១៩. កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

បច្ចយបរិគ្គហកថាវណ្ណនា

៦៧៨. អនន្តរនិទ្ទិដ្ឋាយ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយា វិសយភាវេន ទស្សិតត្តា ‘‘ឯតស្សេវា’’តិ វុត្តំ, ន តទញ្ញតោ វិសេសនត្ថំ តទញ្ញស្សេវ អភាវតោ. អជ្ឈត្តំ វា ហិ វិបស្សនាភិនិវេសោ ហោតុ ពហិទ្ធា វា, អជ្ឈត្តសិទ្ធិយំ បន លក្ខណតោ សព្ពម្បិ នាមរូបំ អនវសេសតោ បរិគ្គហិតមេវ ហោតីតិ. បច្ចយបរិគ្គហេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនំ. បច្ចយបរិគ្គហហេតុ ហិស្ស អទ្ធត្តយកង្ខាវិតរណំ ហោតីតិ, ករណេ វា ឯតំ ករណវចនំ បច្ចយបរិគ្គហស្ស សាធកតមភាវតោ កង្ខាវិតរណកិរិយាយ. យទា ហិស្ស សុបរិសុទ្ធោ និជ្ជដោ និគ្គុម្ពោ បច្ចយបរិគ្គហោ សិជ្ឈតិ, តទានេន កង្ខា វិតរីយតីតិ. វិតរិត្វាតិ អតិក្កមិត្វា, វិក្ខម្ភេត្វាតិ អត្ថោ. តំ បន ញាណំ តថាធិគតំ វសីភាវប្បត្តំ ឈានំ វិយ យោគិនោ សន្តានេ បពន្ធវសេន បវត្តតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឋិតំ ញាណ’’ន្តិ.

តន្តិ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិំ. តំ សម្បាទេតុកាមោ អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. យាថាវតោ ទិដ្ឋំ នាមរូបំ តិវិធទុក្ខតាយោគតោ រោគោ វិយ. បច្ចយា ចស្ស រោគសមុដ្ឋានំ វិយ ឧបដ្ឋហន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាម…បេ… បរិយេសតី’’តិ អាហ. សំសារទុក្ខនិមុគ្គស្ស សន្តានស្ស តតោ វិមោចេតុកាមតាវសេន អនុកម្បិតព្ពតា លព្ភតីតិ តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវមេវ ឋិតេ យទេកេ វទន្តិ ‘‘អនុកម្បេតព្ពកុមារកទស្សនេន តស្ស មាតាបិតុអាវជ្ជនំ ឥធ អនុទាហរណំ និរោធេតព្ពតាយ នាមរូបស្ស អនុកម្បិតព្ពតាភាវតោ’’តិ, តទបាហតំ ហោតិ. អវស្សញ្ចេតំ ឯវំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា វេនេយ្យបុគ្គលសន្តានេ សត្ថុ មហាករុណាបវត្តិ ឯវ វិចារេតព្ពា សិយា. មន្ទពុទ្ធិតាយ មន្ទំ. វុឌ្ឍតរោបិ កោចិ មន្ទពុទ្ធិ ហោតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘កុមារ’’ន្តិ វុត្តំ. យោ កោចិ បឋមវយេ វត្តមានោ ‘‘កុមារោ’’តិ វុច្ចតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘ទហរ’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវម្បិ យោ អាធាវិត្វា បរិធាវិត្វា វិចារណកោ តរុណទារកោ, សោបិ ‘‘ទហរោ’’តិ វុច្ចតីតិ តតោ និវត្តនត្ថំ ‘‘ឧត្តានសេយ្យក’’ន្តិ វុត្តំ. ចតូហិបិ បទេហិ ករុណាយិតព្ពតំយេវ ទស្សេតិ. អាបជ្ជតីតិ ករោតិ.

យថា បនស្ស ហេតុបច្ចយបរិយេសនាបត្តិ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ព្យតិរេកមុខេន អត្ថោ សាធិតោ សម្មទេវ សាធិតោ ហោតីតិ អហេតុកភាវំ តាវ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘ន តាវិទំ នាមរូបំ អហេតុក’’ន្តិ វត្វា តត្ថ ការណមាហ ‘‘សព្ពត្ថា’’តិអាទិនា. ហេតុមន្តរេន សតិ សម្ភវេ សព្ពធម្មានំ ហេតុអភាវោ សមានោតិ សព្ពសមានតា សិយា, តថា ច សតិ សោតបទេសាទីសុ, ពហិទ្ធា ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទិហេតុអភាវោតិ សព្ពត្ថ, ចក្ខាទីនំ ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ, បរិភេទតោ ឧទ្ធញ្ច ហេតុអភាវោតិ សព្ពទា ច អន្ធាទីនំ អរូបីនំ, អសញ្ញីនញ្ច ហេតុអភាវោតិ សព្ពេសញ្ច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ភវិតព្ពំ, ហេតុអភាវា វិសេសតោ តញ្ច នត្ថីតិ អាហ ‘‘សព្ពត្ថ សព្ពទា សព្ពេសញ្ច ឯកសទិសភាវាបត្តិតោ’’តិ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ យទិទំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ ហី’’តិ. យត្តកា លោកេ វិសេសា, តេហិ សព្ពេសំ, សព្ពកាលញ្ច ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អាទិ-សទ្ទេន វា តេសម្បិ គហណំ កតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្មា អហេតុកភាវេ វិសិដ្ឋតាយ អសម្ភវោ ឯវាតិ សព្ពត្ថ ឯកសទិសភាវាបត្តិតោ, សព្ពទា ឯកសទិសភាវាបត្តិតោ, សព្ពេសំ ឯកសទិសភាវាបត្តិតោតិ បច្ចេកំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ អហេតុភាវេ បដិសិទ្ធេ វិសមហេតុវាទី វទេយ្យ ‘‘ន ឥទំ អហេតុកំ កិញ្ចរហិ សហេតុកំ, កេន បន ហេតុនា សហេតុកន្តិ? ឥស្សរាទិនា’’តិ.

អាទិ-សទ្ទេន បកតិបុរិសបជាបតិកាលាទីនំ គហណំ វេទិតព្ពំ, តំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘ន ឥស្សរាទិហេតុក’’ន្តិអាទិ. ន នាមរូបំ ឥស្សរាទិហេតុកំ នាមរូបតោ អញ្ញស្ស អនុបលព្ភមានត្តា ឥស្សរបកតិអាទិនមេវ អភាវតោ. យទិ បន អសតោ ឥស្សរាទិតោ នាមរូបស្ស ឧប្បត្តិ, ឯវំ សតិ សា ឯវ សព្ពត្ថ សព្ពទា សព្ពេសំ ឯកសទិសតា អាបជ្ជតិ. អថ នាមរូបមត្តមេវ ឥស្សរាទិហេតុកំ, នាមរូបញ្ច អហុត្វា សម្ភវន្តំ, ហុត្វា ច វិនស្សន្តំ ទិស្សតីតិ ឥស្សរាទីហិបិ តាទិសេហិ ភវិតព្ពំ. តថា ច តទបិ សប្បច្ចយំ សង្ខតមេវាតិ តស្សាបិ បច្ចយបរិគ្គហោ កាតព្ពោ. អថ តំ នុប្បជ្ជតិ, អហេតុកតា តស្ស អាបន្នា. តេនាហ ‘‘អហេតុកភាវាបត្តិតោ’’តិ.

