២០. មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

សម្មសនញាណកថាវណ្ណនា

៦៩២. ឯវំ មគ្គញ្ច អមគ្គញ្ច ញត្វា ឋិតំ ញាណន្តិ អយំ ឧបក្កិលេសវិនិមុត្តា វីថិបដិបន្នា វិបស្សនាបញ្ញា អរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគមគ្គោ, អយំ ឱភាសាទិភេទោ ទសវិធោ ឧបក្កិលេសោ ន មគ្គោតិ ឯវំ មគ្គញ្ច អមគ្គញ្ច យាថាវតោ វវត្ថបេត្វា ឋិតំ ញាណំ.

អតីតាទិវសេន អនេកភេទភិន្នេ ធម្មេ កលាបតោ សង្ខិបិត្វា សម្មសនំ កលាបសម្មសនំ, អយំ កិរ ជម្ពុទីបវាសីនំ អភិលាបោ. ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៣៦១; ២.១១៣; ៣.៨៦; អ. និ. ៤.១៨១) នយេន ហិ ធម្មានំ វិបស្សនា នយវិបស្សនា, អយំ កិរ តម្ពបណ្ណិទីបវាសីនំ អភិលាបោ. តេនេវាហ ‘‘កលាបសម្មសនសង្ខាតាយ នយវិបស្សនាយា’’តិ. តាវ-សទ្ទោ កមត្ថោ, តេន សម្មសនប្បការានំ ពហុភេទតំ ទីបេតិ. ពហុភាវតោ ហិ តេសំ បឋមំ នយវិបស្សនាយ យោគារម្ភំ អនុសាសតិ ‘‘នយវិបស្សនាយ តាវ យោគោ ករណីយោ’’តិ. កស្មាតិ ចោទកវចនំ. តស្សាយំ អធិប្បាយោ – យទិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ សម្បាទេតព្ពា, អថ កស្មា ‘‘នយវិបស្សនាយ អាទិតោ យោគោ កាតព្ពោ’’តិ វុត្តន្តិ. ឥតរោ តស្សាយំ អធិគមូបាយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អារទ្ធវិបស្សកស្សា’’តិអាទិមាហ. តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘វិបស្សនាយ សតិ ឧទយព្ពយញាណុប្បាទោ, ឧទយព្ពយញាណេ សតិ ឱភាសាទិឧបក្កិលេសសម្ភវោ, តតោ មគ្គាមគ្គវវត្ថានំ, តស្មា តស្ស អាទិតោវ អារម្ភស្ស សម្ភវោ នត្ថីតិ វិបស្សនា បឋមំ អារទ្ធព្ពា’’តិ. ឯវម្បិ បឋមំ នយវិបស្សនាវ កស្មា អារទ្ធព្ពាតិ អាហ ‘‘វិបស្សនាយ ច កលាបសម្មសនំ អាទី’’តិ. តញ្ហិ អតីតាទិភេទភិន្នានំ ធម្មានំ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានវសេន បវត្តនតោ អាទិកម្មិកស្ស សុករំ សម្មសនន្តិ អាទិភូតំ.

តស្មាតិ អាទិភូតត្តា. អថ វា តស្មាតិ យស្មា អារទ្ធវិបស្សកស្ស…បេ… កលាបសម្មសនំ អាទិ, តស្មា. ឯតន្តិ កលាបសម្មសនំ. អបិចាតិអាទិ កលាបសម្មសនស្សេវ វិបស្សនាយ អាទិភាវេ ឧបចយហេតុទស្សនំ. ឧទយព្ពយញាណបរិយោសានា តីរណបរិញ្ញា, អសម្បត្តេ ឯវ ច ឧទយព្ពយញាណេ មគ្គាមគ្គវវត្ថានំ ហោតីតិ អាហ ‘‘តីរណបរិញ្ញាយ វត្តមានាយា’’តិ. កលាបសម្មសនេ តាវ យោគោ កាតព្ពោតិ ឯត្ថាបិ តស្សេវ បឋមារម្ភេ ការណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យស្មា កលាបសម្មសនំ នាម ឯកវិសុទ្ធិយម្បិ ន អន្តោគធំ, ឯកច្ចេ ច តំ អនាមសិត្វាវ វិបស្សនាចារំ វណ្ណេន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ តំ សុត្តន្តេសុ ឯកទេសេន, អនវសេសតោ ច ទស្សិតំ. បដិសម្ភិទាយំ អាទិកម្មិកានំ មនសិការសុករតាយ វិបស្សនាយ អាទិភាវេន ឋបិតំ. វិបស្សន្តស្ស ច ឱភាសាទីសុ ឧប្បន្នេសុ មគ្គាមគ្គញាណសម្ភវោ, តស្មា ‘‘តំ សម្បាទេតុកាមេនា’’តិអាទិនា អយំ វិចារោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦៩៣. តត្រាតិ តស្មិំ តីរណបរិញ្ញាយ ញាតបរិញ្ញានន្តរភាវេ, តាសុ វា បរិញ្ញាសុ. វិនិច្ឆយោតិ សរូបតោ, កិច្ចតោ, ភូមិតោ ច សន្និដ្ឋានំ. លោកុត្តរាបិ បុរិមស្មិំ សច្ចទ្វយេ មគ្គសម្បយុត្តា តិវិធាបិ បរិញ្ញា កិច្ចវសេន លព្ភតីតិ ‘‘លោកិយបរិញ្ញា’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. សភាវធម្មានំ លក្ខណសល្លក្ខណតោ ញេយ្យអភិមុខា បញ្ញា អភិញ្ញាបញ្ញា. ញាតដ្ឋេតិ ញាតភាវនិមិត្តំ. អភិញ្ញេយ្យស្ស ជាននហេតុ ‘‘ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បរិញ្ញាបញ្ញាតិ អនិច្ចាទិលក្ខណានិ បរិច្ឆិជ្ជ ជាននបញ្ញា. តីរណដ្ឋេតិ សម្មសនភាវហេតុ. បហានបញ្ញាតិ បហាតព្ពស្ស បជហនបញ្ញា. វេទយិតាទិលក្ខណវិធុរតាយ រុប្បនលក្ខណំ បច្ចត្តលក្ខណំ វុត្តំ. តេសំយេវ បច្ចត្តលក្ខណសល្លក្ខណវសេន គហិតធម្មានំយេវ. យថា បថវីផស្សាទីនំ កក្ខឡផុសនាទិលក្ខណានិ តីសុបិ ខណេសុ សល្លក្ខិតព្ពានិ បដិនិយតរូបតាយ សភាវសិទ្ធានេវ ហុត្វា គយ្ហន្តិ, ន ឯវមនិច្ចតាទិលក្ខណានិ. តានិ បន ភង្គុទយព្ពយបីឡាវសវត្តនាការមុខេន គហេតព្ពតោ សមារោបិតរូបានិ វិយ គយ្ហន្តីតិ វុត្តំ ‘‘សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា’’តិ. លោកិយបរិញ្ញានំយេវ អធិប្បេតត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាវ ‘‘បហានបរិញ្ញា’’តិ វុត្តា.

សង្ខារបដិច្ឆេទតោតិ នាមរូបវវត្ថានតោ, យា ‘‘ទិដ្ឋិវិសុទ្ធី’’តិ វុត្តា. កេចិ បន ‘‘ខន្ធាទីនំ វិបស្សនាយ ភូមិភាវតោ សព្ពោបិ ខន្ធាទិវិចារោ សង្ខារបរិច្ឆេទោ’’តិ វទន្តិ. ‘‘បច្ចត្តលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ច’’ន្តិ ឥមិនា នាមរូបបច្ចយបរិគ្គហបញ្ញានំ តីរណបហានាសមត្ថតំ ទស្សេតិ. តាសម្បិ បន ‘‘នមនលក្ខណំ នាមំ, រុប្បនលក្ខណំ រូប’’ន្តិ អរូបរូបានំ សាធារណាការសល្លក្ខណវសេន បវត្តិយា ឯកេនាការេន តីរណបរិយាយោ, ទិដ្ឋិកង្ខាវិក្ខម្ភនេន បហានបរិយាយោ លព្ភតីតិ សិយា តីរណបហានេសុបិ អាធិបច្ចន្តិ វទន្តិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន បន យថា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិយាវ សង្ខារបរិច្ឆេទតា, ឯវំ លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ ឯវ តីរណបហានកិច្ចតា វេទិតព្ពា. ឯវំ ហិ តិស្សោបិ បរិញ្ញា វវត្ថិតា ហោន្តិ, អញ្ញថា សង្ការោ សិយា. តីរណបរិញ្ញាយ ភូមិ តត្ថ បញ្ញាយ អនិច្ចតាទិលក្ខណសន្តីរណតោ. តេនាហ ‘‘ឯតស្មិំ…បេ… អាធិបច្ច’’ន្តិ. កាមំ ឧទយព្ពយញាណម្បិ កញ្ចិ មិច្ឆាភិនិវេសំ បជហតិ, តស្ស បន អថាមគតត្តា ន សាតិសយំ បហានន្តិ វុត្តំ ‘‘ភង្គានុបស្សនំ អាទិំ កត្វា ឧបរិ បហានបរិញ្ញាយ ភូមី’’តិ. អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោតិ អនិច្ចាការតោ សង្ខារេ អនុបស្សន្តោ សម្មសន្តោ. និច្ចសញ្ញន្តិ ‘‘តេ និច្ចា សស្សតា’’តិ បវត្តំ មិច្ឆាសញ្ញំ. សញ្ញាសីសេន ទិដ្ឋិចិត្តានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯសេវ នយោ ឥតោ បរេសុបិ. និព្ពិន្ទន្តោតិ អនិច្ចានុបស្សនាទិសម្ភូតាយ និព្ពិទានុបស្សនាយ សង្ខារេ និព្ពិជ្ជនវសេន បស្សន្តោ. នន្ទិន្តិ សប្បីតិកតណ្ហំ. វិរជ្ជន្តោតិ វិរាគានុបស្សនាយ វិរជ្ជនវសេន យថា សង្ខារេសុ រាគោ នុប្បជ្ជតិ, ឯវំ អនុបស្សន្តោ. តថាភូតោ ហិ រាគំ បជហតីតិ វុច្ចតិ. និរោធេន្តោតិ និរោធានុបស្សនាយ យថា សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិយេវ, ន អាយតិំ បុនព្ភវវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ អនុបស្សន្តោ. តថាភូតោ ហិ សង្ខារានំ សមុទយំ បជហតិ នាម អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនតោ. បដិនិស្សជ្ជន្តោតិ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ យថា សង្ខារា ន បុន អាទិយន្តិ, ឯវំ វោស្សជ្ជន្តោ. តេនាហ ‘‘អាទានំ បជហតី’’តិ, និច្ចាទិវសេន វា គហណំ វិស្សជ្ជេតីតិ អត្ថោ. សាធិតត្តាតិ សម្បាទិតត្តា. ឥតរាតិ តីរណបហានបរិញ្ញា. ឯវំ បរិញ្ញា និទ្ទិសិត្វា បរិញ្ញាក្កមវសេនបិ កង្ខាវិតរណានន្តរំ ‘‘កលាបសម្មសនេ យោគោ កាតព្ពោ’’តិ យ្វាយមត្ថោ វុត្តោ, តំ និគមវសេន បច្ចាហរន្តោ ‘‘តេន វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ, តំ វុត្តត្ថមេវ.

៦៩៤. តត្រាតិ តស្មិំ កលាបសម្មសនេ វិភាវេតព្ពេ, តស្ស វា កលាបសម្មសនស្ស អាទិភាវេ. អយំ បាឡីតិ ទស្សិយមានំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិមាហ. តត្ថ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញាតិ អតីតាទិភេទភិន្នេ ធម្មេ ឯកតោ សង្គហេត្វា អនិច្ចាទិវសេន វិនិច្ឆយេ សាធេតព្ពេ តំសាធនីយា បញ្ញា. សម្មសនេ អនិច្ចតាទិវសេន តីរណេ ញាណន្តិ បវុច្ចតិ, សា កថំ ហោតីតិ អត្ថោ. វវត្ថានេ សម្មសនេតិ ច និប្ផាទេតព្ពេ ភុម្មវចនំ. យំ កិញ្ចិ រូបន្តិអាទីនិ បទានិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវ. សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតីតិអាទីនិ បន យស្មា បរតោ វណ្ណិយិស្សន្តិ, តស្មា តត្ថេវ នេសំ អត្ថំ វិភាវយិស្សាម.

បាឡិវវត្ថានំ បន ឯវំ វេទិតព្ពំ – ឯត្ថ ហិ អាទិកម្មិកានំ វិបស្សនាមនសិការសុខត្ថំ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិនា បឋមំ តាវ បញ្ចក្ខន្ធា អតីតាទិវិភាគមុខេន គហិតា, តេ បន ខន្ធា យស្មា ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តធម្មវសេន វិភាគំ លព្ភន្តិ, តស្មា តទនន្តរំ ទ្វារឆក្កាទិវសេន ទស ឆក្កា គហិតា. យស្មា បន លក្ខណេសុ អនត្តលក្ខណំ ទុក្ខវិភាគំ, តស្មា តស្ស វិភាវនាយ ឆ ធាតុយោ គហិតា. តតោ យេសុ កសិណេសុ ឥតោ ពាហិរកានំ អត្តាភិនិវេសោ, តានិ ឥមេសំ ឈានានំ អារម្មណភាវេន ឧបដ្ឋានាការមត្តានីតិ ទស្សនត្ថំ ទស កសិណានិ គហិតានិ. តតោ ទុក្ខានុបស្សនាយ បរិវារភាវេន បដិក្កូលាការវសេន ទ្វត្តិំស កោដ្ឋាសា គហិតា. បុព្ពេ ខន្ធវសេន សង្ខេបតោ គហិតា ធម្មា នាតិសង្ខេបវិត្ថារនយេន, វិត្ថារនយេន ច មនសិ កាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ ច គហិតា. តេសុ ឥមេ ធម្មា សតិបិ សុញ្ញនិរីហអព្យាបារភាវេ ធម្មសភាវតោ អាធិបច្ចវសេន បវត្តន្តីតិ អនត្តលក្ខណវិភាវនត្ថំ ឥន្ទ្រិយានិ គហិតានិ. ឯវំ អនេកភេទភិន្នាបិមេ ធម្មា ភូមិត្តយបរិយាបន្នតាយ តិវិធាវ ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ តិស្សោ ធាតុយោ គហិតា.

ឯត្តាវតា និមិត្តំ ទស្សេត្វា បវត្តំ ទស្សេតុំ កាមភវាទយោ នវ ភវា គហិតា. ឯត្តកេ អភិញ្ញេយ្យវិសេសេ បវត្តមនសិការកោសល្លេន សណ្ហសុខុមេសុ និព្ពត្តិតមហគ្គតធម្មេសុ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោតិ ទស្សនត្ថំ ឈានប្បមញ្ញារុប្បានិ គហិតានិ. តត្ថ ឈានានិ នាម វុត្តាវសេសារម្មណានិ រូបាវចរជ្ឈានានិ. បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវិភាគតោ ឥមេ ធម្មា ភិន្ទិត្វា មនសិ កាតព្ពាតិ ទស្សនត្ថំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានិ គហិតានិ. បច្ចយាការមនសិការោ ហិ លក្ខណត្តយំ សុខេន, សុដ្ឋុតរញ្ច វិភាវេតិ, តស្មា បច្ឆតោ គហិតោ. ឯវមេតេ សម្មសនីយភាវេន គហិតា ខន្ធាទិវសេន កោដ្ឋាសតោ បញ្ចវីសតិវិធា. បភេទតោ បន អតីតាទិភេទំ អនាមសិត្វាវ គយ្ហមានា ទ្វីហិ ឩនានិ ទ្វេសតានិ ហោន្តិ.

តត្ថ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតីតិអាទិកោ បឋមោ លក្ខណវវត្ថាបនវារោ. អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិអាទិកោ ទុតិយោ ហេតុវារោ លក្ខណានំ ហេតុកិត្តនតោ. អនិច្ចំ សង្ខតន្តិអាទិកោ បន ហេតុបតិដ្ឋាបនវារោ បាកដភាវសល្លក្ខណតោ. ខយដ្ឋេនាតិ ហិ ខយសភាវតោ យស្មា រូបំ ខយសភាវំ ឧប្បជ្ជិត្វា ខយំ វយំ ភេទំ គច្ឆតិ, តស្មា អនិច្ចន្តិ អត្ថោ. ភយដ្ឋេនាតិ ភាយិតព្ពភាវតោ យស្មា រូបំ បភង្គុរតាយ ភយានកំ, តស្មា ទុក្ខន្តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣០.១៥, ៤៥, ៤៦, ៧៦, ៨៥; ២.៤.១៤; បដិ. ម. ២.១០). អសារកដ្ឋេនាតិ អសារកភាវតោ, អត្តសារវិរហតោតិ អត្ថោ. តតិយវារេ បន ‘‘រូបំ អនិច្ច’’ន្តិ វត្វា តស្ស ហេតុំ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘សង្ខត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យស្មា សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតំ, អនុរូបេ ច បច្ចយេ បដិច្ច, ន វិនា តេហិ សមំ, សម្មា ច ឧប្បន្នំ, តស្មា ខយវយវិរាគនិរោធធម្មន្តិ. ន ហិ បច្ចយនិព្ពត្តំ អនិរុជ្ឈនកំ នាម អត្ថិ. តេនាហ ភគវា ‘‘យំ តំ រូបំ ជាតំ ភូតំ សង្ខតំ បលោកធម្មំ, តំ វត មា បលុជ្ជីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧៩). ឯតេន អនិច្ចា បថវីធាតុ បច្ចយនិព្ពត្តត្តា តទញ្ញំ បច្ចយនិព្ពត្តំ វិយាតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ សេសធម្មេសុបិ.

ឥទានិ អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច សង្ខតធម្មានំ អនិច្ចតំ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘ជាតិបច្ចយា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិច្ចលក្ខណស្សេវ ចេត្ថ បតិដ្ឋាបនំ តស្មិំ បតិដ្ឋាបិតេ សេសលក្ខណទ្វយស្សបិ បតិដ្ឋាបនសិទ្ធិតោ.

ឥមិនា បេយ្យាលេន ឥមេ ធម្មរាសយោ សំខិត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តា ធម្មា, បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ ឥទំ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ ‘‘ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៣; សំ. និ. ៤.៤៦) ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តេ ធម្មេ ទស្សេត្វា តេសំ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតតំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ អភិញ្ញេយ្យំ…បេ… វិញ្ញាណំ អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ អាគតត្តា វុត្តំ. បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.៤៨) បន ‘‘យំ កិញ្ចិ រូប’’ន្តិអាទិនា បឋមំ បញ្ចក្ខន្ធេ ទស្សេត្វា ‘‘ចក្ខុ’’ន្តិអាទិនា ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តា ធម្មា ទស្សិតា. តថាទស្សនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

កស្មា បនេត្ថ ឥមេ ធម្មរាសយោ សំខិត្តាតិ បាឡិយំ វិត្ថារតោ អាគតត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. តេនេវាហ ‘‘តំ តត្ថ…បេ… សំខិត្ត’’ន្តិ. តត្ថ តន្តិ អភិញ្ញេយ្យំ. ឯត្ថាតិ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ. ‘‘វិញ្ញាណំ មនោ ធម្មា’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ កោដ្ឋាសេ យេ លោកុត្តរធម្មា អាគតា. កេចិ បន ‘‘ឯត្ថាតិ បដិសម្ភិទាយ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. សម្មសនុបគា ឯវ ហិ ធម្មា បដិសម្ភិទាយំ គហិតា សម្មសនវារស្ស អធិប្បេតត្តា, ន អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ (បដិ. ម. ១.៣; សំ. និ. ៤.៤៦) វិយ សព្ពេវ អភិញ្ញេយ្យា ធម្មា. យេ រូបារូបធម្មា. យស្សាតិ យោគិនោ. តេសុ តេន សម្មសនំ អារភិតព្ពំ យថាបាកដំ វិបស្សនាភិនិវេសោតិ កត្វា. បច្ឆា បន អនុបដ្ឋហន្តេបិ ឧបាយេន ឧបដ្ឋហាបេត្វា អនវសេសតោវ សម្មសិតព្ពា.

