្សនំ.

បកតោតិ ឯត្ថ ប-ការោ ឧបសគ្គោ, សោ អត្តនោ ផលស្ស ឧប្បាទនសមត្ថភាវេន សុដ្ឋុកតតំ ទីបេតិ. តថា ច កតំ អត្តនោ សន្តានេ កតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ សន្តានេ’’តិអាទិ. ករណញ្ច ទុវិធំ និប្ផាទនំ, ឧបសេវនញ្ចាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘និប្ផាទិតោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និប្ផាទនំ ហេតុបច្ចយសមោធានេន ផលស្ស និព្ពត្តនំ. ឧបសេវនំ បន កាយេ អល្លីយាបនវសេន ឧបយោគូបសេវនំ, វិជាននសញ្ជាននាទីនំ វសេន អារម្មណូបសេវនញ្ច. តេនេវ អនាគតានម្បិ ឧតុសម្បទាទីនំ អារម្មណូបសេវនេន ឧបសេវិតានំ បកតូបនិស្សយតា វុត្តា ហោតិ, បគេវ អតីតបច្ចុប្បន្នានំ. បច្ចុប្បន្នស្សាបិ ហិ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ ឧតុភោជនំ សេនាសនំ ឧបនិស្សាយ ឈានំ ឧប្បាទេតី’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ២.១៨.៨) បកតូបនិស្សយភាវោ លព្ភតីតិ. បកតិយា ឯវាតិ បច្ចយន្តរសង្កររហិតេន អត្តនោ សភាវេនេវ. ឧបនិស្សយោតិ ពលវការណំ កត្វា. អនេកប្បការតោ បភេទោ វេទិតព្ពោ បញ្ហាវារេ អាគតនយេន. បច្ចយវារេ បន –

‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ, បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ អកុសលានំ ធម្មានំ កេសញ្ចិ, កុសលា អព្យាកតានំ, អកុសលា អកុសលានំ, កុសលានំ កេសញ្ចិ, អកុសលា អព្យាកតានំ, អព្យាកតា អព្យាកតានំ, អព្យាកតា កុសលានំ, អព្យាកតា អកុសលានំ, បុគ្គលោបិ, សេនាសនម្បិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៩).

តត្ថ យេ បុរិមា យេសំ បច្ឆិមានំ អនន្តរូបនិស្សយោ ហោន្តិ, តេ តេសំ សព្ពេសម្បិ ឯកន្តេនេវ ហោន្តិ, ន កេសញ្ចិ កទាចិ. តស្មា យេសុ បទេសុ អនន្តរូបនិស្សយោ លព្ភតិ, តេសុ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ន វុត្តំ. យេ បន បុរិមា យេសំ បច្ឆិមានំ អារម្មណូបនិស្សយោ វា បកតូបនិស្សយោ វា ហោន្តិ, តេ តេសំ, ន សព្ពេសំ ឯកន្តេន ហោន្តិ. យេសំ ឧប្បត្តិវិពន្ធកា បច្ចយា ពលវន្តោ ហោន្តិ, តេសំ ន ភវន្តិ, ឥតរេសំ ភវន្តិ. តស្មា យេសុ បទេសុ អនន្តរបច្ចយោ ន លព្ភតិ, តេសុ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ វុត្តំ. សិទ្ធានំ បច្ចយធម្មានំ យេហិ បច្ចយុប្បន្នេហិ ភវិតព្ពំ, តេសំ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

កសិណបញ្ញត្តិយា អារម្មណូបនិស្សយតាភាវតោ ឯកច្ចាយ បញ្ញត្តិយា សទ្ធិំ សព្ពោ ធម្មោ អារម្មណូបនិស្សយោ, អនន្តរាតីតោ ចិត្តចេតសិករាសិ អនន្តរូបនិស្សយោ, កុសលាកុសលវិបាកកិរិយារូបវសេន បញ្ចវិធោ បកតូបនិស្សយោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បដ្ឋានដ្ឋកថាយំ វេទិតព្ពោ.