អបិច ន ឥស្សរាទិហេតុកំ នាមរូបំ. កិំ ការណំ? កមេន ឧប្បត្តិតោ. យទិ ហិ ឯវំ និច្ចំ ឥស្សរាទិសញ្ញិតំ កម្មកិលេសិន្ទ្រិយារម្មណាទិនិរបេក្ខការណម្បិ សិយា, សព្ពេសំយេវ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិ សិយា, យត្តកេហិ តតោ ឧប្បជ្ជិតព្ពំ. កស្មា? ការណស្ស សន្និហិតភាវតោ. យទិ បន តស្ស ឥច្ឆាវសេន តស្ស ឧប្បត្តិំ បរិកប្បេយ្យុំ, តាសញ្ច ឥច្ឆានំ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិយំ កោ វិពន្ធោ. អថ អញ្ញម្បិ កិញ្ចិ កម្មកិលេសិន្ទ្រិយារម្មណាទិអបេក្ខិតព្ពំ អត្ថីតិ ចេ? តទេវ ហេតុ ការណំ, កិមញ្ញេន អទិដ្ឋសាមត្ថិយេន បរិកប្បិតេន បយោជនំ? ទិដ្ឋញ្ហិ កម្មាទីនំ សាមត្ថិយំ តទញ្ញបច្ចយសន្និធានេបិ តទភាវេ អភាវតោ. យថា ហិ រូបាលោកមនសិការសន្និធានេបិ ចក្ខុនោ អភាវេ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អភាវំ, ភាវេ ច ភាវំ ទិស្វា ចក្ខុនោ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បាទនសមត្ថតា អត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ. យថា ច យ្វាយំ យមកានម្បិ សមានានំ ជនកជននីសុក្កសោណិតាទិពាហិរបច្ចយសមភាវេបិ សត្តានំ ហីនបណីតតាទិវិសេសោ ទិស្សតិ, សោ ច សសន្តានេ តាទិសស្ស អញ្ញស្ស ហេតុនោ អភាវា កម្មកិលេសហេតុកោតិ តស្ស តត្ថ សមត្ថតា អត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ, ន ឯវមិស្សរាទិកស្ស. ការណស្ស ហិ ភាវាភាវេ ផលស្ស ភាវាភាវេហិ ការណស្ស សមត្ថតា វិញ្ញាយេយ្យ. ន ច សន្និហិតេ តទការណស្ស នាមរូបស្ស ឥស្សរាទិវេកល្លេន កត្ថចិ អនុប្បត្តិ ទិដ្ឋា, តស្មា អការណមិស្សរោ.

អថាបិ សគ្គោ ឯវំ ឥស្សរាទិហេតុកោ វុច្ចេយ្យ, សោបិ សគ្គប្បការោ សព្ពកាលំ តតោ និព្ពត្តេយ្យ. ន ហិ សន្និហិតការណស្ស ផលស្ស អនុប្បត្តិ យុត្តា. និច្ចេ ច សតិ អញ្ញនិរបេក្ខការណេ សគ្គស្ស អាទិយេវ ន យុត្តោ, យាវ ឥស្សរាទិកំ ការណំ, តាវ សព្ពស្ស អត្ថិភាវប្បសង្គតោ. អថាបិ វទេយ្យ ‘‘អញ្ញេបិ យថារហំ បច្ចយា ហោន្តិយេវ, ឥស្សរាទិកម្បិ តេសំ សហការីការណំ ហោតី’’តិ. យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. យទិ បរោ វទេយ្យ ‘‘ឥធ ពុទ្ធិបុព្ពោ ភាវានំ រចនាវិសេសោ ទិដ្ឋោ, យថា តំ ឃដគេហាទីនំ. អត្ថិ ច អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ សរីរបទុមាទីនំ រចនាវិសេសោ, តស្មា តេនាបិ ពុទ្ធិបុព្ពេន ភវិតព្ពំ. យស្ស ច សោ ពុទ្ធិបុព្ពោ, សោ ឥស្សរាទិកោ, តស្មា តេន នាមរូបសញ្ញិតស្ស លោកស្ស ការណេន ភវិតព្ព’’ន្តិ. តយិទំ អសិទ្ធំ, រចិតា សរីរបទុមាទយោតិ តត្ថេវ ឧប្បន្នត្តា. ឧប្បន្នស្ស ហិ សន្និវេសវសេន តថា តថា បដ្ឋបនំ ‘‘រចនា’’តិ វុច្ចតិ. អនេកន្តិកោ ចាយំ អពុទ្ធិបុព្ពស្សាបិ ទិដ្ឋត្តា. ទិដ្ឋោ ហិ ន្ហារុអាទីនំ អគ្គិសំយោគេន រចនាវិសេសោ, តថា វិសុស្សន្តានំ បុព្ពចម្មាទីនំ. យទិ បនាយមិស្សរាទិកោ គវស្សជគទ្រភាទីនំ ករីសាវត្តេ បដិមហុតំ រចេយ្យ, ឧម្មត្តោ វិយ វិក្ខិត្តោ សិយា. កិញ្ចាយំ លោកំ សជ្ជេន្តោ អត្តត្ថំ វា សជ្ជេយ្យ លោកត្ថំ វា.

តត្ថ ច យទិ បុរិមោ មក្ខោ កតកិច្ចោ ន សិយា លោកេន សាធេតព្ពស្ស អត្ថិភាវតោ. អថ ទុតិយោ, កស្មា លោកស្ស អហិតទុក្ខាវហំ បាបំ និរយាទិំ, ជរាមរណាទិញ្ច សជតិ? អថ តទុភយំ អនាមសិត្វា កីឡត្ថំ សជតិ. កីឡា ច នាម រតិអត្ថា ហោតិ. វិនា កីឡាយ រតិំ អជានន្តានំ រតិអត្ថញ្ច កីឡមារភន្តោ រតិយំ ឥស្សរោ អនិស្សរោ សិយា. អថ បយោជននិរបេក្ខោ, សព្ពកាលំ សជេយ្យ, តស្ស ចាយំ សជនសមត្ថតា អហេតុកា វា សិយា សហេតុកា វា. អហេតុកា ចេ, សព្ពេសំ សិយា សហេតុកា វា. អហេតុកា ចេ, សព្ពេសម្បិ សិយា. អថ សហេតុកា, សោ ចស្ស ហេតុ បរតោ វា សម្ភូតោ សិយា អត្តតោ វា. តត្ថ បរតោ ចេ សម្ភូតោ, យទស្ស សោ លទ្ធោ, តស្សាយំ វេយ្យាវច្ចករសទិសោ សិយា. អថ អត្តតោ តទុប្បត្តិតោ បុព្ពេ អយំ កីទិសោ លោកោ ចាតិ សព្ពមិទំ អាលុនវិសិណំ អាកុលព្យាកុលំ គោយូថេន គតមគ្គសទិសផេណបិណ្ឌសមំ អវិមទ្ទក្ខមំ អសារំ. តិដ្ឋតុ បសង្គោ, យថាធិកតមេវ វណ្ណយិស្សាម. តស្មាតិ យស្មា ឥទំ នាមរូបំ ន អហេតុកំ, នាបិ ឥស្សរាទិវិសមហេតុកំ, តស្មា. តេតិ ហេតុបច្ចយា.

៦៧៩. ឱឡារិកត្តា, សុបាកដត្តា ច រូបស្ស បច្ចយបរិគ្គហោ សុករោតិ ‘‘ឥមស្ស តាវ រូបកាយស្សា’’តិអាទិនា បឋមំ តស្ស បច្ចយបរិគ្គហវិធិំ អារភតិ. តត្ថ យថា នាមរូបស្ស បច្ចយបរិគ្គហោ អហេតុវិសមហេតុវាទនិវត្តិយា ហោតិ, ឯវំ និព្ពិទាវិរាគាវហភាវេន តត្ថ អភិរតិនិវត្តិយាបិ ឥច្ឆិតព្ពោតិ តំ គព្ភសេយ្យកវសេន ទស្សេន្តោ និព្ពត្តដ្ឋានស្ស សុចិភាវបដិសេធនមុខេន អសុចិភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘អយំ កាយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧប្បលាទីនិ អសុចិដ្ឋានេ និព្ពត្តានិបិ សយំ សុចិសម្មតានេវាតិ តំទស្សនត្ថំ អព្ភន្តរគ្គហណំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘យថា សង្ការធានស្មិំ, ឧជ្ឈិតស្មិំ មហាបថេ;

បទុមំ តត្ថ ជាយេថ, សុចិគន្ធំ មនោរម’’ន្តិ. (ធ. ប. ៥៨);

‘‘និព្ពត្តតី’’តិ ឥទំ មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិបវត្តីសុ រូបកាយស្ស និព្ពត្តនសាមញ្ញតោ គហេត្វា វុត្តំ, ន បឋមាភិនិព្ពត្តិមត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា អាហារស្ស ឧបត្ថម្ភកបច្ចយតាវចនំ, ឧទរបដលស្ស បច្ឆតោ ករណាទិវចនំ, ទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលតាវចនញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ. ឯវមវដ្ឋិតេ យទេកច្ចេហិ បិដ្ឋិតោ, បុរតោ ច ករណំ កិំ សិយា បដិសន្ធិកាលេតិអាទិ វុត្តំ, តំ អបាហតំ ហោតិ. ‘‘និព្ពត្តកត្តា’’តិ ឥមិនា ពីជំ វិយ អង្កុរស្ស អវិជ្ជាទយោ រូបកាយស្ស អសាធារណការណតាយ ហេតូតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឧបត្ថម្ភកត្តា’’តិ ឥមិនា បន អង្កុរស្ស បថវីសលិលបារិសិអាទយោ វិយ អាហារោ សាធារណការណតាយ បច្ចយោតិ ទស្សេតិ.