៦៩៥. ‘‘អតីតំ រូបំ អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា អនិច្ចតោ សម្មសនស្ស អតីតាទិវិភាគា បវត្តិដ្ឋានភូតាតិ អាហ ‘‘ឯកាទសហិ ឱកាសេហី’’តិ. វវត្ថាបនំ នាម សន្និដ្ឋានំ. អនិច្ចតោ សន្និដ្ឋានញ្ចេត្ថ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ វិបស្សនាវាតិ អាហ ‘‘អនិច្ចន្តិ សម្មសតី’’តិ.

កថន្តិ សម្មសនាការោ បុច្ឆិតោតិ តំ បរតោ ឥធេវ បាឡិយំ ទុតិយវារេ វុត្តនយេនេវាតិ សង្ខេបេនេវ វិស្សជ្ជេតិ. ឥទានិ តមត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ហី-តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោ. យស្មា ‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ ឯវំ វុត្តំ, តស្មា ឥមិនា វុត្តនយេន អនិច្ចន្តិ សម្មសតីតិ យោជនា.

ឯវម្បិ សង្ខេបោយេវាតិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯសា’’តិអាទិ វុត្តំ. អតីតេតិ អតីតេ ភវេ. អាទិកម្មិកស្ស ហិ ឥទំ សម្មសនវិធានំ, តស្មា ភវវសេន អទ្ធាភេទោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘នយិមំ ភវំ សម្បត្តន្តី’’តិ. ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ អតីតភវេ បរិយាបន្នំ រូបំ, តំ អតីតេយេវ ភវេ ខីណំ, តតោ ន ឥមំ ភវំ សម្បត្តំ, តស្មា អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន ខយសភាវត្តាតិ សម្មសតីតិ. ឯស នយោ យំ អនាគតន្តិអាទីសុបិ.

យំ ពហិទ្ធា, តម្បិ ពហិទ្ធា ឯវ ខីយតិ, ន អជ្ឈត្តភាវំ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិ, យំ ឱឡារិកំ, តម្បិ តត្ថេវ ខីយតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ.

ឥទំ សព្ពម្បីតិ ឥទំ អតីតាទិភេទស្ស រូបស្ស សម្មសនតោ សព្ពំ ឯកាទសវិធម្បិ សម្មសនំ ឯកំ សម្មសនំ អនិច្ចតោ សម្មសនន្តិ កត្វា.

តន្តិ តំ ឯកាទសវិធម្បិ រូបំ. សប្បដិភយតាយាតិ ភយានកតាយ. ភយាវហំ ហោតីតិ អប្បហីនវិបល្លាសស្ស ‘‘អហំ វិនស្សាមិ, មម សន្តកំ វិនស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តស្ស ភយជនកំ ហោតិ. សីហោបមសុត្តេ ទេវានំ វិយាតិ សីហោបមសុត្តេ ទេសិយមានេ ទេវានំ វិយ. តត្ថ ហិ –

‘‘យទា តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ…បេ… សោ ធម្មំ ទេសេតិ ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ. ឥតិ វេទនា… ឥតិ សញ្ញា… ឥតិ សង្ខារា… ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ. យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា ឧច្ចេសុ វិមានេសុ ចិរដ្ឋិតិកា, តេបិ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ ‘អនិច្ចាវ កិរ ភោ មយំ សមានា និច្ចម្ហាតិ អមញ្ញិម្ហ, អទ្ធុវាវ…បេ… អសស្សតាវ កិរ ភោ មយំ សមានា សស្សតម្ហាតិ អមញ្ញិម្ហ, មយម្បិ កិរ ភោ អនិច្ចា អទ្ធុវា អសស្សតា សក្កាយបរិយាបន្នា’’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៨; អ. និ. ៤.៣៣) –

ឯវំ ទេវានំ ភយុប្បត្តិ អាគតា.

ខន្ធបញ្ចកំ, តទេកទេសោ វា អត្តវាទីហិ ‘‘អត្តា’’តិ បរិកប្បីយតិ, តញ្ច ឯកន្តតោ អនិច្ចំ, ទុក្ខញ្ចាតិ អាហ ‘‘យញ្ហិ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ. តីសុ ទុក្ខតាសុ សង្ខារទុក្ខតាវ ព្យាបិនី, ‘‘យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខ’’ន្តិ ច អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘អនិច្ចតំ វា ឧទយព្ពយបដិបីឡនំ វា’’តិ. អត្តា អភវិស្សាតិ ‘‘ការកោ វេទកោ សយំវសី’’តិ ឯវំភូតោ អត្តា អភវិស្សាតិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ សតិ រូបស្ស អាពាធាយ សំវត្តនំ អយុជ្ជមានកំ សិយា. យថា រូបក្ខន្ធេ អភេទតោ តិវិធំ សម្មសនំ, ភេទតោ តេត្តិំសវិធំ, ឯវំ វេទនាក្ខន្ធាទីសុបីតិ ឥមមត្ថំ ‘‘ឯស នយោ’’តិ អតិទិសតិ. តេន ខន្ធវសេន តាវ ភេទតោ បញ្ចសដ្ឋិអធិកា សតំ សម្មសនវារា ទស្សិតា ហោន្តិ. ឥមិនា នយេន ទ្វារឆក្កាទីសុបិ យថារហំ សម្មសនភេទោ វេទិតព្ពោ.

៦៩៦. និយមតោ សង្ខតាទិភេទំ ហោតីតិ ឯកំសេន សង្ខតតាទិវិសេសវន្តំ ហោតិ អសង្ខតាទិសភាវេ អនិច្ចតាយ អសម្ភវតោ. អស្សាតិ អនិច្ចស្ស. បរិយាយទស្សនត្ថន្តិ វេវចនទស្សនត្ថំ, តំ បន ‘‘ខយធម្ម’’ន្តិអាទីនំ វសេន វេទិតព្ពំ, ន បុរិមានំ តិណ្ណំ. ន ហិ តទេវ តស្ស បរិយាយោ ហោតិ, នាបិ សង្ខតបដិច្ចសមុប្បន្នបទានិ ហុត្វា អភាវទីបនតោ បាកភាវទីបនតោ. បាកភាវទីបនេន បន អនិច្ចតាយ សាធនបក្ខេ តិដ្ឋន្តិ. តេនេវ ហិ សព្ពេសំ បទានំ បរិយាយតាភាវតោ ‘‘នានាការេហិ វា’’តិ វិកប្បន្តរំ គហិតំ. មនសិការប្បវត្តីទស្សនត្ថន្តិ អនិច្ចតាយ ឧបព្រូហនមនសិការបវត្តិទស្សនត្ថំ.

ចត្តារីសាការអនុបស្សនាកថាវណ្ណនា

៦៩៧. សោតិ យោគាវចរោ. តស្សាតិ យថាវុត្តភេទស្ស អនិច្ចតាទិសម្មសនស្ស. ថិរភាវត្ថាយាតិ ទឡ្ហភាវត្ថាយ អនិច្ចាទិអាការស្ស បុនប្បុនំ មនសិការោ វិយ ពហុលីការភាវតោ. យំ តំ ភគវតា ឯតស្ស វិភង្គេ អនិច្ចាទិសម្មសនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អនុលោមិកន្តិ អរិយមគ្គាធិគមស្ស អនុកូលំ. ខន្តិន្តិ ញាណខន្តិំ. ញាណញ្ហិ វិសយសភាវំ ឱគាហេត្វា វវត្ថានេ ខមតិ សហតីតិ ខន្តីតិ វុច្ចតិ. សម្មត្តនិយាមន្តិ អរិយមគ្គំ. សោ ហិ សម្មាទិដ្ឋិអាទិសម្មត្តញ្ចេវ អនិវត្តិធម្មតាយ និយាមោ ចាតិ វុច្ចតិ. ‘‘អាទិនា នយេនា’’តិ ឥមិនា ‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ ទុក្ខតោ បស្សន្តោ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ, ខន្ធានំ និរោធោ សុខំ និព្ពានន្តិ បស្សន្តោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតី’’តិ (បដិ. ម. ៣.៣៨) ឯវមាទិកោ បាឋសេសោ រោគាទិបដិបក្ខយោជនាវសេន វិត្ថារេតព្ពោ. ‘‘ខន្ធានំ និរោធោ និច្ចំ និព្ពាន’’ន្តិ វចនេន សង្ខារានំ ទុក្ខរោគតាទិបដិបក្ខោ និព្ពានស្ស សុខារោគ្យាទិភាវោ ‘‘អាទិនា នយេនា’’តិ ឯត្ថ នយគ្គហណេន ទីបិតោតិ. អវសេសោ សព្ពោ បាឋោ បកាសិតោ ឯវ ហោតីតិ.

កាមញ្ចេតំ ចត្តារីសាយ អាការេហិ សម្មសនំ អនុលោមញាណេ ភាវេតព្ពវិធានំ. តេនាហ ‘‘អនុលោមញាណំ វិភជន្តេន…បេ… វុត្ត’’ន្តិ, ឥតោ បដ្ឋាយ បន កតបរិចយស្សេវ កិច្ចាវហំ ហោតីតិ ឥធាបិ វុត្តន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សាបីតិ ន កេវលំ កលាបសម្មសនស្សេវ, អថ ខោ យថាទស្សិតស្ស ចត្តាលីសប្បភេទស្ស អនិច្ចាទិសម្មសនស្សបិ. តញ្ហិ អនុលោមិកខន្តិបដិលាភាយ, សម្មត្តនិយាមោក្កមនាយ ច សំវត្តនតោ ឯកំសតោ ឥច្ឆិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កញ្ចិ សង្ខារំ និច្ចតោ សមនុបស្សន្តោ អនុលោមិកាយ ខន្តិយា សមន្នាគតោ ភវិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, អនុលោមិកាយ ខន្តិយា អសមន្នាគតោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ, សម្មត្តនិយាមំ អនោក្កមមានោ សោតាបត្តិផលំ វា…បេ… អរហត្តំ វា សច្ឆិករិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្ពសង្ខារេ អនិច្ចតោ សមនុបស្សន្តោ’’តិ (អ. និ. ៦.៩៨; បដិ. ម. ៣.៣៦) –

អាទិ សុក្កបក្ខោ វិត្ថារេតព្ពោ. តថា ‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កញ្ចិ សង្ខារំ សុខតោ, ទុក្ខតោ, កញ្ចិ ធម្មំ អត្តតោ, អនត្តតោ’’តិ (បដិ. ម. ៣.៣៦) វិត្ថារេតព្ពោ.

៦៩៨. ឯកេកំ ខន្ធំ អនិច្ចាទិសម្មសនស្ស វសេន សម្មសតីតិ សម្ពន្ធោ. តស្ស បន សម្មសនស្ស បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ សាធារណតាយ ‘‘ឯកេកំ ខន្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. អនច្ចន្តិកតាយាតិ អច្ចន្តិកតាភាវតោ, អសស្សតតាយាតិ អត្ថោ. សស្សតញ្ហិ អច្ចន្តិកំ បរាយ កោដិយា អភាវតោ. អាទិអន្តវន្តតាយាតិ បុព្ពាបរកោដិវន្តតាយ, ឧទយព្ពយធម្មតោតិ អត្ថោ. អនិច្ចតោ សម្មសតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

អនិច្ចតោតិ ច អទ្ធុវតោ. ឯតញ្ហិ ន និច្ចំ, ខណិកតាយ អសទាភាវិតាយ វា ន ឥច្ចំ ន ឧបគន្តព្ពន្តិ អនិច្ចំ. ឧប្បាទវយបដិបីឡនតាយាតិ ឧប្បាទេន, វយេន ច បតិ បតិ ខណេ ខណេ តំសមង្គិនោ វិពាធនសភាវត្តា, តេហិ វា សយមេវ វិពាធេតព្ពត្តា. ឧទយព្ពយវន្តោ ហិ ធម្មា អភិណ្ហំ តេហិ បដិបីឡិតា ឯវ ហោន្តិ, យា បីឡនា ‘‘សង្ខារទុក្ខតា’’តិ វុច្ចតិ. ទុក្ខវត្ថុតាយាតិ តិវិធស្សាបិ ទុក្ខស្ស, សំសារទុក្ខស្ស ច អធិដ្ឋានភាវតោ. បច្ចយយាបនីយតាយាតិ យថារហំ បច្ចយេហិ យាបេតព្ពតាយ. រោគមូលតាយាតិ មូលព្យាធិ វិយ អនុពន្ធព្យាធីនំ មូលភាវតោ, បទទ្វយេនាបិ យាប្យរោគសទិសតោតិ ទស្សេតិ. យាប្យព្យាធិ ហិ រោគោ ឥតរោ អាពាធោតិ. ទុក្ខតាសូលយោគិតាយាតិ តិវិធទុក្ខតាសង្ខាតេន រុជ្ជនេន យុជ្ជតាយ. កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតាយាតិ យថារហមារម្មណវសេន, សមន្នាគមវសេន ច រាគាទិកិលេសាសុចិវិស្សន្ទនតោ. អហុត្វា សម្ភវតោ ឧប្បត្តិយា ឧទ្ធុមាតតា.

អន្តោតុទនតាយាតិ អព្ភន្តរេ តុទនតោ. ទុក្ខវេទនាទយោ វិយ ហិ ឥមេ សង្ខារា អត្តភាវស្ស អព្ភន្តរគតា ឯវ ឧទយព្ពយវសេន តុទន្តិ. អរិយមគ្គសណ្ឌាសេន វិនា នីហរិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុន្នីហរណីយតា តណ្ហាទិដ្ឋាភិនិវេសទឡ្ហភាវតោ. អឃន្តិ បាបំ វិយ អរិយជនេហិ វិគរហិតព្ពំ. សត្តានំ អនត្ថជននតោ អវឌ្ឍិអាវហំ, បាបស្ស ច វត្ថុភូតំ ខន្ធបញ្ចកន្តិ អាហ ‘‘វិគរហ…បេ… អឃតោ’’តិ. អសេរិភាវជនកតាយាតិ បរវសតាជននតោ. យថា គិលានោ អញ្ញេហិ សំវេសនវុដ្ឋាបនាទិនា បរបដិពទ្ធសរីរវុត្តិកោ អសេរី, ឯវមេតេបិ អសេរិភាវជនកា. អវសតាយាតិ អវសវត្តនតោ. យថា បរោសតន្តោ បុរិសោ បរស្ស វសំ ន គច្ឆតិ, ឯវំ សុភសុខាទិភាវេន វសេ វត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យតោ. អវិធេយ្យតាយាតិ ‘‘មា ជីរថ, មា មីយថា’’តិអាទិនា វិធាតុំ អសក្កុណេយ្យតោ. បលុជ្ជនតាយាតិ ព្យាធិអាទីហិ បការេហិ ឆិជ្ជនតោ វិនស្សនតោ. តេហិ ឯវ វា អាព្យសនតោ. ព្យសនត្ថោ ហិ លោកសទ្ទោ, បសទ្ទោ ភុសត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ព្យាធិអាទីហិ ច ខន្ធានំ ព្យសនន្តិ. ព្យសនាវហភាវេន ឯតីតិ ឦតិ, អាគន្តុកានំ អកុសលបក្ខិយានំ ព្យសនហេតូនំ ឯតំ អធិវចនំ. ខន្ធា ច ឯទិសាតិ អាហ ‘‘អនេកព្យសនាវហតាយ ឦតិតោ’’តិ.

ឧបទ្ទវតីតិ ឧបទ្ទវោ, អនត្ថំ ជនេន្តោ អភិភវតិ អជ្ឈោត្ថរតីតិ អត្ថោ, រាជទណ្ឌាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. ខន្ធា ច ឯទិសាតិ វុត្តំ ‘‘អវិទិតានំ…បេ… ឧបទ្ទវតោ’’តិ. ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកភយាវហតោ, អភយបដិបក្ខតោ ច ខន្ធា ភយន្តិ អាហ ‘‘សព្ពភយានំ…បេ… ភយតោ’’តិ. ពហិទ្ធា ញាតិព្យសនាទីហិ, អជ្ឈត្តំ រាគាទីហិ អនត្ថេហិ ឧបសជ្ជនដ្ឋេន, ឧបសគ្គសទិសតាយ ច ឧបសគ្គោ. ឧបសគ្គោតិ ច ទេវតូបសំហារវសេន បវត្តោ ព្យាធិអាទិអនត្ថោ. សោ អត្ថកាមេន មុហុត្តម្បិ ន អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនេកេហិ…បេ… ឧបសគ្គតោ’’តិ. ទោសូបសដ្ឋតាយាតិ អារម្មណតោ, សម្បយោគតោ ច រាគាទិទោសេហិ ឧបេតតាយ. លោកធម្មា លាភាទិហេតុកា អនុនយបដិឃា, តេហិ, ព្យាធិអាទីហិ ច អនវដ្ឋិតតា បចលិតតា.

ឧបក្កមេនាតិ អត្តនោ, បរស្ស វា បយោគេន. សរសេនាតិ សភាវេន. បភង្គុបគមនសីលតា ភិទុរតា. សព្ពាវត្ថនិបាតិតាយាតិ រុក្ខផលំ វិយ អតិតរុណកាលតោ បដ្ឋាយ សព្ពាសុ អវត្ថាសុ និបតនសីលតាយ. អនិបតស្សបិ សព្ពេន សព្ពំ អសារតាយ ថិរភាវស្ស អភាវតាយ. ថិរញ្ហិ ធុវំ នាម ហោតិ. តាយិតុំ រក្ខិតុំ អសមត្ថតាយ ន តាយនោតិ អតាយនោ, តព្ភាវោ អតាយនតា. តាណាសីសាយ ឧបគតស្ស អលព្ភនេយ្យខេមតា. ទុក្ខភីតិយា ឧបលីយនាធិប្បាយេន អល្លីយិតុំ. ទុក្ខនិវត្តនំ លេណកិច្ចំ. ជាតិអាទិភយានំ ហិំសនំ វិធមនំ ភយសារកត្តំ. យថាបរិកប្បិតេហីតិ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេហិ ពាលេហិ បរិកប្បិតប្បការេហិ. រិត្តតាយាតិ វិវិត្តតាយ, វិរហិតតាយាតិ អត្ថោ. អន្តោសារាភាវោ រិត្តតា. សា ឯវ ច តុច្ឆតាតិ អាហ ‘‘រិត្តតាយេវ តុច្ឆតោ’’តិ. អប្បកត្តាតិ បរិត្តត្តា, លាមកត្តា វា. ធុវសារាភាវាទីហិ សទ្ធិំ អត្តសារាភាវំ រិត្តបទេន វត្វា និព្ពត្តិតមត្តសារាភាវមេវ សុញ្ញបទេន ទស្សេតុំ ‘‘សាមិ…បេ… សុញ្ញតោ’’តិ វុត្តំ. យថា កេនចិ សាមិអាទិលក្ខណេន អត្តនា សុញ្ញា ឯតេ, ឯវំ សយម្បិ អតំសភាវោតិ អាហ ‘‘សយញ្ច…បេ… អនត្តតោ’’តិ. ន អត្តាតិ ហិ អនត្តាតិ.

បវត្តិទុក្ខតាយាតិ ភវបវត្តិទុក្ខភាវតោ. ភវបវត្តិ ច បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អនិច្ចាទិអាការេន បវត្តនមេវ, សោ ច អាទីនវោ. យថាហ ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អាទីនវោ’’តិ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខស្ស ច អាទីនវតាយា’’តិ. អាទីនន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ យថា ‘‘ឯកមន្ត’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៦៥), អតិវិយ កបណន្តិ អត្ថោ. ភុសត្ថោ ហិ អយំ អា-ការោ. យថា ‘‘ទ្វិធា ឆិទ្ទកំ វិច្ឆិទ្ទក’’ន្តិ ឯត្ថ ទ្វិ-សទ្ទស្ស អត្ថេ វិ-សទ្ទោ, ឯវមិធាបីតិ អាហ ‘‘ទ្វេធា បរិណាមបកតិតាយ វិបរិណាមធម្មតោ’’តិ. វិបរិណាមោ ច វិបរីតសភាវាបត្តិ. ទុព្ពលតាយាតិ សរសភិទុរតាយ ពលាភាវតោ. ទុព្ពលម្បិ កិញ្ចិ មុទុកម្មញ្ញាភាវេន ទុប្បធំសិយា. ឥមេ បន សុបធំសិយា ឯវាតិ អាហ ‘‘ផេគ្គុ វិយ សុខភញ្ជនីយតាយ ចា’’តិ. អឃស្ស បាបស្ស ហេតុតា អឃហេតុតា. ខន្ធបដិពទ្ធមេវ ហិ សព្ពំ កិព្ពិសន្តិ. ឥមេ រូបាទយោ សុខហេតុ, ន ទុក្ខហេតូតិ ជនិតវិស្សាសានំ ហននសីលតាយ, ខន្ធេសុ ហិ ‘‘ឯតំ មមា’’តិ គាហវសេន សត្តា ព្យសនំ បាបុណន្តិ, វិស្សាសំ វា ហនន្តីតិ វិស្សាសឃាតិនោ, តព្ភាវតោ.

