សង្ខារបច្ចយាវិញ្ញាណបទវិត្ថារកថាវណ្ណនា

៦២០. យថាវុត្តសង្ខារបច្ចយា ឧប្បជ្ជមានំ តំ កម្មនិព្ពត្តមេវ ភវិតុំ អរហតីតិ ‘‘ពាត្តិំស លោកិយវិបាកវិញ្ញាណានិ សង្គហិតានី’’តិ អាហ. ធាតុកថាយំ បន វិប្បយុត្តេន សង្គហិតាសង្គហិតបទនិទ្ទេសេ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណេន យេ ធម្មា, សឡាយតនបច្ចយា ផស្សេន យេ ធម្មា, ផស្សបច្ចយា វេទនាយ យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា, តេ ធម្មា កតិហិ ខន្ធេហិ…បេ… សង្គហិតា? តេ ធម្មា អសង្ខតំ ខន្ធតោ ឋបេត្វា ឯកេន ខន្ធេន, ឯកាទសហិ អាយតនេហិ, ឯកាទសហិ ធាតូហិ សង្គហិតា. កតិហិ អសង្គហិតា? ចតូហិ ខន្ធេហិ, ឯកេនាយតនេន, សត្តហិ ធាតូហិ អសង្គហិតា’’តិ (ធាតុ. ៤៦៦) វចនតោ សព្ពវិញ្ញាណផស្សវេទនាបរិគ្គហោ កតោ. យទិ ហិ ឯត្ថ វិញ្ញាណផស្សវេទនា សប្បទេសា សិយុំ, ‘‘វិបាកា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៣) ឥមស្ស វិយ វិសជ្ជនំ សិយា. តស្មា តត្ថ អភិធម្មភាជនីយវសេន សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណាទយោ គហិតាតិ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារោ ច អភិធម្មភាជនីយេ (វិភ. ២៤៣) ចតុភូមកកុសលសង្ខារោ, អកុសលសង្ខារោ ច វុត្តោតិ ឯសោ ឯវ ធាតុកថាយំ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ភវោ បន ធាតុកថាយំ កម្មូបបត្តិភវវិសេសទស្សនត្ថំ ន អភិធម្មភាជនីយវសេន គហិតោ, ឯវញ្ច កត្វា តត្ថ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ អនុទ្ធរិត្វា ‘‘កម្មភវោ’’តិអាទិនា (ធាតុ. ៦៦) នយេន ភវោ ឧទ្ធដោ.

លោកិយវិបាកមនោវិញ្ញាណមេវ សន្ធាយាហ ‘‘ពាវីសតិវិធំ ហោតី’’តិ. ឆហិ វិញ្ញាណេហីតិ យថាអធិកតេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ឆហិ វិញ្ញាណេហិ. កស្មា បនេត្ថ លោកិយវិបាកវិញ្ញាណស្សេវ គហណំ កតន្តិ អាហ ‘‘លោកុត្តរានិ បន វដ្ដកថាយ ន យុជ្ជន្តី’’តិ. យទិ ឯវំ កស្មា ធាតុកថាយំ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណេន យេ ធម្មា វិប្បយុត្តា’’តិអាទីសុ (ធាតុ. ៣៦២) លោកុត្តរវិបាកានម្បិ គហណំ កតន្តិ? តំ យថាធម្មសាសនត្តា អភិធម្មទេសនាយ វិបាកត្តិកេ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៣) វិយ អនវសេសវិបាកធម្មសង្គណ្ហនវសេន វុត្តំ. សុត្តន្តទេសនា បន យថានុលោមទេសនាតិ តត្ថ បវត្តិនិវត្តិយោ អសង្ករតោ ទស្សេតព្ពា. តស្មា តទត្ថសំវណ្ណនាតិ កត្វា បវត្តិកថាយំ លោកិយវិបាកវិញ្ញាណានិយេវ គហិតានិ. តេនេវាហ ‘‘វដ្ដកថាយ ន យុជ្ជន្តីតិ ន គហិតានី’’តិ.

យថា កតំ កម្មំ ផលទានេ សមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ‘‘ឧបចិត’’ន្តិ វុច្ចតីតិ វិបាកទានយោគ្យមេវ សង្ខារំ គណ្ហន្តោ ‘‘ឧបចិតកម្មាភាវេ’’តិ អាហ. ហេតុ នាម ព្យតិរេកប្បធានន្តិ អភាវ-គ្គហណំ, តេន កម្មេ សតិ ភាវតោ, អសតិ អភាវតោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. យថា បនស្ស វិញ្ញាណស្ស សង្ខារបច្ចយតា ន សិទ្ធា, ន ឯវំ វិបាកភាវោ. សោ បន សិទ្ធោតិ កត្វា អាហ ‘‘វិបាកំហេត’’ន្តិ. តេន វិញ្ញាណស្ស វិបាកភាវេន សង្ខារបច្ចយត្តំ សាធេតិ. តស្ស បន សាធនត្ថំ ‘‘ឧបចិតកម្មាភាវេ វិបាកាភាវតោ’’តិ វុត្តន្តិ តំ វិវរន្តោ ‘‘វិបាកញ្ចា’’តិអាទិមាហ. យទិ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ យទិ កម្មនិរបេក្ខោ វិបាកោ ឧប្បជ្ជេយ្យ. សព្ពេសំ សត្តានំ ព្រហ្មត្តំ ឧបគតានំ ឃានាទិវិញ្ញាណានិ មហាវិបាកវិញ្ញាណានីតិ តស្ស តស្ស វិបាកស្ស អនោកាសេ ឋិតានម្បិ. វិបាកានីតិ វិញ្ញាណាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ, សព្ពវិបាកវិញ្ញាណានីតិ អត្ថោ.

