១៨. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

នាមរូបបរិគ្គហកថាវណ្ណនា

៦៦២. យា វិសុទ្ធិយោ សម្បាទេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. ឥមេសុ យថាវិចារិតេសុ ខន្ធាទីសុ វិបស្សនាយ ភូមិភូតេសុ ធម្មេសុ. គន្ថស្ស ឧគ្គណ្ហនំ វាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោ, បរិតោ សព្ពថាបិ អត្ថស្ស ញាតុមិច្ឆា បរិបុច្ឆា, សវនុបបរិក្ខាទិវសេន តទត្ថស្ស មនសិការវិធិ, តទុភយវសេន យស្មា តត្ថបិ ញាណំ ស្វាសេវិតំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន ញាណបរិចយំ កត្វា’’តិ, ខន្ធាទីសុ សុតមយំ ញាណំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ. វិត្ថារិតមេវ, តស្មា តត្ថ វិត្ថារិតនយានុសារេន សីលវិសុទ្ធិ សម្បាទេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. ឧបចារសមាធិបិ អប្បនាសមាធិ វិយ វិបស្សនាយ អធិដ្ឋានភាវតោ ចិត្តវិសុទ្ធិយេវាតិ អាហ ‘‘សឧបចារា’’តិ. វេទិតព្ពាតិ អត្តនោ សន្តានេ និព្ពត្តនវសេនេវ វេទិតព្ពា. ឯវញ្ហិ តា បច្ចក្ខតោ វិទិតា នាម ហោន្តិ, តស្មា វេទិតព្ពា សម្បាទេតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. វេទិតព្ពាតិ វា សមាបត្តិសុខាធិគមវសេន អនុភវិតព្ពាតិ អត្ថោ. ន ហិ កេវលេន ជាននមត្តេន ចិត្តវិសុទ្ធិយំ បតិដ្ឋិតោ នាម ហោតិ, ន ច តត្ថ អបតិដ្ឋាយ ឧបរិវិសុទ្ធិំ សម្បាទេតុំ សក្កាតិ.

នាមរូបានំ យាថាវទស្សនន្តិ នាមស្ស, រូបស្ស ច វិភជ្ជ យថាភូតសភាវទស្សនំ. នាមគ្គហណេន ចេត្ថ វេទនាទីនំ ចតុន្នំ តេភូមកានំ ខន្ធានំ គហណំ, ន ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ ឯត្ថ វិយ វិញ្ញាណំ វិនា, នាបិ ‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៤, ៣៥២; ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០៩) ឯត្ថ វិយ សនិព្ពានេហិ លោកុត្តរក្ខន្ធេហិ សទ្ធិន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦៦៣. យាតិ បជ្ជតិ ឯតេនាតិ យានំ, សមថោវ យានំ សមថយានំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ សមថយានិកោ. ឈានេ, ឈានូបចារេ វា បតិដ្ឋាយ វិបស្សនំ អនុយុញ្ជន្តស្សេតំ នាមំ, តេន សមថយានិកេន. ‘‘ឋបេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ ឥទំ ភវគ្គធម្មានំ អាទិកម្មិកស្ស ទុប្បរិគ្គហតាយ វុត្តំ. លក្ខណរសាទិវសេន បរិគ្គហេតព្ពា ញាណេន បរិច្ឆិជ្ជ គហេតព្ពា, បរិគ្គហវិធិ បន ខន្ធនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ២.៤២១ អាទយោ) វុត្តា ឯវាតិ អធិប្បាយោ. អារម្មណាភិមុខនមនំ អារម្មណេន វិនា អប្បវត្តិ, តេន នមនដ្ឋេន, នាមករណដ្ឋេន វា. វេទនាទយោ ហិ អរូបធម្មា សព្ពទាបិ ច ផស្សាទិនាមកត្តា បថវីអាទយោ វិយ កេសកុម្ភាទិនាមន្តរានាបជ្ជនតោ អត្តនាវ កតនាមតាយ នាមករណដ្ឋេន ‘‘នាម’’ន្តិ វុច្ចន្តិ. អថ វា អធិវចនសម្ផស្សោ វិយ អធិវចនំ នាមំ អន្តរេន អនុបចិតសម្ភារានំ គហណំ ន គច្ឆន្តីតិ នាមាយត្តគ្គហណតាយ វេទនាទយោ ‘‘នាម’’ន្តិ វុច្ចន្តិ, រូបំ បន វិនាបិ នាមសវនំ អត្តនោ រុប្បនសភាវេនេវ គហណំ គច្ឆតិ. វវត្ថាបេតព្ពន្តិ អសង្ករតោ ឋបេតព្ពំ, អញ្ញមញ្ញំ, រូបេន ច អមិស្សិតំ កត្វា ចិត្តេ ឋបេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

នាមរូបបរិគ្គហោ ច នាម យាវទេវ តស្ស បដិនិស្សជ្ជនត្ថន្តិ តទនុរូបមេវ និទស្សនំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិមាហ. រុប្បនតោតិ ឯត្ថ រុប្បនដ្ឋោ ‘‘សីតាទិវិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិសទិសុប្បត្តី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ២.៤៣២) ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនាយំ វុត្តោយេវ. ឯវំ វិសុំ នាមបរិគ្គហំ, រូបបរិគ្គហញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ ឯកជ្ឈំ នាមរូបបរិគ្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘តតោ នមនលក្ខណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៦៦៤. ឥតិ អរូបមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ រូបមុខេន តំ ទស្សេន្តោ ‘‘សុទ្ធវិបស្សនាយានិកោ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមថយានិកស្ស សមថមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសោ, វិបស្សនាយានិកស្ស បន សមថំ អនិស្សាយាតិ អាហ ‘‘សុទ្ធវិបស្សនាយានិកោ’’តិ, សមថភាវនាយ អមិស្សិតវិបស្សនាយានវាតិ អត្ថោ. អយមេវ វា សមថយានិកោតិ យថាវុត្តោ សមថយានិកោ ឯវ វា. តេន សមថយានិកស្សាបិ រូបមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសោ លព្ភតិ, ន អរូបមុខេនេវាតិ ទស្សេតិ. តេសំ តេសំ ធាតុបរិគ្គហមុខានន្តិ ‘‘យំ ថទ្ធលក្ខណំ, អយំ បថវីធាតូ’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៨) សង្ខេបមនសិការាទិវសេន វុត្តេសុ តេរសសុ ធាតុបរិគ្គហមុខេសុ. កម្មសមុដ្ឋានោ នាម កេសោ ចម្មព្ភន្តរគតោ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ កម្មសមុដ្ឋានេ កេសេ. កាយប្បសាទស្ស វិយ ភាវស្សាបិ សកលសរីរព្យាបិតាយ ‘‘ភាវស្ស អត្ថិតាយា’’តិ វុត្តំ. បុន តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ កេសសញ្ញិតេ រូបសមុទាយេ. អបរានិបីតិ បុព្ពេ វុត្តានិ កម្មសមុដ្ឋានានិ វីសតិ, ឥមានិ អាហារសមុដ្ឋានាទីនិ ចតុវីសតិ រូបានីតិ សព្ពានិបិ ចតុចត្តាលីស, តញ្ច ខោ តត្ថ លព្ភមានសន្តតិសីសសាមញ្ញេន វេទិតព្ពំ. ‘‘ចតុចត្តាលីសា’’តិ ច ឥទំ សទ្ទស្ស អនិយតត្តា វុត្តំ. ន ហិ សព្ពកាលំ ឧតុចិត្តតោ រូបំ ឧប្បជ្ជន្តំ សសទ្ទមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ. ឯវន្តិ យថា កេសេ, ឯវំ លោមាទីសុ ចតុសមុដ្ឋានិកេសុ. ចតុវីសតិកោដ្ឋាសេសូតិ ទ្វត្តិំសាយ កោដ្ឋាសេសុ វក្ខមានេ អដ្ឋ កោដ្ឋាសេ អបនេត្វា ចតុវីសតិកោដ្ឋាសេសុ. សេទាទីនំ អាតបូបតាបាទិនា, ចិត្តវិការេន ច ឧប្បជ្ជនតោ តេ ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានា វុត្តា.