វិគតភវតាយាតិ អបគតវឌ្ឍិតាយ. វិភវតណ្ហា, វិភវទិដ្ឋិ ច វិភវោ ឧត្តរបទលោបេន, តតោ វិភវតោ, បិតុសទិសស្ស វា សភាវហេតុនោ វិភវតោ វិនាសតោ សម្ភូតតាយ. អាសវានំ អារម្មណាទិនា បច្ចយភាវោ អាសវបទដ្ឋានតា. ពីជាទិកោ អសាធារណោ ហេតុ, ភូតសលិលាទិកោ សាធារណោ បច្ចយោ. ឯស នយោ អជ្ឈត្តេបិ. តេហិ សមេច្ច សម្ភូយ កតោ សង្ខតោ. មច្ចុមារស្ស អធិដ្ឋានភាវេន, កិលេសមារស្ស បច្ចយភាវេន សំវឌ្ឍនតោ អាមិសភូតតា, ខន្ធាបិ ខន្ធានំ អាមិសភូតា បច្ចយភាវេន សំវឌ្ឍនតោ, តទន្តោគធា អភិសង្ខារា. ទេវបុត្តមារស្ស បន ‘‘មមេត’’ន្តិ អធិមានវសេន អាមិសភាវោតិ ខន្ធាទិមារានម្បិ ឥមេសំ យថារហំ អាមិសភូតតា វត្តព្ពា. ធម្មសទ្ទោ ‘‘ជាតិធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៧៣; បដិ. ម. ១.៣៣) វិយ បកតិអត្ថោ, ‘‘ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧១៨ អាទយោ) វិយ ហេតុអត្ថោ ចាតិ អាហ ‘‘ជាតិជរាព្យាធិមរណបកតិតាយ, សោកបរិទេវឧបាយាសហេតុតាយា’’តិ. សំកិលេសត្តយគ្គហណេន តទេកដ្ឋានំ ទសន្នំ កិលេសវត្ថូនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តទារម្មណាបិ ហិ ធម្មា តទនតិវត្តនតោ សំកិលេសិកា ឯវ. តថា ខុទ្ទា, តណ្ហា, ជដាទីសុ សរីរស្ស, សំកិលេសស្ស ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

ចត្តារីសាបិ សម្មសនានិ តីសុ អនុបស្សនាសុ អន្តោគធានេវាតិ តទន្តោគធភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិច្ចានុបស្សនានិ សរូបតោ, បរិយាយតោ ច អនិច្ចភាវវិភាវនតោ. ឯស នយោ ឥតរេសុបិ. ‘‘អសារកតោ’’តិ ឥទំ និច្ចសារាភាវវិភាវនំ.

ឯត្តាវតា កលាបតោ ធម្មេ សង្គហេត្វា នយតោ សម្មសនមត្តំ ទស្សិតំ, ន តាវ អនុបទធម្មវិបស្សនា វិហិតាតិ ‘‘សម្មសនារម្ភវិធាន’’ន្តិ. វុត្តំ.

ឥន្ទ្រិយតិក្ខការណនវកកថាវណ្ណនា

៦៩៩. ឯកច្ចស្ស តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស មហាបញ្ញស្ស នយវិបស្សនាវសេនេវ ឧទយព្ពយញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥតរស្ស នុប្បជ្ជតិ. តំ សន្ធាយ ‘‘យស្ស បន…បេ… ន សម្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ឧទយព្ពយញាណុប្បត្តិ ហិ ឥធ នយវិបស្សនាយ សម្បជ្ជនន្តិ អធិប្បេតំ. តេន ‘‘នវហាការេហិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ ភវន្តិ…បេ… អន្តរា ច អព្ពោសានេនា’’តិ ឯវំ វុត្តានំ នវន្នំ អាការានំ វសេន ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ កត្វា សប្បាយានិ សេវមានេន សម្មសិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

តេនាតិ យោគិនា. នវហាការេហីតិ វក្ខមានេហិ នវហិ អាការេហិ. ឥន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ. តិក្ខានីតិ តិខិណានិ វិសទានិ សូរានិ. ឧប្បន្នុប្បន្នានន្តិ ខណេ ខណេ ឧប្បន្នានំ ឧប្បន្នានំ. សង្ខារានន្តិ វិបស្សិយមានានំ រូបារូបធម្មានំ. ខយមេវាតិ បឋមំ ឧប្បាទំ ទិស្វា តំ មុញ្ចិត្វា ខយមេវ ភង្គមេវ បស្សតិ. តស្ស តថាខយទស្សនបសុតស្ស វិបស្សនាបញ្ញា តិក្ខា សូរា វហតិ, ឥតរានិ ច ឥន្ទ្រិយានិ. តត្ថាតិ ខយទស្សនេ. សក្កច្ចកិរិយាយាតិ អាទរការិតាយ, យថា ខយទស្សនបរមេនេវ វិបស្សនាញាណំ បវត្តតិ, ឯវំ តំ អាទរជាតោ សម្បាទេតិ. សាតច្ចកិរិយាយាតិ អវិច្ឆេទកិរិយាយ, យថា វិបស្សនាញាណំ ខយទស្សនវសេន និរន្តរមេវ បវត្តតិ, ឯវំ យុត្តប្បយុត្តោ នំ សម្បាទេតិ. សប្បាយកិរិយាយាតិ អនុរូបកិរិយាយ អាវាសាទិសត្តវិធសប្បាយាសេវនកិរិយាយ. និមិត្តគ្គាហេនាតិ យថា មនសិករោន្តស្ស វិបស្សនាសមាធិ ឧប្បន្នោ, តស្ស អាការស្ស សល្លក្ខណវសេន សមថនិមិត្តគ្គហណេន សម្បាទេតីតិ សម្ពន្ធោ. អនុបវត្តនតាយាតិ អនុរូបតោ បវត្តនេន ភាវនាចិត្តស្ស លីនភាវេ បីតិវីរិយធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គានំ ឧទ្ធតភាវេ បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គានំ ព្រូហនេនាតិ អត្ថោ. កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតន្តិ អត្តនោ កាយេ អសុចិភាវេន ពាហិរកអវិញ្ញាណកកុណបេ វិយ ជីវិតេ អហិតាវហបច្ចត្ថិកេ វិយ និរបេក្ខចិត្តំ ឧបដ្ឋបេតិ. តត្ថ ច អភិភុយ្យ នេក្ខម្មេនាតិ តស្មិំ កាយចិត្តេ អនបេក្ខភាវេន ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខភាវាបាទនេន ឧប្បន្នំ ឧប្បន្នំ ទុក្ខំ វីរិយេន អភិភវិត្វា ភាវនំ សម្បាទេតិ. អន្តរាតិ យថាធិប្បេតាយ ភាវនាសិទ្ធិយា អន្តរាវ. អព្ពោសានេនាតិ អសង្កោចនេន.

ឯវំ វុត្តានន្តិ ឯវំ ‘‘នវហាការេហិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ ភវន្តី’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយំ វុត្តានំ. ឯត្ថ ច យថា នាម សុខុមានំ មុត្តាបវាឡាទីនំ វិជ្ឈនេ សុខុមតរេន វេធនេន ភវិតព្ពំ, ឯវមេវ សណ្ហសុខុមានំ រូបារូបធម្មានំ, បច្ចយស្ស ច បរិគ្គណ្ហនេ តិក្ខេន ញាណេន ភវិតព្ពំ. តេសំ បន ខយវយទស្សនេ តិក្ខតរេន ភវិតព្ពំ. តិក្ខតរតា ចស្ស និសានសិលាយំ សណ្ហមដ្ឋតាយ ករណេន វិយ ផរសុធារាយ និសិតភាវាបាទនេន ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខភាវាបាទនេន សាធេតព្ពា. តញ្ច យេហិ នវហិ អាការេហិ ហោតិ, តេសុ ខណិកានំ សង្ខារានំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនាការទស្សនំ បឋមំ វុត្តំ ‘‘ឧប្បន្នុប្បន្នានំ សង្ខារានំ ខយមេវ បស្សតី’’តិ. អសតិ ញាណស្ស តិក្ខតរភាវេ តទភាវតោ សេសិន្ទ្រិយតិក្ខតា តស្ស សម្ភារភាវតោ វុត្តា, អវិនាភាវតោ វា. សក្កច្ចកិរិយាទិគ្គហណំ បន តស្ស ឧបាយទស្សនំ. អសប្បាយានិ ភោជនាទីនិ អនុបយុជ្ជនាទិវសេន វជ្ជេត្វា សប្បាយានិ មត្តសោ សេវមានេន. រូបារូបធម្មានំ អច្ចន្តវិធុរតាយ ឯកជ្ឈំ អសម្មសិតព្ពត្តា, តថា សម្មសនស្ស ច ឥធ អនធិប្បេតត្តា ‘‘កាលេន រូបំ សម្មសិតព្ពំ, កាលេន អរូប’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថាបិ ច រូបស្ស ឱឡារិកតាយ សុវិញ្ញេយ្យត្តា បឋមំ សម្មសិតព្ពតា វុត្តា. និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពាតិ បឋមំ តាវ អាគមានុសារតោ អនុមានវសេន ទដ្ឋព្ពា. តតោ បរំ អនុក្កមេន ពលប្បត្តេ ភាវនាញាណេ បច្ចក្ខតោបិ ទិស្សតីតិ.

រូបនិព្ពត្តិបស្សនាការកថាវណ្ណនា

៧០០. សព្ពេសន្តិ កាមាវចរាទិអណ្ឌជាទិភេទភិន្នានំ សព្ពេសំ សត្តានំ. បឋមំ កម្មតោ និព្ពត្តតិ តំមូលកត្តា ឧតុជាទិរូបានំ. បរតោ បវត្តនកកាយទសកាទិវសេន លព្ភមានំ បពន្ធត្តយំ, សន្តតិសីសំ វា សន្ធាយ ‘‘តិសន្តតិវសេនា’’តិ វុត្តំ.

ទន្ធំ មន្ទំ ចិរេន និរោធោ ឯតស្សាតិ ទន្ធនិរោធំ សត្តរសចិត្តក្ខណាយុកត្តា. តេនាហ ‘‘គរុបរិវត្តី’’តិ. តេនាតិ តស្មា, យស្មា ‘‘តតោ សីឃតរំ ខោ, ភិក្ខវេ, អាយុសង្ខារា ខីយន្តី’’តិ (សំ. និ. ២.២២៨) វចនតោ រូបធម្មាបិ ឥត្តរកាលា ឯវ, អរូបធម្មា បន តេហិ សាតិសយំ ឥត្តរកាលា, តស្មា អាហ ភគវាតិ អត្ថោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វិចារិតមេវ. តេហិ សទិសាតិ ចិត្តស្ស ឧប្បាទភង្គក្ខណេហិ សទិសា. សព្ពេសម្បិ ហិ សង្ខារានំ ឧប្បាទភង្គក្ខណេសុ វិសទិសតា នត្ថិ, សមានកាលាវ តេ. ឋានប្បត្តន្តិ ឋិតិក្ខណប្បត្តំ. តេនាតិ ទុតិយភវង្គចិត្តេន. វត្ថុរូបំ ឯកស្ស ចិត្តស្ស និស្សយោ ហុត្វា អញ្ញស្ស ន ហោតិ ឋបេត្វា មរណាសន្នំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តេន សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ.

ឯវំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវ ចុតិចិត្តស្ស ឧប្បត្តិ, តំ ទស្សេត្វា ឥទានិ និរោធំ ទស្សេតុំ ‘‘បដិសន្ធិចិត្តស្សា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឋានក្ខណេតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ. យាវ បវត្តិ នាម អត្ថីតិ យាវ សំសារប្បវត្តិ នាម អត្ថិ, យាវ វា ចិត្តស្ស បវត្តិ នាម អត្ថិ. អសញ្ញូបបត្តិយញ្ហិ នត្ថិ ចិត្តប្បវត្តីតិ. រូបូបបត្តិយំ សំសេទជា ឱបបាតិកសទិសាតិ ឱបបាតិកានំយេវ គហណំ. ឱបបាតិកានម្បីតិ បិ-សទ្ទេន វា សំសេទជេ សម្បិណ្ឌេតិ. សត្តសន្តតិវសេនាតិ ចក្ខុទសកាទីនំ សត្តន្នំ សន្តតិសីសានំ វសេន.

៧០១. តត្ថាតិ កម្មតោ រូបបវត្តិយំ. នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភូតំយេវ ឥធ កម្មន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘កម្មំ នាម កុសលាកុសលចេតនា’’តិ. ជីវិតនវកំ ចក្ខុទសកាទិអន្តោគធមេវ កត្វា ‘‘សមសត្តតិរូប’’ន្តិ វុត្តំ. តំ វា ចក្ខុទសកាទិ វិយ សុខបរិគ្គហំ ន ហោតីតិ. តទេវាតិ យថាវុត្តំ វិបាកក្ខន្ធកដត្តារូបមាហ. កម្មញ្ហិ កម្មជស្ស ជនកំ, បរិបាចកម្បិ ហោតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស, កម្មជគ្គិនោ ច វសេន អនុរក្ខណសព្ភាវតោ, អាហារាទិបដិលាភហេតុតាយ ឧបត្ថម្ភកនិមិត្តតោ ច. តេនាហ ‘‘ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោបិ ហោតី’’តិ. ឧបត្ថម្ភកបច្ចយតា ចស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយវសេនេវ វេទិតព្ពា. កម្មំ បច្ចយោ ឯតស្សាតិ កម្មបច្ចយំ, តទេវ ចិត្តំ, តំ សមុដ្ឋានំ ឯតស្សាតិ កម្មបច្ចយចិត្តសមុដ្ឋានំ. វិបាកចេតសិកានម្បិ កម្មបច្ចយចិត្តសមុដ្ឋានតា វត្តព្ពា, ន វា វត្តព្ពា កម្មសមុដ្ឋានកម្មបច្ចយគ្គហណេន គហិតត្តា. ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ អាហារានុគតេ សរីរេតិ គហេតព្ពំ.

តត្រាបីតិ កម្មសមុដ្ឋានាហារសមុដ្ឋានេបិ ឱជដ្ឋមកេ. ចតស្សោ វា បញ្ច វា បវត្តិយោ ឃដេតីតិ សទិសសន្តតិវសេន ចតស្សោ វា បញ្ច វា រូបកលាបប្បវត្តិយោ សន្តានេតិ. ពាហិរបច្ចយវិសេសេន បន វិសទិសា ពហូបិ បវត្តិយោ ឃដេតីតិ វទន្តិ. យថា កម្មបច្ចយាហារសមុដ្ឋានេ បវេណិឃដនា, ឯវំ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានេបីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច យថា តត្ថ តត្ថ កោដ្ឋាសេ បរម្បរប្បវត្តិំ ទស្សេន្តេន អកម្មជា ទុតិយាទិបវត្តិយោ អសម្ភេទេន ទស្សិតា, ឯវំ កម្មជាហារសមុដ្ឋានឧតុវសេន, កម្មជឧតុសមុដ្ឋានាហារវសេន, កម្មបច្ចយចិត្តជាហារឧតុសមុដ្ឋានឧតុអាហារវសេន ច សម្ភេទវសេនាបិ រូបប្បវត្តិ ទស្សេតព្ពាតិ វទន្តិ. តត្ថ កម្មជតោ បវត្តអាហារា វិសេសបច្ចយលាភេ សតិ យថាវុត្តបរិមាណាហិ បវត្តីហិ ឧទ្ធម្បិ បវត្តិយោ ន ឃដេន្តីតិ ន សក្កា វត្តុំ. តថា ហិ ‘‘ទស ទ្វាទស វារេ បវត្តិំ ឃដេតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧០៣), ‘‘ឯវំ ទីឃម្បិ អទ្ធានំ អនុបាទិន្នបក្ខេ ឋត្វាបិ ឧតុសមុដ្ឋានំ បវត្តតិ ឯវា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៧០៤) ច វក្ខតិ.

៧០២. ជនកាជនកា មតាតិ បុរិមកា តិកោដ្ឋាសសង្គហិតា ជនកា, បច្ឆិមកោដ្ឋាសិកា ‘‘សោឡសា’’តិ វុត្តា អជនកាតិ មតា ញាតា. កុសលកិរិយតោតិ កុសលតោ ច កិរិយតោ ច. ឥរិយាយ កាយិកកិរិយាយ បវត្តិដ្ឋានតាយ បថភាវតោ ឥរិយាបថោ, គមនាទិ, អត្ថតោ តទវត្ថា រូបប្បវត្តិ. កាមញ្ចេត្ថ រូបវិនិមុត្តោ ឥរិយាបថោ, វិញ្ញត្តិ ច នត្ថិ, តថាបិ ន សព្ពំ រូបសមុដ្ឋាបកចិត្តំ ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកំ, វិញ្ញត្តិវិការុប្បាទកញ្ច ហោតិ. យំ បន ចិត្តំ វិញ្ញត្តិជនកំ, តំ ឯកំសតោ ឥតរស្ស ជនកំ អវិនាភាវតោ, តថា ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកំ រូបស្ស. ឯតស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘រូបំ, ឥរិយាបថំ, វិញ្ញត្តិញ្ចា’’តិ សមុច្ចយោ កតោ. វិបាកវជ្ជានីតិ ឯត្ថ វិបាកាភិញ្ញាទ្វយវជ្ជានីតិ វត្តព្ពំ តទញ្ញេសំយេវ សេសគ្គហណេន គហេតព្ពត្តា. ន វា វត្តព្ពំ សេសគ្គហណេនេវ អភិញ្ញាចិត្តានម្បិ និវត្តេតព្ពតោ. ន វិញ្ញត្តិំ ជនយន្តិ មហគ្គតកុសលាទីនំ សន្តភាវេន អវិប្ផារិកភាវតោ. វិប្ផារិកមេវ ហិ កាមាវចរកុសលាទិវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឥរិយាបថូបត្ថម្ភកានិ បន ហោន្តិ សតិបិ សន្តភាវេ ឈានវេគេន សឧស្សាហត្តា, យតោ តេសំ ជវនកិច្ចតា. បញ្ច ភវង្គចិត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. រូបមេវ ជនយន្តិ, ន ឥរិយាបថំ និរុស្សាហសន្តភាវេន បរិទុព្ពលភាវតោ. កិរិយាមយចិត្តេហិ អវិមិស្សភវង្គប្បវត្តិកាលេ ខន្ធាទិសរីរាវយវានំ និច្ចលភាវេនាវដ្ឋានំ. តថា ហិ អព្ពោកិណ្ណេ ភវង្គេ បវត្តមានេ អង្គានិ ឱសីទន្តិ បវិដ្ឋានិ វិយ ហោន្តិ. ‘‘ទ្វត្តិំសា’’តិ បន អាទិនា វុត្តេសុ ជាគរណចិត្តេសុ វត្តមានេសុ អង្គានិ ឧបត្ថទ្ធានិ យថាបវត្តឥរិយាបថភាវេនេវ បវត្តន្តីតិ. ទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណានិ សព្ពទុព្ពលតាយ រូបំ ន ជនេន្តិ. បដិសន្ធិចិត្តំ វត្ថុទុព្ពលតាយ. ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តន្តិ ឯត្ថ –

‘‘កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, រូបាវចរេ អរូបាវចរេ បច្ឆិមភវិកានំ, យេ ច រូបាវចរំ អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ ចវន្តានំ តេសំ វចីសង្ខារោ និរុជ្ឈិស្សតិ, នោ ច តេសំ កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ (យម. ២.សង្ខារយមក.៨៨) –

បន វចនតោ អញ្ញេសម្បិ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ រូបសមុដ្ឋាបកចិត្តស្ស គព្ភគតតាទិវិពន្ធាភាវេ កាយសង្ខារាសមុដ្ឋាបនេ ការណំ អត្ថិ, ន ច យុត្តំ ចុតោ ច ចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ចស្ស បវត្តតិ, នាបិ ‘‘ចុតិចិត្តំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ បាឡិ អត្ថិ, ‘‘ខីណាសវាន’’ន្តិ, បន វិសេសនំ អប្បដិសន្ធិកនិរោធេន និរុជ្ឈន្តស្ស តេសំ ចុតិចិត្តស្ស រូបសមុដ្ឋាបនំ បាកដន្តិ កត្វា កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សោឡស ចិត្តានីតិ បរិច្ឆិជ្ជ គហណំ តេសំ រូបជននេ ឯកំសតោ និយមេតព្ពត្តា, អញ្ញានិ បន ពហូនិ អរូបេ ឧប្បន្នានិ អនោកាសគតត្តា រូបំ ន ជនេន្តិយេវ. ន ឋិតិក្ខណេ, ភង្គក្ខណេ វា រូបំ ជនេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឧប្បាទក្ខណេ បន ពលវំ អនន្តរាទិបច្ចយលាភតោ.