សង្ខារា ពហូ ឯកូនតិំសចេតនាភេទតោ, វិញ្ញាណានិ ច ពហូនិ ពាត្តិំសវិធត្តា, ន ច សព្ពតោ សព្ពានីតិ អាហ ‘‘កតរសង្ខារបច្ចយា កតរវិញ្ញាណន្តិ ចេ’’តិ. ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិ ច ឥទំ វិញ្ញាណសាមញ្ញំ គហេត្វា វុត្តំ. កាមំ ខន្ធនិទ្ទេសេបិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៥១ អាទយោ) ឥមានិ វិញ្ញាណានិ និទ្ទិដ្ឋានិ, តំ បន អតិសំខិត្តំ, ន ច តត្ថ នេសំ សង្ខារបច្ចយតា វិភាវិតាតិ តំ បវត្តិយំ, បដិសន្ធិយញ្ច ភវាទីសុ បវត្តនាការវសេន វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘កាមាវចរបុញ្ញាភិសង្ខារបច្ចយា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. មនោវិញ្ញាណេតិ និទ្ធារណេ ភូម្មំ. មហាវិបាកានីតិ វិញ្ញាណាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ. មហាវិបាកាតិ បន បាឋេ មនោវិញ្ញាណធាតុយោតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

៦២១. យំសង្ខារបច្ចយាតិ យស្ស យស្ស សង្ខារស្ស បច្ចយភាវេន. យំ វិញ្ញាណន្តិ ‘‘យំ យំ វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯវំ ឧភយត្ថ អាមេឌិតលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ហោតី’’តិ ឥមិនា ការណភាវេ វិញ្ញាណស្ស សព្ភាវមត្តំ បវេទិតំ, ន បវត្តិវិសេសោតិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ បវត្តិ វេទិតព្ពា’’តិ អាហ. ព្រហ្មានម្បិ អនិដ្ឋរូបាទិអាបាថគមនេ អកុសលវិបាកចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ កទាចិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ‘‘ឥមានិ តេរស…បេ… បវត្តន្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ វោការោ វិត្ថារោ ឯត្ថាតិ បញ្ចវោការោ, សោ ឯវ ភវោ, ឯតស្មិំ បញ្ចវោការភវេ. ហោតិ ហិ ភិន្នាធិករណានម្បិ អញ្ញបទត្ថសមាសោ យថា ‘‘ឧរសិលោមោ’’តិ. អថ វា យថាបច្ចយំ បវត្តមានេហិ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វោករីយតីតិ បញ្ចវោការោ, សោ ឯវ ភវោតិ សព្ពំ បុព្ពេ វិយ.

‘‘បវត្តិយញ្ញេវ បវត្តន្តី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ.

‘‘យេភុយ្យេន លោភសម្បយុត្តជវនាវសានេ’’តិ ឥទំ បដិឃវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តានន្តរំ សោមនស្សសហគតស្ស អនុប្បជ្ជនតោតិ កេចិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ‘‘ចក្ខុំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, អកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតី’’តិ វចនតោ. ឥដ្ឋំ ចេ អារម្មណំ, សោមនស្សតទារម្មណំ ន ន ឧប្បជ្ជតីតិ. ជវនេន តទារម្មណនិយមេ សោមនស្សសហគតានន្តរំ សោមនស្សសហគតានេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អបរេ, តំ វិចារេតព្ពំ ឧបេក្ខាសហគតកុសលាកុសលជវនានន្តរម្បិ សោមនស្សតទារម្មណស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ឧបេក្ខាសហគតកិរិយាជវនានន្តរមេវ ហិ សោមនស្សតទារម្មណំ ន ឥច្ឆន្តិ.

យស្មា បន តិហេតុកជវនាវសានេ ច កទាចិ អហេតុកំ តទារម្មណំ ហោតិ, តស្មា ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តំ. យស្មា ឯកចិត្តក្ខណាយុកំ ជវនារម្មណំ ហោតិ, តទា តត្ថ ឯកមេវ តទារម្មណំ ហោតីតិ កត្វា ‘‘សកិំ វា’’តិ វុត្តន្តិ កេចិ. អបរេ បន តទារម្មណំ នាម ជវនារម្មណានុភវនកិច្ចំ, តំ ឯកចិត្តក្ខណិកេ តថា អាសន្នភេទេ អារម្មណេ នុប្បជ្ជតិ. តស្មា ‘‘សកិំ វា’’តិ ឥទំ ទិរត្តតិរត្តាទិ វិយ វចនសិលិដ្ឋតាវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ, ទ្វិក្ខត្តុមេវ បន ឧប្បជ្ជតីតិ. ‘‘ទិរត្តតិរត្ត’’ន្តិ (បាចិ. ៥០) ឯត្ថ ហិ វា-សទ្ទស្ស អភាវា វចនសិលិដ្ឋតាមត្តេន ទិរត្តគ្គហណំ កតន្តិ យុជ្ជតិ. ‘‘និរន្តរំ តិរត្តទស្សនត្ថំ វា’’តិ ឥធ បន វា-សទ្ទោ វិកប្បត្ថោ វុត្តោតិ សកិំ ឯវ ច កទាចិ បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘សកិំ វា’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ហិ សម្មោហវិនោទនិយំ សកិំ តទារម្មណប្បវត្តិយា វិចារេតព្ពតំ ទស្សេន្តេន ‘‘ចិត្តប្បវត្តិគណនាយំ បន សព្ពទ្វារេសុ តទារម្មណេ ទ្វេ ឯវ ចិត្តវារា អាគតា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) វុត្តំ.