ទ្វត្តិំសកោដ្ឋាសគតេសុ រូបេសុ បាកដេសុ ជាតេសុ តទញ្ញានិបិ បាកដានិ ហោន្តីតិ តានិបិ ទស្សេតុំ ‘‘អបរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អបរេ ទស អាការាតិ តេជោវាយោកោដ្ឋាសវសេន អបរេ ទស អាការា. កម្មជេតិ ភូតកថនំ, ន វិសេសនំ អសិតាទិបរិបាចកស្ស តេជស្ស អកម្មជស្ស អភាវតោ. តថា ចិត្តជេតិ ច ឯកន្តចិត្តសមុដ្ឋានត្តា អស្សាសបស្សាសានន្តិ កេចិ, តំ ន, អចិត្តជសន្តានេ បវត្តានំ ឧតុជភាវតោ. អព្ភន្តរដ្ឋា ឯវ ហិ តេ ចិត្តជា, ន ពហិទ្ធា, តស្មា តត្ថ ‘‘ចិត្តជេ’’តិ ឥទំ វិសេសនមេវ, អយញ្ច អត្ថោ ហេដ្ឋា អានាបានកថាយំ វុត្តោយេវ. សេសេសូតិ សន្តប្បនាទិវសេន ចេវ ឧទ្ធង្គមាទិវសេន ច បវត្តេសុ តេជោវាយោកោដ្ឋាសេសុ.

ចក្ខុទសកាទីសុ បធានរូបំ ចក្ខាទយោតិ តេសុ លព្ភមានំ វត្ថុទ្វារភាវំ អវយវកិច្ចំ សមុទាយេ អារោបេត្វា វុត្តំ ‘‘វត្ថុទ្វារវសេន បញ្ច ចក្ខុទសកាទយោ’’តិ. វត្ថុវសេន ហទយវត្ថុទសកញ្ចាតិ យោជេតព្ពំ, ឯកយោគនិទ្ទិដ្ឋានម្បិ ឯកទេសោ អនុវត្តតីតិ. សព្ពានិបីតិ យថាវុត្តគណនាយំ ចតុន្នវុតិចតុសតាធិកានិ សហស្សរូបរូបានិ. កោដ្ឋាសាវយវានំ បន តទវយវកលាបានញ្ច ភេទេ គយ្ហមានេ អតិវិយ តតោ ពហុតរោ រូបភេទោ ហោតិ, សោ បន ភេទោ ឥធ អាទិកម្មិកស្ស ទុប្បរិគ្គហោតិ ន គហេតព្ពោ.

កាមំ វត្ថុវសេនាបិ អរូបធម្មា បាកដា ហោន្តិ, ទ្វារវសេន បន បរិគ្គហោ អនាកុលោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ទ្វារវសេន អរូបធម្មា បាកដាហោន្តី’’តិ. សព្ពសង្គាហិកវសេន ‘‘ឯកាសីតិ លោកិយចិត្តានី’’តិ វុត្តំ, លាភិនោ ឯវ បន មហគ្គតចិត្តានិ សុបាកដានិ ហោន្តិ. អវិសេសេនាតិ សាធារណតោ. ផស្សាទយោ ហិ សត្ត ចេតសិកា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិបិ ឧប្បជ្ជនតោ សព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណា. សព្ពេបិ តេតិ ឯកាសីតិ លោកិយចិត្តានិ, តំសម្បយុត្តផស្សាទយោតិ សព្ពេបិ តេ អរូបធម្មេ. អារម្មណាទិវិភាគេន បន ចិត្តុប្បាទភេទេ គយ្ហមានេ តតោ ពហុតរោ ឯវ ហោតិ, សោ បន ឥធ នាធិប្បេតោ.

៦៦៥. អស្ស ចក្ខុបសាទស្ស និស្សយភូតា បន ចតស្សោ ធាតុយោតិ សម្ពន្ធោ. សហជាតរូបានិ តស្ស ចក្ខុបសាទស្ស ឥច្ចេវ សម្ពន្ធោ. តត្ថេវាតិ តស្មិំយេវ សសម្ភារចក្ខុបទេសេ. អនុបាទិន្នរូបានីតិ បុព្ពេ វុត្តរូបានំ ឧបាទិន្នរូបត្តា វុត្តំ, អកម្មជរូបានីតិ អត្ថោ. សេសានីតិ បឋមំ ចក្ខុនោ វុត្តត្តា តតោ សេសានិ, តេន បន សទ្ធិំ ចតុបញ្ញាស រូបានិ ហោន្តិ. ចក្ខុទសកាទីសុ ឯកស្សបិ អគ្គហេតព្ពតោ ‘‘អវសេសានិ តេចត្តាលីស រូបានី’’តិ វុត្តំ. សទ្ទស្ស អនិយតត្តា តំ អគ្គហេត្វា ‘‘តេចត្តាលីស រូបានី’’តិ វត្វា បុន ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានេ ទ្វេ សទ្ទេ គហេត្វា ‘‘បញ្ចចត្តាលីសា’’តិ កេចិវាទោ ទស្សិតោ.

អវសេសរូបានីតិ ‘‘ទស ធាតុយោ’’តិ វុត្តេ ទ្វាទស រូបធម្មេ ឋបេត្វា អវសេសានិ ឆ និប្ផន្នរូបានិ. រូបរូបានេវ ហិ ឥធ បរិគ្គយ្ហន្តិ, ន រូបបរិច្ឆេទវិការលក្ខណានិ. ចក្ខុសន្និស្សយរូបារម្មណភាវសាមញ្ញេន, ចិត្តភាវសាមញ្ញេន ច កុសលាកុសលវិបាកតាយ ទុវិធម្បិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ចិត្តន្ត្វេវ វុត្តំ. ឯវន្តិ ឥមិនា ‘‘ចក្ខុំ និស្សាយា’’តិអាទិនា វុត្តំ, អវុត្តញ្ច ‘‘សោតំ និស្សាយា’’តិអាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឯត្ថបិ ‘‘ឯកា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘ឯកា មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ. អឌ្ឍេន ឯកាទស អឌ្ឍេកាទស, អឌ្ឍំ វា ឯកាទសមំ ឯតាសន្តិ អឌ្ឍេកាទស. អឌ្ឍដ្ឋមាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

៦៦៦. ចក្ខុធាតុយំ វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘យំ លោកោ សេតកណ្ហមណ្ឌលវិចិត្ត’’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៦៦៥) វុត្តនយេន.

៦៦៧. ឥធ ភិក្ខុ ឥមស្មិំ សរីរេតិ អជ្ឈត្តំ វិបស្សនាភិនិវេសទស្សនវសេន វុត្តំ. តេនេវ ហិ ឯកស្សេវ ភាវស្ស គហិតត្តា ‘‘សត្តរស រូបានិ សម្មសនុបគានី’’តិ អាហ. សម្មសិតុំ សក្កុណេយ្យានិ សម្មសនំ ឧបគច្ឆន្តីតិ សម្មសនុបគានិ, សម្មសនីយានីតិ អត្ថោ. អាការ-គ្គហណេន វិញ្ញត្តិទ្វយំ វុត្តំ, វិការ-គ្គហណេន លហុតាទិត្តយំ, ឥតរេន អាកាសធាតូតិ វទន្តិ. អាការ-គ្គហណេន បន វិញ្ញត្តិទ្វយេន សទ្ធិំ លក្ខណរូបមាហ. តម្បិ ហិ រូបានំ ឧប្បជ្ជនាទិអាការមត្តន្តិ. អន្តរបរិច្ឆេទោតិ តំតំកលាបានំ អសង្ករការណតាយ អន្តរភូតោ បរិច្ឆេទោ. យទិ ន សម្មសនុបគានិ, អាការាទិមត្តានិ ច, កថំ រូបានីតិ អាហ ‘‘អបិច ខោ’’តិអាទិ.

៦៦៨. ឯវំ ទ្វាចត្តាលីសាយ កោដ្ឋាសានំ វសេន វិត្ថារតោ រូបបរិគ្គហំ តទនុសារេន វិត្ថារតោ ឯវ នាមបរិគ្គហំ វិភាវេត្វា តតោ សំខិត្តសំខិត្តតរសំខិត្តតមវសេន, អដ្ឋារសធាតុវសេន, ទ្វាទសាយតនវសេន, បញ្ចក្ខន្ធវសេន ច រូបារូបបរិគ្គហំ ទស្សេត្វា អតិសំខិត្តនយេនាបិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

យថា ច ធាតុអាទិវសេន, ឯវំ ឥន្ទ្រិយសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទវសេនបិ រូបារូបបរិគ្គហោ វេទិតព្ពោ. កថំ? ឥន្ទ្រិយវសេន តាវ ចក្ខាទីនិ បញ្ច, ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានិ ចាតិ សត្ត ឥន្ទ្រិយានិ រូបំ, មនិន្ទ្រិយំ, បញ្ច វេទនិន្ទ្រិយានិ, សទ្ធាទីនិ បញ្ច ចាតិ ឯកាទស នាមំ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ នាមញ្ច រូបញ្ច, បច្ឆិមានិ តីណិ ឥធ អនធិប្បេតានិ លោកុត្តរត្តា. ទុក្ខសច្ចំ នាមញ្ច រូបញ្ច, សមុទយសច្ចំ នាមំ, ឥតរានិ ឥធ នាធិប្បេតានិ លោកុត្តរត្តា. បច្ចយាការេ អាទិតោ តីណិ អង្គានិ នាមំ, ចតុត្ថបញ្ចមានិ នាមញ្ច រូបញ្ច, ឆដ្ឋសត្តមអដ្ឋមនវមានិ នាមំ, ទសមំ នាមញ្ចេវ នាមរូបញ្ច, បច្ឆិមានិ ទ្វេ បច្ចេកំ នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ឯវំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយានុសារេន ឥន្ទ្រិយសច្ចបច្ចយាការវសេនបិ នាមរូបបរិគ្គហោ កាតព្ពោ. ឯវំ បន នាមរូបបរិគ្គហស្ស វិភាគេន កថនេ បយោជនំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