បញ្ច ធម្មា ហេតុបច្ចយាតិ អវិជ្ជាទយោ បញ្ច ធម្មា យថារហំ ហេតុ ច បច្ចយោ ចាតិ អត្ថោ. ភវេសុ វិជ្ជមានទោសបដិច្ឆាទនបត្ថនា ទឡ្ហគ្គាហភាវេន សង្ខារភវានំ ហេតុភូតា ជនកសហាយតាយ ភវនិកន្តិ តំសហជាតអាសន្នការណត្តា អភិសង្ខារិកា, អបស្សយភូតា ចាតិ ‘‘មាតា វិយ ទារកស្ស ឧបនិស្សយា’’តិ វុត្តា. យថា បិតុ ជនិតសុក្កេ បុត្តស្ស ឧប្បត្តីតិ បិតា ជនកោ, ឯវំ កម្មំ សត្តស្ស ឧប្បាទកត្តា ជនកំ វុត្តំ. យថា ធាតិ ជាតស្ស ទារកស្ស បោសនវសេន សន្ធារិកា, ឯវំ អាហារោ ឧប្បន្នស្ស កាយស្សាតិ សន្ធារកោ វុត្តោ.

កាមញ្ចេត្ថ អវិជ្ជាទយោ នាមកាយស្សាបិ បច្ចយោ, បការន្តរេន បន តស្ស បាកដំ បច្ចយបរិគ្គហវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចក្ខុញ្ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តេន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អាវជ្ជនាទិអជ្ឈត្តំ សព្ពំ បច្ចយជាតំ សង្គណ្ហាតិ. រូបេ ចាតិ បន ច-សទ្ទេន យថា ពហុលំ ពាហិររូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ, ឯវំ អញ្ញម្បិ ពាហិរំ បច្ចយជាតំ សង្គណ្ហាតិ. បដិច្ចាតិ បច្ចយភូតំ លទ្ធាតិ អត្ថោ. តេន ចក្ខុស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តអត្ថិអវិគតវសេន, រូបស្ស អារម្មណបុរេជាតអត្ថិអវិគតវសេន, ឥតរេសញ្ច សង្គហិតានំ អនន្តរាទិសហជាតាទិវសេន បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. វចនភេទេ បន ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អាទិ-សទ្ទេន ច ផស្សាទីនំ វិយ សហបច្ចយេហិ សោតវិញ្ញាណាទីនំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ ‘‘តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិអាទិបាឋស្ស (ម. និ. ១.២០៤; ៣.៤២១, ៤២៥-៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) វិយ ‘‘សោតញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទិបាឋស្ស សង្គហិតត្តា. ឯវំ សម្មសនុបគំ សព្ពំ នាមំ សហបច្ចយេន សង្គហិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘នាមកាយស្ស បច្ចយបរិគ្គហំ ករោតី’’តិ.

បវត្តិំ ទិស្វាតិ ឯតរហិ បវត្តិំ ទិស្វា. ឯវន្តិ ឥមិនា ន កេវលំ សប្បច្ចយតាមត្តមេវ បច្ចាមដ្ឋំ, អថ ខោ យាទិសេហិ បច្ចយេហិ ឯតរហិ បវត្តតិ, តាទិសេហិ អវិជ្ជាទិបច្ចយេហេវ អតីតេបិ បវត្តិត្ថាតិ បច្ចយសទិសតាបិ បច្ចាមដ្ឋាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦៨០. បុព្ពន្តន្តិ អតីតំ ខន្ធប្បពន្ធកោដ្ឋាសំ. អារព្ភាតិ ឧទ្ទិស្ស. អហោសិំ នុ ខោ, ន នុ ខោ អហោសិន្តិ សស្សតាការំ, អធិច្ចសមុប្បត្តិអាការញ្ច និស្សាយ អតីតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ, អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. កិំ នុ ខោ អហោសិន្តិ ជាតិលិង្គូបបត្តិយោ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ នុ ខោ អហោសិំ, ព្រាហ្មណាទីសុ គហដ្ឋាទីសុ ទេវាទីសុ អញ្ញតរោ នុ ខោ’’តិ កង្ខតិ. កថំ នុ ខោតិ សណ្ឋានាការំ និស្សាយ ‘‘ទីឃោ នុ ខោ អហោសិំ, រស្សឱទាតកាឡបមាណិកអប្បមាណិកាទីនម្បិ អញ្ញតរោ’’តិ កង្ខតិ. ឥស្សរនិម្មានាទិំ និស្សាយ ‘‘កេន នុ ខោ បការេន អហោសិ’’ន្តិ និព្ពត្តាការតោ កង្ខតីតិ ច វទន្តិ. កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិន្តិ ជាតិអាទិំ និស្សាយ ‘‘ខត្តិយោ ហុត្វា នុ ខោ ព្រាហ្មណោ អហោសិំ…បេ… ទេវោ ហុត្វា នុ ខោ មនុស្សោ អហោសិ’’ន្តិ អត្តនោ អបរាបរុប្បត្តិំ កង្ខតិ. សព្ពត្ថេវ ច អទ្ធានន្តិ កាលាធិវចនំ. ភវិស្សាមិ នុ ខោតិ សស្សតាការំ, ឧច្ឆេទាការញ្ច និស្សាយ អនាគតេ អត្តនោ វិជ្ជមានតំ, អវិជ្ជមានតញ្ច កង្ខតិ. សេសមេត្ថ វុត្តនយមេវ. ឯតរហិ វា បន បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានន្តិ ឥទានិ វា បដិសន្ធិមាទិំ កត្វា ចុតិបរិយន្តំ សព្ពម្បិ វត្តមានកាលំ. អជ្ឈត្តំ កថំកថី ហោតីតិ អត្តនោ ខន្ធេសុ វិចិកិច្ឆា ហោតិ. អហំ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ អត្ថិភាវំ កង្ខតិ. អយុត្តំ បនេតន្តិ. យុត្តំ អយុត្តន្តិ កា ឯត្ថ ចិន្តា. ឧម្មត្តកោ វិយ ហិ ពាលបុថុជ្ជនោ. នោ នុ ខោស្មីតិ អត្តនោ នត្ថិភាវំ កង្ខតិ. កិំ នុ ខោស្មីតិ ខត្តិយោវ សមានោ អត្តនោ ខត្តិយភាវំ កង្ខតិ. ឯស នយោ សេសេសុ. កថំ នុ ខោស្មិន្តិ វុត្តនយមេវ. កេវលញ្ហេត្ថ ‘‘អព្ភន្តរេ ជីវោ នាម អត្ថី’’តិ គហេត្វា តស្ស ទីឃាទិភាវំ កង្ខន្តោ ‘‘កថំ នុ ខោស្មិ’’ន្តិ កង្ខតីតិ វេទិតព្ពោ. បច្ចុប្បន្នំ បន អត្តនោ សរីរសណ្ឋានំ អជានន្តោ នាម នត្ថិ. កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតីតិ អត្តភាវស្ស អាគតិគតិដ្ឋានំ កង្ខតិ. សា សព្ពាបិ បហីយតីតិ សា យថាវុត្តា សោឡសវិធាបិ វិចិកិច្ឆា វិក្ខម្ភនវសេន បហីយតិ.