តត្ថ ចិត្តប្បវត្តិគណនាយន្តិ វិបាកកថាយំ ពលវរូបាទិអារម្មណេ វុត្តំ ចិត្តប្បវត្តិគណនំ សន្ធាយាហ. តត្ថ ហិ ទ្វេវ តទារម្មណុប្បត្តិវារា វុត្តា. តទេវ ហិ សន្ធាយ ឥធាបិ វុត្តំ ‘‘អភិធម្មដ្ឋកថាយំ បន តទារម្មណេ ទ្វេ ចិត្តវារា អាគតា’’តិ. អភិធម្មដ្ឋកថាយំ អនិយតារម្មណដ្ឋានកិច្ចា ហុត្វា បវត្តន្តីតិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៧) ទ្វារំ អនាមសិត្វា ឯវ វុត្តំ, តំ អនន្តរំ បរតោ វុត្តសហេតុកវិបាកវិញ្ញាណានំ សទិសសំវណ្ណនំ កាតុកាមតាធិប្បាយេន វុត្តំ. អហេតុកទ្វយាទីនញ្ហិ ភវង្គភូតានំ សយមេវ ទ្វារត្តា, ចុតិបដិសន្ធិភូតានញ្ច ភវង្គសង្ខាតេន, អញ្ញេន ច ទ្វារេន អនុប្បត្តិតោ និយតំ, អនិយតំ វា ទ្វារំ ឯតេសន្តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ.

អហេតុកទ្វយស្ស បន សន្តីរណតទារម្មណភូតស្ស ទ្វារំ លព្ភតិ, តញ្ច អនិយតន្តិ តម្បិ គណ្ហន្តោ ‘‘អនិយតទ្វារារម្មណដ្ឋានកិច្ចា ហុត្វា បវត្តន្តី’’តិ អាហ. តេនេវ ចេត្ថ មហាវិបាកានម្បិ តទារម្មណភូតានំ ទ្វារំ លព្ភតីតិ តត្ថាបិ ទ្វារគ្គហណំ កតំ.

ឯកស្ស សត្តស្ស បវត្តោ រូបាវចរវិបាកោ បថវីកសិណាទីសុ យស្មិំ អារម្មណេ បវត្តោ, តតោ អញ្ញស្មិំ តស្ស បវត្តិ នត្ថីតិ រូបាវចរានំ និយតារម្មណតា វុត្តា. ឥតរានិ អារុប្បវិបាកវិញ្ញាណានិ. និយតំ អវត្ថុកានីតិ និយតាវត្ថុកានិ. កសិណុគ្ឃាដិមាកាសាទីសុយេវ អារម្មណេសុ បវត្តនតោ និយតារម្មណានិ. តត្រាតិ បវត្តិយំ. អស្សាតិ ពាត្តិំសវិធស្ស វិបាកវិញ្ញាណស្ស. តេ តេ សង្ខារាតិ យថាវុត្តា បុញ្ញាភិសង្ខារាទិសង្ខារា. កម្មបច្ចយេនាតិ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេន. ឧបនិស្សយបច្ចយេនាតិ បកតូបនិស្សយបច្ចយេន.

៦២២. ឯវំ បវត្តិយំ វិញ្ញាណប្បវត្តិំ ទស្សេត្វា បដិសន្ធិយំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បន វុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អនុរូបាយ បដិសន្ធិយាតិ អនុរូបេន បដិសន្ធិកិច្ចេន. តំ បន អនុរូបតំ សយមេវ វក្ខតិ. ភវន្តរេន ភវន្តរស្ស សន្ធានំ ឥធ បដិសន្ធីតិ តំ អចិត្តកម្បិ អត្ថេវាតិ កត្វា ‘‘កតិ បដិសន្ធិយោ’’តិ បុច្ឆំ កត្វាបិ ‘‘កតិ បដិសន្ធិចិត្តានី’’តិ បុច្ឆា កតា. ‘‘កេន កត្ថា’’តិ កេន ចិត្តេន កស្មិំ ភវេ.

តត្ថាតិ តេសុ ឯកូនវីសតិយា បដិសន្ធិចិត្តេសុ. កុសលវិបាកាយ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយាតិ សម្ពន្ធោ. នត្ថិ ទេវេសុ អហេតុកា បដិសន្ធីតិ ‘‘មនុស្សលោកេ’’តិ វិសេសនំ. នបុំសកាទីនន្តិ អាទិសទ្ទេន មម្មាទីនំ សង្គហោ. កេចិ បន ឯកច្ចេ អហេតុកបដិសន្ធិកា អវិកលិន្ទ្រិយា ហុត្វា ថោកំ វិចារណបកតិកាបិ ហោន្តិយេវ, តស្មា តាទិសានម្បិ ឥធ អាទិសទ្ទេន សង្គហោតិ វទន្តិ. សង្ខេបតោតិ សមាសតោ, អសុកាយ បដិសន្ធិយា អសុកំ អារម្មណន្តិ វិភាគំ អកត្វាតិ អត្ថោ.

សេសានន្តិ រូបាវចរា បញ្ច, បឋមតតិយារុប្បា ទ្វេតិ ឥមាសំ វុត្តាវសេសានំ សត្តន្នំ បដិសន្ធីនំ. បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ចុតិចិត្តំ នាម នត្ថិ បដិសន្ធិអារម្មណេ ឯវ បវត្តនតោ. ទ្វីសុ អារម្មណេសូតិ អតីតនវត្តព្ពវសេន ទ្វីសុ អារម្មណេសុ.