៦៦៩. កាមំ វេទនាទីសុ អរូបធម្មេសុ ន ឧត្តរុត្តរា វិយ បុរិមបុរិមា សុខុមា, តថាបិ សង្ឃដ្ដនេន វិការអាបជ្ជនកេ រូបធម្មេ ឧបាទាយ សព្ពេបិ តេ សុខុមា ឯវាតិ អាហ ‘‘សុខុមត្តា អរូបំ ន ឧបដ្ឋាតី’’តិ. សម្មសិតព្ពន្តិ សម្មទេវ លក្ខណាទិតោ វីមំសិតព្ពំ. មនសិកាតព្ពន្តិ តថា ចិត្តេ ឋបេតព្ពំ. បរិគ្គហេតព្ពន្តិ បរិច្ឆេទការិកាយ បញ្ញាយ បរិច្ឆិជ្ជ គហេតព្ពំ. វវត្ថបេតព្ពន្តិ អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ វិនិច្ឆិតព្ពំ. អស្សាតិ យោគិនោ. សុវិក្ខាលិតន្តិ សុវិសោធិតំ. អាទិកម្មិកស្ស ហិ កម្មដ្ឋានំ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស យាវ ធម្មា សុបរិព្យត្តំ ន ឧបតិដ្ឋន្តិ, តាវ តេ តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហពលេន អភិភូតា អវិសុទ្ធា នាម ហោន្តិ, អសង្ករតោ ឧបដ្ឋានាភាវតោ អញ្ញមញ្ញញ្ច ជដិតា. យទា បន សម្មសនាទិវិធិនា តំ វិភូតំ ហោតិ, តទា តេ សុវិក្ខាលិតា, និជ្ជដា ច នាម ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘យថា យថា ហី’’តិអាទិ. អាទិកម្មិកស្ស អរូបធម្មា យេភុយ្យេន រូបធម្មេ អារព្ភ បវត្តនាការេន គហណំ គច្ឆន្តីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘តទារម្មណា អរូបធម្មា’’តិ. តេនេវ ហិ ហេដ្ឋា ‘‘តស្សេវំ បរិគ្គហិតរូបស្ស ទ្វារវសេន អរូបធម្មា បាកដា ហោន្តី’’តិ វុត្តំ, ន វត្ថុវសេនាតិ.

ឥទានិ រូបបរិគ្គហោ អរូបបរិគ្គហស្ស ឧបាយោ, ឧបត្ថម្ភោ ចាតិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាហិ បកាសេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. មុខនិមិត្តន្តិ មុខស្ស បដិពិម្ពំ. តត្រិទំ ឧបមាសំសន្ទនំ – ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ យោគាវចរោ, តស្ស ចក្ខុ វិយ យោគិនោ កម្មដ្ឋានបរិគ្គាហកញាណំ, អាទាសំ វិយ រូបបរិគ្គហោ, មុខនិមិត្តំ វិយ អរូបបរិគ្គហោ, អាទាសស្ស អបរិសុទ្ធកាលោ វិយ រូបបរិគ្គហស្ស អវិក្ខាលិតកាលោ, តទា មុខនិមិត្តស្ស អបញ្ញាយនំ វិយ រូបបរិគ្គហស្ស អវិសុទ្ធតាយ អរូបធម្មានំ អនុបដ្ឋានំ, អាទាសស្ស បុនប្បុនំ បរិមជ្ជនំ វិយ រូបបរិគ្គហស្ស បុនប្បុនំ វិសោធនំ, សុបរិមជ្ជិតេ អាទាសេ សុព្យត្តំ មុខនិមិត្តស្ស បញ្ញាយនំ វិយ សុវិក្ខាលិតេ និជ្ជដេ រូបបរិគ្គហេ អរូបធម្មានំ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋានន្តិ. ឥមិនា នយេន តេលត្ថិកោបមាទីសុបិ យថារហំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. តិលបិដ្ឋន្តិ តិលចុណ្ណំ. កតកដ្ឋិន្តិ កតកពីជំ. កលលកទ្ទមន្តិ តនុកទ្ទមំ.

តប្បច្ចនីកកិលេសាតិ តស្ស អរូបធម្មបរិគ្គាហកញាណស្ស វិពន្ធភាវេន បដិបក្ខភូតា សម្មោហាទិកិលេសា. ឧច្ឆុអាទិឧបមាសុ ឥទំ មុខមត្តស្ស ទស្សនំ – យថា ឧច្ឆុរសំ គហេតុកាមោ ឧច្ឆូនិ ឧច្ឆុយន្តេ បក្ខិបិត្វា ឯកវារំ ទ្វិវារំ យន្តក្កមនមត្តេន ឧច្ឆុរសេ អនិក្ខមន្តេ ន ឧច្ឆូនិ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆតិ, យថា វា ចោរេ គហេត្វា តេហិ កតកម្មំ ជានិតុកាមោ ទ្វត្តិប្បហារមត្តេន តេសុ តមត្ថំ អកថេន្តេសុ ន តេ មុញ្ចតិ, យថា វា បន គោទម្មកោ គោណំ ទមេតុកាមោ ធុរេ តំ យោជេត្វា ឯកវារំ ទ្វិវារំ តស្មិំ បថេន អគច្ឆន្តេ ន វិស្សជ្ជេតិ, យថា ច ទធិំ មន្ថេត្វា នវនីតំ គហេតុកាមោ ទធិកលសិយំ មន្ថំ បក្ខិបិត្វា សកិំ, ទ្វិក្ខត្តុំ វា មន្ថស្ស ភមនមត្តេន នវនីតេ អនុប្បជ្ជន្តេ ន ទធិំ ឆឌ្ឌេតិ, យថា វា បន មច្ឆេ បចិត្វា ខាទិតុកាមោ ឯកវារំ ទ្វិវារំ អគ្គិទានមត្តេន មច្ឆេសុ អបច្ចន្តេសុ ន តេ ឆឌ្ឌេតិ. ‘‘អថ ខោ នំ បុនប្បុនំ បរិមជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន ‘‘អថ ខោ នំ ឧច្ឆុយន្តេ បុនប្បុនំ ឧប្បីឡេតី’’តិអាទិនា សព្ពត្ថ ឧបមត្ថោ យោជេតព្ពោ.

អរូបធម្មានំ ឧបដ្ឋានាការកថាវណ្ណនា

៦៧០. អាកិរីយន្តិ អភិមុខា ហោន្តិ ឯតេហីតិ អាការា, អរូបធម្មានំ ឧបដ្ឋានស្ស មុខភូតា ផុសនានុភវនវិជាននប្បការាតិ អាហ ‘‘អរូបធម្មា តីហិ អាការេហិ ឧបដ្ឋហន្តី’’តិអាទិ. អារម្មណេ បវត្តមានេសុ ចិត្តចេតសិកេសុ អសតិបិ បុព្ពាបរិយេ ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ, តត្ថ សព្ពបឋមំ អភិនិបតន្តោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បឋមាភិនិបាតោ ផស្សោ’’តិ. តេនស្ស ផុសនាការេន សុបាកដភាវេន ឧបដ្ឋានំ ទស្សេតិ. ផស្សេ បន ឧបដ្ឋិតេ យស្មិំ អារម្មណេ សោ ផស្សោ, តស្ស អនុភវនលក្ខណា វេទនា, សញ្ជាននលក្ខណា សញ្ញា, អាយូហនលក្ខណា ចេតនា, បដិវិជាននលក្ខណំ វិញ្ញាណន្តិ ឥមេបិ បាកដា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តំសម្បយុត្តា វេទនា’’តិអាទិ. ឯវំ សលក្ខណសង្ខេបតោ ចតុធាតុវវត្ថានវសេន ផស្សមុខេន អរូបបរិគ្គហំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារតោ ចតុធាតុវវត្ថានវសេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា កេសេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កេសេ បថវីធាតូតិ កេសសង្ខាតេ បថវីកោដ្ឋាសេ បថវីធាតុ. លក្ខណវិភត្តិតោ ហិ ធាតុវវត្ថានទស្សនមេតំ.