៦៨១. កុសលាទិភេទតោ សព្ពប្បការស្សាបិ នាមស្ស សាធារណោ បច្ចយោតិ, តតោ បវត្តិតោ មនសិការាទិកោ កុសលាទិភេទតោ សព្ពប្បការស្សាបិ នាមស្ស អសាធារណោ បច្ចយោតិ ច យោជេតព្ពំ. កុសលាទិភេទតោតិ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយភេទតោ. តស្សាបិ សោមនស្សសហគតាទិអញ្ញតរភេទវសេន សព្ពប្បការស្សាបិ. យំ ឯកន្តតោ ឆទ្វារិកំ, តម្បិ ឆទ្វារគ្គហណេនេវ គហិតំ យថា ឆដ្ឋារម្មណំ ឆឡារម្មណគ្គហណេនាតិបិ វុត្តំ ‘‘សព្ពប្បការស្សាបី’’តិ. តតោតិ ចក្ខុរូបាទិតោ. មនសិការាទិកោតិ យោនិសោមនសិការអយោនិសោមនសិការាទិកោ, កម្មភវង្គាទិកោ ច. កាមញ្ចេត្ថ ទ្វារច្ឆក្កយោនិសោមនសិការាទិវសេន នាមស្សេវ សាធារណោ, អសាធារណោ ច បច្ចយោ វុត្តោ, តំ បន អវិសេសវសេន វុត្តំ. វិសេសតោ បន កម្មំ វិបាកនាមស្ស, កម្មសមុដ្ឋានរូបានញ្ច ចិត្តំ ចេតសិកនាមស្ស, ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានញ្ច សាធារណោ បច្ចយោ, យថាវុត្តស្សេវ ច នាមស្ស, រូបស្ស ច តទញ្ញនាមរូបាបេក្ខាយ អសាធារណោ បច្ចយោ. តថា សភាគោ, ឧតុសភាគោ ច អាហារោ តំសមុដ្ឋានរូបានំ សាធារណោ បច្ចយោ, តទញ្ញាបេក្ខាយ អសាធារណោតិ រូបស្សាបិ សាធារណោ, អសាធារណោ ច បច្ចយោ យថារហំ និទ្ធារេតព្ពោ. បច្ចយបរិគ្គហោ នាម អនធិគតារហត្តេន កាតព្ពោតិ តទបេក្ខាយ ‘‘យោនិសោមនសិការសទ្ធម្មស្សវនាទិកោ កុសលស្សេវា’’តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន សប្បុរិសូបនិស្សយស្ស, ចតុន្នម្បិ វា សម្បត្តិចក្កានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វិបរីតោ អកុសលស្សាតិ វចនតោ យថា យោនិសោមនសិការាទិវិបរីតោ អកុសលស្សេវ បច្ចយោ, តថា យោនិសោមនសិការាទិ កុសលស្សេវ បច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. យស្ស វា កុសលំ សម្ភវតិ, អកុសលំ សម្ភវតិ, កុសលាកុសលានិ វា, តស្សាតិ អត្ថសិទ្ធមេតំ. កម្មាទិកោតិ អាទិ-សទ្ទេន អវិជ្ជាទយោ វិយ គតិកាលាទយោបិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ភវង្គាទិកោតិ ភវង្គសន្តីរណបរិត្តកិរិយារហត្តាទិកោ. តត្ថ ភវង្គំ បញ្ចទ្វារមនោទ្វារាវជ្ជនកិរិយានំ, សន្តីរណំ វោដ្ឋព្ពនស្ស, បរិត្តកិរិយា យថារហំ បរិត្តមហគ្គតកិរិយានំ, អរហត្តំ អាវជ្ជនវជ្ជានំ សព្ពកិរិយានំ បច្ចយោតិ វេទិតព្ពំ.

កម្មន្តិ ចេតនាវ អធិប្បេតា, សា ច ខោ កុសលាកុសលា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កុសលាកុសលចេតនា វិបាកានំ ខន្ធានំ, កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៧). ន ចិត្តំ វិយ សសម្បយុត្តា. ចិត្តញ្ហេត្ថ សសម្បយុត្តំ អធិប្បេតំ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ, តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.១.១). តត្ថាតិ តេសុ កម្មាទីសុ រូបជនកបច្ចយេសុ. អតីតតោ ឯវ កម្មតោ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, ន វត្តមានតោតិ វុត្តំ ‘‘កម្មំ អតីតមេវ កម្មសមុដ្ឋានស្ស រូបស្ស បច្ចយោ’’តិ. យទិ ហិ បច្ចុប្បន្នតោ កម្មតោ ផលំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, អាយូហនក្ខណេ ឯវ ផលេន ឧប្បជ្ជិតព្ពំ ភវេយ្យ, ន ច តំ ទិដ្ឋមិច្ឆិតំ វា. ន ហិ លោកេ កុទាចនំ ករិយមានមេវ កម្មំ ផលំ ទេន្តំ ទិដ្ឋំ, តថារូបោ វា អាគមោ អត្ថីតិ. ននុ ច ឥទមបិ ន ទិដ្ឋំ, យំ វិនដ្ឋតោ ហេតុតោ ផលំ ឧប្បជ្ជមានំ, មតោ វា កុក្កុដោ វស្សន្តោតិ? សច្ចមទិដ្ឋំ រូបធម្មានំ បពន្ធវិច្ឆេទេ, ឥទំ បន អរូបំ បពន្ធោបិ អត្ថីតិ ឧបមា ន សំសន្ទតិ. កម្មតោ ហិ អតីតតោ ឯវ កម្មស្ស កតត្តា, ឧបចិតត្តា ច ផលំ ឧប្បជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កាមាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិអាទិ (ធ. ស. ៤៣១). យស្មា អនន្តរាទិបច្ចយលាភតោ ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ ចិត្តស្ស ពលវតា, តស្មា តំ ឧប្បជ្ជមានមេវ រូបំ ជនេតីតិ អាហ ‘‘ចិត្តំ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស ឧប្បជ្ជមាន’’ន្តិ. រូបស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. យស្មា បន រូបស្ស ឋិតិក្ខណេ ពលវតា បច្ឆាជាតាទិបច្ចយលាភតោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧតុអាហារា…បេ… ហោន្តី’’តិ, ពាហិរំ ឧតុំ, អាហារញ្ច បច្ចយំ លភិត្វា អត្តនោ ឋិតិក្ខណេ ឧតុអាហារា រូបំ ជនេន្តីតិ អត្ថោ.

ឯវន្តិ ‘‘សាធារណាសាធារណវសេនា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន.

៦៨២. សង្ខារានន្តិ សង្ខតសង្ខារានំ. ភង្គន្តិ មរណំ. ជរាមរណំ នាម ជាតិយា សតីតិអាទិ ផលទស្សនានុបុព្ពិយា ហេតុទស្សនក្កមេន នាមរូបស្ស បច្ចយបរិគ្គហោ សុករោតិ កត្វា ទស្សិតោ. តត្ថ ភវេ សតីតិ កម្មភវេ សតិ.

៦៨៣. បុព្ពេ វិត្ថារេត្វា ទស្សិតអនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទវសេនាតិ បរិយោសានតោ បដ្ឋាយ បដិលោមនយេន អាទិបាបនវសេន វិត្ថារេត្វា ទស្សិតអនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទវសេន. ‘‘អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៤) ហិ បដិលោមវសេន ទស្សិតេ បច្ចយាការេ ‘‘យស្ស អភាវា យស្ស អភាវោ, សោ តស្ស បច្ចយោ’’តិ ព្យតិរេកតោ, អន្វយតោ ច នាមរូបស្ស បច្ចយបរិគ្គហោ សុករោតិ.

៦៨៤. បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោតិអាទិ វុត្តត្ថមេវ. កម្មសហាយត្តា កិលេសវដ្ដំ កម្មវដ្ដេ បក្ខិត្វា វុត្តំ ‘‘កម្មវដ្ដវិបាកវដ្ដវសេនា’’តិ.