៦២៣. តានីតិ បុព្ពេ កតានិ កម្មានិ. អស្សាតិ អាសន្នមរណស្ស បុគ្គលស្ស. ឱលម្ពន្តីតិ សាយន្ហេ មហន្តានំ បព្ពតកូដានំ ឆាយា វិយ ភូមិយំ តស្ស ចិត្តេ អវលម្ពន្តិ ឧបតិដ្ឋន្តិ. តស្មិំ និរុទ្ធេតិ តស្មិំ ចុតិចិត្តេ និរុទ្ធមត្តេ តស្ស និរោធសមនន្តរមេវ. តទេវាតិ តំយេវ យថាវុត្តជវនវីថិយា អារម្មណភូតំ. អវិជ្ជាតណ្ហាទីសុ កិលេសេសុ អនុបច្ឆិន្នេស្វេវ កម្មាទិនោ ឧបដ្ឋានំ, តញ្ច អារព្ភ ចិត្តសន្តានស្ស ភវន្តរនិន្នបោណបព្ភារតា ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុបច្ឆិន្នកិលេសពលវិនាមិត’’ន្តិ. សន្តានេ ហិ វិនាមិតេ តទេកទេសភូតំ បដិសន្ធិចិត្តញ្ច វិនាមិតមេវ ហោតិ, ន ច ឯកទេសវិនាមិតភាវេន វិនា សន្តានស្ស វិនាមិតតា អត្ថីតិ. សព្ពត្ថ បន ទុគ្គតិបដិសន្ធិនិន្នាយ ចុតិយា បុរិមជវនានិ អកុសលានិ, ឥតរាយ ច កុសលានីតិ និច្ឆិនន្តិ. ‘‘និមិត្តស្សាទគធិតំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតិ, អនុព្យញ្ជនស្សាទគធិតំ វា, តស្មិំ ចេ សមយេ កាលំ ករោតិ, ឋានមេតំ វិជ្ជតិ, យំ ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរំ គតិំ ឧបបជ្ជេយ្យ និរយំ វា តិរច្ឆានយោនិំ វា’’តិ (សំ. និ. ៤.២៣៥) ហិ វុត្តំ, តស្មា អកុសលំ ទុគ្គតិយំ, កុសលញ្ច សុគតិយំ បដិសន្ធិយា ឧបនិស្សយោ ហោតីតិ. អរហតោ បន សព្ពសោ កិលេសានំ ឧបច្ឆិន្នត្តា បដិប្បស្សទ្ធសព្ពភវុស្សុក្កតាយ កម្មាទិនិមិត្តំ ន ឧបដ្ឋហតិ, តតោ វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អលទ្ធសហាយត្តា បដិសន្ធិំ ន ជនេតិ.

វុត្តប្បការកម្មវសេនាតិ បាបកម្មវសេន, តទុបដ្ឋាបិតន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘នរកាទីសុ អគ្គិជាលវណ្ណាទិក’’ន្តិ ឥទំ តំសទិសតាវសេន វុត្តំ. ន ហិ សោ ឯវ និរយគ្គិវណ្ណាទិ តទា តស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតិ. តត្ថ អគ្គិជាលវណ្ណាទិកន្តិ អាទិ-សទ្ទេន វេត្តរណីសិម្ពលិអសិបត្តវនាទិវណ្ណំ សង្គណ្ហាតិ. នរកាទីសូតិ បន អាទិ-សទ្ទេន បេតតិរច្ឆានានំ និពទ្ធសញ្ចរណដ្ឋានបរិយាបន្នវណ្ណំ. មនោទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆតីតិ កម្មពលេន ឧបដ្ឋាបិតវណ្ណាយតនំ សុបិនំ បស្សន្តស្ស វិយ, ទិព្ពចក្ខុស្ស វិយ ច មនោទ្វារេ ឯវ គោចរភាវំ គច្ឆតិ. ឯកំ អាវជ្ជនំ, បញ្ច ជវនានិ, ទ្វេ តទារម្មណានីតិ តីណិ វីថិចិត្តានិ.

រាគាទិហេតុភូតំ ហីនមារម្មណន្តិ អកុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ ភវិតុំ យុត្តំ អនិដ្ឋមារម្មណមាហ. តម្បិ ហិ សង្កប្បនវសេន រាគស្សាបិ ហេតុ ហោតីតិ. អកុសលវិបាកជនកកម្មសហជាតានំ វា តំសទិសាសន្នចុតិជវនចេតនាសហជាតានញ្ច រាគាទីនំ ហេតុភាវោ ឯវ ហីនតា. តញ្ហិ បច្ឆានុតាបជនកកម្មានមារម្មណំ កម្មវសេន អនិដ្ឋំ អកុសលវិបាកស្ស អារម្មណំ ភវេយ្យ. អញ្ញថា ច ឥដ្ឋារម្មណេ បវត្តស្ស អកុសលកម្មស្ស វិបាកោ អកុសលកម្មនិមិត្តារម្មណោ ន ភវេយ្យ. ន ហិ អកុសលវិបាកោ ឥដ្ឋារម្មណោ ភវិតុំ អរហតីតិ.