បុនបិ ទ្វិន្នំ ធាតុវវត្ថានានំ វសេន វេទនាមុខេន អរូបបរិគ្គហំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្ស រសានុភវនកវេទនាតិ ថទ្ធភាវសង្ខាតស្ស ផោដ្ឋព្ពសភាវស្ស អនុភវនវសេន បវត្តវេទនា.

អបរស្សាតិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អារម្មណបដិវិជាននន្តិ ថទ្ធតាសង្ខាតផោដ្ឋព្ពារម្មណបដិវិជាននំ. កាយទ្វារាភិនិហតំ, កេវលំ វា មនោទ្វារិកជវនវិញ្ញាណមាហ. តញ្ហិ ‘‘បថវីធាតុ កក្ខឡលក្ខណា’’តិ បដិវិជានាតិ, ឥតរំ បន កក្ខឡលក្ខណបដិវិជាននមត្តមេវាតិ.

ឯតេនេវ ឧបាយេនាតិ យ្វាយំ សលក្ខណសង្ខេបតោ, សលក្ខណវិភត្តិតោ ច ធាតុវវត្ថានវសេន រូបបរិគ្គហំ ទស្សេត្វា តត្ថ ឋិតស្ស ផស្សាទិមុខេន អរូបបរិគ្គណ្ហនុបាយោ ទស្សិតោ, ឯតេនេវ ឧបាយេន. កម្មសមុដ្ឋានកេសេតិ ចតុសមុដ្ឋានកេសតោ និទ្ធារិតេ កម្មសមុដ្ឋានកេសេ. កក្ខឡលក្ខណាតិអាទិនា នយេនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ន កេវលំ ‘‘បគ្ឃរណលក្ខណា អាបោធាតូ’’តិអាទិនា លក្ខណវិសេសេន សទ្ធិំ ធាត្វន្តរានិយេវ, អថ ខោ ឯកសមុដ្ឋានាទិភេទានិ កោដ្ឋាសន្តរានិបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ទ្វាចត្តាលីសាយ ធាតុកោដ្ឋាសេសូ’’តិ. សព្ពំ នយភេទំ អនុគន្ត្វាតិ យ្វាយំ ទ្វាចត្តាលីសាយ ធាតុកោដ្ឋាសេសុ បថវីធាតុអាទីនំ លក្ខណាទិតោ វវត្ថាបនវសេន នានាវិធោ រូបបរិគ្គហនយោ វុត្តោ, តំ សព្ពំ នយភេទំ នយវិសេសំ អនុគន្ត្វា, ចក្ខុធាតុអាទីសុ រូបបរិគ្គហមុខេសុ អរូបបរិគ្គហទស្សនវសេន យោជនា កាតព្ពាតិ អធិប្បាយោ. តត្រិទំ យោជនាមុខមត្តទស្សនំ – ឯកស្ស តាវ ‘‘ចក្ខុធាតុ រូបាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណា, ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណា វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦០០) នយេន ធាតុយោ បរិគ្គណ្ហន្តស្ស ‘‘បឋមាភិនិបាតោ ផស្សោ, តំសម្បយុត្តា វេទនា’’តិ សព្ពំ យោជេតព្ពំ. តថា ‘‘យថាវុត្តលក្ខណាយ ចក្ខុធាតុយា រសានុភវនកវេទនា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិ យោជេតព្ពំ. តថា ‘‘យថាវុត្តលក្ខណា ចក្ខុធាតូ’’តិ, ‘‘អារម្មណបដិវិជាននំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា សព្ពំ យោជេតព្ពំ. អាយតនាទិវសេន រូបបរិគ្គហមុខេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៦៧១. យថា នាម ហេដ្ឋិមឈានំ សុភាវិតំ វសីភាវំ បាបិតមេវ ឧបរិឈានស្ស បាទកំ បទដ្ឋានំ ហោតិ, ន បដិលទ្ធមត្តំ, ឯវំ រូបបរិគ្គហោ សុវិសុទ្ធោ និជ្ជដោ និគ្គុម្ពោ ឯវ អរូបបរិគ្គហស្ស បាទកំ បទដ្ឋានំ ហោតិ, ន អវិសុទ្ធោ, តស្មា រូបារូបស្ស ឯកទេសេបិ អនុបដ្ឋិតេ សោ អវិសុទ្ធោ ឯវ នាម ហោតិ, បគេវ ពហូសុ អនុបដ្ឋិតេសូតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. បព្ពតេយ្យា គាវី វិយ ពាលា អព្យត្តា អខេត្តញ្ញូ.

ខគ្គេនាតិ ខគ្គគ្គេន. សមុគ្គន្តិ មញ្ជូសាសទិសំ មហាសមុគ្គំ. អបរិគ្គហិតកម្មដ្ឋានស្ស អវិភត្តំ វិយ ឧបដ្ឋហន្តម្បិ នាមរូបំ វិភត្តសភាវមេវ, តស្ស ច វិភាគោ កម្មដ្ឋានបរិគ្គហេសុ បាកដោ ហោតីតិ ច ទស្សនត្ថំ សមុគ្គវិវរណំ, យមកតាលកន្ទផាលនញ្ច និទស្សនភាវេន វុត្តំ. យមកតាលកន្ទញ្ហិ ភិន្នសន្តានម្បិ អភិន្នំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, ឯវំ រូបារូបធម្មាតិ. សព្ពេបិ តេភូមកេ ធម្មេ នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ទ្វេធា វវត្ថបេតីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សព្ព-សទ្ទោ អនវសេសបរិយាទាយកោ, នាមរូបភាវោ បន អញ្ញមញ្ញវិធុរោតិ ន តទុភយំ សមុទាយវសេន បរិសមាបយេតព្ពំ, តស្មា ‘‘យទេត្ថ នមនលក្ខណំ, តំ នាមំ. យំ រុប្បនលក្ខណំ, តំ រូប’’ន្តិ ឯវំ ទ្វេធា វវត្ថបេតីតិ អត្ថោ. ឯវំ វវត្ថបេន្តោយេវ ច តទុភយវិនិមុត្តស្ស តេភូមកធម្មេសុ កស្សចិ ធម្មស្ស អភាវតោ ‘‘សព្ពេបិ តេភូមកធម្មេ នាមញ្ច រូបញ្ចាតិ ទ្វេធា វវត្ថបេតី’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ ឯតេនេវ តស្ស ទុវិធភាវេ សិទ្ធេ ‘‘ទ្វេធា វវត្ថបេតី’’តិ ឥទំ នាមរូបវិនិមុត្តស្ស អញ្ញស្ស អភាវទស្សនត្ថំ. តេនេវាហ ‘‘នាមរូបមត្តតោ ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ. ‘‘សព្ពេបិ តេភូមកេ ធម្មេ’’តិ បន សព្ពគ្គហណញ្ចេត្ថ សម្មសមនុបគស្ស ធម្មស្ស អនវសេសេតព្ពតាយ វុត្តំ. តញ្ហិ អនវសេសតោ បរិញ្ញេយ្យំ ឯកំសតោ វិរជ្ជិតព្ពំ, តតោ ច ចិត្តំ វិរាជយំ បមោចេតព្ពំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អនភិជានំ អបរិជានំ តត្ថ ចិត្តំ អវិរាជយំ អប្បជហំ អភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយ. សព្ពញ្ច ខោ, ភិក្ខវេ, អភិជានំ បរិជានំ តត្ថ ចិត្តំ វិរាជយំ បជហំ ភព្ពោ ទុក្ខក្ខយាយា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៦-២៧).