៦៨៥. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, តត្ថ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. បច្ចុប្បន្នភវតោ អនន្តរំ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. អបរាបរិយាយេតិ ទិដ្ឋធម្មានន្តរានាគតតោ អញ្ញស្មិំ អត្តភាវបរិយាយេ អត្តភាវបរិវត្តេ. អហោសិកម្មន្តិ អហោសិ ឯវ កម្មំ, ន តស្ស វិបាកោ អហោសិ, ‘‘អត្ថិ, ភវិស្សតិ វា’’តិ ឯវំ វត្តព្ពកម្មំ. បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ, បច្ចយវិសេសេន បដិលទ្ធវិសេសតាយ ច ពលវភាវំ បត្តា តាទិសស្ស បុព្ពាភិសង្ខារស្ស វសេន សាតិសយា ហុត្វា បវត្តា បឋមជវនចេតនា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលទាយិនី ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា នាម. សា ហិ វុត្តាការេន ពលវតិ ជវនសន្តានេ គុណវិសេសយុត្តេសុ ឧបការាបការវសប្បវត្តិយា, អាសេវនាលាភេន អប្បវិបាកតាយ ច បឋមជវនចេតនា ឥតរទ្វយំ វិយ បវត្តសន្តានុបរមាបេក្ខំ, ឱកាសលាភាបេក្ខញ្ច កម្មំ ន ហោតីតិ ឥធេវ បុប្ផមត្តំ វិយ បវត្តិវិបាកមត្តំ ផលំ ទេតិ. តថា អសក្កោន្តន្តិ កម្មស្ស វិបាកទានំ នាម ឧបធិបយោគាទិបច្ចយន្តរសមវាយេនេវ ហោតីតិ តទភាវតោ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តំ. អត្ថសាធិកាតិ ទានាទិបាណាតិបាតាទិអត្ថស្ស និប្ផាទិកា. កា បន សាតិ អាហ ‘‘សត្តមជវនចេតនា’’តិ. សា ហិ សន្និដ្ឋាបកចេតនា វុត្តនយេន បដិលទ្ធវិសេសា, បុរិមជវនចេតនាហិ លទ្ធាសេវនា ច សមានា អនន្តរត្តភាវេ វិបាកទាយិនី ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មំ នាម. ‘‘សតិ សំសារប្បវត្តិយា’’តិ ឥមិនា អសតិ សំសារប្បវត្តិយំ អហោសិកម្មបក្ខេ តិដ្ឋតិ វិបច្ចនោកាសស្ស អភាវតោតិ ទីបេតិ.

៦៨៦. យំ គរុកន្តិ យំ អកុសលំ មហាសាវជ្ជំ, កុសលំ មហានុភាវំ កម្មំ. យំ ពហុលន្តិ យំ ពហុលំ អភិណ្ហសោ កតំ សមាសេវិតំ. មរណកាលេ អនុស្សរិតន្តិ បរិព្យត្តភាវេន មរណស្ស អាសន្នកាលេ អនុស្សរិតំ. អាសន្នកាលេ កតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ហិ វុត្តំ. ‘‘បុនប្បុនំ លទ្ធាសេវន’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘យំ ពហុល’’ន្តិ វុត្តកម្មតោ វិសេសេតិ. តថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ និវត្តេតិ បដិសន្ធិអាកឌ្ឍនានុជាននតោ. បដិសន្ធិជនកវសេន ហិ គរុកាទិកម្មចតុក្កំ វុត្តំ.

តត្ថ គរុកំ សព្ពបឋមំ វិបច្ចតិ. តថា ហិ តំ គរុកន្តិ វុត្តំ. គរុកេ អសតិ ពហុលីកតំ, តស្មិំ អសតិ អាសន្នំ, តស្មិម្បិ អសតិ ‘‘កដត្តា វា បនា’’តិ វុត្តំ បុរិមជាតីសុ កតកម្មំ វិបច្ចតិ. ពហុលាសន្នបុព្ពកតេសុ ច ពលាពលំ វា ជានិតព្ពំ, បាបតោ បាបន្តរំ, កល្យាណញ្ច, កល្យាណតោ ច កល្យាណន្តរំ, បាបញ្ច, ពហុលីកតតោ ច មហតោ ច បុព្ពកតាទិ, អប្បញ្ច. ពហុលានុស្សរណេន វិប្បដិសារាទិជននតោ បដិបក្ខស្ស អបរិបុណ្ណតាយ អារទ្ធវិបាកស្ស កម្មស្ស, កម្មសេសស្ស វា អបរាបរិយាយេ វេទនីយស្ស អបរិក្ខីណតាយ សន្តតិយា បរិណាមវិសេសតោតិ តេហិ តេហិ ការណេហិ អាហិតពលំ បឋមំ វិបច្ចតិ. មហានារទកស្សបជាតកេ វិទេហរញ្ញោ សេនាបតិ អលាតោ, ពីជកោ ទាសោ, រាជកញ្ញា រុចា ច ឯត្ថ និទស្សនំ. តថា ហិ វុត្តំ ភគវតា –

‘‘តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោ ឥធ បាណាតិបាតី…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. យញ្ច ខោ សោ ឥធ បាណាតិបាតី ហោតិ…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ ហោតិ, តស្ស ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ ឧបបជ្ជ វា អបរេ វា បរិយាយេ.

‘‘តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោ ឥធ បាណាតិបាតី…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ កល្យាណកម្មំ សុខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ កល្យាណកម្មំ សុខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. យញ្ច ខោ សោ ឥធ បាណាតិបាតី ហោតិ…បេ… មិច្ឆាទិដ្ឋិ ហោតិ, តស្ស ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ ឧបបជ្ជ វា អបរេ វា បរិយាយេ.

‘‘តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោ ឥធ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ កល្យាណកម្មំ សុខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ កល្យាណកម្មំ សុខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. យញ្ច ខោ សោ ឥធ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ ហោតិ, តស្ស ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ ឧបបជ្ជ វា អបរេ វា បរិយាយេ.

‘‘តត្រានន្ទ, យ្វាយំ បុគ្គលោ ឥធ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ កាយស្ស ភេទា បរំ…បេ… និរយំ ឧបបជ្ជតិ. បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ …បេ… និរយំ ឧបបជ្ជតិ. យញ្ច ខោ សោ ឥធ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ… សម្មាទិដ្ឋិ ហោតិ, តស្ស ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ វិបាកំ បដិសំវេទេតិ ឧបបជ្ជ វា អបរេ វា បរិយាយេ’’តិ (ម. និ. ៣.៣០៣).

កិំ ពហុនា យំ តំ តថាគតស្ស មហាកម្មវិភង្គញាណំ, តស្សេវាយំ វិសយោ, យទិទំ តស្ស តស្ស កម្មស្ស តេន តេន ការណេន បុព្ពាបរវិបាកតា សាមត្ថិយំ.

៦៨៧. បដិសន្ធិទានាទិវសេន វិបាកសន្តានស្ស និព្ពត្តកំ ជនកំ. តេនាហ ‘‘តំ បដិសន្ធិយម្បិ បវត្តេបិ រូបារូបវិបាកក្ខន្ធេ ជនេតី’’តិ. សុខទុក្ខសន្តានស្ស, នាមរូបប្បពន្ធស្ស វា ចិរតរប្បវត្តិហេតុភូតំ ឧបត្ថម្ភកំ. តេនាហ ‘‘សុខទុក្ខំ ឧបត្ថម្ភេតិ, អទ្ធានំ បវត្តេតី’’តិ. ឧបបីឡកំ សុខទុក្ខប្បពន្ធេ បវត្តមានេ សណិកំ សណិកំ តំ ហាបេតិ. តេនាហ ‘‘សុខទុក្ខំ បីឡេតិ ពាធតិ, អទ្ធានំ បវត្តិតុំ ន ទេតី’’តិ. ឃាតេត្វាតិ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា. កម្មស្ស ឧបច្ឆិន្ទនំ នាម តស្ស វិបាកបដិពាហនមេវាតិ អាហ ‘‘តស្ស វិបាកំ បដិពាហិត្វា’’តិ. តញ្ច អត្តនោ វិបាកុប្បត្តិយា ឱកាសករណន្តិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ ករោតី’’តិ. វិបច្ចនាយ កតោកាសំ កម្មំ វិបក្កមេវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ បន កម្មេន កតេ ឱកាសេ តំ វិបាកំ ឧប្បន្នំ នាម វុច្ចតី’’តិ. ឧបបីឡកំ អញ្ញស្ស វិបាកំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន សយំ អត្តនោ វិបាកំ ទេតិ. ឧបឃាតកំ បន ទុព្ពលំ កម្មំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ វិបាកំ ឧប្បាទេតីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ពវ្ហាពាធតាទិបច្ចយូបនិបាតេន វិបាកស្ស វិពាធកំ ឧបបីឡកំ, តថា វិបាកស្សេវ ឧបច្ឆេទកំ ឧបឃាតកំ. កម្មំ ឧបឃាតេត្វា អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសករណេន វិបច្ចនេ សតិ ជនកមេវ សិយា, ជនកាទិភាវោ នាម វិបាកំ បតិ ឥច្ឆិតព្ពោ, ន កម្មំ បតីតិ វិបាកស្សេវ ឧបឃាតកតា យុត្តា វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិតព្ពំ.