យថា បថវីអាទយោ រូបធម្មា ចិត្តហេតុកា ចិត្តសមុដ្ឋានា, ឯវំ វេទនាទយោបីតិ វុត្តំ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ នាម តយោ អរូបិនោ ខន្ធា, សទ្ទនវក’’ន្តិអាទិ. តេនេវាហ – ‘‘កតមេ ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានា? វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តី’’តិ (ធ. ស. ១២០១, ១៥៣៥). តត្ថ កាយវិញ្ញត្តិអាទីនំ ចិត្តសមុដ្ឋានតា បរិយាយតោ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា តេសំ អនិប្ផន្នត្តា. ‘‘ឯវំ វុត្តំ ចតុសមុដ្ឋានរូប’’ន្តិ ឥមិនា អតំសមុដ្ឋានស្សេវ ចិត្តជរូបស្ស ចិត្តបច្ចយតា ទស្សិតា. យថា បន កម្មបច្ចយំ ទស្សិតំ, ឯវំ ចិត្តបច្ចយេ គយ្ហមានេ តំសមុដ្ឋានរូបស្ស, សហជាតវេទនាទីនញ្ច ចិត្តបច្ចយតា សិយា. ចិត្តសមុដ្ឋានចិត្តបច្ចយេ បន អសង្ករតោ ទស្សេតុំ បច្ឆាជាតបច្ចយវសេនេវ ចិត្តបច្ចយំ ឧទ្ធដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ចិត្តសមុដ្ឋានឧតុអាហារេហិ កម្មសមុដ្ឋានឧតុអាហារា ពលវន្តោ ហោន្តីតិ តេសំ វសេន ចតុបញ្ចបវត្តិឃដនំ វុត្តំ, ចិត្តសមុដ្ឋានានំ បន វសេន ទ្វត្តិប្បវត្តិឃដនំ តំបាកតិកចិត្តវសេន, មហគ្គតានុត្តរចិត្តវសេន បន ពហុតរាបិ បវត្តិយោ ឥច្ឆិតព្ពា. តំនិព្ពត្តានំ ចិត្តជរូបានំ ឧឡារបណីតភាវតោ.

៧០៣. ‘‘ឧបាទិន្នំ កម្មជរូបំ បច្ចយំ លភិត្វា’’តិ ឯតេន ពហិទ្ធា អនុបាទិន្នឱជា រូបាហរណកិច្ចំ ន ករោតីតិ ទស្សេតិ. បច្ចយលាភោ ចស្ស កម្មជភូតសន្និស្សយតាវសេនាតិ អាហ ‘‘តត្ថ បតិដ្ឋាយា’’តិ. តត្ថ កម្មបច្ចយចិត្តសមុដ្ឋានាទិរូបស្សបិ កម្មមូលកត្តា សិយា កម្មជបរិយាយោតិ តំនិវត្តនត្ថំ ‘‘ឧបាទិន្ន’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. អាហារបច្ចយស្ស អាហារោ ន កេវលំ ឧបត្ថម្ភកោវ, អថ ខោ ជនកោបីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុសមុដ្ឋានរូប’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ទស ទ្វាទស វារេ’’តិ វត្វា កថំ ឥមស្សេវ ទស ទ្វាទស វារេ បវត្តិឃដនាតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯកទិវសំ បរិភុត្តាហារោ’’តិអាទិ. ទារកស្ស សរីរំ ផរិត្វាតិ នាភិមូលានុគតាហិ រសហរណីហិ ផរិត្វា, អញ្ញថា ជលាពុអន្តរិកេ កាយេ មក្ខនាវសេន ន សម្មាវិនិយោគោ អាហារស្ស សម្ភវតីតិ.

ឧបាទិន្នកោ អនុបាទិន្នកោតិ ទុវិធេ អាហារេ បុព្ពេ អនុបាទិន្នកោ អាហារបច្ចយអាហារោ ទស្សិតោតិ ឥតរំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មជាហារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ កម្មបច្ចយាហារសមុដ្ឋានេ វុត្តនយមេវ. តេនាហ ‘‘ចតស្សោ វា បញ្ច វា បវត្តិយោ ឃដេតី’’តិ. អាហារបច្ចយឧតុនោបិ ឧតុបច្ចយាហារស្ស វិយ ទស ទ្វាទស វារេ បវត្តិឃដនា វេទិតព្ពា. វុត្តនយត្តា ន ឧទ្ធតន្តិ វទន្តិ. សេសានន្តិ កម្មចិត្តឧតុសមុដ្ឋានានំ តិសន្តតិរូបានំ. កពឡីការាហារោ ហិ អញ្ញាហារសមុដ្ឋិតស្ស, តិសន្តតិរូបានញ្ច ឧបត្ថម្ភកវសេន អត្តនា ឧប្បាទិតស្ស ជនកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ អាហារបច្ចយោ ហោន្តោយេវ អត្ថិអវិគតវសេនាបិ បច្ចយោ ហោតិ, និស្សយភាវោ បន បដ្ឋាននយេន នត្ថិ. អាហារបច្ចយា បវត្តមានានិ រូបានិ អាហារនិស្សយានិ នាម ហោន្តីតិ សុត្តន្តនយេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បរតោ ឧតុនោ និស្សយជោតនាយបិ ឯសេវ នយោ.

៧០៤. កម្មសមុដ្ឋានាទិវសេន ចតុព្ពិធាយបិ តេជោធាតុយា រូបុប្បាទនេ សមត្ថភាវតោ ‘‘ឧតុ នាម ចតុសមុដ្ឋានា តេជោធាតូ’’តិ វុត្តំ. ឯស ទុវិធោ ហោតីតិ ឯស ឧតុ តេជោធាតុភាវាវិសេសេបិ តិក្ខមន្ទតាវិសេសេន ឧណ្ហោ, សីតោតិ ទុវិធោ ហោតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វិចារិតមេវ. យទិបិ ឧតុ ឧបាទិន្នកេន វិនាបិ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឥន្ទ្រិយពទ្ធេ បន តេន វិនា តស្ស រូបុប្បាទនំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឧបាទិន្នកំ បច្ចយំ លភិត្វា’’តិ. តេនាហ ‘‘ចតុសមុដ្ឋានោ ឧតូ’’តិ. ឧតុសមុដ្ឋានោយេវ ហិ ឧតុ ឧបាទិន្នកេន វិនា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឧតុបច្ចយំ នាម ចតុសមុដ្ឋានិកំ រូបំ. យញ្ហិ ឧតុសមុដ្ឋានំ បន្នរសវិធំ រូបំ, យញ្ច តទញ្ញតិសន្តតិរូបំ, តស្ស សព្ពស្សបិ សភាគោ ឧតុឧបត្ថម្ភកបច្ចយោ ហោតីតិ. យស្មា វិសភាគោ ឧតុ ហិមាទិ វិយ បទុមាទីនំ វិសទិសរូបុប្បត្តិហេតុភូតំ បុរិមរូបំ វិនាសេន្តំ វិយ ហោតិ, តស្មា សភាគំ, វិសភាគញ្ច ឯកជ្ឈំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘ឧតុ ចតុសមុដ្ឋានិករូបានំ បវត្តិយា ច វិនាសស្ស ច បច្ចយោ ហោតី’’តិ.

ទីឃម្បិ អទ្ធានន្តិ ‘‘ទស ទ្វាទស វារេ’’តិ អញ្ញស្ស វុត្តបរិច្ឆេទតោ ទីឃម្បិ កាលំ. ឧតុ ហិ សភាគសន្តតិវសេន លទ្ធបច្ចយំ ចិរតរម្បិ កាលំ សទិសាការំ រូបប្បវត្តិំ សន្តានេតិ ឧបាទិន្នកសន្និស្សយេន វិនា, បគេវ ឥតរថា. តេនាហ ‘‘អនុបាទិន្នបក្ខេ ឋត្វាបី’’តិ, មំសវិនិមុត្តកេសលោមនខចម្មខិលតិលកាទិវសេន ជីវមានសរីរេ អញ្ញត្ថ មតកឡេវរាទិវសេនាតិ អធិប្បាយោ. រូបស្ស និព្ពត្តិយា ទិដ្ឋាយ តស្ស ភង្គោបិ ទិដ្ឋោយេវ ហោតិ ឥត្តរកាលត្តា ធម្មប្បវត្តិយាតិ អាហ ‘‘និព្ពត្តិំ បស្សន្តោ កាលេន រូបំ សម្មសតិ នាមា’’តិ. ន ហិ និព្ពត្តិមត្តទស្សនំ សម្មសនំ នាម ហោតិ, ឧទយព្ពយទស្សនញ្ច អធិកតន្តិ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ និព្ពត្តិគ្គហណេសុ.

អរូបនិព្ពត្តិបស្សនាការកថាវណ្ណនា

៧០៥. លោកិយចិត្តុប្បាទវសេនេវាតិ អវធារណំ ឥតរស្ស អវិសយត្តា.

និព្ពត្តតិ តំតំភវវសេន. តទេវ ឯកូនវីសតិប្បភេទំ ចិត្តំ ភវង្គវសេន និព្ពត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. តថា ចុតិវសេន តទារម្មណវសេនាតិ ឯត្ថាបិ. តត្ថាតិ តេសុ ឯកូនវីសតិចិត្តុប្បាទេសុ. អនន្តរចិត្តតោ បដ្ឋាយាតិអាទិនាបិ បវត្តិយេវ វុត្តា.

សោ បន បដិសន្ធិចិត្តានំយេវ បវត្តិយំ បវត្តនាការោតិ សុទ្ធប្បវត្តិចិត្តានំ ឧប្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘បវត្តេ បនា’’តិអាទិមាហ. អសម្ភិន្នត្តាតិ អវិនដ្ឋត្តា. ‘‘អសម្ភិន្នត្តា ចក្ខុស្សា’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ចក្ខុបសាទស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឋិតិប្បត្តមេវា’’តិ ឥមិនា យថា និរុជ្ឈមានំ រូបំ កស្សចិ បច្ចយោ ន ហោតិ, ឯវំ ឧប្បជ្ជមានម្បីតិ ទស្សេតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុបិ. កាមាវចរកុសលាកុសលកិរិយចិត្តេសុ ឯកំ វា បញ្ច, សត្ត វា ជវនានិ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកំ ចិត្តំ វាតិ វា-សទ្ទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. វោដ្ឋព្ពនញ្ហិ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ, តំ បន ទុតិយមោឃវារវសេន វេទិតព្ពំ. បញ្ច ជវនានិ សុត្តមុច្ឆិតាទិកាលេ, សត្ត បាកតិកកាលេ វេទិតព្ពានិ. ជវនារម្មណានុរូបន្តិ ‘‘តិហេតុកំ ចេ ជវនំ, តិហេតុកំ, ទ្វិហេតុកំ វា’’តិអាទិនា, ‘‘ឥដ្ឋំ ចេ អារម្មណំ, សោមនស្សសហគត’’ន្តិអាទិនា ច ជវនស្ស, អារម្មណស្ស ច អនុរូបំ. សេសទ្វារេសូតិ សោតទ្វារាទិសេសទ្វារេសុ.

អនុក្កមេនាតិ ឧទយព្ពយញាណាធិគមានុក្កមេន បញ្ញាភាវនំ សម្បាទេតិ អរហត្តំ អធិគច្ឆតិ.

រូបសត្តកសម្មសនកថាវណ្ណនា

៧០៦. រូបេសុ មនសិការសត្តកំ រូបសត្តកំ, រូបធម្មេសុ សត្តហាការេហិ មនសិ ការោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ អរូបសត្តកម្បិ វេទិតព្ពំ. ឥមេហិ អាការេហីតិ ឥមេហិ អាទាននិក្ខេបនមនសិការាទិប្បការេហិ, ឥមេហិ វា យថាវុត្តកោដ្ឋាសេហិ. អារោបេត្វាតិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា.

អាទាននិក្ខេបនតោតិ ភវស្ស គហណវិស្សជ្ជនតោ, ជាតិតោ, មរណតោ ចាតិ អត្ថោ. វយោវុឌ្ឍត្ថគាមិតោតិ វយសា វុឌ្ឍស្ស អត្ថគាមិភាវតោ, អត្ថង្គមតោ ឥច្ចេវ អត្ថោ. អាហារតោតិ អាហារហេតុ, រូបស្ស បច្ចយភូតអាហារតោតិ អត្ថោ. អយលោហាទិភូមិបាសាណាទិភេទំ វិវិធវណ្ណសណ្ឋានំ កម្មានបេក្ខំ សភាវសិទ្ធំ រូបំ ធម្មតារូបំ. សត្តាតិ សត្តធា សត្តហាការេហិ. វិបស្សតីតិ តំ តំ កោដ្ឋាសំ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា វិបស្សតិ សម្មសតិ.

‘‘ភារាទានំ ទុខំ លោកេ’’តិ វចនតោ ខន្ធភារស្ស អាទិតោ គហណន្តិ កត្វា ‘‘អាទានន្តិ បដិសន្ធី’’តិ អាហ. ‘‘សព្ពេវ និក្ខិបិស្សន្តិ, ភូតា លោកេ សមុស្សយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.២២០; សំ. និ. ១.១៨៦) បន វចនតោ ខន្ធភារនិក្ខេបោតិ កត្វា ‘‘និក្ខេបនន្តិ ចុតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសត’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៧; សំ. និ. ១.១៤៥-១៤៦; អ. និ. ៧.៧៤) វចនតោ តតោ ឩនាធិកភាវោ អប្បមាណន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯកំ វស្សសតំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា’’តិ. ឯត្ថន្តរេ សព្ពេ សង្ខារាតិ ឯតស្មិំ អាទាននិក្ខេបន្តរេ បវត្តា សព្ពេ ភូតុបាទាយរូបប្បភេទា សង្ខារា. រូបធម្មេសុ ហិ ឥទំ សម្មសនវិធានន្តិ. ‘‘អនិច្ចា’’តិ គហិតមត្តំ យុត្តិតោ ហទយេ បតិដ្ឋាបនត្ថំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧប្បាទវយវត្តិតោតិ ឧប្បជ្ជនវសេន, និរុជ្ឈនវសេន ច បវត្តនតោ, អហុត្វា សម្ភវតោ ហុត្វា វយូបគមនតោតិ អត្ថោ. វិបរិណាមតោតិ សន្តានស្ស បុរិមុត្តរវិសទិសភាវតោតិ វទន្តិ. តំ វស្សសតបរិច្ឆិន្នេ រូបេ ឥទំ សម្មសនន្តិ អធិប្បាយេនេវ វុត្តំ សិយា, ជរាមរណេន វិបរិណាមេតព្ពតោតិ អត្ថោ. អសតិបិ ធម្មភេទេ អវត្ថាភេទោ ឥច្ឆិតព្ពោ. ន ហិ ឧប្បាទាវត្ថា ឯវ ភង្គាវត្ថាតិ យុត្តា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ជរាយ ចេវ មរណេន ចាតិ ទ្វេធា បរិណាមបកតិតាយា’’តិ. សភាវវិគមោ ឯវ វា ឯត្ថ វិបរិណាមោ. ខណិកតា តាវកាលិកតា. និច្ចសភាវាភាវោ ឯវ និច្ចបដិក្ខេបោ. អនិច្ចធម្មា ហិ តេនេវ អត្តនោ សភាវេន ជានន្តានំ និច្ចតំ បដិក្ខិបន្តិ នាម. យតោ ន និច្ចន្តិ អនិច្ចំ, ឧប្បាទក្ខណេ យទវត្ថា សង្ខារា, ន តទវត្ថា ឋិតិក្ខណេតិ អវត្ថន្តរប្បត្តិយា ញាយតិ តេសំ កិលមនាការោតិ អាហ ‘‘ឋិតិយំ ជរាយ កិលមន្តី’’តិ, ស្វាយមត្ថោ បាកដជរាយ វេទិតព្ពោ. យេ បន សង្ខារានំ ឋិតិំ ន សម្បដិច្ឆន្តិ, តត្ថ វត្តព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ធម្មានំ សភាវោ នាម ទុរតិក្កមោ ជរានន្តរំ ភង្គោតិ អាហ ‘‘ជរំ បត្វា អវស្សំ ភិជ្ជន្តី’’តិ. តស្មាតិ យស្មា ឧប្បាទជរាភង្គវសេន សង្ខារានំ និរន្តរពាធតា, តតោ ច នេសំ ទុស្សហតាយ ទុក្ខមតា, តិស្សន្នំ ទុក្ខតានំ, សំសារទុក្ខស្ស ច អធិដ្ឋានតាយ ទុក្ខវត្ថុតា, តស្មា. អភិណ្ហ…បេ… ទុក្ខាតិ យោជនា.

‘‘សុខបដិក្ខេបតោ’’តិ ឥទំ វុត្តនយមេវ. ឋិតិំ មា បាបុណន្តុ, ឧប្បជ្ជមានាការេនេវ បវត្តន្តូតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឧប្បន្នា’’តិ ឥមិនា ឧប្បាទក្ខណសមង្គិតា វុត្តា. ឋានប្បត្តា មា ជីរន្តូតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ អត្ថតោ ឋិតិ ឯវ ជរាតិ? សច្ចមេតំ, ជរាវសេន បន យោ កិលមថោ, សោ ឥធ ជរាគ្គហណេន គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. មា ភិជ្ជន្តូតិ និច្ចតំ អាសីសតិ. កស្សចិ ធម្មិស្សរស្សាបិ ភគវតោ វសវត្តិភាវោ នត្ថិ. ន ហិ លក្ខណញ្ញថត្តំ កេនចិ កាតុំ សក្កា. ភាវញ្ញថត្តមេវ ហិ ឥទ្ធិវិសយោ. សុញ្ញា សង្ខារា តេន តីសុ ឋានេសុ វសវត្តនាការេន. តស្មាតិ វុត្តការណបរាមសនំ. សុញ្ញតោតិ និវាសីការកវេទកអធិដ្ឋាយកវិរហេន តតោ សុញ្ញតោ, ន និស្សភាវតោតិ ឯកច្ចបរិកប្បិតសភាវសុញ្ញតោ. អស្សាមិកតោតិ សាមិភូតស្ស កស្សចិ អភាវតោ. ឯតេន អនត្តនិយតំ ទស្សេតិ. អវសវត្តិតោតិ យថាវុត្តវសវត្តិភាវាភាវតោ. អត្តបដិក្ខេបតោតិ បរបរិកប្បិតស្ស អត្តនោ បដិក្ខិបនតោ. ‘‘សុញ្ញតោ’’តិអាទិនា ហិ ធម្មានំ ពាហិរកបរិកប្បិតអត្តវិរហោ វុត្តោ, ឥមិនា បន អតំសភាវតោ អត្តា ន ហោតីតិ.