យទិ តេភូមកំ ធម្មជាតំ អនវសេសតោ គហិតំ ‘‘នាមរូប’’ន្តិ, យំ ឥតោ ពាហិរកេហិ បទត្ថភាវេន បរិកប្បិតំ, សេយ្យថិទំ – បកតិអាទិ ទ្រព្យាទិ ជីវាទិ កាយាទិ. តត្ថ កថំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ? ឧម្មត្តកវិបល្លាសសទិសេ អសម្មាសម្ពុទ្ធបវេទិតេ កា តត្ថ អញ្ញា បដិបត្តិ អញ្ញត្រ អជ្ឈុបេក្ខនតោ. អថ វា តេបិ នាមរូបន្តោគធភាវាភាវវសេន និច្ឆិតា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. កថំ? បកតិ, មហា, អហំការោ, តម្មត្តានិ, ឥន្ទ្រិយានិ, ភូតានិ, បុរិសោតិ ឯតេ បកតិអាទយោ. តត្ថ សមភាវេន បវត្តមានានំ សត្តរជតមសង្ខាតានំ សុខទុក្ខមោហានំ សមុទាយោ បកតិ, បធានន្តិ ច វុច្ចតិ. សត្តមត្តសម្បវេទនីយោ មហា, ពុទ្ធីតិ កេចិ. សត្តរជាទីសុ អភិមានោ អហំការោ, អស្មិមត្តាតិ កេចិ. សទ្ទផស្សរូបរសគន្ធា តម្មត្តានិ អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋានំ បថវីអាទីនំ ឯកុត្តរតាទស្សនតោ ឯកុត្តរានិ តម្មត្តានីតិ វិជ្ឈវាសិឯកលក្ខណេហិ តម្មត្តេហិ ឯកលក្ខណា វិសេសា សជិយន្តិ, សុខុមភាវេន បន នេសំ សម្បវេសនតោ ឯកុត្តរតាតិ កេចិ. សោតាទីនិ បញ្ច សវនាទិវុត្តិកានិ ពុទ្ធិន្ទ្រិយានិ, វចនាទានវិចរណុស្សគ្គានន្ទកិច្ចានិ វាចាទីនិ បញ្ច កម្មិន្ទ្រិយានិ. មនោ អន្តោករណំ, ឥតរំ ពាហិរករណំ. គន្ធាទីហិ អារទ្ធានិ បថវីឧទកអគ្គិវាយុអាកាសានិ ភូតានិ, ចេតនាសភាវោ បុរិសោតិ ឯវំ បកតិអាទីនិ សរូបតោ វេទិតព្ពានិ.

តត្ថ ហិ បកតិ តាវ សុខទុក្ខមោហមត្តតាយ នាមំ, សមវិសមភាវាបត្តិតោ អនិច្ចា, ទុក្ខា, សង្ខតា ច អាបន្នា. មហាបិ ‘‘តស្មា អលិង្គតោ លិង្គវិសេសាមត្តោ មហា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនតោ, ពុទ្ធិភាវានុជាននតោ ច នាមំ, អនិច្ចំ, សង្ខតមេវ ច អាបន្នំ. ‘‘តស្មា មហតោ ឆ វិសេសា សជិយន្តី’’តិ សក្កតេ វចនតោ ‘‘អស្មី’’តិ គហណនិមិត្តភាវានុជាននេន អហំការោ អភិមានោតិ កត្វា នាមំ, តតោ ឯវ អនិច្ចសង្ខតភាវាបត្តិ ចស្ស សិទ្ធា. ឥតរំ តម្មត្តបញ្ចកំ គន្ធរសរូបផស្សសទ្ទភាវានុជាននតោ រូបំ, អរូបន្តិ បន កាបិលានំ មិច្ឆាភិនិវេសមត្តំ. តេ ហិ សោឡស វិសេសា បញ្ច ភូតានិ, ឯកាទសិន្ទ្រិយានិ ភូតេហិ ភូតវិសេសានីតិ គន្ធាទិតម្មត្តេហិ តន្និស្សយានិ បថវីអាបោតេជោវាយោអាកាសសង្ខាតានិ ភូតានិ ឥច្ឆិតានិ. ‘‘តព្ពិសេសា ច នានាជាតិកា អហំការតោ ច ឥន្ទ្រិយានី’’តិ វចនតោ សោតកាយចក្ខុជិវ្ហាឃានវាចាបាណិបាទបាយូបត្ថានិ ចេវ មនោ ចាតិ ឯកាទសិន្ទ្រិយានិ.

តត្ថ មនោ នាមំ, ឥតរានិ សព្ពានិ រូបំ. វាចាតិ ចេត្ថ អត្ថាវជោតកស្ស អក្ខរសមុទាយស្ស គហណំ. ឥមេសំ បន ធម្មិនោ ធម្មស្ស អនញ្ញត្ថស្ស ឥច្ឆិតត្តា សិទ្ធាវ អនិច្ចតា បរិណាមបក្ខេ, អភិព្យត្តិបក្ខេបិ យទិ តព្ពិសយញាណុប្បាទេន អភិព្យញ្ជនំ សិទ្ធាវ អនិច្ចតា, អថ តតោ បុព្ពេបិ ញាណំ អត្ថេវ. អក្ខព្យត្តិវាទោ បន សិយាតិ ឥទមេត្ថ ទិសាមត្តំ. ទ្រព្យគុណកម្មសាមញ្ញវិសេសសមវាយា ទ្រព្យាទិកា. តត្ថ បថវី អាបោ តេជោ វាយុ អាកាសោ កាលោ ទិសា អត្តា មនោតិ នវ ទ្រព្យានិ. សទ្ទ រូប រស គន្ធ ផស្ស សង្ខា បរិមាណានិ បុថូត្វ សំយោគ វិយោគ បរត្វា បរត្វ ពុទ្ធិ សុខ ទុក្ខ ឥច្ឆា ទោស បយត្ត គុរុត្វ ទ្រវត្វ ស្នេហ វេគា សង្ខារា ទិដ្ឋា ចេតិ ឯវមេតេ តេវីសតិ គុណា. ឧក្ខេបនំ អវក្ខេបនមាកុចនំ បសារណំ គមនមិតិ បញ្ច កម្មានិ. អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋេសុ អវិសិដ្ឋមភិធានំ បច្ចយោ ហោតិ. សំ-ឥតិ យតោ ទ្រព្យគុណកម្មេសុ សា អត្ថិ ឯវាតិ ឯតំ មហាសាមញ្ញំ. បថវីអាទីសុ អនុវត្តិព្យាវុត្តិពុទ្ធិនិមិត្តំ ទ្រព្យត្វាទិ, តំ យថា ទ្រព្យត្វ គុណត្វ កម្មត្វ ឃដត្វាទិ, ឯសោ សាមញ្ញវិសេសោ. ឥហ តន្តេសុ បដោ, កបាលេសុ ឃដោតិ ឥហេតិ យតោ ហេតុហេតុផលានំ សម្ពន្ធោ សមវាយោតិ វុត្តោ, សមវាយោតិ ឯវមេតេ ទ្រព្យាទិកា.

តត្ថ បថវី អាប តេជ វាយូ ភូតរូបំ, អាកាសំ តេសំ អភាវមត្តំ, បរិច្ឆេទោ វា, ចន្ទសូរិយាទិបរិវត្តនំ, ធម្មប្បវត្តិញ្ច ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្តំ កាលោ. តថា ទិសា, អត្តា ច. មនោ នាមំ. សទ្ទរូបរសគន្ធា រូបមេវ. តថា ផស្សោ ភូតត្តយសភាវតោ. សង្ខា ឯកាទិកា តំ តំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្តំ. តថា អវយវសមុទាយេ គុណវិសេសវសេន, សណ្ឋានវិសេសវសេន វា មហន្តំ ទីឃំ, តព្ពិបរិយាយតោ អណុ រស្សន្តិ ភិន្នលក្ខណទេសេសុ បុថុត្វន្តិ. ភិន្នទេសជានំ សហភាវេ សំយោគោតិ. តទបាយេ វិយោគោតិ. សមានទិសាទេសគតានំ រូបានំ មហទព្ពន្តរានំ វសេន បរមបរន្តិ បញ្ញត្តិមត្តំ. ពុទ្ធិសុខទុក្ខឥច្ឆាទោសបយត្តា នាមមេវ. គុរុត្វ ទ្រវត្វ ស្នេហវេគា រូបធម្មានំ បវត្តិវិសេសតោ គហេតព្ពាការា. ឥតរោ សង្ខារោ ញាណស្ស បវត្តិវិសេសោ. អទិដ្ឋោបិ ធម្មាធម្មភាវតោ នាមមេវ. ឧក្ខេបនំ អវក្ខេបនំ អាកុចនំ បសារណំ គមនន្តិ រូបធម្មានំ បវត្តិមត្តំ. សទិសាសទិសតាយំ សាមញ្ញវិសេសសញ្ញា, អយុត្តសម្ពន្ធេ សមវាយសមញ្ញាតិ ទ្រព្យាទីនម្បិ នាមរូបន្តោគធតា ទដ្ឋព្ពា.