កម្មន្តរន្តិ កម្មវិសេសោ កម្មានំ ពលាពលភេទោ. វិបាកន្តរន្តិ វិបាកវិសេសោ, តស្ស ហីនបណីតតាទិភេទោ. អបរោ នយោ – យស្មិំ កម្មេ កតេ បដិសន្ធិយំ, បវត្តេ ច វិបាកកដត្តារូបានំ ឧប្បត្តិ ហោតិ, តំ ជនកំ. យស្មិំ បន កតេ អញ្ញេន ជនិតស្ស ឥដ្ឋស្ស វា អនិដ្ឋស្ស វា ផលស្ស វិពាធកវិច្ឆេទកបច្ចយានុប្បត្តិយា, ឧបព្រូហនបច្ចយុប្បត្តិយា ច ជនកានុភាវានុរូបំ បរិបោសចិរតរប្បពន្ធា ហោន្តិ, តំ ឧបត្ថម្ភកំ. ជនកេន និព្ពត្តិតំ កុសលផលំ វា អកុសលផលំ វា យេន បច្ចនីកភូតេន រោគធាតុសមតាទិនិមិត្តតាយ ពាធីយតិ, តំ ឧបបីឡកំ. យេន បន កម្មុនា ជនកសាមត្ថិយវសេន ចិរតរប្បពន្ធារហម្បិ សមានំ ផលំ វិច្ឆេទកបច្ចយុប្បត្តិយា ឧបហញ្ញតិ វិច្ឆិជ្ជតិ, តំ ឧបឃាតកំ. តត្ថ កេចិ ទុតិយស្ស កុសលភាវំ ឥត្ថន្នាមគតស្ស អប្បាពាធទីឃាយុកតាសំវត្តនវសេន, បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ អកុសលភាវំ ពវ្ហាពាធអប្បាយុកតាសំវត្តនវសេន វណ្ណេន្តិ. ទេវទត្តាទីនំ, បន នាគាទីនំ, ឥតោ អនុបទិន្នេន យាបនកបេតានញ្ច នរកាទីសុ អកុសលវិបាកុបត្ថម្ភនុបបីឡនុបឃាតកានិ ន ន សន្តីតិ ចតុន្នម្បិ អកុសលាកុសលភាវោ ន វិរុជ្ឈតិ. ពុទ្ធាវេណិកតាយ អសាធារណស្សេវ ញាណស្ស គោចរភាវតោ កម្មន្តរាទិ ‘‘អសាធារណំ សាវកេហី’’តិ វុត្តំ. ឯកទេសតោ ជានិតព្ពំ អនវសេសតោ ជានិតុំ ន សក្កា អវិសយត្តា. សព្ពេន សព្ពំ អជាននេ បច្ចយបរិគ្គហោ ន បរិបូរតីតិ.

៦៨៨. យថាវុត្តំ កម្មំ វត្តមានវិបាកប្បពន្ធនិមិត្តមេវ អធិប្បេតន្តិ កម្មេកទេសតាយ ‘‘ទ្វាទសវិធំ កម្មំ កម្មវដ្ដេ បក្ខិបិត្វា’’តិ វុត្តំ. កិលេសវដ្ដម្បិ កម្មសហាយតាយ កម្មវដ្ដបក្ខិកមេវ កត្វា អាហ ‘‘កម្មវដ្ដវិបាកវដ្ដវសេនា’’តិ. យាទិសតោ បច្ចយតោ បច្ចុប្បន្នេ អទ្ធានេ នាមរូបស្ស បវត្តិ, តាទិសតោ ឯវ ឥតរស្មិម្បិ អទ្ធទ្វយេតិ យថា អតីតានាគតេ នយំ នេតិ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អនាគតេបិ កម្មវដ្ដវិបាកវដ្ដវសេនេវាតិ ឯត្ថ វុត្តំ ឯវ-សទ្ទំ ‘‘ឯតរហិ អតីតេបី’’តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា វត្តព្ពំ អទ្ធត្តយេបិ កិរិយាកិរិយផលមត្តតាទស្សនបរត្តា ចោទនាយ. ឥតិ កម្មញ្ចេវាតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តំ. អបរាបរំ វដ្ដនដ្ឋេន វដ្ដំ. តថា បវត្តនំ បវត្តំ. ហេតុផលភាវេន សម្ពន្ធតីតិ សន្តតិ, បពន្ធោ. ករណដ្ឋេន, បច្ចយេហិ ករីយតីតិ វា កិរិយា.

កម្មាតិ កម្មតោ. សម្ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ, កម្មំ សម្ភវោ ឯតស្សាតិ កម្មសម្ភវោ, វិបាកោ.

ការណសាមគ្គិយំ ទានាទីហិ សាធិតកិរិយាយ វត្តមានាយ ការណមត្តេ កត្តុវោហារោតិ អាហ ‘‘នេវ ការណតោ ឧទ្ធំ ការកំ បស្សតី’’តិ. ករោតីតិ ហិ ការកំ. វិបាកបដិសំវេទកំ ន បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. កាមំ ពាលាបិ ‘‘ការកោ បដិសំវេទកោ’’តិ វទន្តា អត្ថតោ បញ្ញត្តិមត្តមេវ វទន្តិ, តេ បន វិបរីតាភិនិវេសវសេនាបិ វទន្តីតិ តំ អប្បមាណន្តិ អាហ ‘‘សមញ្ញាមត្តេន បណ្ឌិតា វោហរន្តី’’តិ.

៦៨៩. ឯវេតន្តិ ឯវំវិធំ ឯតំ ទស្សនំ, សម្មទស្សនំ, អវិបរីតទស្សនន្តិ អត្ថោ. ពីជរុក្ខាទិកានំវាតិ យថា ពីជតោ រុក្ខោ, រុក្ខតោ បុន ពីជន្តិ អនាទិកាលិកត្តា ពីជរុក្ខសន្តានស្ស បុព្ពកោដិ នត្ថិ, ឯវំ កម្មបច្ចយា វិបាកោ, វិបាកបច្ចយា កម្មន្តិ អនាទិកាលិកត្តា កម្មវិបាកសន្តានស្ស បុព្ពកោដិ ន បញ្ញាយតិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘កុក្កុដិយា អណ្ឌំ, អណ្ឌតោ កុក្កុដី, បុនបិ កុក្កុដិយា អណ្ឌ’’ន្តិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អនាគតេបិ សំសារេតិ យថា អតីតេ, ឯវំ អនាគតេបិ អទ្ធានេ ‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤, ៥៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៦៧, ៩៩; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៧; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៦; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២.៥៨) វុត្តេ សំសារេ សតិ កម្មវិបាកានំ អប្បវត្តំ ន ទិស្សតិ, កម្មវិបាកានំ អប្បវត្តិ ន ទិស្សតិ, បវត្តតិ ឯវាតិ អត្ថោ.

ឯតមត្ថន្តិ ‘‘កម្មស្ស ការកោ នត្ថី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៦៨៩) វុត្តមត្ថំ. អសយំវសីតិ ន សយំវសិនោ, មិច្ឆាភិនិវេសបរវសាតិ អត្ថោ. អញ្ញមញ្ញវិរោធិតាតិ ឥតរីតរវិរោធិតា, ទិដ្ឋិយោ, ទិដ្ឋិយា វា អញ្ញមញ្ញេន វិរោធិតា វិរុទ្ធា.