៦០៣. បឋមតរន្តិ បច្ចយុប្បន្នតោ បុរេតរំ. អយញ្ហិ បុរេជាតបច្ចយោ រូបធម្មវសេនេវ លព្ភតិ. បច្ចយុប្បន្នោ ច អរូបធម្មាយេវ. តេនាហ ‘‘វត្តមានភាវេន ឧបការកោ’’តិ. និស្សយារម្មណាការាទីហិ វិសិដ្ឋា បុរេជាតភាវេន វិនា ឧបការកភាវំ អគច្ឆន្តានំ វត្ថារម្មណានំ បុរេជាតាការេន ឧបការកតា បុរេជាតបច្ចយតា. ឯវំ វត្ថារម្មណវសេន ទុវិធេ បុរេជាតបច្ចយេ ‘‘ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិ វត្ថុវសេន វុត្តំ, ‘‘រូបារម្មណ’’ន្តិអាទិ អារម្មណវសេន.

យំ រូបន្តិ ហទយវត្ថុំ សន្ធាយាហ. តត្ថ ‘‘កិញ្ចិ កាលេ’’តិ បវត្តិកាលវសេន វុត្តំ. ‘‘កិញ្ចិ កាលេន’’ ឥតិ បដិសន្ធិកាលវសេន. យានិ អារម្មណបុរេជាតេន វិនា ន វត្តន្តិ, តេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អារម្មណបុរេជាតទស្សនេន មនោទ្វារេបិ យំ យំ អារម្មណបុរេជាតេន វត្តតិ, តស្ស តស្ស អារម្មណបច្ចយភូតំ សព្ពំ រូបរូបំ អារម្មណបុរេជាតន្តិ ទស្សិតមេវ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ បញ្ហាវារេ ‘‘អារម្មណបុរេជាតំ សេក្ខា វា បុថុជ្ជនា វា ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តី’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤). ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, អព្យាកតោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, អព្យាកតោ ធម្មោ អកុសលស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤) អព្យាកតមូលកា តយោវ វារា. តេ ច បច្ចេកំ វត្ថុបុរេជាតំ, អារម្មណបុរេជាតន្តិ ទ្វិធា វិភត្តា.

៦០៤. បច្ចយុប្បន្នធម្មស្ស បុរេតរំ សិទ្ធភាវេ សតិ បច្ចយធម្មស្ស បច្ឆាជាតតាតិ វុត្តំ ‘‘បុរេជាតាន’’ន្តិ. អយញ្ច នយោ រូបធម្មេសុ ឯវ លព្ភតិ, ន អរូបធម្មេសូតិ វុត្តំ ‘‘រូបធម្មាន’’ន្តិ. យទិ បច្ចយុប្បន្នធម្មា បុរេតរមេវ ជាតា, កថំ បច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘ឧបថម្ភកត្តេនា’’តិ. បច្ឆាជាតេន ហិ វិនា សន្តានាវិច្ឆេទហេតុភាវំ អគច្ឆន្តានំ ធម្មានំ យេ បច្ឆាជាតាការេន ឧបការកា, តេសំ សា វិប្បយុត្តាការាទីហិ វិសិដ្ឋា ឧបការកតា បច្ឆាជាតបច្ចយតា. ឯវំ សព្ពបច្ចយានំ បច្ចយន្តរាការវិសិដ្ឋា ឧបការកតា យោជេតព្ពា. ‘‘គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសាចេតនា វិយា’’តិ ឯតេន មនោសញ្ចេតនាហារវសេន បវត្តមានេហិ អរូបធម្មេហិ រូបកាយស្ស ឧបត្ថម្ភិតភាវំ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘អាហារាសា វិយា’’តិ អវត្វា ចេតនាគ្គហណំ កតំ. កាយស្សាតិ ចតុសមុដ្ឋានិកភូតុបាទាយរូបសង្ខាតស្ស រូបកាយស្ស. សង្ខេបតោ ឋបេត្វា រូបធម្មេ អវិសិដ្ឋោ អរូបក្ខន្ធោ បច្ឆាជាតបច្ចយោ. សោ ជាតិវសេន កុសលោ, អកុសលោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ ចតុព្ពិធោតិ វេទិតព្ពំ.