ជីវាជីវពន្ធ បុញ្ញ បាបាសវ សំវរនិជ្ជរវិមោក្ខា ជីវាទិកា. តត្ថ ជីវោតិ អត្តា. បុគ្គលធម្មាធម្មាកាសកាលេសុ អជីវសញ្ញា. តេសុ សទ្ទផស្សរូបរសគន្ធសណ្ឋានពន្ធភេទសុខុមបរអបរាឃាតប្បភាច្ឆាយោជ្ជាកតមានិ បុគ្គលលក្ខណន្តិ បុគ្គលោ រូបំ រូបធម្មានំ បវត្តិអាការមត្តតោ. ធម្មាធម្មា ជីវបុគ្គលានំ គតិដ្ឋិតិមត្តតាយ តទវិសិដ្ឋា. អាកាសកាលា បញ្ញត្តិមត្តំ. ពន្ធោ ‘‘កម្មបុគ្គលន្តរសំយោគោ’’តិ វចនតោ តេហិ អនញ្ញោ. បុញ្ញបាបានិ នាមន្តិ បាកដមេវ. ‘‘កម្មបុគ្គលានមាសវោ’’តិ វចនតោ បុញ្ញាបុញ្ញសម្ភវេ អាសវសមញ្ញាតិ តតោ អវិសិដ្ឋោ អាសវោ. ‘‘អាសវនិរោធោ សំវរោ’’តិ វចនតោ បដិបក្ខេន បុញ្ញាបុញ្ញនិរោធោ សំវរោ. ‘‘កម្មផលប្បវត្តិយា បកតិយា អប្បវត្តិ និជ្ជរោ’’តិ វចនតោ វិបាកនិរោធនិមិត្តំ និជ្ជរោ. មោក្ខោបិ ‘‘សព្ពកម្មវិមោក្ខោ’’តិ វចនតោ កម្មបុគ្គលជីវវិយោគោ. តត្ថ កម្មបុគ្គលានំ សទ្ទាទិលក្ខណតាយ រូបមត្តតា បុញ្ញាបុញ្ញមត្តតាយ អរូបតា. ជីវោ ច អរូបមត្តមេវាតិ អយំ ទ្រព្យមោក្ខោ. ភាវមោក្ខោ បន ជីវស្ស រាគាទិភាវាបរិណាមោ រាគាទយោ នាមមេវាតិ ជីវាទយោបិ នាមរូបន្តោគធា ឯវ.

កាយប្បវត្តិគតិជាតិពន្ធាបវគ្គា កាយាទិកា. តត្ថ បថវីអាបតេជវាយុអត្តសុខទុក្ខេសុ កាយសមញ្ញា. តទវិសិដ្ឋា បវត្តិគតិជាតិពន្ធាបវគ្គា, ‘‘ភាវោតិ អត្ថោ, កាយោតិ អនត្ថន្តរ’’ន្តិ វចនតោ កាយតោ អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ. ‘‘បវត្តិសញ្ញា កិរិយាសំយោគវិភាគេសូ’’តិ វចនតោ គតិអាទិប្បការេន បវត្តា បថវីអាទយោ ឯវ បវត្តិ ឧបចារោ. ‘‘តស្មិំ អនត្ថន្តរ’’ន្តិ វចនតោ កាយតោ អនញ្ញា សុរមនុជបេតតិរច្ឆាននរកូបបត្តិយោ គតិយោ. តាសុ បុរិមាបុរិមាវិសិដ្ឋោ គតីសុ ជាតស្ស និច្ឆយោបិ បវត្តិមត្តន្តិ តតោ អនញ្ញា កណ្ហនីលរត្តបីតសុក្កអតិសុក្កសង្ខាតា ជាតិយោ. តា ឧត្តរុត្តរវិសិដ្ឋា អញ្ញាណមោហរាគទោសតត្វាសន្ទស្សនប្បាយា សុក្កជាតិ, អន្តា អច្ចន្តវិមុត្តា អវគាហិតត្វា ចាតិ សុក្កជាតិ. ‘‘ទោសេសុ ពន្ធសមញ្ញា’’តិ វចនតោ អញ្ញាណាទិលក្ខណស្ស ពន្ធស្ស ជីវតោ អនញ្ញតា. អញ្ញាណាទិទោសាភាវតោ អបវគ្គសិទ្ធីតិ កាយាទយោបិ នាមរូបមត្តមេវ.

យោបិ តត្ថ តត្ថ ‘‘បុរិសោ អត្តា ជីវោ’’តិអាទិបរិយាយេហិ វុត្តោ អត្តបទត្ថោ, សោបិ យថារហំ នាមរូបមត្តំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ, នាមរូបមត្តមេវ វា. តេន វុត្តំ ‘‘តេបិ នាមរូបន្តោគធភាវាភាវវសេន និច្ឆិតា ឯវា’’តិ.

សម្ពហុលសុត្តន្តសំសន្ទនាកថាវណ្ណនា

៦៧២. សោតិ សោ វិបស្សនាកម្មិកោ យោគាវចរោ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. យាថាវសរសតោតិ យថាភូតសភាវតោ. នាមរូបំ វវត្ថបេត្វា ឯតមត្ថំ សំសន្ទេត្វា វវត្ថបេតីតិ សម្ពន្ធោ. លោកសមញ្ញាយបិ បហានត្ថាយ, បគេវ ‘‘សត្តោ ជីវោ’’តិ បវត្តនកមិច្ឆាភិនិវេសស្សាតិ អធិប្បាយោ. នាមរូបមត្តតាយ អវិនិច្ឆតត្តា, សន្តានាទិឃនភេទស្ស ច អកតត្តា អភិនិវេសេន វិនា សមូហេកត្តគ្គហណវសេន ‘‘សត្តោ’’តិ បវត្តោ សម្មោហោ សត្តសម្មោហោ. តស្ស វិក្ខម្ភនា អសម្មោហភូមិ. សម្ពហុលសុត្តន្តវសេនាតិ ‘‘យថាបី’’តិអាទិនា ឥធ វុត្តានំ, អវុត្តានញ្ច ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, មហាលិ, អត្តា អភវិស្ស, នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យា’’តិ (សំ. និ. ៣.៥៩; មហាវ. ២០) ឯវមាទិនា សម្ពហុលានំ សុត្តន្តានំ វសេន. ‘‘នាមរូបមត្តមេវា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯតមត្ថ’’ន្តិ.

អង្គសម្ភារាតិ អង្គសម្ភារហេតុ. តន្និមិត្តំ តំ អមុញ្ចិត្វា សតិ ឯវ តស្មិំ ‘‘សត្តោ’’តិ វោហារោ.

អគារន្ត្វេវាតិ យថា កដ្ឋាទីនិ បដិច្ច ឧបាទាយ តេសំ នាមំ វិស្សជ្ជេត្វា អគារមិច្ចេវ សង្ខំ សមញ្ញំ គច្ឆតិ, ឯវំ អដ្ឋិអាទីនិ បដិច្ច ឧបាទាយ តេសំ នាមំ វិស្សជ្ជេត្វា រូបំ សរីរមិច្ចេវ សង្ខំ គច្ឆតីតិ យោជនា.

ទុក្ខមេវ សម្ភោតីតិ ទុក្ខទុក្ខតាទិភេទំ តិវិធំ ទុក្ខមេវ សម្ភវតិ, យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជតិ, តទេវ ទុក្ខំ ខណដ្ឋិតិបពន្ធដ្ឋិតិវសេន តិដ្ឋតិ ចេវ ខណនិរោធអាយុក្ខយនិរោធាទិវសេន និរុជ្ឈតិ ចាតិ អត្ថោ. ឥទានិ ទុក្ខមេវាតិ ឯវការេន និវត្តិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘នាញ្ញត្រា’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យថាវុត្តំ ទុក្ខំ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញំ កិញ្ចិ ធម្មជាតំ ន សម្ភវតិ, យោ ‘‘សត្តោ’’តិ វា ‘‘ជីវោ’’តិ វា វុច្ចេយ្យ, សព្ពេន សព្ពំ អភាវា កុតោ តស្ស និរោធោតិ.

ឧបមាហិនាមរូបវិភាវនាកថាវណ្ណនា

៦៧៣. ឯកេនាការេន សណ្ឋិតេសូតិ យេន បការេន អក្ខាទីសុ សន្និវិដ្ឋេសុ រថសមញ្ញា, តេន ឯកេន អាការេន សមវដ្ឋិតេសុ ឯកជ្ឈំ រាសិកតេសុ. ឯវមេវន្តិ សន្និវេសវិសិដ្ឋេ អវយវសមុទាយេ សន្តានវសេន បវត្តមានេ យថា ‘‘រថោ គេហំ មុដ្ឋិ វីណា សេនា នគរំ រុក្ខោ’’តិ វោហារមត្តំ, បរមត្ថតោ បន រថាទិ នាម កិញ្ចិ នត្ថិ, ឯវមេវំ. ឧបាទានក្ខន្ធេសូតិ ឧបាទានក្ខន្ធសញ្ញិតេសុ រូបារូបធម្មេសុ សមុទិតេសុ សន្តានវសេន បវត្តមានេសុ ‘‘សត្តោ ជីវោ’’តិ វោហារមត្តំ, បរមត្ថតោ បន សត្តោ វា ជីវោ វា នត្ថីតិ យាថាវតោ ជាននំ. ឥទំ យថាភូតទស្សនំ ‘‘ទិដ្ឋិវិសុទ្ធី’’តិ វុច្ចតិ.