បញ្ចទ្វារេ ច អាបាថំ អាគច្ឆន្តំ បច្ចុប្បន្នំ កម្មនិមិត្តំ អាសន្នកតកម្មារម្មណសន្តតិយំ ឧប្បន្នំ, តំសទិសញ្ច ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញថា តទេវ បដិសន្ធិអារម្មណូបដ្ឋាបកំ, តទេវ ច បដិសន្ធិជនកំ ភវេយ្យ. ន ច បដិសន្ធិយា ឧបចារភូតានិ វិយ, ឯតស្មិំ តយា បវត្តិតព្ពន្តិ បដិសន្ធិយា អារម្មណំ អនុប្បាទេន្តានិ វិយ ច បវត្តានិ ចុតិអាសន្នានិ ជវនានិ បដិសន្ធិជនកានិ ភវេយ្យុំ. ‘‘កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិ (ធ. ស. ៤៣១) ហិ វុត្តំ. តទា ច តំសមានវីថិយំ វិយ បវត្តមានានិ កថំ កតូបចិតានិ សិយុំ? តទា ន អស្សាទិតានិ. ន ច លោកិយានិ លោកុត្តរានិ វិយ សមានវីថិផលានិ ហោន្តិ. ‘‘បុព្ពេ វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, បច្ឆា វាស្ស តំ កតំ ហោតិ បាបកម្មំ ទុក្ខវេទនីយំ, មរណកាលេ វាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ សមត្តា ហោតិ សមាទិន្នា. តេន សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣០៣) សុត្តេ មរណកាលេ សមត្តាយ សមាទិន្នាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា, សម្មាទិដ្ឋិយា ច សហជាតចេតនាយ បដិសន្ធិទានំ វុត្តំ, ន ច ទុព្ពលេហិ បញ្ចទ្វារិកជវនេហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ, សម្មាទិដ្ឋិ វា សមត្តា ហោតិ សមាទិន្នា. តថា ហិ វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ ‘‘សព្ពម្បិ ហេតំ កុសលាកុសលធម្មបដិវិជាននាទិចវនបរិយោសានំ កិច្ចំ មនោទ្វារិកចិត្តេនេវ ហោតិ, ន បញ្ចទ្វារិកេនាតិ សព្ពស្សបេតស្ស កិច្ចស្ស ករណេ សហជវនកានិ វីថិចិត្តានិ បដិក្ខិត្តានី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧៦៦).

តត្ថ ហិ ន កិញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតីតិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ (ធ. ប. ១-២) ឯវំ វុត្តំ ឯកម្បិ កុសលំ វា អកុសលំ វា ន បដិវិជានាតីតិ ច វុត្តំ. យេសំ បដិវិភាវនប្បវត្តិយា សុខំ វា ទុក្ខំ វា អន្វេតិ, តេសំ សា បវត្តិ បញ្ចទ្វារេ បដិក្ខិត្តា. កុសលាកុសលកម្មសមាទានញ្ច តាទិសមេវាតិ. តទារម្មណានន្តរំ បន ចវនំ, តទនន្តរា ច ឧបបត្តិ មនោទ្វារិកា ឯវ ហោតិ, ន សហជវនកវីថិចិត្តបរិយាបន្នាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ឥធ បញ្ចទ្វារិកតទារម្មណានន្តរា ចុតិ, តទនន្តរា បដិសន្ធិ ច វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ អវសេសបញ្ចចិត្តក្ខណាយុកេ រូបាទិម្ហិ ឧប្បន្នំ បដិសន្ធិំ សន្ធាយ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ឧបបត្តិចិត្តំ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ, អវសេសឯកចិត្តក្ខណាយុកេ ច ឧប្បន្នំ បដិសន្ធិំ សន្ធាយ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ឧបបត្តិចិត្តំ អតីតារម្មណស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ច វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

៦២៤. កណ្ហបក្ខេ សុក្កបក្ខំ ឋបេត្វាតិ ឯត្ថ យថា បុព្ពេ ‘‘បាបកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា’’តិ វុត្តេ កណ្ហបក្ខេ ‘‘អនវជ្ជកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា’’តិ សុក្កបក្ខោ វុត្តោ, ឯវំ ‘‘ទុគ្គតិបរិយាបន្នំ បដិសន្ធិចិត្តំ, នរកាទីសុ អគ្គិជាលវណ្ណាទិកំ ទុគ្គតិនិមិត្ត’’ន្តិ ច វុត្តេ កណ្ហបក្ខេ ‘‘សុគតិបរិយាបន្នំ បដិសន្ធិចិត្តំ, មនុស្សលោកេ រត្តកម្ពលសទិសមាតុកុច្ឆិវណ្ណសង្ខាតំ, ទេវលោកេ វា ឧយ្យានវិមានកប្បរុក្ខាទិវណ្ណសង្ខាតំ សុគតិនិមិត្ត’’ន្តិ ឯវំ សុក្កបក្ខំ ឋបេត្វា សេសំ សព្ពំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណាយាតិ កម្មកម្មនិមិត្តវសេន អតីតារម្មណាយ, មាតុកុច្ឆិវណ្ណាទិសុគតិនិមិត្តវសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណាយ.

៦២៥. តញ្ច ខោតិ យទេតំ ‘‘អនវជ្ជកម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា’’តិ អនិយមនំ កតំ, តញ្ច ខោ. កម្មនិមិត្តមេវ អាបាថមាគច្ឆតិ ឯកន្តតោ អត្តនោ កម្មារម្មណតាយ មហគ្គតវិបាកស្ស. សុទ្ធាយ វាតិ មហគ្គតកម្មនិមិត្តារម្មណាយ ជវនវីថិយា, តទារម្មណរហិតាយាតិ អត្ថោ, សា បន ជវនវីថិ មហគ្គតវិបាកស្ស ឧបចារោ វិយ ទដ្ឋព្ពា. កេចិ បន តញ្ច វីថិំ មហគ្គតាវសានំ វទន្តិ. ‘‘នវត្តព្ពារម្មណា វា’’តិ ឥទំ រូបាវចរបដិសន្ធិំ, អារុប្បេសុ ច បឋមំ, តតិយញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ទុតិយចតុត្ថា បន អតីតារម្មណវចនេនេវ គហិតា.

មាតុកុច្ឆិវណ្ណសង្ខាតន្តិអាទិនា វណ្ណោ ឯវ គតិនិមិត្តភាវេន អាគតោ. តត្ថ សទ្ទោ តាវ អនុបាទិន្នភាវេន សុគតិបរិយាបន្នតាយ គតិនិមិត្តភាវេន អដ្ឋកថាសុ នាគតោតិ យុត្តមេតំ, គន្ធាទីនំ បន អនាគមនេ ការណំ វីមំសិតព្ពំ.