៧០៧. ឯត្ថ ច ‘‘ឧប្បាទវយវត្តិតោ’’តិអាទិនា ចតូហិ ការណេហិ អនិច្ចា, ‘‘អភិណ្ហសម្បដិបីឡនតោ’’តិអាទិនា ចតូហិ ការណេហិ ទុក្ខា, ‘‘សុញ្ញតោ’’តិអាទិនា ចតូហិ ការណេហិ អនត្តាតិ រូបធម្មេ និរុឡ្ហំ លក្ខណត្តយំ បុព្ពេ អត្តនា អសល្លក្ខិតំ សល្លក្ខេត្វា សម្មសន្តោ តំ តត្ថ អារោបេតីតិ វុច្ចតិ. តថា បនានេន អាទាននិក្ខេបនវសេន សម្មសិតត្តា អាហ ‘‘រូបេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា’’តិ.

តត្ថ ច យស្មា អនិច្ចលក្ខណគ្គហណបុព្ពកំ ទុក្ខលក្ខណគ្គហណំ, ទុក្ខលក្ខណគ្គហណបុព្ពកំ វា អនត្តលក្ខណគ្គហណំ. អនិច្ចលក្ខណញ្ចេត្ថ រូបភេទេន ទស្សិយមានំ យថោឡារិកតោ ទីបេតព្ពន្តិ តំ វស្សសតបរិច្ឆេទេន បឋមំ ទស្សេន្តេន វស្សសតំ ឋិតស្ស ‘‘ទស វា វីសតិ វា’’តិអាទិនា វិភជិត្វា អនុក្កមេន យាវឧទ្ធរណាទិកោដ្ឋាសវសេន រូបស្ស ភង្គំ ទិស្វា តតោ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ តិលក្ខណារោបនំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ សម្មសនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តមេវ វស្សសត’’ន្តិអាទិនា វយវសេន រូបស្ស សម្មសនវិធិ អារទ្ធោ. តត្ថ យស្មា ឱឡារិកវសេនេវាយំ អាទិតោ រូបភេទោ គយ្ហតិ, តស្មា ន វស្សសតំ សមកោដ្ឋាសវសេន វិភត្តំ, មជ្ឈិមាវត្ថាយ វា តថារូបត្តា មជ្ឈិមវយេ ឯកំ វស្សំ វឌ្ឍិតំ.

៧០៨. មន្ទតាពាហុល្លេន បវត្តំ វស្សានំ ទសកំ មន្ទទសកំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

តទាតិ បឋមេ វស្សទសកេ. សោតិ បុគ្គលោ. ចបលោតិ អនវដ្ឋិតកិរិយតាយ តរលោ. តេន មោមូហភាវតោ វិសេសេតិ. ន ហេស នវមទសកេ វិយ មោមូហភាវេន មន្ទោ, អថ ខោ ចបលតាយាតិ. តេនាហ ‘‘កុមារកោ’’តិ. តតិយេ ទសកេ មំសបារិបូរិយា យថារហំ ឆវិវណ្ណោ វិប្បសីទតីតិ អាហ ‘‘វណ្ណាយតនំ វេបុល្លំ បាបុណាតី’’តិ. ចតុត្ថេ ទសកេ អដ្ឋីនំ, ន្ហារូនញ្ច ថិរភាវប្បត្តិយា ពលញ្ច ថាមោ ច វេបុល្លំ បាបុណាតិ. បញ្ចមេ ទសកេ យោព្ពនមទស្ស ទូរីភាវេន យេភុយ្យេន កិលេសតនុតាយ បញ្ញា យថារហំ សុវិសទា ហោតិ. ខិឌ្ឌាយ រតិ ខិឌ្ឌារតិ. កបល្លិកាទិនិស្សយវិសេសេន បទីបស្ស សុទ្ធតាទិ វិយ និស្សយវិសេសេន បញ្ចមឆដ្ឋទសកេសុ បញ្ញាយ ពុទ្ធិហានិយោ វេទិតព្ពា. បុរតោ បព្ភារោ ហោតិ កដិសន្ធិគីវាសន្ធីនំ វសេន រស្សស្សាបិ, បគេវ ទីឃស្ស. បព្ភារោតិ ច គរុភាវេន បលម្ពកោ. មោមូហោ ហោតិ សតិបញ្ញាវិប្បវាសតោ. សយនពហុលោវ ហោតិ ឋានាទិវសេន សរីរភារំ វហិតុំ អសក្កោន្តោ.

៧០៩. តិណ្ណំ តិណ្ណំ វស្សានន្តិ យេភុយ្យតាយ វុត្តំ. ចតុវស្សិកោបិ ហិ ឯកោ កោដ្ឋាសោ ហោតីតិ. ទ្វិសតំ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកេកអយនវសេនាតិបិ វេទិតព្ពំ.

វស្សានេ បវត្តរូបន្តិ សម្ពន្ធោ.

តំ បន វស្សានំ ទ្វិធា សមត្តំ, ន បុព្ពេ វិយ ចតុមាសន្តិ អាហ ‘‘ទ្វេមាស’’ន្តិ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. សោ បន វស្សានោ ឧតុ សាវណបោដ្ឋបាទមាសា, អស្សយុជកត្តិកមាសា សរទោ, មិគសិរផុស្សមាសា ហេមន្តោ, មាឃផគ្គុនមាសា សិសិរោ, ចិត្តវេសាខមាសា វសន្តោ, ជេដ្ឋាសឡ្ហមាសា គិម្ហោ ឧតូតិ វេទិតព្ពោ. ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វាតិ ទសទសនាដិកាវសេន ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា.

៧១០. អភិមុខំ បុរតោ កមនំ អភិក្កមោ. បដិនិវត្តនវសេន កមនំ បដិក្កមោ. អាមុខំ លោកនំ អាលោកនំ. វិវិធំ ឥតោ ចិតោ ច លោកនំ វិលោកនំ. ហត្ថបាទានំ សង្កុចនំ សមិញ្ជនំ. អាយមនំ បសារណំ.

បាទុទ្ធរណកាលេតិ ទុតិយបាទុទ្ធរណកាលេ. បាទស្សាតិ ឧទ្ធដបាទស្ស. ឱមត្តាតិ សត្តិតោ ហីនប្បមាណា. តេនាហ ‘‘មន្ទា’’តិ. ឥតរាតិ តេជោវាយោធាតុយោ. យថា បាទស្ស ឧទ្ធរណំ សិជ្ឈតិ, តថា បវត្តចិត្តសមុដ្ឋានរូបេសុ ឯកំសតោ តេជោវាយោធាតូនំ អធិមត្តតា ឥច្ឆិតព្ពា សល្លហុកសភាវតាយ តាសំ. តតោ ឯវ ច ឥតរាសំ ឱមត្តតា គរុសភាវត្តា. តំសម្ពន្ធត្តា បន សេសំ តិសមុដ្ឋានរូបំ តគ្គតិកមេវ ហោតិ. កាយវចីវិញ្ញត្តិបវត្តិយំ វាយោបថវីអធិមត្តតា ឥមស្ស អត្ថស្ស និទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរតោ ហរណេ, បច្ឆតោ ហរណេ ច ឧទ្ធរណេ វិយ សល្លហុកសភាវរូបប្បវត្តីតិ តាសំយេវ ទ្វិន្នំ ធាតូនំ អធិមត្តតា ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ ‘‘តថា អតិហរណវីតិហរណេសូ’’តិ. យថា ឧទ្ធរណាទីសុ សល្លហុកសភាវត្តា បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ ធាតូនំ កិច្ចំ អធិកំ ហោតិ, ឥតរាសំ ហីនំ, ឯវំ វោស្សជ្ជនាទីសុ តីសុ គរុសភាវត្តា បុរិមានំ ទ្វិន្នំ កិច្ចំ អធិកំ ហោតិ, ឥតរាសំ ហីនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វោស្សជ្ជនេ’’តិអាទិ.

តទុបាទាយរូបានីតិ តា ធាតុយោ និស្សាយ បវត្តឧបាទារូបានិ. ឯត្ថេវាតិ ឧទ្ធរណេយេវ. តេនាហ ‘‘អតិហរណំ អប្បត្វា’’តិ. ឥតីតិ ឯវំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឧទ្ធរណាទិកោដ្ឋាសេ. បព្ពំបព្ពន្តិអាទិ តេសំ ធម្មានំ កោដ្ឋាសន្តរសង្ករាភាវទស្សនំ. តដតដាយន្តាតិ តដតដាយន្តិ វិយ, តេន នេសំ បវត្តិក្ខណស្ស ឥត្តរតំ ទស្សេតិ.

៧១១. អស្សាតិ សម្មសនស្ស. ទារុតិណុក្កាទីសូតិ ទារុឧក្កាតិណុក្កាទីសុ. ‘‘កិំ អន្ធពាល ឯកឃនំ សតតំ សព្ពទាភាវិំ ឯកន្តិ មញ្ញសី’’តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘កិមេត្ថ មនាប’’ន្តិ. ឥទម្បីតិ យទិទំ តេលវដ្ដិក្ខយេន បទីបស្ស អបញ្ញាយនំ វុត្តំ, ឥទម្បិ. អង្គុលង្គុលន្តរេតិ អង្គុលិយា មិតំ អង្គុលន្តិ អង្គុលប្បមាណេ បទេសេតិ អត្ថោ. តន្តុនោ អវយវលេសភូតំ បរមសុខុមភាវប្បត្តំ អំសុំ សន្ធាយាហ ‘‘អំសុំ បន មុញ្ចិត្វា’’តិ.

តត្ថាតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. តត្ថ កាមំ ឧបមេយ្យេ វិយ ឧបមាយំ បាកដោ កាលភេទោ នត្ថិ, ឯកកោដ្ឋាសគតំ បន កោដ្ឋាសន្តរំ ន បាបុណាតីតិ ឯត្តាវតា ឧបមាភាវោ វេទិតព្ពោ. ឧបមាយម្បិ វា តាវ យាវាតិ កាលស្ស ភេទមត្តា លព្ភតេវាតិ តស្សា គហណេ កាលភេទវសេនាបិ ឧបមា យោជេតព្ពា.

៧១២. បុព្ពេ អាទាននិក្ខេបាទិវសេន ចតុសន្តតិរូបំ សង្ឃរិត្វា ទស្សិតំ, ឥទានិ អាហារសមុដ្ឋានាទិវសេន ភិន្ទិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តទេវ រូបំ វិសង្ខរិត្វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិសង្ខរិត្វា វិភជិត្វា. ‘‘វិសង្ឃរិត្វា’’តិ វា បាឋោ, អយមេវត្ថោ. អាហារមយន្តិ អាហារេន និព្ពត្តំ. ឈត្តន្តិ មិលាតំ. កិលន្តន្តិ ខិន្នំ. ធាតន្តិ តិត្តំ. បីណិតន្តិ មំសូបចយសម្បត្តិយា បីណិតំ. តតោ ឯវ មុទុ. សិនិទ្ធន្តិ សិនិទ្ធច្ឆវិតាយ សណ្ហំ. តតោ ឯវ ផស្សវន្តំ.

៧១៣. ឧណ្ហកាលេ សមុដ្ឋិតំ រូបន្តិ ឧណ្ហសន្តាបេន សន្តត្តំ រូបំ សន្ធាយាហ. សីតឧតុនាតិ សប្បាយេន សីតឧតុនា.

៧១៤. អាយតនទ្វារវសេនាតិ អាយតនសង្ខាតទ្វារវសេន. កម្មទ្វារនិវត្តនត្ថំ អាយតនគ្គហណំ. កាយទ្វារេតិ បសាទកាយទ្វារេ. មនោទ្វារំ នាម សាវជ្ជនំ ភវង្គំ. តស្ស និស្សយភាវតោ ហទយវត្ថុំ សន្ធាយ និស្សិតវោហារេន ‘‘មនោទ្វារេ’’តិ វុត្តំ, យត្ថ មនោទ្វារុប្បត្តិ.

៧១៥. សោមនស្សិតទោមនស្សិតវសេនាតិ សោមនស្សិតទោមនស្សិតបុគ្គលវសេន, សោមនស្សិតទោមនស្សិតកាលវសេន វា.

អយមត្ថោតិ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានោ សង្ខារានំ អតិឥត្តរខណតាសង្ខាតោ អត្ថោ.

ជីវិតន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. សុខទុក្ខាតិ សុខទុក្ខវេទនា. ឧបេក្ខាបិ ហិ សុខទុក្ខាសុ ឯវ អន្តោគធា ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវតោ. អត្តភាវោតិ ជីវិតវេទនាវិញ្ញាណានិ ឋបេត្វា អវសិដ្ឋធម្មា វុត្តា. សញ្ញាតិ កេចិ. កេវលាតិ អត្តនា និច្ចភាវេន វា អវោមិស្សា. ឯកចិត្តសមាយុត្តាតិ ឯកេកេន ចិត្តេន សហិតា. លហុសោ វត្តតេ ខណោតិ វុត្តនយេន ឯកចិត្តក្ខណិកតាយ លហុកោ អតិឥត្តរោ ជីវិតាទីនំ ខណោ វត្តតិ.

ចុល្លាសីតិសហស្សានិ កប្បន្តិ ចតុរាសីតិសហស្សបរិមាណំ កប្បំ, អច្ចន្តសំយោគេ ឯតំ ឧបយោគវចនំ. កប្បន្តិ ច សាមញ្ញវសេន ឯកវចនំ. មរូតិ ទេវា. ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សមោហិតាតិ ឯវំ ចិរជីវិនោបិ តេ ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សហិតា ហុត្វា ន តិដ្ឋន្តិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តេសម្បិ សន្តានេ ជីវិតាទីនិ ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សហ ន តិដ្ឋន្តិ, ឯកេន ចិត្តេន សហ ឧប្បន្នានិ តេនេវ សហ និរុជ្ឈនតោ យាវ ទុតិយា ន តិដ្ឋន្តីតិ.

យេ និរុទ្ធា មរន្តស្សាតិ ចវន្តស្ស សត្តស្ស ចុតិចិត្តេន សទ្ធិំ និរុទ្ធាតិ វត្តព្ពា យេ ខន្ធា. តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធាតិ យេ វា ឥធ បវត្តិយំ តិដ្ឋន្តស្ស ធរន្តស្ស ភង្គប្បត្តិយា និរុទ្ធក្ខន្ធា. សព្ពេបិ សទិសា តេ សព្ពេបិ ឯកសទិសា អត្ថង្គតា អប្បដិសន្ធិកា បុន អាគន្ត្វា បដិសន្ធានាភាវេន វិគតា. យថា ហិ ចុតិក្ខន្ធា ន និព្ពត្តន្តិ, ឯវំ តតោ បុព្ពេបិ ខន្ធា. តស្មា ឯកចិត្តក្ខណិកំ សត្តានំ ជីវិតន្តិ អធិប្បាយោ.

អនន្តរា ច យេ ភគ្គាតិ យេ សង្ខារា អនន្តរមេវ ភគ្គា និរុទ្ធា. យេ ច ភគ្គា អនាគតេតិ យេ ច សង្ខារា អនាគតេ ភគ្គា ភញ្ជនសីលា ភិជ្ជិស្សន្តិ. តទន្តរា និរុទ្ធានន្តិ តេសំ អតីតានាគតានំ អន្តរា វេមជ្ឈេ បច្ចុប្បន្នតំ បត្វា និរុទ្ធានំ ភគ្គានំ. វេសមំ នត្ថិ លក្ខណេតិ តេសំ តិវិធានម្បិ ភង្គលក្ខណនិមិត្តំ វិសមតា វិសទិសតា នត្ថិ.

អនិព្ពត្តេន ន ជាតោតិ អនុប្បន្នេន ចិត្តេន ជាតោ ន ហោតិ, អជាតោ នាម ហោតិ. បច្ចុប្បន្នេន វត្តមានេន ចិត្តេន ជីវតិ ជីវមានោ នាម ហោតិ. ចិត្តភង្គា មតោ លោកោតិ ចុតិចិត្តស្ស វិយ សព្ពស្សបិ តស្ស តស្ស ចិត្តស្ស ភង្គប្បត្តិយា អយំ លោកោ បរមត្ថតោ មតោ នាម ហោតិ និរុទ្ធស្ស អប្បដិសន្ធិកត្តា. ឯវំ សន្តេបិ បញ្ញត្តិ បរមត្ថិយា យាយំ តំ តំ សន្តំ សនិស្សយំ ចិត្តំ ឧបាទាយ ‘‘តិស្សោ ជីវតិ, ផុស្សោ ជីវតី’’តិ ឯវំ វចនប្បវត្តិយា វិសយភូតា សន្តានបញ្ញត្តិ, សា ឯត្ថ បរមត្ថិយា បរមត្ថភូតា. តថា ហិ វទន្តិ ‘‘នាមគោត្តំ ន ជីរតី’’តិ (សំ. និ. ១.៧៦).

អនិធានគតា ភគ្គាតិ យេ ភគ្គា, ន តេ កត្ថចិ និធានំ គតា, អថ ខោ អភាវមេវ គតា. បុញ្ជោ នត្ថិ អនាគតេ យតោ អាគច្ឆេយ្យុំ វត្តមានភាវំ. និព្ពត្តា យេបីតិ យេ បដិលទ្ធត្តភាវា បច្ចុប្បន្នា, តេបិ អារគ្គេ សាសបូបមា តិដ្ឋន្តិ. យថា នាម សូចិយំ ឋិតាយំ សាសបោ ខិត្តោ តស្សា សិខំ ផុដ្ឋមត្តោ វិគច្ឆតិ ន តិដ្ឋតិ, ឯវំ សង្ខារា ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តិ, ន តេសំ អវដ្ឋានំ អត្ថីតិ.

ភង្គោ នេសំ បុរក្ខតោតិ តេសំ និព្ពត្តធម្មានំ ភង្គោ នាម បុរតោ ឯវ កតោ, ឯកំសភាវី ន អបសក្កតីតិ អត្ថោ. បុរាណេហីតិ បុរិមកេហិ អតីតេហិ.

អទស្សនតោតិ អបស្សិតព្ពតោ. អាយន្តីតិ អាគច្ឆន្តិ. ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឥមិនាបិ កុតោចិ រាសិតោ អាគមនាភាវមេវាហ. ភគ្គា គច្ឆន្តុទស្សនន្តិ ភគ្គាបិ កត្ថចិ ឧបគមនាភាវតោ សព្ពេន សព្ពំ អទស្សនំ អភាវមេវ គច្ឆន្តិ. តត្ថ និទស្សនមាហ ‘‘វិជ្ជុប្បាទោ…បេ… វយន្តិ ចា’’តិ.

៧១៦. ‘‘វិវដ្ដកប្បតោ បដ្ឋាយ ឧប្បជ្ជនករូប’’ន្តិ ឥមិនា សយមេវ ឧប្បជ្ជនកធម្មតាយ ‘‘ធម្មតារូប’’ន្តិ អន្វត្ថនាមតំ ទស្សេតិ. អយលោហាទីសុ អយោ នាម កាឡលោហំ. លោហំ នាម ជាតិលោហំ វិជាតិលោហំ កិត្តិមលោហំ បិសាចលោហន្តិ ចតុព្ពិធំ. តត្ថ អយោ រជតំ សុវណ្ណំ តិបុ សីសំ តម្ពលោហំ វេកន្តកលោហន្តិ ឥមានិ សត្ត ជាតិលោហានិ. នាគនាសិកលោហំ វិជាតិលោហំ. កំសលោហំ វដ្ដលោហំ ហារកូដន្តិ តីណិ កិត្តិមលោហានិ. មោរក្ខកាទិ បិសាចលោហំ. តត្ថ តម្ពលោហំ វេកន្តកន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ជាតិលោហេហិ សទ្ធិំ សេសំ សព្ពម្បិ ឥធ ‘‘លោហ’’ន្តិ គហិតន្តិ. តិបូតិ សេតតិបុ. សីសន្តិ កាឡតិបុ. សុវណ្ណំ អាករុប្បន្នរសវិទ្ធាទិភេទំ. មុត្តា សាមុទ្ទិកមុត្តាទិ. មណីតិ វេឡុរិយលោហិតង្គមសារគល្លានិ ឋបេត្វា អវសេសោ សព្ពោ មណិវិសេសោ. វេឡុរិយោ វំសវណ្ណមណិ. សង្ខោ សាមុទ្ទិកសង្ខោ. សិលាតិ កាឡសិលាបណ្ឌុសិលាទិភេទា សព្ពាបិ រតនសម្មតសិលា. បវាឡំ នាម វដ្ដុមំ វិទ្ធមំ. លោហិតង្គំ រត្តមណិ. មសារគល្លំ កពរមណិ. ភូមិអាទយោ បាកដាវ. តទស្សាតិ តំ ធម្មតារូបំ អស្ស យោគិនោ.