គម្ភីរញាណគោចរតាយ គម្ភីរំ. តថា និបុណំ. សត្តសុញ្ញតាយ, អញ្ញមញ្ញសភាវសុញ្ញតាយ ច សុញ្ញំ. បច្ចយន្តិ នាមរូបស្ស បច្ចយំ, តប្បច្ចយបដិវេធេនេវ ច សព្ពំ បដិវិទ្ធំ ហោតីតិ. កម្មំ នត្ថិ វិបាកម្ហីតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

បច្ចយសុញ្ញំ ផលន្តិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ន សូរិយេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេសន្តិ សូរិយាទីនំ. សោតិ អគ្គិ. សម្ភារេហីតិ អាតបាទីហិ ការណេហិ.

យទិ ច ហេតុ ច ផលញ្ច អញ្ញមញ្ញរហិតំ, កថំ ហេតុតោ ផលំ និព្ពត្តតីតិ អាហ ‘‘កម្មញ្ច ខោ ឧបាទាយា’’តិ. ន កេវលំ កម្មផលមេវ សុញ្ញំ កត្តុរហិតំ, សព្ពម្បិ ធម្មជាតំ ការករហិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហេត្ថ ទេវោ’’តិ គាថា វុត្តា. ហេតុសម្ភារបច្ចយាតិ ហេតុសមូហនិមិត្តំ, ហេតុបច្ចយនិមិត្តំ វា.

៦៩០. ចុតិបដិសន្ធិវសេន វិទិតា ហោន្តីតិ កម្មវដ្ដវិបាកវដ្ដវសេន បច្ចយបរិគ្គហស្ស កតត្តា ចុតិបដិសន្ធិវសេន វិទិតា ហោន្តីតិ វទន្តិ. វុត្តនយេន បន សប្បច្ចយនាមរូបស្ស ទស្សនេន តីសុ អទ្ធាសុ បហីនវិចិកិច្ឆស្ស អទ្ធត្តយបរិយាបន្នា ធម្មា អតីតបច្ចុប្បន្នានាគតភវេសុ ច ចុតិបដិសន្ធិវសេន វិទិតា ហោន្តិ, ន អនុបទធម្មវសេន តថាបរិគ្គហស្ស អកតត្តា. សាស្ស ហោតិ ញាតបរិញ្ញាតិ យាយ នាមរូបបរិគ្គហំ, តស្ស ច បច្ចយបរិគ្គហំ ករោតិ, សា អស្ស យោគិនោ ‘‘ឥទំ នាមំ, ឯត្តកំ នាម’’ន្តិអាទិនា, ‘‘តស្ស អយំ បច្ចយោ, ឯត្តកោ បច្ចយោ’’តិអាទិនា ច បរិច្ឆេទវសេន ញាតវតី បញ្ញាតិ កត្វា ញាតបរិញ្ញា.

ឥទានិ យេន ការណេន អទ្ធត្តយបរិយាបន្នា ធម្មា ចុតិបដិសន្ធិវសេន វិទិតា ហោន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សោ ឯវំ បជានាតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន ធម្មានំ ភវន្តរសង្កមោ នាម ន កទាចិបិ អត្ថិ, តត្ថ តត្ថេវ និរុជ្ឈនតោតិ ទស្សេតិ. សជ្ឈាយ មន្តោទកបាន មុខមណ្ឌន បទីបសីខូបមាហិ តមេវ ធម្មានំ សង្កមាភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘អបិច ខោ’’តិអាទិមាហ.

មនោធាតុអនន្តរន្តិ កិរិយមនោធាតុយា អនន្តរំ លព្ភមានំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ន ចេវ អាគតន្តិ កិរិយមនោធាតុតោ ន ចេវ អាគតំ កិរិយមនោធាតុយំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អភាវតោ. នាបិ ន និព្ពត្តំ អនន្តរន្តិ កិរិយមនោធាតុតោ អនាគច្ឆន្តម្បិ បច្ចយសាមគ្គិលាភេន តតោ អនន្តរំ នាបិ ន និព្ពត្តំ, និព្ពត្តមេវ ហោតិ. យថាយំ បវត្តិយំ ចិត្តប្បវត្តិ, តថេវ បដិសន្ធិម្ហិ វត្តតេ ចិត្តសន្តតិ, ចុតិចិត្តតោ អនាគច្ឆន្តម្បិ បដិសន្ធិចិត្តំ តតោ អនន្តរំ នាបិ ន និព្ពត្តតិ, បច្ចយសាមគ្គិវសេន និព្ពត្តតេវាតិ អត្ថោ. សន្តតិគហណេន ចេត្ថ កុតោចិ អាគមាភាវមេវ វិភាវេតិ. ហេតុផលភាវេន ហិ សម្ពន្ធតាតិ ធម្មប្បវត្តិ សន្តតីតិ. តេនាហ ‘‘បុរិមំ ភិជ្ជតេ ចិត្ត’’ន្តិអាទិ. បុរិមន្តិ ចុតិចិត្តំ. ភិជ្ជតេតិ និរុជ្ឈតិ. បច្ឆិមន្តិ បដិសន្ធិចិត្តំ. តតោតិ ចុតិចិត្តតោ អនន្តរមេវ ជាយតិ. យត្ថ ហិ ចុតិចិត្តតោ ទូរេបិ កាលន្តរេបិ ឧប្បជ្ជមានំ បដិសន្ធិចិត្តំ អនន្តរមេវ ជាយតីតិ វុច្ចតិ. តស្មា តេសំ អន្តរិកា នត្ថិ តេសំ ចុតិបដិសន្ធិចិត្តានំ ព្យវធាយកំ កិញ្ចិ នត្ថិ. វីចិ តេសំ ន វិជ្ជតីតិ តស្សេវ វេវចនំ. ឥតោតិ ចុតិចិត្តតោ អនន្តរំ ន ច គច្ឆតិ កិញ្ចិ ចិត្តំ. តញ្ហិ សសម្បយុត្តធម្មំ តថេវ និរុជ្ឈតិ. បដិសន្ធិ ចាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណញ្ច អញ្ញមេវ យថាបច្ចយំ ជាយតិ និព្ពត្តតីតិ បុនបិ សង្កមាភាវមេវ វិភាវេន្តោ សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនំ និគមេតិ.

៦៩១. នាមរូបគ្គហណេន, តស្ស ច បច្ចយធម្មគ្គហណេន អគ្គហិតស្ស តេភូមកធម្មស្ស អភាវតោ ‘‘វិទិតសព្ពធម្មស្សា’’តិ វុត្តំ. ន ចេត្ថ លោកុត្តរធម្មា អធិគតា. ថាមគតំ ហោតិ អនេកាការវោការបច្ចយបរិគ្គហវិធិនោ អនុដ្ឋិតត្តា. សុដ្ឋុតរំ បហីយតិ តិយទ្ធគតធម្មប្បវត្តិយា វិគតសម្មោហត្តា. សា ឯវាតិ សោឡសវិធា កង្ខា ឯវ. យស្មា ឯត្ថ ‘‘ពុទ្ធោ, ធម្មោ, សង្ឃោ, សិក្ខា’’តិ ច កង្ខាយ គោចរភូតា លោកិយា ធម្មា អធិប្បេតា. ន ហិ លោកុត្តរធម្មេ អារព្ភ កិលេសា បវត្តិតុំ សក្កោន្តិ. បុព្ពន្តោតិ អតីតា ខន្ធាយតនធាតុយោ. អបរន្តោតិ អនាគតា. បុព្ពន្តាបរន្តោតិ តទុភយំ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ វា តទុភយភាគយុត្តត្តា. ឯវំ ពុទ្ធាទិគ្គហណេន, បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មគ្គហណេន ច គហិតោ អដ្ឋមោ កង្ខាវិសយោ នាមរូបមត្តំ, ឥទប្បច្ចយតាគ្គហណេន បន តស្ស បច្ចយោ គហិតោ, តស្មា សោឡសវត្ថុកាយ កង្ខាយ បហីនាយ អដ្ឋវត្ថុកា កង្ខា អប្បតិដ្ឋាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ន កេវលញ្ច…បេ… បហីយតិយេវា’’តិ.