អយំ តាត តវត្ថាយ ពុទ្ធបូជា ករីយតីតិអាទីសុ បុព្ពចេតនាវសេន បុញ្ញំ ហោតិ. សព្ពន្តិមជវនេ វត្តមានស្សាបីតិ វទន្តិ.

៦២៦. ‘‘ឯតេនានុសារេន អារុប្បចុតិយាបិ អនន្តរា បដិសន្ធិ វេទិតព្ពា’’តិ ឥទំ កស្មា វុត្តំ, ននុ ‘‘បថវីកសិណជ្ឈានាទិវសេន បដិលទ្ធមហគ្គតស្ស សុគតិយំ ឋិតស្សា’’តិ ឯវមាទិកេ ឯវ នយេ អយម្បិ បដិសន្ធិ អវរុទ្ធាតិ? ន, តត្ថ រូបាវចរចុតិអនន្តរាយ ឯវ បដិសន្ធិយា វុត្តត្តា. តត្ថ ហិ ‘‘បថវីកសិណាទិកំ វា និមិត្តំ មហគ្គតចិត្តំ វា មនោទ្វារេ អាបាថំ អាគច្ឆតិ, ចក្ខុសោតានំ វា’’តិអាទិនា តេន វចនេន រូបាវចរចុតិយា ឯវ អនន្តរា បដិសន្ធិ វុត្តាតិ វិញ្ញាយតិ. អថាបិ យថាសម្ភវយោជនាយ អយម្បិ បដិសន្ធិ តត្ថេវ អវរុទ្ធា, អរូបាវចរចុតិអនន្តរា បន រូបាវចរបដិសន្ធិ នត្ថិ. អរូបាវចរេ ច ឧបរូបរិ ចុតិយា អនន្តរា ហេដ្ឋិមា ហេដ្ឋិមា បដិសន្ធិ នត្ថីតិ ចតុត្ថារុប្បចុតិយា នវត្តព្ពារម្មណបដិសន្ធិ នត្ថិ. តេន តតោ តត្ថេវ អតីតារម្មណា, កាមាវចរេ ច អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធិ. ឥតរាហិ ច យថាសម្ភវំ អតីតនវត្តព្ពារម្មណា អារុប្បបដិសន្ធិ, អតីតបច្ចុប្បន្នារម្មណា ច កាមាវចរបដិសន្ធិ យោជេតព្ពាតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ វិសុំ ឧទ្ធរណំ កតំ.

៦២៧. ឯវំ អារម្មណវសេន ឯកវិធាយ កាមាវចរសុគតិចុតិយា ទុវិធា ទុគ្គតិបដិសន្ធិ, ទុគ្គតិចុតិយា ទុវិធា សុគតិបដិសន្ធិ, កាមាវចរសុគតិចុតិយា ទ្វិឯកទ្វិប្បការានំ កាមរូបារូបានំ វសេន បញ្ចវិធា សុគតិបដិសន្ធិ, រូបាវចរចុតិយា តថេវ បញ្ចវិធា, ទុវិធាយ អារុប្បចុតិយា បច្ចេកំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ កាមារុប្បានំ វសេន អដ្ឋវិធា ច បដិសន្ធិ ទស្សិតា. ទុគ្គតិចុតិយា បន ឯកវិធាយ ទុគ្គតិបដិសន្ធិ ទុវិធា ន ទស្សិតា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុគ្គតិយំ ឋិតស្ស បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា វុត្តា បន –

ទ្វេ ទ្វេ បញ្ចាថ បញ្ចដ្ឋ, ទ្វេ ភវាលម្ពភេទតោ;

ចុតិយា តាទិសាយេតា, ចតុវីសតិ សន្ធិយោ. (វិភ. មូលដី. ២២៧);

៦២៨. ‘‘កាមាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៤៣១) នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ហេដ្ឋា ទស្សិតប្បការោតិ ឧបនិស្សយភាវមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិមាហ.

និស្សយបច្ចយភូតេន រូបេន សហបវត្តិយេវេត្ថ វិញ្ញាណស្ស តេន មិស្សិតា, តទភាវោ អមិស្សិតា. យវន្តិ ឯត្ថ សត្តា ឯកជាតិសមន្វយេន អញ្ញមញ្ញមិស្សិតា ហោន្តីតិ យោនិយោ. សុចរិតទុច្ចរិតវសេន គន្តព្ពា បាបុណិតព្ពាតិ គតិយោ. តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឋិតិ, វិញ្ញាណស្ស ឋិតិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិ. នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីតិអាទិអាវាសោ ឯវ សត្តេហិ អាវសិតព្ពតោ សត្តាវាសោ. អសញ្ញសត្តាវាសស្ស ឥធ អសម្ភវតោ ‘‘សត្តាវាសវសេន អដ្ឋវិធំ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

៦២៩. អញ្ញត្រ ជាតិបណ្ឌកបដិសន្ធិយាតិ ឯត្ថ បឋមកប្បិកបដិសន្ធិយាបីតិ វត្តព្ពំ. សាបិ ហិ ភាវេន វិនាវ ឧប្បជ្ជតីតិ.