៦៧៤. តស្សាតិ សត្តោតិ គហិតស្ស អត្តនោ. វិនាសន្តិ និរុទ្ធស្ស វិនាសំ. អវិនាសន្តិ អវិនស្សនំ, និច្ចតន្តិ អត្ថោ. ទ្វយវសេនេវ ហិ អត្តវាទិនោ ឋិតា, សស្សតោ អត្តា, ឧច្ឆិជ្ជតីតិ វា, ឯកច្ចសស្សតវាទោបិ ឯត្ថេវ សមវរុទ្ធោតិ. អវិនាសំ អនុជានន្តោតិ ពុទ្ធិអាទីនំ ធម្មានំ វិនាសំ ឥច្ឆន្តោបិ ‘‘ធម្មី និច្ចោ កូដដ្ឋោ’’តិ អត្តនោ វិនាសាភាវំ អនុជានន្តោ. សស្សតេតិ សស្សតគាហេ. បតតិ កតវិនាសអកតព្ភាគមាទិទោសប្បសង្គតោតិ អធិប្បាយោ. ខីរន្វយស្សាតិ ខីរស្ស អន្វយភូតស្ស, ផលភូតស្សាតិ អត្ថោ. តទន្វយស្សាតិ តស្ស អត្តនោ អន្វយភូតស្ស អញ្ញស្ស កស្សចិ អភាវតោ. ឱលីយតិ នាមាតិ ‘‘សស្សតោ អត្តា’’តិ អភិនិវេសេន ភវាភិរតោ ហុត្វា ភវនិរោធតោ សង្កោចនំ អាបជ្ជន្តោ ភវេយេវ និលីយតិ នាម. អតិធាវតិ នាមាតិ តត្ថ តត្ថេវ ហិ ភវេ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតីតិ ឧច្ឆេទវាទី ‘‘ឧច្ឆិជ្ជតិ អត្តា’’តិ គណ្ហន្តោ បរំ មរណា សន្តំ ភវំ ‘‘នត្ថី’’តិ អតិក្កមន្តោ អតិធាវតិ នាមាតិ វទន្តិ. កិលេសនិរោធេ បន កម្មស្ស អវិបច្ចនតោ ភវនិរោធេ ឥច្ឆិតព្ពេ តថា អគ្គហេត្វា ‘‘តំ តំ ភវវិសេសំ អាគម្ម អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតីតិ ឯវំ ភវនិរោធោ ហោតី’’តិ គណ្ហន្តោ តំ អតិធាវតិ នាម.

បរិយុដ្ឋិតាតិ អភិភូតា. ចក្ខុមន្តោតិ យថាភូតទស្សនសង្ខាតេន ញាណចក្ខុនា ចក្ខុមន្តោ.

កាមភវាទិភេទោ ភវោ អារមិតព្ពដ្ឋេន អារាមោ ឯតេសន្តិ ភវារាមា. តស្មិំ ភវេ រតា អភិរតាតិ ភវរតា. ភវេ សម្មោទំ អាបន្នាតិ ភវសម្មុទិតា. តីហិបិ បទេហិ ភវស្សាទគធិតតាវ វុត្តា. ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតីតិ ភវស្សាទគធិតត្តា ឯវ ភវនិរោធាវហេ ធម្មេ ចិត្តំ ន អនុប្បវិសតិ. នប្បសីទតីតិ ន ឱកប្បតិ. ន សន្តិដ្ឋតីតិ ន បតិដ្ឋហតិ. នាធិមុច្ចតីតិ ន អធិមុច្ចតិ.

អដ្ដីយមានាតិ ទុក្ខាបិយមានា. ហរាយមានាតិ លជ្ជមានា. ជិគុច្ឆមានាតិ ហីឡេន្តា. វិភវន្តិ ឧច្ឆេទំ. អភិនន្ទន្តីតិ វុត្តអភិនន្ទនាការទស្សនំ ‘‘យតោ កិរ ភោ’’តិអាទិ.

ភូតន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ. តញ្ហិ យថាសកំ បច្ចយេហិ ជាតត្តា, បរមត្ថតោ វិជ្ជមានត្តា ច ភូតន្តិ វុច្ចតិ. ភូតតោតិ យថាភូតសភាវតោ, សលក្ខណតោ, សាមញ្ញលក្ខណតោ ច.

៦៧៥. ឯវំ សត្តគាហតោ អវលីយនាតិធាវនទោសេ, យថាភូតទស្សនតោ និព្ពិទាទិគុណេ ច សុត្តវសេនេវ ទស្សេត្វា ឥទានិ នាមរូបមត្តេបិ គមនាទិអត្តកិច្ចសិទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ‘‘អស្មី’’តិ វា ‘‘អហ’’ន្តិ វា គាហស្ស វត្ថុភូតោ សត្តោ នាម នត្ថិ, បរមត្ថតោ នាមរូបមត្តមេវ, តស្មា. សចេ កោចិ អត្តា នាម នត្ថិ, កថមិធ នាមរូបមត្តេ គមនាទិអត្តកិច្ចសិទ្ធីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ទារុយន្ត’’ន្តិអាទិ. ‘‘ខាយតី’’តិ ឯតេន យថា និជ្ជីវេ ទារុមយយន្តេ អព្ភន្តរេ វត្តមានស្ស ជីវស្ស វសេន សឦហស្ស សព្យាបារស្ស វិយ ឧបដ្ឋានមត្តំ បច្ចយវិសេសតោ, ឯវំ និជ្ជីវេ នាមរូបមត្តេ បច្ចយវិសេសតោ គមនាទិអត្តកិច្ចសិទ្ធីតិ សឦហស្ស សព្យាបារស្ស វិយ ឧបដ្ឋានន្តិ ទស្សេតិ.

សច្ចតោតិ ភូតតោ, បរមត្ថតោតិ អត្ថោ. សុញ្ញំ ជីវេន យន្តមិវ អភិសង្ខតំ បច្ចយវសេន បវត្តីតិ អធិប្បាយោ. ទុក្ខស្ស បុញ្ជោ និច្ចាតុរតាយ តិណកដ្ឋសទិសោ អត្តសុញ្ញតាយាតិ អត្ថោ. ឯតំ នាមរូបំ.

យមកន្តិ យុគឡកំ. សោ ច ខោ យមកភាវោ អញ្ញមញ្ញសន្និស្សិតភាវេនាតិ អាហ ‘‘ឧភោ អញ្ញោញ្ញនិស្សិតា’’តិ. តតោ ឯវ ច ឯកស្មិំ ភិជ្ជមានស្មិំ ឧភោ ភិជ្ជន្តិ. ន ហិ កទាចិ បញ្ចវោការភវេ រូបេ និរុជ្ឈន្តេ អរូបំ អនិរុជ្ឈន្តំ, អរូបេ វា និរុជ្ឈន្តេ រូបំ អនិរុជ្ឈន្តំ អត្ថិ. ស្វាយំ ភង្គោ បច្ចយា បច្ចយនិរោធេនេវ, នាមរូបនិរោធោតិ អត្ថោ. បច្ចយាតិ វា បច្ចយភូតា, អញ្ញមញ្ញស្ស បច្ចយា ហោន្តាបិ ឧភោ ភិជ្ជន្តិយេវាតិ អត្ថោ.

៦៧៦. ទណ្ឌាភិហតន្តិ វិសេសនេន ទណ្ឌំ, ទណ្ឌាភិឃាតស្ស បច្ចយំ បុរិសវាយាមញ្ច ទស្សេតិ, ភេរិយា បន វិសេសិតព្ពតា សទ្ទស្ស អសាធារណការណតាយ. តេនេវ ហិ ‘‘អញ្ញា ភេរី’’តិ ភេរីយេវ គហិតា, ន ទណ្ឌាទយោ. អទិស្សមានរូបតាយ សទ្ទំ នាមដ្ឋានិយំ កត្វា ‘‘ឯវមេវ’’ន្តិអាទិនា ឧបមាសំសន្ទនំ ករោតិ.

ន ចក្ខុតោ ជាយរេតិ ន ចក្ខាយតនតោ និគ្គច្ឆនវសេន ជាយន្តិ. ន ហិ ចក្ខាយតនស្ស បច្ចយភាវូបគមនតោ បុព្ពេ ផស្សបញ្ចមកា លព្ភន្តិ, ន ច បទេសវន្តោ, យេន តេ តតោ និគ្គច្ឆេយ្យុំ. តេនេវាហ ‘‘បុញ្ជោ នត្ថិ អនាគតេ’’តិ (មហានិ. ១០). ន រូបតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘នោ ច ឧភិន្នមន្តរា’’តិ ឥទំ បន តេសំ អរូបធម្មត្តា អប្បទេសតាយ វុត្តំ. កេវលំ បន យស្មិំ ខណេ បច្ចយសមវាយោ, តទា ឧប្បជ្ជនមត្តមេវាតិ អាហ ‘‘ហេតុំ បដិច្ច បភវន្តិ សង្ខតា’’តិ, ចក្ខុរូបាលោកមនសិការាទិភេទំ ធម្មជាតំ និស្សាយ បច្ចយភូតំ ការណំ លភិត្វា តេហិ សមេច្ច សម្ភូយ កតត្តា សង្ខតា ផស្សាទយោ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. តស្សា បន ធម្មានំ ឧប្បត្តិយា បាកដំ រូបធម្មបវត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាបិ សទ្ទោ បហដាយ ភេរិយា’’តិ អាហ. ផស្សបញ្ចមគ្គហណញ្ចេត្ថ បាកដអរូបធម្មានំ ទស្សនំ. សេសគាថាសុបិ ឯសេវ នយោ.