តរុណបល្លវវណ្ណន្តិ អម្ពាទីនំ តរុណបល្លវេន សមានវណ្ណំ. សភាគរូបសន្តតិន្តិ វណ្ណាទិនា សមានភាគំ រូបសន្តានំ. អនុប្បពន្ធាបយមានន្តិ ហេតុផលបរម្បរាយ សម្ពន្ធនវសេន បវត្តន្តិ.

សោតិ យោគី. តន្តិ អសោករុក្ខបណ្ណំ. បរិគ្គហេត្វាតិ ញាណេន បរិច្ឆិជ្ជ គហេត្វា. ឥមិនា នយេនាតិ ឥមិនា អសោកបណ្ណេ វុត្តេន នយេន. សព្ពម្បិ អយលោហាទិភេទំ ធម្មតារូបំ. តម្បិ ហិ សីតកាលេ សីតលំ, ឧណ្ហកាលេ សូរិយសន្តាបេន ឧណ្ហតរំ ហោតិ. តត្ថ សីតភាវេន បវត្តំ រូបំ ឧណ្ហំ ឧណ្ហភាវេន បវត្តំ រូបំ សីតំ ន បាបុណាតិ. តត្ថ តត្ថេវ តដតដាយន្តំ ភិជ្ជតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ.

អរូបសត្តកសម្មសនកថាវណ្ណនា

៧១៧. កលាបតោតិ អរូបធម្មកលាបតោ.

យស្មា តត្ថ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា សព្ពចិត្តុប្បាទសាធារណា សុបាកដា, សុវិញ្ញេយ្យា ច, តស្មា តេសំ វសេន ទស្សេន្តោ ‘‘កលាបតោតិ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា’’តិ អាហ. យេ ឥមេ សម្មសនេ ឧប្បន្នា ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា, សព្ពេ តេ វិនដ្ឋាតិ សម្ពន្ធោ.

បវត្តំ ចិត្តន្តិ សត្តសុ ឋានេសុ សម្មសនវសេន បវត្តំ ចិត្តំ. សម្មសន្តោតិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា សម្មសន្តោ. តំ យុត្តតរន្តិ តំ អរិយវំសកថាយំ វុត្តំ យុត្តតរំ អាសន្នភាវេន វិភូតតរំ រូបសត្តកេ សម្មសនំ សហ គហេត្វា សម្មសនស្ស វុត្តត្តា. អបិច រូបសត្តកេ សម្មសនស្ស រូបធម្មេសុ សាតិសយំ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា បវត្តត្តា តព្ពិសយំ អរូបសម្មសនំ សាតិសយំ អនិច្ចាទិលក្ខណប្បដិវេធាយ សម្បវត្តតីតិ តំ យុត្តតរំ, ន បន អបុព្ពកេសាទិសម្មសនំ កត្វា តព្ពិសយំ បវត្តិតំ. តថា សតិ កម្មដ្ឋានំ នវំ នវំ ឯវ សិយា, បុព្ពេ គហិតំ សម្មសនវិសយំ ឆឌ្ឌេត្វា អញ្ញស្ស សម្មសនវិសយស្ស គណ្ហនតោ. សេសានិបីតិ យមកតោ សម្មសនាទីនិបិ. តេនេវាតិ អរិយវំសកថានយេនេវ.

៧១៨. តម្បិ ចិត្តន្តិ អាទាននិក្ខេបតោ សម្មសនវសេន បវត្តចិត្តុប្បាទម្បិ. ចិត្តសីសេន ហិ និទ្ទេសោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. យមកតោ សម្មសតិ នាម នាមរូបធម្មេ អារព្ភ យុគឡវសេន សម្មសនស្ស បវត្តនតោ. អយញ្ហិ បុព្ពេ រូបសត្តកវសេន សម្មសិត្វា ឋិតោបិ ឥទានិ អាទាននិក្ខេបាទិវសេន សម្មសិត្វាវ តំ សម្មសតិ. ខណិកតោ សម្មសនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៧១៩. ឯតម្បីតិ ឯតំ ចតុត្ថសម្មសនចិត្តម្បិ. បឋមចិត្តន្តិ អាទាននិក្ខេបាទិវសេន រូបំ សម្មសិតចិត្តំ, យំ រូបបរិគ្គាហកចិត្តន្តិ អធិប្បេតំ. សម្មសិតសម្មសិតចិត្តសម្មសនេន តេសំ ខណិកភាវស្ស វិភាវនតោ ឥទំ សម្មសនំ ‘‘ខណិកតោ សម្មសន’’ន្តិ វុត្តំ.

៧២០. ឥទមេវ ច សម្មសនំ ទិគុណិតំ អនេកសម្មសនបដិបាដិសម្ភវតោ ‘‘បដិបាដិតោ សម្មសន’’ន្តិ វុត្តំ. វដ្ដេយ្យាតិ សម្ភវេយ្យ. តថា សតិ បដិបាដិសម្មសនបសុតា ឯវ ភាវនា សិយា, ន មូលកម្មដ្ឋានុបការី, ន ចាយំ សមាបត្តិចារោ. យស្មា ច តត្តកេន រូបធម្មេសុ, អរូបធម្មេសុ ច អនិច្ចាទិលក្ខណានិ សុដ្ឋុ វិភូតានិ ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘យាវ ទសមចិត្តសម្មសនា…បេ… ឋបេតព្ព’’ន្តិ. ឋបេតព្ពន្តិ ច ន ឯកាទសមំ ទ្វាទសមេន សម្មសិតព្ពន្តិ បដិបាដិតោ សម្មសនស្ស បរិច្ឆេទទស្សនបរំ, ន តតោ សម្មសនតោ ឱរមនទស្សនបរំ, តស្មា បុនបិ រូបំ បរិគ្គហេត្វា យាវ ទសមចិត្តសម្មសនា ភាវនមនុយុញ្ជតេវ. វុត្តន្តិ អរិយវំសកថាយំ វុត្តំ.

៧២១. វិសុំ សម្មសននយោ នាម នត្ថីតិ អនិច្ចាទិមនសិការវិនិមុត្តោ អញ្ញោ វិបស្សនាមនសិការោ នត្ថិ. វិបស្សនាយ ច ទិដ្ឋិអាទិវិក្ខម្ភនា ឥធ ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនាទយោតិ អធិប្បេតា. វិបស្សនាយ ឯវ ហិ បវត្តិវិសេសេន ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនាទយោ ឥជ្ឈន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ បនេត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ សត្តសញ្ញាតិ សត្តា អត្ថីតិ ឧប្បជ្ជនកសញ្ញា. ទុព្ពលាយ អត្តទិដ្ឋិយា សហគតសញ្ញាតិបិ វទន្តិ. សត្តសញ្ញំ ឧគ្ឃាដិតចិត្តេនាតិ សត្តសញ្ញាយ វិក្ខម្ភនវសេន បវត្តចិត្តេន ទិដ្ឋិ នុប្បជ្ជតិ, សញ្ញាវិបល្លាសហេតុឧប្បជ្ជនកា ចិត្តទិដ្ឋិវិបល្លាសា តទភាវេន ហោន្តីតិ. មានោ នាម យោ ទិដ្ឋូបនិស្សយោ អបាយគមនីយោ, សោ ទិដ្ឋិយា វិក្ខម្ភិតាយ វិក្ខម្ភិតោ ឯវ ហោតិ, ទិដ្ឋិយា សមុច្ឆិន្នាយ សមុច្ឆិជ្ជនតោតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដិត…បេ… មានោ នុប្បជ្ជតី’’តិ. មានោ វិក្ខម្ភិយមានោ តណ្ហាយ បវត្តិំ និវារេតិ, អភិមតវិសយេសុ ឯវ តណ្ហាយ បវត្តនតោតិ វុត្តំ ‘‘មានសមុគ្ឃាដិត…បេ… តណ្ហា នុប្បជ្ជតី’’តិ. តណ្ហាតិ ឥធ សុខុមា និកន្តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាយ…បេ… បរិយាទិន្នា នាម ហោតី’’តិ.

អយំ នយោតិ ឥទានិ វុច្ចមានោ សម្មសនវិធិ.

មម វិបស្សនាតិ ឥមស្សាបិ អត្តនិយសញ្ញិតាយ វិបស្សនាយ សាមិភូតោ អត្តា បរាមសីយតីតិ ទិដ្ឋិគាហតាតិ តថា ‘‘គណ្ហតោ ហិ ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាដនំ នាម ន ហោតី’’តិ វុត្តំ. កាមញ្ចាយំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិកង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិសមធិគមេន វិសុទ្ធទិដ្ឋិកោ, មគ្គេន បន អសមុគ្ឃាដិតត្តា អនោឡារិកាយ ច ទិដ្ឋិយា វសេនេវំ វុត្តំ.

សុដ្ឋូតិ សម្មា. មនាបន្តិ ច កិរិយាវិសេសនំ, មនវឌ្ឍនាការេនាតិ អត្ថោ. ឧភយេនាបិ វិបស្សនាវិសយំ អធិមានមាហ. តេន វុត្តំ ‘‘មានសមុគ្ឃាដោ នាម ន ហោតី’’តិ.

វិបស្សិតុំ សក្កោមីតិ តត្ថ សមត្ថតាបទេសេន គុណវិសេសយោគតោ វិបស្សនាយ អស្សាទេតព្ពតា ទស្សីយតិ, ចិត្តំ វិបស្សិតុំ សក្កោមិ. តស្មា វិបស្សន្តោ ឯវ កាលំ វីតិនាមេស្សាមីតិ វិបស្សនំ អស្សាទេន្តស្សាតិ យោជនា.

យស្មា ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាដនំ នាមេត្ថ វិសេសតោ អនត្តានុបស្សនាយ ហោតិ, តស្មា តំ ទស្សេន្តេន ‘‘សចេ សង្ខារា’’តិអាទិនា អនត្តានុបស្សនាវិធិំ វត្វា យស្មា បន អនត្តតោ អនុបស្សន្តេន សង្ខារា អនិច្ចតោបិ ទុក្ខតោបិ អនុបស្សិតព្ពា ឯវ តទុបព្រូហនតោ, តស្មា ‘‘ហុត្វា អភាវដ្ឋេនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

យស្មា មានសមុគ្ឃាដនំ នាម អនិច្ចានុបស្សនាយ ហោតិ. ខណេ ខណេ ភិជ្ជនកេ សង្ខារេ បស្សន្តស្ស កុតោ មានស្ស អវសរោ. អនិច្ចសញ្ញា ភាវេតព្ពា អស្មិមានសមុគ្ឃាដាយាតិ ហិ វុត្តំ.

យស្មា និកន្តិបរិយាទានំ នាម ទុក្ខានុបស្សនាយ ហោតិ. ន ហិ សភាវតោ, ទុក្ខវត្ថុតោ ច ទុក្ខភូតេ សង្ខារេ បស្សន្តស្ស តត្ថ ឦសកម្បិ អភិរតោ ហោតិ. អស្សាទានុបស្សិនោ ហិ តត្ថ តណ្ហា ឧប្បជ្ជេយ្យ. សេសំ អនត្តលក្ខណេ វុត្តនយមេវ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – វុត្តនយេន បដិបាដិតោ សម្មសនំ បសុតស្ស យោគិនោ យទា អនត្តានុបស្សនា តិក្ខា សូរា វិសទា បវត្តតិ, ឥតរា ទ្វេបិ តទនុគតិកា, តទានេន ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនំ កតំ ហោតិ. អត្តទិដ្ឋិមូលិកា ហិ សព្ពា ទិដ្ឋិយោ. អនត្តានុបស្សនា ច អត្តទិដ្ឋិយា ឧជុបដិបក្ខា.

យទា បន អនិច្ចានុបស្សនា តិក្ខា សូរា វិសទា បវត្តតិ, ឥតរា ទ្វេបិ តទនុគតិកា, តទានេន មានសមុគ្ឃាដនំ កតំ ហោតិ. សតិ ហិ និច្ចគាហេ មានជប្បនា ‘‘ឥទំ និច្ចំ, ឥទំ ធុវ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៥០១) ពកព្រហ្មុនោ វិយ. អនិច្ចានុបស្សនា ច និច្ចគាហស្ស ឧជុបដិបក្ខា.

យទា បន ទុក្ខានុបស្សនា តិក្ខា សូរា វិសទា បវត្តតិ, ឥតរា ទ្វេបិ តទនុគតិកា, តទានេន និកន្តិបរិយាទានំ កតំ ហោតិ. សតិ ហិ សុខសញ្ញាយ តណ្ហាគាហោវ, ទុក្ខានុបស្សនា ច និកន្តិយា ឧជុបដិបក្ខា. ឯវំ តិស្សន្នំ អនុបស្សនានំ កិច្ចវិសេសវសេន ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនាទីនិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥតិ អយំ វិបស្សនា អត្តនោ អត្តនោ ឋានេយេវ តិដ្ឋតី’’តិ. អនុបស្សនានំ យថារហំ សកកិច្ចករណញ្ហិ សកដ្ឋានេយេវ ឋានំ, តស្មា វិសុំ សម្មសននយោ នត្ថីតិ ន វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៧២២. សព្ពាការតោតិ ឥធ វិយ ឯកទេសេន អវត្វា សព្ពាការតោ សរូបតោ, កិច្ចតោ ច អនវសេសតោ វត្តព្ពា. ឥធេវាតិ តីរណបរិញ្ញាយមេវ. ឯកច្ចានំយេវេត្ថ អនុបស្សនានំ បដិលាភោតិ អាហ ‘‘ឯកទេសំ បដិវិជ្ឈន្តោ’’តិ, តា បន សយមេវ សរូបតោ ទស្សេស្សតិ. តប្បដិបក្ខេ ធម្មេតិ យា អនុបស្សនា ឥធ សម្ភវន្តិ, តាសំ បដិបក្ខេ ធម្មេ និច្ចសញ្ញាទិកេ បជហតិ វិក្ខម្ភេតិ.

ខយានុបស្សនន្តិ សង្ខារានំ ខណភង្គានុបស្សនំ. ភាវេន្តោតិ វឌ្ឍេន្តោ. ឃនសញ្ញន្តិ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណានំ វសេន ឯកត្តគ្គហណំ. ខយានុបស្សនន្តិ ហុត្វា អភាវានុបស្សនន្តិ វទន្តិ. យាយ បញ្ញាយ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា ‘‘អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ (បដិ. ម. ១.៤៨) បស្សតិ, សា ខយានុបស្សនា. ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ តស្សា បារិបូរីតិ ឃនសញ្ញាយ បហានំ ហោតិ, តតោ បុព្ពេ អបរិបុណ្ណតាយ តំ ន ហោតិ. ឯវមញ្ញត្ថាបីតិ បរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណតា បហានតីរណបរិញ្ញាសុ វិបស្សនាបញ្ញាយ ទដ្ឋព្ពា. បច្ចក្ខតោ, អន្វយតោ ច សង្ខារានំ ភង្គំ ទិស្វា តត្ថេវ ភង្គសង្ខាតេ និរោធេ អធិមុត្តតា វយានុបស្សនា, តាយ អាយូហនំ បជហតិ. យទត្ថំ, យាយ ច អាយូហតិ, តស្មិំ បវត្តេ តណ្ហាយ ចស្ស ចិត្តំ ន នមតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វយានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អាយូហនំ បជហតី’’តិ. ជាតស្ស ជរាមរណេហិ ទ្វិធា បរិណាមទស្សនំ, រូបសត្តកាទិវសេន វា បរិគ្គហិតស្ស តំតំបរិច្ឆេទតោ បរំ អញ្ញភាវទស្សនំ វិបរិណាមានុបស្សនា, តាយ ធុវសញ្ញំ ថិរភាវគហណំ បជហតិ.

អនិមិត្តានុបស្សនាទយោ អនិច្ចានុបស្សនាទយោ ឯវ. និមិត្តន្តិ សន្តតិយំ, សមូហេ ច ឯកត្តសញ្ញាយ គយ្ហមានំ កាលន្តរាវដ្ឋាយិភាវេន, និច្ចភាវេន ច សង្ខារានំ សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ សវិគ្គហំ វិយ ឧបដ្ឋានមត្តំ. បណិធិន្តិ សុខបត្ថនំ, រាគាទិបណិធិំ វា, អត្ថតោ តណ្ហាវសេន សង្ខារេសុ និន្នតំ. អភិនិវេសន្តិ អត្តាភិនិវេសំ. ឯតេសញ្ហិ និមិត្តាទីនំ បដិបក្ខភាវេន អនិច្ចានុបស្សនាទយោ អនិមិត្តាទិនាមេហិ វុត្តាតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ បហាតព្ពា និច្ចសញ្ញាទយោ វិយ និមិត្តគ្គាហាទយោវ បដិបក្ខាតិ ទដ្ឋព្ពា. រូបាទិអារម្មណំ ញត្វា តទារម្មណស្ស ចិត្តស្ស ភង្គំ ទិស្វា សង្ខារា ឯវ ភិជ្ជន្តិ, សង្ខារានំ មរណំ, ន អញ្ញោ កោចិ អត្ថីតិ ភង្គវសេន សុញ្ញតំ គហេត្វា បវត្តា វិបស្សនា អធិបញ្ញា ច សា ធម្មេសុ ច វិបស្សនាតិ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា, តាយ និច្ចសារាទិអាទានវសេន បវត្តំ អភិនិវេសំ សតណ្ហំ ទិដ្ឋិំ បជហតិ. យថាភូតញាណទស្សនំ នាម សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនំ. តេន ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) ឯវមាទិកំ, ‘‘ឥស្សរតោ លោកោ សម្ភវតី’’តិ ឯវមាទិកញ្ច សម្មោហាភិនិវេសំ បជហតិ. ភយតុបដ្ឋានវសេន ឧប្បន្នំ សព្ពភវាទីសុ អាទីនវទស្សនញាណំ អាទីនវានុបស្សនា, តាយ កស្សចិបិ អាលយនិស្សយអទស្សនតោ អាលយាភិនិវេសំ តថាបវត្តំ តណ្ហំ បជហតិ. សង្ខារានំ មុញ្ចនស្ស ឧបាយភូតំ បដិសង្ខាញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនា, តាយ អនិច្ចាទីសុ អប្បដិសង្ខាតត្តា បដិសង្ខានស្ស បដិបក្ខភូតំ អវិជ្ជំ បជហតិ. សង្ខារុបេក្ខា, អនុលោមញាណញ្ច វិវដ្ដានុបស្សនា. តស្សា ហិ វសេន តស្ស បទុមបលាសេ ឧទកពិន្ទុ វិយ សព្ពសង្ខារេហិ ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ, តស្មា តាយ សំយោគាភិនិវេសំ កាមសំយោគាទិកិលេសប្បវត្តិំ បជហតិ. អនិច្ចានុបស្សនាទយោ សត្ត អនុបស្សនា ហេដ្ឋា អត្ថតោ វិភត្តាតិ, បរតោ ច សំវណ្ណីយន្តីតិ ឥធ ន វុត្តា.

តាសូតិ អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ. ឥមិនាតិ យោគិនា. តស្មាតិ អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយវសេន សង្ខារានំ ទិដ្ឋត្តា. តំទស្សនញ្ហិ អនិច្ចាទិអនុបស្សនាតិ. បដិវិទ្ធាតិ បដិលទ្ធា. យទគ្គេន ហិ ញាណេន សវិសយោ បដិវិទ្ធោ, តទគ្គេន តំ បដិលទ្ធំ នាម ហោតិ. ព្យញ្ជនមេវ នានំ យថា ‘‘រុក្ខោ បាទបោ តរូ’’តិ. តាបិ អនិមិត្តាបណិហិតសុញ្ញតានុបស្សនា.