ឱមតោតិ អវមតោ, អវកំសតោតិ អត្ថោ. អាទិនាតិ ‘‘មិស្សំ អមិស្ស’’ន្តិ ឯតស្មិំ ទុកេ អាទិម្ហិ វុត្តេន មិស្សវិញ្ញាណេន. ឱមតោ ទ្វេ វា តយោ វា ទសកា ឧប្បជ្ជន្តីតិ គព្ភសេយ្យកានំ វសេន វុត្តំ. អញ្ញត្ថ បន អនេកេ កលាបា សហ ឧប្បជ្ជន្តិ. ព្រហ្មត្តភាវេបិ ហិ អនេកគាវុតប្បមាណេន អនេកេ កលាបា សហ ឧប្បជ្ជន្តីតិ តិំសតោ អធិកានេវ រូបានិ ហោន្តិ. តទហុជាតឯឡកស្ស លោមំ ជាតិឧណ្ណាតិ កេចិ. ហិមវន្តប្បទេសេ ជាតិមន្តឯឡកលោមំ ជាតិឧណ្ណាតិ អបរេ. គព្ភំ ផាលេត្វា គហិតឯឡកលោមំ ជាតិឧណ្ណាតិ អញ្ញេ. ឥមាសុ គតីសុ ឥមា យោនិយោ សម្ភវន្តិ, ឥមាសុ ន សម្ភវន្តីតិ ឯវំ យោនីនំ គតិវសេន សម្ភវភេទោ.

៦៣០. ភុម្មវជ្ជេសូតិ ភុម្មទេវានំ វជ្ជនំ យោនិវិភាគំ បតិ តេសំ មនុស្សសទិសត្តា. យោនិយោ តិស្សោ បុរិមិកា ន ហោន្តីតិ យោនិត្តយបដិក្ខេបេន បច្ឆិមា យោនិ អនុញ្ញាតាតិ អត្ថតោ អាបន្នមេវ ហោតិ. គតិត្តយេតិ មនុស្សបេតតិរច្ឆានសញ្ញិតេ គតិត្តយេ. តញ្ហិ ឯត្ថ បុព្ពេ អនាមដ្ឋំ.

ច-សទ្ទោ អវុត្តសមុច្ចយត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ច-សទ្ទេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កស្មា បន និជ្ឈាមតណ្ហិកបេតេសុ បុរិមិកា តិស្សោ យោនិយោ ន សន្តីតិ? អសម្ភវតោ. តាសញ្ហិ និច្ចាតុរភាវតោ កាមសេវា នត្ថីតិ ន តា អណ្ឌជាទយោ ហោន្តិ. កុច្ឆិយំ តាសំ គព្ភោ នាវតិដ្ឋតិ ជាលសព្ភាវតោតិ កេចិ. អគ្គិជាលាយ សន្តប្បមានសរីរា ឯតា និព្ពត្តន្តីតិ អល្លដ្ឋានេសុ, បុប្ផាទីសុ ច សម្ភវាភាវតោ សំសេទជតាបិ តាសំ នត្ថេវាតិ វទន្តិ. តេនាហ ‘‘ឱបបាតិកា ឯវ ហិ តេ ហោន្តី’’តិ.

រូបីព្រហ្មេសុ តាវ ឱបបាតិកយោនិកេសូតិ ឱបបាតិកយោនិកេហិ រូបីព្រហ្មេ និទ្ធារេតិ. រូបីព្រហ្មេសូតិ ហិ អធិករណេ ភុម្មំ, ឱបបាតិកេសូតិ និទ្ធារណេ. តេន ‘‘ឱបបាតិកយោនិកេសូ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តរាសិតោ ‘‘រូបីព្រហ្មេសូ’’តិ វិសេសេន តទេកទេសំ និទ្ធារេតិ. ចក្ខុសោតវត្ថុទសកានំ, ជីវិតនវកស្ស ចាតិ ឯត្ថ កេចិ ‘‘ចក្ខុសោតវត្ថុសត្តកានំ, ជីវិតឆក្កស្ស ចាតិ ចតុន្នំ កលាបានំ វសេន រូបភវេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណេន សហ សត្តវីសតិ រូបានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ គន្ធរសាហារានំ បដិក្ខិត្តត្តា’’តិ ការណំ វត្វា តំ សមត្ថេន្តា ‘‘បាឡិយញ្ហិ ‘រូបធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ ឋបេត្វា អញ្ញសត្តានំ ទេវានំ បញ្ចាយតនានិ បាតុភវន្តិ, បញ្ច ធាតុយោ បាតុភវន្តី’តិ (វិភ. ១០១៥-១០១៦) វុត្តំ, តថា ‘រូបធាតុយា ឆ អាយតនានិ, នវ ធាតុយោ’តិ សព្ពសង្គហកវសេន តត្ថ វិជ្ជមានាយតនធាតុយោ ទស្សេតុំ វុត្តំ. កថាវត្ថុម្ហិ ច ឃានាយតនាទីនំ វិយ គន្ធាយតនាទីនញ្ច តត្ថ ភាវោ បដិក្ខិត្តោ ‘អត្ថិ តត្ថ ឃានាយតនន្តិ? អាមន្តា. អត្ថិ តត្ថ គន្ធាយតនន្តិ? ន ហេវំ វត្តព្ពេ’តិអាទិនា (កថា. ៥២០). ន ច អផោដ្ឋព្ពាយតនានំ បថវីធាតុអាទីនំ វិយ អគន្ធរសាយតនានំ គន្ធរសានំ តត្ថ ភាវោ សក្កា វត្តុំ, ផុសិតុំ សក្កុណេយ្យតាវិនិមុត្តស្ស បថវីអាទិសភាវស្ស វិយ គន្ធរសាយតនភាវវិនិមុត្តស្ស គន្ធរសសភាវស្ស អភាវា. យទិ ច ឃានសម្ផស្សាទីនំ ការណភាវោ នត្ថីតិ ‘អាយតនានី’តិ តេ ន វុច្ចេយ្យុំ, ធាតុសទ្ទោ បន និស្សត្តនិជ្ជីវវាចកោតិ ‘គន្ធធាតុ រសធាតូ’តិ អវចនេ ការណំ នត្ថិ, ធម្មភាវោ ច តេសំ ឯកន្តេន ឥច្ឆិតព្ពោ សភាវធារណាទិលក្ខណតោ អញ្ញស្ស អភាវា. ធម្មានញ្ច អាយតនភាវោ ឯកន្តិកោ យមកេ វុត្តោ ‘ធម្មោ អាយតនន្តិ? អាមន្តា’តិ (យម. ១.អាយតនយមក.១៣). តស្មា តេសំ គន្ធរសាយតនភាវាភាវេបិ កោចិ អាយតនភាវោ វត្តព្ពោ. យទិ ច ផោដ្ឋព្ពភាវតោ អញ្ញោ បថវីអាទិភាវោ វិយ គន្ធរសភាវតោ អញ្ញោ តេសំ កោចិ សភាវោ សិយា, តេសំ ធម្មាយតនសង្គហោ. គន្ធរសភាវេ បន អាយតនភាវេ ច សតិ ‘គន្ធោ ច សោ អាយតនញ្ច គន្ធាយតនំ, រសោ ច សោ អាយតនញ្ច រសាយតន’ន្តិ ឥទមាបន្នមេវាតិ គន្ធរសាយតនភាវោ ច ន សក្កា និវារេតុំ. ‘តយោ អាហារា’តិ ច វចនតោ កពឡីការាហារស្ស តត្ថ អភាវោ វិញ្ញាយតិ. តស្មា យថា បាឡិយា អវិរោធោ ហោតិ, តថា រូបគណនា កាតព្ពា. ឯវញ្ហិ ធម្មតា ន វិលោមិតា ហោតី’’តិ វទន្តិ.