វត្ថុរូបាតិ ហទយវត្ថុតោ. តន្និស្សយានំ អរូបធម្មានំ ពហុភេទត្តា សាមញ្ញវោហារេន តេ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខតា’’តិ វុត្តំ.

៦៧៧. និត្តេជន្តិ តេជហីនំ អានុភាវរហិតំ. យថា បន តំ និត្តេជំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ខាទតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន ហិ អញ្ញថា សទ្ទហនុស្សហនាទីសុ នាមំ ‘‘និត្តេជ’’ន្តិ សក្កា វត្តុំ, នាបិ រូបំ សន្ធារណាពន្ធនាទីសុ. តេនេវ ហិ ‘‘រូបំ និត្តេជ’’ន្តិ វត្វា ‘‘ន ហិ តស្ស ខាទិតុកាមតា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិនា ព្យតិរេកវសេនាបិ នាមរូបានំ និត្តេជតំយេវ វិភាវេតិ. អញ្ញមញ្ញសន្និស្សយេន ហិ នាមរូបស្ស អត្តកិច្ចសិទ្ធិបិ បច្ចេកំ អសមត្ថតាវិភាវនមេវ. តថា ហិ នាមរូបស្ស អត្តសុញ្ញតា, និរីហតា, ព្យាបារវិរហតា ច សុដ្ឋុតរំ បាកដា ហោន្តិ.

កថំ បន បច្ចេកំ អសមត្ថានំ សមុទិតភាវេ សមត្ថតា ហោតិ? អសាមគ្គិយំ អហេតូនំ សាមគ្គិយម្បិ អហេតុភាវាបត្តិតោ. ន ហិ បច្ចេកំ ទដ្ឋុំ អសក្កោន្តានំ អន្ធានំ សតម្បិ សហស្សម្បិ សមុទិតំ ទដ្ឋុំ សក្កោតីតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥមស្ស បនត្ថស្សា’’តិអាទិ. ឥមំ ឧបមំ ឧទាហរន្តិ អដ្ឋកថាចរិយា ឧបមាយបិ អសិទ្ធស្ស អត្ថស្ស សាធេតព្ពតោ. តេនេវាហ ‘‘ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ, ឧបមាយបិធេកច្ចេ វិញ្ញូ បុរិសា ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានន្តី’’តិ (សំ. និ. ២.៦៧). តុដ្ឋហដ្ឋោតិ យទិបាហំ ចក្ខុករណីយំ កាតុំ ន សក្កោមិ, បាទករណីយំ បន កាតុំ សក្កោមិ, ត្វញ្ច ចក្ខុករណីយំ, តស្មា អម្ហាកំ ឧភិន្នំ សហិតានញ្ច វសេន ឥច្ឆិតទេសសម្បត្តិ សិជ្ឈតីតិ តុដ្ឋហដ្ឋោ ជច្ចន្ធោ. តត្ថ ជច្ចន្ធោតិអាទិ ឧបមោបមេយ្យសំសន្ទនំ. ធម្មានំ អត្តលាភោ បរបដិពទ្ធោតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ តតោ បុព្ពេ អវិជ្ជមានត្តា, បដិលទ្ធត្តលាភស្សាបិ បរបដិពទ្ធមេវ អត្ថកិច្ចន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ន សកេន តេជេន ឧប្បជ្ជតិ, ន តាសុ តាសុ កិរិយាសុ បវត្តតី’’តិ វុត្តំ. តេសំ នាមរូបានំ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ឧប្បត្តិ វា បវត្តិ វា ន ច ន ហោតីតិ ជច្ចន្ធបីឋសប្បិឧបមាយ សាធិតមត្ថំ និគមេន្តោ ‘‘អសាមគ្គិយំ អហេតូនំ សាមគ្គិយម្បិ អហេតុកភាវាបត្តិតោ’’តិ យថាវុត្តស្ស ហេតុនោ អនេកន្តិកភាវំ វិភាវេតិ.

បរធម្មវសានុវត្តិនោតិ បរេសំ អត្តតោ អញ្ញេសំ ហេតុបច្ចយសង្ខាតានំ ធម្មានំ វសេន អនុវត្តនសីលា. អត្តទុព្ពលាតិ អត្តនា ទុព្ពលា អសមត្ថា. បរបច្ចយតោតិ បរេសំ ធម្មានំ បច្ចយភាវតោ. ឯតេន ជនកបច្ចយំ វទតិ. តេនេវាហ ‘‘ជាយរេ’’តិ. បរអារម្មណតោតិ បរេសំ ធម្មានំ អារម្មណភាវតោ. ឯតេន ឧបត្ថម្ភកបច្ចយំ វទតិ. បច្ចយគ្គហណំ វា រូបាបេក្ខំ, អារម្មណគ្គហណំ នាមាបេក្ខំ. ‘‘បរធម្មេហី’’តិ ឥទំ អារម្មណបច្ចយានំ វិសេសនំ. បុរិមត្ថេន ហិ វុត្តមេវត្ថំ បច្ឆិមត្ថេន បាកដំ ករោតិ. បភាវិតាតិ ឧប្បាទិតា.

នាវាយន្តិកូបមាយបិ នាមរូបានំ អវសវត្តិតំ វិភាវេតុំ ‘‘យថាបី’’តិអាទិនា តិស្សោ គាថា វុត្តា. និស្សាយាតិ បតិដ្ឋាយ. យន្តីតិ គច្ឆន្តិ. មនុស្សេ និស្សាយាតិ នេតុភូតេ និយាមកកម្មការកាទិមនុស្សេ អបស្សាយ. ន ហិ តេសំ អរណគ្គហណលង្ការសណ្ឋាបនឧទកុស្សិញ្ចនាទិកិរិយាយ វិនា នាវា ឥច្ឆិតទេសំ បាបុណាតិ. ឧភោតិ អញ្ញមញ្ញំ នាវំ និស្សាយ មនុស្សា, មនុស្សេ និស្សាយ នាវាតិ អត្ថោ.

ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. នានានយេហីតិ បឋមាទីនំ សត្តន្នំ ឈានានំ, តេសំ ឧបចារានញ្ច វសេន ចុទ្ទស អរូបបរិគ្គហមុខានិ, ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានំ តេរសន្នំ ធាតុបរិគ្គហមុខានំ ធាតាយតនខន្ធមហាភូតវសេន, ឥធ វុត្តានំ អវុត្តានញ្ច ឥន្ទ្រិយសច្ចបដិច្ចសមុប្បន្នានំ វសេន សមវីសតិ រូបបរិគ្គហមុខានិ, តានិ បច្ចេកំ ‘‘ផស្សោ វេទនា ចិត្ត’’ន្តិ ឥមេសំ សម្មុខភាវេន ឧបដ្ឋិតានំ តិណ្ណំ អរូបធម្មានំ វសេន តិគុណិតានិ សមសដ្ឋិ, ចុទ្ទស អរូបបរិគ្គហមុខានិ, តានិ ចាតិ ចតុសត្តតិយា នាមរូបបរិគ្គហនយេហិ ចេវ សម្ពហុលសុត្តន្តរថគេហមុដ្ឋិវីណាសេនារុក្ខទារុយន្តនឡកលាបិភេរិជច្ចន្ធបង្គុឡនាវាមនុស្សូបមាហិ ច នាមរូបបមត្តតាវវត្ថាបននយេហិ ច. សត្តសញ្ញំ អភិភវិត្វាតិ អនាទិកាលភាវិតំ ខន្ធបញ្ចកេ អត្តគាហំ វិក្ខម្ភេត្វា. នាមរូបានំ យាថាវទស្សនន្តិ ‘‘ឥទំ នាមំ, ឯត្តកំ នាមំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ. ឥទំ រូបំ, ឯត្តកំ រូបំ, ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ ច តេសំ លក្ខណសល្លក្ខណមុខេន ធម្មមត្តភាវទស្សនំ. អត្តទិដ្ឋិមលវិសោធនតោ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធីតិ វេទិតព្ពំ. ឯតស្សេវាតិ នាមរូបស្ស យាថាវទស្សនស្សេវ.

ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ អដ្ឋារសមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.