៦០៥. កុសលាទិភាវេន អត្តនា សទិសស្ស បយោគេន ករណីយស្ស បុនប្បុនំ ករណំ បវត្តនំ អាសេវនដ្ឋោ, អត្តសទិសសភាវតាបាទនំ វាសនំ វា. បុរិមបុរិមាភិយោគោ វិយាតិ ឧគ្គហណសវនធារណាទិបុរិមាបុរិមាសេវនា វិយ. តីសុ បន ឯតេសុ បុរិមា បុរិមាតិ សមនន្តរាតីតា ទដ្ឋព្ពា. កស្មា បនេត្ថ អនន្តរបច្ចយេ វិយ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ អព្យាកតាន’’ន្តិអាទិនា ភិន្នជាតិយេហិ សទ្ធិំ និទ្ទេសោ ន កតោតិ? អត្តនោ គតិំ គាហេតុំ អសមត្ថត្តា. ភិន្នជាតិកា ហិ ភិន្នជាតិកានំ អាសេវនគុណេន បគុណពលវភាវំ សម្បាទេន្តា អត្តនោវ កុសលាទិភាវសង្ខាតំ គតិំ គាហេតុំ ន សក្កុណន្តិ. តស្មា តេហិ សទ្ធិំ និទ្ទេសំ អកត្វា យេ យេសំ វាសនាសង្ខាតេន អាសេវនគុណេន បគុណពលវភាវវិសិដ្ឋំ អត្តនោ កុសលាទិភាវសង្ខាតំ គតិំ គាហេតុំ សមត្ថា, តេសំ តេហិ សមានជាតិកេហេវ សទ្ធិំ និទ្ទេសោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

អថ វិបាកាព្យាកតំ កស្មា ន គហិតំ? អាសេវនាភាវតោ. វិបាកាព្យាកតញ្ហិ កម្មវសេន វិបាកភាវប្បត្តំ កម្មបរិណាមិតំ ហុត្វា បវត្តមានំ និរុស្សាហំ ទុព្ពលំ សន្តំ អាសេវនគុណេន អត្តនោ សភាវំ គាហេត្វា បរិភាវេត្វា នេវ អញ្ញំ វិបាកំ បវត្តេតិ, ន ច បុរិមវិបាកានុភាវំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតិ, អថ ខោ កម្មវេគក្ខិត្តំ បតិតំ វិយ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា សព្ពថាបិ វិបាកេ អាសេវនា នត្ថីតិ ន គហិតំ. កុសលាកុសលកិរិយានន្តរំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ សកម្មបដិពទ្ធវុត្តិតាយ អាសេវនគុណំ ន គណ្ហាតីតិ កុសលាទយោបិ តស្ស អាសេវនបច្ចយោ ន ហោន្តិ. នានាជាតិកត្តាបិ ចេតេ តស្ស អាសេវនាធានំ ន ករោន្តេវ. ភូមិតោ, បន អារម្មណតោ វា នានាជាតិកតា នាម នត្ថីតិ បរិត្តកុសលកិរិយា មហគ្គតកុសលកិរិយានំ, សង្ខារារម្មណញ្ច កុសលំ និព្ពានារម្មណស្ស អាសេវនបច្ចយោ ហោតិយេវ. ស្វាយំ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៦) តិធាវ វុត្តោ. អព្យាកតគ្គហណេន អាវជ្ជនវជ្ជិតា កិរិយធម្មា គហិតា.