ទិដ្ឋេកដ្ឋត្តា វិចិកិច្ឆាយ យថា ទិដ្ឋិ សមុច្ឆិជ្ជមានា វិចិកិច្ឆាយ សទ្ធិំយេវ សមុច្ឆិជ្ជតិ, ឯវំ វិចិកិច្ឆា វិក្ខម្ភិយមានា ទិដ្ឋិយា សទ្ធិំយេវ វិក្ខម្ភីយតីតិ អាហ ‘‘ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ វិក្ខម្ភន្តី’’តិ. អត្តាភិនិវេសូបនិស្សយា ហិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) នយប្បវត្តា សោឡសវត្ថុកា កង្ខា, សា ឯវ ច បុព្ពន្តាទិវត្ថុកភាវេន វុត្តា. អត្តាភិនិវេសវត្ថុកានិ ច ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ, ពុទ្ធាទិវត្ថុកា ច កង្ខា តទេកដ្ឋាតិ. ធរីយន្តិ អត្តនោ បច្ចយេហីតិ ធម្មា, តិដ្ឋតិ ឯត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយ ផលន្តិ ឋិតិ, ធម្មានំ ឋិតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយធម្មោ. អថ វា ធម្មោតិ ការណំ ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧១៨ អាទយោ) វិយ, ធម្មស្ស ឋិតិ សភាវោ, ធម្មតោ ច អញ្ញោ សភាវោ នត្ថីតិ បច្ចយធម្មានំ បច្ចយភាវោ ធម្មដ្ឋិតិ, ធម្មដ្ឋិតិយំ ញាណំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. សង្ខារានំ យំ យំ ភូតំ អនិច្ចតាទិ យថាភូតំ, តត្ថ ញាណន្តិ យថាភូតញាណំ. សម្មា បស្សតីតិ សម្មាទស្សនំ.

អវិជ្ជា បច្ចយោតិ អវិជ្ជា ហេតុអាទិវសេន សង្ខារានំ យថារហំ បច្ចយោ. តតោ ឯវ សង្ខារា បច្ចយសមុប្បន្នា. ឧភោបេតេតិ យស្មា អវិជ្ជាបិ អាសវាទិវសេន បច្ចយសម្ភូតាវ, តស្មា អវិជ្ជា សង្ខារាតិ ឧភយេបិ ឯតេ ធម្មា បច្ចយសមុប្បន្នា. ឥតីតិ ឯវំ. បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញាតិ បច្ចយានំ បរិច្ឆិជ្ជ គហណវសេន បវត្តា បញ្ញា. វុត្តនយេន ធម្មដ្ឋិតិញាណំ.

និមិត្តន្តិ សង្ខារនិមិត្តំ, អត្ថតោ បញ្ចក្ខន្ធា. តេ ហិ ឃនសញ្ញាបវត្តិយា វត្ថុភាវតោ និមិត្តំ, សវិគ្គហភាវេន ឧបដ្ឋានតោ វា. យស្មា អនិច្ចតា នាម សង្ខារានំ អវិបរីតាការោ. តត្ថ និច្ចតាយ លេសស្សាបិ អភាវតោ អនិច្ចតោ បស្សន្តោ យថាភូតំ ជានាតិ. តញ្ច ញាណំ អវិបរីតគ្គហណតាយ សម្មាទស្សនំ. តំសមង្គិនា ច បច្ចុប្បន្នេសុ វិយ អតីតានាគតេសុបិ នយំ នេន្តេន តេ សុបរិវិទិតា ហោន្តិ.

អនិច្ចតា ច នាម ឧប្បត្តិមតោ, ឧប្បាទោ ច បច្ចយវសេនាតិ អនិច្ចតា សិជ្ឈមានា សង្ខារានំ សប្បច្ចយតំ សាធេន្តី យថាវុត្តកង្ខប្បហានាយ សំវត្តតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនិច្ចតោ…បេ… បហីយតី’’តិ អាហ. តត្ថ តទន្វយេនាតិ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋស្ស អនុគមនេន. ឯត្ថាតិ យថាទិដ្ឋេសុ ធម្មេសុ. ទុក្ខតោ មនសិ ករោន្តោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បវត្តន្តិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធប្បវត្តំ. តញ្ហិ កិលេសាភិសង្ខារេហិ បវត្តិតត្តា សាតិសយំ ទុក្ខភាវេន ឧបដ្ឋាតិ. បវត្តន្តិ ឋាននិសជ្ជាទិវសេន ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន ច សង្ខារប្បវត្តន្តិ អបរេ. ‘‘និមិត្តំ, បវត្ត’’ន្តិ ច វុត្តេ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាសន្តានសញ្ញិតេ សព្ពស្មិំ សប្បច្ចយេ នាមរូបេ យាថាវតោ បវត្តា ឯកាវ បញ្ញា បរិយាយវសេន ‘‘យថាភូតញាណ’’ន្តិបិ ‘‘សម្មាទស្សន’’ន្តិបិ តត្ថ កង្ខាវិក្ខម្ភនេន ‘‘កង្ខាវិតរណា’’តិបិ វុច្ចតិ. យថា ‘‘រុក្ខោ បាទបោ តរូ’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យញ្ច យថាភូតញាណ’’ន្តិអាទិ.

បរមត្ថតោ សាសនេ អស្សាសោ នាម អរិយផលំ, បតិដ្ឋា នាម អរិយមគ្គោ, អយំ បន អនធិគតមគ្គផលោបិ តទធិគមុបាយបដិបត្តិយំ ឋិតត្តា លទ្ធស្សាសោ វិយ, លទ្ធបតិដ្ឋោ វិយ ច ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘លទ្ធស្សាសោ លទ្ធបតិដ្ឋោ’’តិ. អបរិហីនកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិកោ វិបស្សកោ លោកិយាហិ សីលសមាធិបញ្ញាសម្បទាហិ សមន្នាគតត្តា ឧត្តរិ អប្បដិវិជ្ឈន្តោ សុគតិបរាយណោ ច ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘និយតគតិកោ’’តិ. តតោ ឯវ ចូឡសោតាបន្នោ នាម ហោតិ. សោតាបន្នោ ហិ ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតោតិ.

អថ វា លទ្ធស្សាសោ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិសមធិគមេន. នាមរូបបរិច្ឆេទេន ហិ ខន្ធាទិកេ សភាវសរសតោ សល្លក្ខេត្វា សាសនេ ធម្មុបសំហិតបាមោជ្ជប្បដិលាភេន លទ្ធស្សាសោ ហោតិ. លទ្ធបតិដ្ឋោ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិសមធិគមេន. សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនេន ហិ បរិមទ្ទិតទិដ្ឋិកណ្ដកោ វិនិទ្ធតអហេតុវិសមហេតុវាទោ យថាសកំ បច្ចយេហេវ ធម្មមត្តំ ជានិត្វា សាសនេ បតិដ្ឋិតសទ្ធោ លទ្ធបតិដ្ឋោ នាម ហោតិ. នាមរូបវវត្ថានេន ទុក្ខសច្ចំ, ធម្មដ្ឋិតិញាណេន សមុទយសច្ចំ, តស្សេវ អបរភាគេន អនិច្ចតោ មនសិការាទិវិធិនា មគ្គសច្ចញ្ច អភិញ្ញាយ បវត្តិយា ទុក្ខភាវំ ទិស្វា អប្បវត្តេ និរោធេ ឯកំសេនេវ និន្នជ្ឈាសយតាយ លោកិយេនេវ ញាណេន ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ អធិគតត្តា អបាយេសុ អភព្ពុប្បត្តិកោ, សោតាបន្នភូមិយំ ភព្ពុប្បត្តិកោ ច ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘និយតគតិកោ’’តិ. តេនាហ ‘‘ចូឡសោតាបន្នោ នាម ហោតី’’តិ.

តស្មាតិ យស្មា ឯវំ មហានិសំសមេតំ យថាភូតញាណំ, តស្មា. សទាតិ សព្ពកាលំ រត្តិញ្ចេវ ទិវា ច. សព្ពសោតិ និព្ពត្តកហេតុអាទិបរិគ្គណ្ហនវសេន សព្ពប្បការេន.

កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ឯកូនវីសតិមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.