សព្ពាបិ វិបស្សនា, តស្មា ឯកទេសេន បដិវិទ្ធា ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិយា ឯវ សង្គហិតំ, តស្មា តំ បគេវ សិទ្ធន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឥទម្បិ ទ្វយំ បដិវិទ្ធមេវ ហោតី’’តិ. សេសេសុ និព្ពិទានុបស្សនាទីសុ ទសសុ. ‘‘កិញ្ចិ បដិវិទ្ធំ កិញ្ចិ អប្បដិវិទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា តេសំ ឯកទេសបដិវេធមាហ. អនិច្ចានុបស្សនាយ ហិ សិទ្ធាយ និរោធានុបស្សនា, ខយានុបស្សនា, វយានុបស្សនា, វិបរិណាមានុបស្សនា ច ឯកទេសេន សិទ្ធា នាម ហោន្តិ, ទុក្ខានុបស្សនាយ សិទ្ធាយ និព្ពិទានុបស្សនា, អាទីនវានុបស្សនា ច, អនត្តានុបស្សនាយ សិទ្ធាយ ឥតរាតិ.

ឧទយព្ពយញាណកថាវណ្ណនា

៧២៣. បរតោ បដិបទាញាណទស្សនកថាយំ អព្ភាទិវិគមេន អាកាសស្ស វិយ, បង្កមលវិគមេន ឧទកស្ស វិយ, កាឡកាបគមេន សុវណ្ណស្ស វិយ សំកិលេសវិគមេន ញាណស្ស បរិសុទ្ធីតិ អាហ ‘‘និច្ចសញ្ញាទីនំ បហានេន វិសុទ្ធញាណោ’’តិ. អនេកាការវោការសង្ខារេសុ លក្ខណត្តយសល្លក្ខណសម្មសនស្ស កតត្តា វុត្តំ ‘‘សម្មសនញាណស្ស បារំ គន្ត្វា’’តិ. តត្ថ សម្មសនញាណស្សាតិ នយវិបស្សនាសង្ខាតស្ស កលាបសម្មសនញាណស្ស. តស្សេវ ហិ ថិរភាវាយ ឥតរេ សម្មសនវិសេសាតិ វទន្តិ. សម្មសនញាណស្សាតិ វា កលាបសម្មសនាទិសម្មសនញាណស្ស. អនុបទធម្មវិបស្សនាយ សទិសា ហិ សា. តាយ ហិ ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនាទិ សម្ភវតីតិ. វិត្ថារតោ ភាវនាវិធានំ បរតោ វត្តុកាមោ ‘‘សង្ខេបតោ តាវ អារភតី’’តិ អាហ. សង្ខេបតោ ហិ អារម្ភោ អាទិកម្មិកស្ស សុករោ. តត្រាតិ សង្ខេបេន អារម្ភេ.

កថន្តិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. យំ ‘‘បច្ចុប្បន្នានំ…បេ… ឧទយព្ពយានុបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ កថំ ញាតព្ពន្តិ ចេតិ អត្ថោ. សន្តតិបច្ចុប្បន្នេ, ខណបច្ចុប្បន្នេ វា ធម្មេ ឧទយព្ពយទស្សនាភិនិវេសោ កាតព្ពោ, ន អតីតានាគតេតិ វុត្តំ ‘‘បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មាន’’ន្តិ. ឧទយទស្សនញ្ចេត្ថ យាវទេវ វយទស្សនត្ថន្តិ វយទស្សនស្ស បធានតំ ទស្សេតុំ ‘‘វិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញា’’តិ វត្វា តំ បន វយទស្សនំ ឧទយទស្សនបុព្ពកន្តិ អាហ ‘‘ឧទយព្ពយានុបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ.

ជាតន្តិ និព្ពត្តំ បដិលទ្ធត្តភាវំ. អយំ ហិ ជាតសទ្ទោ ខណត្តយសមង្គិតំ សន្ធាយ វុត្តោ ‘‘យេ ធម្មា ជាតា ភូតា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៤៦) វិយ, ន អតីតំ

‘‘យេ តេ ជាតា ន តេ សន្តិ, យេ ន ជាតា តត្ថេវ តេ;

លទ្ធត្តភាវា នោ ភគ្គា, តេវ សន្តិ សភាវតោ’’តិ. –

អាទីសុ វិយ, នាបិ ជាតតាមត្តំ ‘‘យំ តំ ជាតំ ភូតំ សង្ខត’’ន្តិអាទីសុ វិយ. តេនាហ ‘‘ជាតំ រូបំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ (ទី. និ. ២.២០៧; សំ. និ. ៥.៣៧៩), បច្ចុប្បន្នរូបំ នាម ជាតំ ខណត្តយបរិយាបន្នន្តិ អត្ថោ. តំ បន អាទិតោ ទុប្បរិគ្គហន្តិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នវសេន វិបស្សនាភិនិវេសោ កាតព្ពោ. តស្សាតិ រូបស្ស. បច្ចយលក្ខណបបញ្ចំ អនាមសិត្វា និព្ពត្តិលក្ខណំ ឧទយោតិ និព្ពត្តនសញ្ញិតំ សង្ខតលក្ខណំ ឧទយោ ឧប្បាទោ. វិបរិណាមលក្ខណំ វយោតិ វិបរិណាមសញ្ញិតំ សង្ខតលក្ខណំ វយោ វិនាសោ. អនុបស្សនាញាណន្តិ យា ឧទយស្ស, វយស្ស ច អនុបេក្ខនា, តំ ញាណំ. កិញ្ចាបិ កលាបសម្មសនាទីសុ ជាតិជរាមរណសីសេន ជាតិជរាមរណវន្តោ ធម្មា វុត្តា, ឥធ បន ឧទយព្ពយញាណនិទ្ទេសេ ‘‘ជាតិ បច្ចុប្បន្នា, តស្សា និព្ពត្តិលក្ខណំ ឧទយោ, វិបរិណាមលក្ខណំ វយោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.៤៩) វុច្ចមានេ ជាតិជរាមរណានំ ជាតិជរាមរណវន្តតា, និប្ផន្នតា ច អនុញ្ញាតា វិយ ហោតីតិ តំ បរិហរិតុំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ ភវបរិយោសានាវ ទេសនា កតា.

សោតិ យោគី. ឥមិនា បាឡិនយេនាតិ ឥមាយ ‘‘ជាតំ រូបំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា ទស្សិតាយ បាឡិគតិយា. ជាតិន្តិ ន បសូតិំ, ន ច បឋមាភិនិព្ពត្តិមត្តំ, អថ ខោ ឧប្បាទំ និព្ពត្តិវិការំ. ស្វាយំ វិការោ យស្មា សង្ខារានំ អភិនវាវដ្ឋានជរា វិយ នវភាវាបគមោតិ អាហ ‘‘អភិនវាការ’’ន្តិ. សមនុបស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. អនុប្បន្នស្ស រាសិ វា និចយោ វា នត្ថិ យតោ អាគច្ឆេយ្យ ឧប្បជ្ជមានំ អលទ្ធត្តភាវស្ស សព្ពេន សព្ពំ អវិជ្ជមានត្តា. តេនាហ ‘‘ឧប្បជ្ជមាន…បេ… នត្ថី’’តិ. យថា អនាគតេ អទ្ធនិ ឥមេ ធម្មា សព្ពេន សព្ពំ នត្ថិ, ឯវំ អតីតេបិ អទ្ធនីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និរុជ្ឈមានស្សាបី’’តិអាទិំ វត្វា អវិជ្ជមានានំយេវ រូបារូបធម្មានំ ហេតុបច្ចយសមវាយេ ឧប្បាទោ, ឧប្បជ្ជិត្វា ច សព្ពសោ អភាវូបគមោតិ ឥមមត្ថំ សមុទាយគតំ តទេកទេសភូតាយ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រាសិតោតិ រាសិភាវេន សមុស្សិតោ បុញ្ជោ រាសិ. យថា តថា បិណ្ឌិភូតោ និចយោ. ភូមិយំ និទហិត្វា ឋបិតំ និធានំ. ឧបវីណេតិ ឯតេនាតិ ឧបវីណំ, វីណាវាទនំ.

៧២៤. ឯវំ សង្ខេបតោ ឧទយព្ពយមនសិការវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘បុន យានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវិជ្ជាសមុទយាតិ អវិជ្ជាយ ឧប្បាទា, អត្ថិភាវាតិ អត្ថោ. និរោធវិរោធីហិ ឧប្បាទោ អត្ថិភាវវាចកោបិ ហោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តស្មា បុរិមភវសិទ្ធាយ អវិជ្ជាយ សតិ ឥមស្មិំ ភវេ រូបស្ស ឧប្បាទោ ហោតីតិ អត្ថោ. បច្ចយសមុទយដ្ឋេនាតិ បច្ចយស្ស ឧប្បន្នភាវេន, អត្ថិភាវតោតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាទីហិ ច តីហិ អតីតកាលិកានិ តេសំ សហការីការណភូតានិ ឧបាទានាទីនិបិ គហិតានេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បវត្តិបច្ចយេសុ កពឡីការាហារស្ស ពលវតាយ សោ ឯវ គហិតោ ‘‘អាហារសមុទយា’’តិ. តស្មិំ បន គហិតេ បវត្តិបច្ចយតាសាមញ្ញេន ឧតុចិត្តានិបិ គហិតានេវ ហោន្តីតិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបស្ស បច្ចយតោ ឧទយទស្សនំ វិភាវិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អវិជ្ជាតណ្ហុបនិស្សយសហិតេនេវ កម្មុនា រូបកាយស្ស និព្ពត្តិ. អសតិ ច អវិជ្ជុបនិស្សយាយ ភវនិកន្តិយា ជាតិយា អសម្ភវោ ឯវាតិ. យថា ច រូបស្ស អវិជ្ជាតណ្ហុបនិស្សយតា, ឯវំ វេទនាទីនម្បិ ទដ្ឋព្ពា. អាហារោ បន ឧប្បន្នស្ស រូបស្ស បោសកោ, កពឡីការាហារស្ស អធិប្បេតត្តា, កាមធាតាធិដ្ឋានត្តា ច ទេសនាយ. ឧក្កំសនិទ្ទេសេន វា អាហារគ្គហណំ. ‘‘និព្ពត្តិលក្ខណ’’ន្តិអាទិនា កាលវសេន ឧទយទស្សនមាហ. តត្ថ អទ្ធានវសេន បគេវ ឧទយំ បស្សិត្វា ឋិតោ ឥធ សន្តតិវសេន ទិស្វា អនុក្កមេន ខណវសេន បស្សតិ. បញ្ច លក្ខណានីតិ អវិជ្ជា តណ្ហា កម្មំ អាហារោតិ ឥមេសំ បច្ចយានំ អត្ថិតាសង្ខាតលក្ខណានិ ចេវ រូបស្ស និព្ពត្តិលក្ខណញ្ចាតិ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ. តេសំ អត្ថិតា ហិ រូបស្ស ឧទយោ លក្ខីយតិ ឯតេហីតិ លក្ខណានីតិ វុច្ចន្តិ. និព្ពត្តិ បន សង្ខតលក្ខណមេវាតិ.

អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោតិ អគ្គមគ្គញាណេន អវិជ្ជាយ អនុប្បាទនិរោធតោ អនាគតស្ស រូបស្ស អនុប្បាទនិរោធោ ហោតិ បច្ចយាភាវេ អភាវតោ. បច្ចយនិរោធដ្ឋេនាតិ អវិជ្ជាសង្ខាតស្ស អនាគតេ ឧប្បជ្ជនករូបបច្ចយស្ស និរុទ្ធភាវេន. តណ្ហានិរោធា កម្មនិរោធាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អាហារនិរោធាតិ បវត្តិបច្ចយស្ស កពឡីការាហារស្ស អភាវេ. រូបនិរោធោតិ តំសមុដ្ឋានរូបស្ស អភាវោ ហោតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ. វិបរិណាមលក្ខណន្តិ ភង្គកាលវសេន តេសំ វយទស្សនំ. តស្មា តំ អទ្ធាវសេន បគេវ បស្សិត្វា ឋិតោ ឥធ សន្តតិវសេន ទិស្វា អនុក្កមេន ខណវសេន បស្សតិ. បញ្ច លក្ខណានីតិ ឥធ អវិជ្ជាទីនំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ អនុប្បាទនិរោធោ, រូបស្ស ខណនិរោធោ ចាតិ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ. តេសញ្ហិ អនុប្បាទនិរោធោ, រូបស្ស អច្ចន្តនិរោធោ លក្ខីយតិ ឯតេហីតិ លក្ខណានីតិ វុច្ចន្តិ.

វិបរិណាមោ សង្ខតលក្ខណមេវ. ឯស នយោ វេទនាក្ខន្ធាទីសុ. អយំ បន វិសេសោ – ‘‘ផុដ្ឋោ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៣), ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា, ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា, សញ្ញា, ចេតនា’’តិ, ច វចនតោ ផស្សោ វេទនា (វិភ. ២៣១) សញ្ញា សង្ខារក្ខន្ធានំ បវត្តិបច្ចយោ, តំនិរោធា ច តេសំ និរោធោ, មហាបទាន (ទី. និ. ២.៦០) មហានិទានសុត្តេសុ, អភិធម្មេ ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយវារេ ‘‘នាមរូបបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ (កថា. ៧១៩) វចនតោ នាមរូបំ វិញ្ញាណស្ស បវត្តិបច្ចយោ, តំនិរោធា តស្ស និរោធោតិ វុត្តំ ‘‘ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោ’’តិអាទិ.

ឯត្ថ ច កេចិ តាវ អាហុ ‘‘អរូបក្ខន្ធានំ ឧទយព្ពយទស្សនំ អទ្ធាសន្តតិវសេនេវ, ន ខណវសេនា’’តិ. តេសំ មតេន ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនមេវ ន សិយា. អបរេ បនាហុ ‘‘បច្ចយតោ ឧទយព្ពយទស្សនេ អតីតាទិវិភាគំ អនាមសិត្វា សព្ពសាធារណតោ អវិជ្ជាទិបច្ចយា វេទនាសម្ភវំ លព្ភមានតំ បស្សតិ, ន ឧប្បាទំ. អវិជ្ជាទិអភាវេ ច តស្សា អសម្ភវំ អលព្ភមានតំ បស្សតិ, ន ភង្គំ. ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនេ បច្ចុប្បន្នានំ ឧប្បាទំ, ភង្គញ្ច បស្សតី’’តិ, តំ យុត្តំ. សន្តតិវសេន ហិ រូបារូបធម្មេ ឧទយតោ, វយតោ ច មនសិ ករោន្តស្ស អនុក្កមេន ភាវនាយ ពលប្បត្តកាលេ ញាណស្ស តិក្ខវិសទភាវប្បត្តិយា ខណតោ ឧទយព្ពយា ឧបដ្ឋហន្តីតិ. អយញ្ហិ បឋមំ បច្ចយតោ ឧទយព្ពយំ មនសិ ករោន្តោ អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយធម្មេ វិស្សជ្ជេត្វា ឧទយព្ពយវន្តេ ខន្ធេ គហេត្វា តេសំ បច្ចយតោ ឧទយព្ពយទស្សនមុខេន ខណតោបិ ឧទយព្ពយំ មនសិ ករោតិ.

តស្ស យទា ញាណំ តិក្ខំ វិសទំ ហុត្វា បវត្តតិ, តទា រូបារូបធម្មា ខណេ ខណេ ឧប្បជ្ជន្តា, ភិជ្ជន្តា ច ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវម្បិ រូបស្ស ឧទយោ’’តិអាទិ. តត្ថ ឯវម្បិ រូបស្ស ឧទយោតិ ឯវំ វុត្តនយេន អវិជ្ជាសមុទយាបិ. តណ្ហា…បេ… កម្ម…បេ… អាហារសមុទយាបិ រូបស្ស សម្ភវោ. ឯវម្បិ រូបស្ស វយោតិ ឯវំ វុត្តនយេនេវ អវិជ្ជានិរោធាបិ តណ្ហា…បេ… អាហារនិរោធាបិ រូបស្ស វយោ អនុប្បាទោតិ បច្ចយតោ វិត្ថារេន មនសិការំ ករោតិ. ឯវម្បិ រូបំ ឧទេតីតិ ឯវំ វុត្តនយេន និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ កម្មសមុដ្ឋានរូបម្បិ អាហារឧតុចិត្តសមុដ្ឋានរូបម្បិ ឧទេតិ ឧប្បជ្ជតិ និប្បជ្ជតីតិ. ឯវំ វុត្តនយេនេវ វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោ កម្មសមុដ្ឋានរូបម្បិ អាហារឧតុចិត្តសមុដ្ឋានរូបម្បិ វេតិ និរុជ្ឈតីតិ ខណតោ វិត្ថារេន មនសិការំ ករោតីតិ យោជនា.

៧២៥. ឯវំ មនសិ ករោតោ ន យាវ ឧទយព្ពយញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តាវ ឧទយព្ពយា សុដ្ឋុ បាកដា ន ហោន្តីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឥតិ កិរិមេ ធម្មា…បេ… បដិវេន្តី’’តិ, នយទស្សនវសេន វា ឯវំ វុត្តំ. បឋមញ្ហិ បច្ចុប្បន្នធម្មានំ ឧទយព្ពយំ ទិស្វា អថ អតីតានាគតេ នយំ នេតិ. ទុក្ខាទិសច្ចប្បភេទា, អនុលោមាទិបដិច្ចសមុប្បាទប្បភេទា, ឯកត្តាទិនយប្បភេទា, អនិច្ចតាទិលក្ខណប្បភេទា ច សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទនយលក្ខណប្បភេទា. បដិច្ចសមុប្បាទគ្គហណេនេវ ចេត្ថ បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មានម្បិ គហណំ, តេសម្បិ អត្តនោ ផលំ បតិ បដិច្ច សមុប្បាទភាវតោ.

៧២៦. យន្តិ ករណេ បច្ចត្តវចនំ, យេន ញាណេនាតិ អត្ថំ វទន្តិ. យន្តិ វា កិរិយាបរាមសនំ. ខន្ធានំ សមុទយំ បស្សតិ, ខន្ធានំ និរោធំ បស្សតីតិ ឯត្ថ យទេតំ ទស្សនន្តិ អត្ថោ. យំ បនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច យថា អវិជ្ជាទិសមុទយនិរោធតោ ខន្ធានំ សមុទយនិរោធស្ស អញ្ញត្តា ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ’’តិអាទិវចនភេទោ (បដិ. ម. ១.៥០) កតោ, ន ឯវំ និព្ពត្តិវិបរិណាមលក្ខណេហិ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយស្ស ភេទោ អត្ថិ អភិន្នាធិករណត្តាតិ ‘‘និព្ពត្តិលក្ខណវិបរិណាមលក្ខណានិ បស្សន្តោ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ បស្សតី’’តិ វចនភេទំ អកត្វា វុត្តំ. ឧប្បត្តិក្ខណេយេវ ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា ឧប្បាទក្ខណេយេវ និព្ពត្តិលក្ខណំ, ភង្គក្ខណេយេវ ច វិបរិណាមលក្ខណំ, តស្មា តានិ បស្សន្តោ ខណតោ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយេ បស្សតិ នាមាតិ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ.

៧២៧. ឥច្ចស្សេវន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា ‘‘អវិជ្ជា សមុទយា’’តិអាទិ បច្ចយតោ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយទស្សនំ, ‘‘និព្ពត្តិលក្ខណ’’ន្តិអាទិ ខណតោ, តស្មាតិ អត្ថោ. អស្សាតិ យោគិនោ. ឯវន្តិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. យេ បន ‘‘ឥច្ចស្ស បច្ចយតោ’’តិ បឋន្តិ, តេសំ ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. ជនកាវពោធតោតិ ខន្ធានំ ជនកស្ស អវិជ្ជាទិបច្ចយស្ស អវពុជ្ឈនតោ. ជាតិទុក្ខាវពោធតោតិ ជាតិសង្ខាតស្ស ទុក្ខស្ស អវពុជ្ឈនតោ. ទុក្ខសច្ចំ បាកដំ ហោតិ ឯកទេសទស្សនេន បព្ពតសមុទ្ទាទិទស្សនកានំ វិយ. មរណទុក្ខាវពោធតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បច្ចយានុប្បាទេនា’’តិ ឯតេន បច្ចយានំ អនុប្បាទនិរោធោ ឥធ បច្ចយនិរោធោតិ ទស្សេតិ. បច្ចយវតន្តិ បច្ចយតោ ឧប្បជ្ជនកានំ. យញ្ចស្ស ឧទយព្ពយទស្សនន្តិ យំ អស្ស យោគិនោ បច្ចយតោ, ខណតោ ច ឧទយព្ពយានំ ទស្សនំ. តត្ថ អសម្មោហោ, តប្បធានោ វា វិតក្កាទិធម្មបុញ្ជោ មគ្គោ វាយំ លោកិកោតិ និយ្យានានុលោមតោ លោកិកោ មគ្គោ ឯវាយំ. ឥតិ តស្មា មគ្គសច្ចំ បាកដំ ហោតិ សភាវាវពោធតោ. តេនាហ ‘‘តត្រ សម្មោហវិឃាតតោ’’តិ, តទង្គវសេនាតិ អត្ថោ. អថ វា យថាវុត្តោ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតោ មគ្គោ អរិយមគ្គស្ស ឧបាយភូតោ អសម្មោហសភាវោ អត្តានម្បិ បកាសេតិ បទីបោ វិយាតិ មគ្គសច្ចំ បាកដំ ហោតិ. ស្វាយំ បាកដភាវោ មោហន្ធការវិធមនេនាតិ អាហ ‘‘តត្រ សម្មោហវិឃាតតោ’’តិ.

៧២៨. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទិកោ អនុលោមោ បដិច្ចសមុប្បាទោ បវត្តិយា អនុលោមនតោ. ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា’’តិអាទិនា អវិជ្ជាទីសុ សន្តេសូតិ អយមត្ថោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតីតិ អវពោធតោ’’តិ. បវត្តិយា វិលោមនតោ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិអាទិកោ បដិលោមោ បដិច្ចសមុប្បាទោ. តេ ច សង្ខតា បដិច្ចសមុប្បន្នា ‘‘ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ២.២០). បដិច្ចសមុប្បន្នស្ស ច បាកដតា បច្ចយាការបាកដតាយ ឯវ ‘‘ឥមស្សេតំ ផល’’ន្តិ អវពោធតោ.

៧២៩. បុរិមបុរិមានំ និរោធោ ឧត្តរុត្តរានំ ឧប្បាទានុពន្ធោតិ អយមត្ថោ បច្ចយតោ ឧទយទស្សនេន សិជ្ឈមានោ ឯកត្តនយាធិគមាយ ហោតិ. យតោ ‘‘អញ្ញោ ករោតិ, អញ្ញោ បដិសំវេទយតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.១៧) វោហារសិទ្ធិយា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា អនោកាសតា. តេនាហ ‘‘ហេតុផលសម្ពន្ធេនា’’តិអាទិ. សង្ខារា ខណេ ខណេ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អយមត្ថោ ខណតោ ឧទយទស្សនេន សិជ្ឈមានោ នានត្តនយាធិគមាយ ហោតិ. យតោ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ សភាវភេទាវពោធតោ ‘‘សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទយតី’’តិអាទិនយប្បវត្តាយ សស្សតទិដ្ឋិយា អនោកាសតា. តេនាហ ‘‘ខណតោ ឧទយទស្សនេនា’’តិអាទិ. បច្ចយតោ ឧទយព្ពយទស្សនេន បច្ចយេ សតិ ផលស្ស ភាវោ, អសតិ អភាវោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធិយា អត្ថិតាមត្តេនេវ តេ ធម្មា ការណន្តិ អព្យាបារនយោ បាកដោ ហោតិ. យតោ អត្តទិដ្ឋិយា អនោកាសតា វសវត្តិតាយ អលព្ភនេយ្យតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ធម្មាន’’ន្តិអាទិ. អវសវត្តិភាវោ បរាយត្តតា, សា ច សប្បច្ចយតាយ វេទិតព្ពា. បច្ចយតោ ឧទយទស្សនេន តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ ឥមេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បជ្ជមានា ច បច្ចយានុរូបមេវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ហេតុផលស្ស ហេតុអនុរូបតោ សិទ្ធិយា អកិរិយទិដ្ឋិយា អនោកាសតាវាតិ អាហ ‘‘បច្ចយតោ បនា’’តិអាទិ. សតិ ការណេ កុតោ អកិរិយវាទោ. ករោតីតិ ហិ ការណំ.

៧៣០. បច្ចយតោ ឧទយំ បស្សតោ បច្ចយេ សតិ សភាវេ សតិ ផលស្ស សម្ភវោតិ អត្ថិតាមត្តេន ឧបការកតាតិ សង្ខតានំ និរីហតា, អសតិ ច អភាវោតិ បច្ចយាធីនវុត្តិតា ច វិញ្ញាយមានា អត្តសុញ្ញតំ វិភាវេតីតិ អាហ ‘‘បច្ចយតោ ចស្ស…បេ… តាវពោធតោ’’តិ. អនិច្ចលក្ខណំ បាកដំ ហោតិ ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនេន សង្ខារានំ ឧទយព្ពយតោ បរិច្ឆិន្នតាយ វិញ្ញាយមានត្តា. តេនាហ ‘‘ហុត្វា អភាវាវពោធតោ’’តិ. ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈនញ្ហិ ហុត្វា អភាវោ. បុព្ពន្តាបរន្តវិវេកោ អតីតានាគតភាវសុញ្ញតា. ន ហិ សង្ខារា ខណត្តយតោ បុព្ពេ, បច្ឆា ច វិជ្ជន្តិ, តស្មា បុព្ពន្តាបរន្តវិវេកាវពោធតោតិ អាទិអន្តវន្តតាបដិវេធតោតិ អត្ថោ. ទុក្ខលក្ខណម្បិ បាកដំ ហោតិ ឧទយព្ពយទស្សនេនាតិ សម្ពន្ធោ. ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តា សង្ខារា ឧប្បាទតោ ឧទ្ធំ ជរាភង្គាវត្ថន្តរុប្បត្តិយា និរន្តរំ វិពាធីយន្តេវ. សា ច នេសំ វិពាធិយមានតា សម្មា ឧទយព្ពយទស្សនេន វិភូតា ហោតីតិ អាហ ‘‘ទុក្ខ…បេ… ពោធតោ’’តិ.

សភាវលក្ខណម្បីតិ ឧទយព្ពយទស្សនេន ន កេវលំ អនិច្ចទុក្ខលក្ខណមេវ, អថ ខោ បថវីផស្សាទីនំ កក្ខឡផុសនាទិសញ្ញិតំ សភាវសង្ខាតំ លក្ខណម្បិ បាកភាវវិទ្ធំ សភាវាវច្ឆិន្នំ បាកដំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នាវពោធតោ’’តិ. សភាវលក្ខណេតិ សភាវសញ្ញិតេ លក្ខណេ, តំតំធម្មានំ សលក្ខណេ. សង្ខតលក្ខណស្ស តាវកាលិកត្តម្បីតិ ឧប្បាទាទិសង្ខតលក្ខណស្ស ឧប្បាទក្ខណាទិបរិត្តកាលិកតាបិ ខណន្តរានវដ្ឋានតោ តស្ស. តេនាហ ‘‘ឧទយក្ខណេ’’តិអាទិ. ឧទយវយមត្តគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧទយព្ពយទស្សនវសេនេវ ឥមស្ស ញាណស្ស បវត្តនតោ, ន ឋិតិក្ខណស្ស អភាវា.

៧៣១. ន កេវលញ្ច និច្ចនវា, អថ ខោ បរិត្តកាលដ្ឋាយិនោ. កថន្តិ អាហ ‘‘សូរិយុគ្គមនេ’’តិអាទិ. តត្ថ ឧទកេ ទណ្ឌេន កតលេខា ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ. ឧស្សាវពិន្ទុអាទយោ បញ្ច កិច្ចាបិ ឧត្តរុត្តរិ អតិបរិត្តដ្ឋាយិភាវទស្សនត្ថំ និទស្សិតា, តថាបិ តេ ទន្ធនិរោធា ឯវ និទស្សិតា, តតោបិ លហុតរនិរោធត្តា សង្ខារានំ. តថា ហិ គមនស្សាទានំ ទេវបុត្តានំ ហេដ្ឋុបរិយាយេន បដិមុខំ ធាវន្តានំ សិរសិ បាទេ ច ពន្ធខុរធារា សន្និបាតតោបិ សីឃតរោ រូបធម្មានំ និរោធោ វុត្តោ, បគេវ អរូបធម្មានំ. ន កេវលំ និច្ចនវា, នាបិ បរិត្តកាលដ្ឋាយិនោវ, អថ ខោ អសារា. កថន្តិ អាហ ‘‘មាយា’’តិអាទិ. មាយាទយោ ហិ មណិអាទិវសេន ទិស្សមានា អតំសភាវតាយ អសារា. តត្ថ មន្តោសធភាវិតា ឥន្ទជាលាទិកា មាយា. មិគតណ្ហិកា មរីចិ. សុបិនមេវ សុបិនន្តំ. មណ្ឌលាការេន អាវិជ្ឈិយមានំ អលាតមេវ អលាតចក្កំ. គន្ធព្ពទេវបុត្តានំ កីឡនិច្ឆាវសេន នគរំ វិយ អាកាសេ ឧបដ្ឋានមត្តំ គន្ធព្ពនគរំ.

ឯត្តាវតាតិ យ្វាយំ ‘‘ជាតំ រូបំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទិបាឡិនយានុសារេន (បដិ. ម. ១.៤៩), ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទិបាឡិនយានុសារេន (ម. និ. ១.៣៤៧, ៣៦១; ២.១១៣; ៣.៨៦, ៨៩; បដិ. ម. ១.៤៨) វា យាវ ឧទយព្ពយបដិវេធា ភាវនាវិធិ អារទ្ធោ, ឯត្តាវតា. កលាបសម្មសនាទិកោបិ ហិ សព្ពោ ភាវនាវិធិ ឧទយព្ពយញាណុប្បាទនស្សេវ, ន បរិសបរិសរីរករពន្ធោតិ. វយធម្មមេវាតិ ភិជ្ជនសភាវមេវ. វយំ ឧបេតិ អត្តនោ ធម្មតាយ. យញ្ហិ ឧបក្កមេន វិនស្សតីតិ វុច្ចតិ, តម្បិ អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវ វិនស្សតិ អហេតុកត្តា វិនាសស្ស. ឧបក្កមហេតុ បន វិសទិសុប្បាទោ ហោតិ. ឥមិនា អាការេនាតិ ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៦; បដិ. ម. ២.៣០) ហិ វុត្តំ, តស្មា វយំ អនាលម្ពិត្វាបិ ‘‘វយធម្មមេវ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឧទយស្ស, ‘‘ឧប្បន្នញ្ច ឥទំ វយំ ឧបេតី’’តិ វយស្ស ច ឥមិនា យថាវុត្តេន បច្ចក្ខករណាការេន. អធុនា ឧប្បន្នំ, ន តាវ ពលប្បត្តន្តិ អាហ ‘‘តរុណវិបស្សនាញាណ’’ន្តិ. កលាបសម្មសនាទិវសេន បវត្តំ សម្មសនំ ន និប្បរិយាយេន វិបស្សនាសមញ្ញំ លភតិ, ឧទយព្ពយានុបស្សនាទិវសេន បវត្តមេវ លភតីតិ អាហ ‘‘យស្សាធិគមា អារទ្ធវិបស្សកោតិ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិ.

វិបស្សនុបក្កិលេសកថាវណ្ណនា

៧៣២. ឥមាយ ឧទយព្ពយានុបស្សនាសង្ខាតាយ តរុណវិបស្សនាយ វសេន, ន អារទ្ធវិបស្សនានំ ភង្គានុបស្សនាទិសង្ខាតាយ តរុណវិបស្សនាយ, នាបិ និព្ពិទានុបស្សនាទិសង្ខាតាយ ពលវវិបស្សនាយ វសេនាតិ អត្ថោ. ន ហិ តទា វិបស្សនុបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តីតិ. អារទ្ធវិបស្សកស្សាតិ ច អារទ្ធវិបស្សកស្សេវាតិ ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនុបក្កិលេសា ហី’’តិអាទិ. ទិដ្ឋិគាហាទិវត្ថុភាវេន វិបស្សនំ ឧបក្កិលេសន្តីតិ វិបស្សនុបក្កិលេសា. ‘‘អរិយសាវកស្សា’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន វុត្តំ ពលវវិបស្សនាបត្តស្សាបិ អនុប្បជ្ជនតោ. វិប្បដិបន្នកស្សាតិ សីលវិបត្តិអាទិវសេន យថា តថា វិប្បដិបន្នកស្ស. តស្ស បន បដិបត្តិយា គរហិតព្ពតំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិប្បដិបន្នកស្សា’’តិ អាហ. ច-សទ្ទោ ឧបរិបទទ្វយេបិ យោជេតព្ពោ. និក្ខិត្តកម្មដ្ឋានស្សាតិ វិបស្សនំ អារភិត្វា អន្តរា វោសានំ អាបន្នស្ស. កុសីតបុគ្គលស្សាតិ សីលសម្បន្នស្សេវ កោសជ្ជេន ភាវនំ អននុយុញ្ជន្តស្ស. អថ វា វិប្បដិបន្នកស្សាតិ វិបស្សនាភាវនាសង្ខាតាយ សម្មាបដិបត្តិយា អភាវេន វិគរហិតបដិបត្តិកស្ស. វិបស្សនាបដិបត្តិយេវ ហិ សសម្ភារា បុព្ពភាគេ សម្មាបដិបត្តិ, តទញ្ញា វិប្បដិបត្តិ, សា ច តត្ថ និក្ខិត្តធុរស្ស ហោតិ. និក្ខិត្តធុរតា ច កោសជ្ជេនាតិ វុត្តំ ‘‘និក្ខិត្តកម្មដ្ឋានស្ស កុសីតបុគ្គលស្សា’’តិ. យុត្តប្បយុត្តស្សាតិ យោគេន ញាណេន ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស. សា បន យុត្តប្បយុត្តតា សមថវសេនាបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘អារទ្ធវិបស្សកស្សា’’តិ. ឧប្បជ្ជន្តិយេវ ន នុប្បជ្ជន្តិ អញ្ញថា មគ្គាមគ្គញាណស្សេវ អសម្ភវតោ.

ឱភាសាទីសុ ‘‘អរិយធម្មោ’’តិ បវត្តំ ឧទ្ធច្ចំ វិក្ខេបោ ធម្មុទ្ធច្ចំ, តេន ធម្មុទ្ធច្ចេន វិបស្សនាវីថិតោ ឧក្កមនេន វិរូបំ គហិតំ បវត្តិតំ មានសំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសំ. ឱភាសោ ធម្មោតិ ការណូបចារេនាហ, ឦទិសំ ឱភាសំ វិស្សជ្ជេន្តោ មម អរិយមគ្គោតិ អត្ថោ. ឱភាសំ អាវជ្ជតិ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ វា ‘‘មគ្គោ’’តិ វា ‘‘ផល’’ន្តិ វា. និព្ពានន្តិ គណ្ហន្តោ តត្ថ បវត្តធម្មេ មគ្គផលភាវេន គណ្ហាតិ, ញាណាទិកេ បន មគ្គផលភាវេនេវ គណ្ហាតិ. តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចន្តិ តតោ ឱភាសហេតុ យោ វិក្ខេបោ, តំ ឧទ្ធច្ចន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘អនិច្ចតោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ អនិច្ច…បេ… នប្បជានាតិ ‘‘មគ្គំ បត្តោស្មី’’តិ សញ្ញាយ អនិច្ចតាទិវសេន មនសិការស្សេវ អភាវតោ. អយញ្ច អត្ថោ –

‘‘យោ ហិ កោចិ, អាវុសោ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា មម សន្តិកេ អរហត្តប្បត្តិំ ព្យាករោតិ, សព្ពោ សោ ចតូហិ មគ្គេហិ, ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវេតិ, តស្ស សមថបុព្ពង្គមំ វិបស្សនំ ភាវយតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ, សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ…បេ… ករោតោ សំយោជនានិ បហីយន្តិ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុ វិបស្សនាបុព្ពង្គមំ សមថំ ភាវេតិ…បេ… សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតំ មានសំ ហោតិ, ហោតិ សោ, អាវុសោ, សមយោ យំ តំ ចិត្តំ អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ សន្និសីទតិ ឯកោទិ ហោតិ សមាធិយតិ, តស្ស មគ្គោ សញ្ជាយតិ…បេ… អនុសយា ព្យន្តីហោន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.១៧០) –

ឥមិនា សុត្តបទេនេវ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ហិ ចតុត្ថមគ្គវិស្សជ្ជនេ យថាវុត្តមគ្គផលនិព្ពានធម្មា ធម្មោ. តត្ថ ឧទ្ធច្ចំ ‘‘អធិគតមគ្គាទិកោហមស្មី’’តិ អមគ្គាទីសុ វិក្ខេបោ ធម្មុទ្ធច្ចំ, តេន ឧបទ្ទុតំ វិគ្គហិតមានសំ ហោតិ. និកន្តិ ឱភាសាទីសុ អបេក្ខា សុខុមរូបា តណ្ហា, សា វិបស្សនាភិរតិអាការេន ឧបដ្ឋហន្តី អធិមានិកេន ‘‘ធម្មោ’’តិ គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘និកន្តិ ‘ធម្មោ’តិ និកន្តិំ អាវជ្ជតី’’តិ.

៧៣៣. វិបស្សនោភាសោតិ វិបស្សនាចិត្តសមុដ្ឋិតំ, សសន្តតិបតិតំ ឧតុសមុដ្ឋានញ្ច ភាសុរំ រូបំ. តត្ថ វិបស្សនាចិត្តសមុដ្ឋិតំ យោគិនោ សរីរដ្ឋមេវ បភស្សរំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, ឥតរំ សរីរំ មុញ្ចិត្វា ញាណានុភាវានុរូបំ សមន្តតោ បត្ថរតិ, តំ តស្សេវ បញ្ញាយតិ, តេន ផុដ្ឋោកាសេ រូបគតម្បិ បស្សតិ, បស្សន្តោ ច ចក្ខុវិញ្ញាណេន បស្សតិ, ឧទាហុ មនោវិញ្ញាណេនាតិ វីមំសិតព្ពន្តិ វទន្តិ. ទិព្ពចក្ខុលាភិនោ វិយ តំ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យមេវាតិ វុត្តំ វិយ ទិស្សតីតិ. វិបស្សនាវីថិ នាម បដិបាដិយា បវត្តមានា វិបស្សនាវ. ឧក្កន្តា នាម ហោតិ យោគិនា ‘‘មគ្គប្បត្តោម្ហី’’តិ អធិមានេន វិស្សដ្ឋត្តា, តស្ស វា យោគិនោ វិបស្សនា តតោ ឯវ វីថិ ឧក្កន្តា នាម ហោតិ. មូលកម្មដ្ឋានន្តិ វិបស្សនមេវាហ.

វេមត្តតាយាតិ អប្បវិបុលតាវសេន វិសទិសតាយ. អស្សាតិ ឱភាសស្ស. ទ្វីហិ កុដ្ដេហិ បរិច្ឆិន្នំ គេហំ ទ្វិកុដ្ដគេហំ. តស្ស កិរ អព្ភន្តរេបិ ឯកា ភិត្តិ ហោតិ ពហិបិ, ឧភិន្នំ អន្តរេ អនុបរិយាយបថំ ហោតិ, សាយន្ហេ តត្ថ សន្ថរិតានិ បញ្ចវណ្ណានិ កុសុមានិ, វិសទញាណស្ស ឱភាសេន ផរិតដ្ឋានេ រូបគតញ្ច ទិព្ពចក្ខុនោ វិយ បញ្ញាយន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភន្តេ មយ្ហ’’ន្តិអាទិ.

ឯវំ ឱភាសស្ស វេមត្តតាយ វត្ថុំ ទស្សេត្វា ចិរកាលវិប្បលម្ពនេ វត្ថុំ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អយំ បន វិបស្សនុបក្កិលេសោតិ វក្ខមានប្បការំ សន្ធាយាហ, ន សព្ពំ. សោតិ សោ សមថវិបស្សនាលាភី អធិមានិកោ.