ឯត្ថ វុច្ចតេ – រូបាវចរសត្តានំ ឃានជិវ្ហាយតនាភាវតោ វិជ្ជមានាបិ គន្ធរសា អាយតនកិច្ចំ ន ករោន្តីតិ តេ អនាមសិត្វា បាឡិយំ ‘‘បញ្ចាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ (វិភ. ១០១៥), ‘‘ឆ អាយតនានី’’តិ (វិភ. ៩៩២) ច អាទិ វុត្តំ, ‘‘តយោ អាហារា’’តិ ច អជ្ឈោហរិតព្ពស្ស អាហារស្ស អភាវេន ឱជដ្ឋមករូបសមុដ្ឋាបនសង្ខាតស្ស អាហារកិច្ចស្ស អករណតោ, ន សព្ពេន សព្ពំ គន្ធរសានំ, ឱជាយ ច អភាវតោ. ឥតិ វិសយិនោ, កិច្ចស្ស ច អភាវេន វិសយោ, កិច្ចវា ច ធម្មោ ន វុត្តោ. យស្មិញ្ហិ ភវេ វិសយី នត្ថិ, តស្មិំ តំហេតុកោ និប្បរិយាយេន វិសយស្ស អាយតនភាវោ នត្ថីតិ វិជ្ជមានស្សាបិ អវចនំ យថា តត្ថេវ រូបភវេ បថវីតេជោវាយោធាតូនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនភាវេន. យស្ស បន យត្ថ វចនំ, តស្ស តត្ថ វិសយីសព្ភាវហេតុកោ និប្បរិយាយេន អាយតនភាវោ វុត្តោ យថា តត្ថេវ រូបាយតនស្ស.

យទិ វិសយីសព្ភាវហេតុកោ វិសយស្ស និប្បរិយាយេន អាយតនភាវោ, កថមសញ្ញសត្តានំ ទ្វេ អាយតនានិ បាតុភវន្តីតិ, អសញ្ញសត្តានញ្ហិ ចក្ខាយតនំ នត្ថិ, អចក្ខាយតនភាវេន ច នេសំ រូបាយតនំ អញ្ញេសំ អវិសយោតិ? នាយំ វិរោធោ. យេន អធិប្បាយេន រូបធាតុយំ សញ្ញីនំ គន្ធាយតនាទីនំ អវចនំ, តេន រូបាយតនស្សាបិ អវចនន្តិ អសញ្ញីនំ ឯកំ អាយតនំ វត្តព្ពំ. យថាសកញ្ហិ ឥន្ទ្រិយគោចរភាវាបេក្ខាយ យេសំ និប្បរិយាយេន អាយតនភាវោ អត្ថិ, តេសុ និទ្ទិសិយមានេសុ តទភាវតោ រូបធាតុយំ សញ្ញីនំ គន្ធាទិកេ វិសុំ អាយតនភាវេន អវត្វា ធម្មសភាវានតិវត្តនតោ, មនោវិញ្ញាណស្ស ច វិសយភាវូបគមនតោ ធម្មាយតនន្តោគធេ កត្វា ‘‘បញ្ចាយតនានី’’តិ បាឡិយំ (វិភ. ១០១៥) វុត្តំ. ឯតទត្ថញ្ហិ ‘‘ធម្មាយតន’’ន្តិ សាមញ្ញតោ នាមករណំ, បិដ្ឋិវដ្ដកានិ វា តានិ កត្វា ‘‘បញ្ចាយតនានី’’តិ វុត្តំ.

យេន ច បន អធិប្បាយេន អសញ្ញីនំ រូបាយតនំ វុត្តំ, តេន សញ្ញីនម្បិ គន្ធាទីនំ វិសុំ គហណំ កាតព្ពន្តិ ឥមស្ស នយស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ ទេវានំ ទ្វេ អាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ (វិភ. ១០១៧) វុត្តំ. អសតិបិ ហិ តត្ថ អត្តនោ ឥន្ទ្រិយេ រូបស្ស វណ្ណាយតនសភាវាតិក្កមោ នត្ថេវាតិ តំ រូបាយតនន្ត្វេវ វុច្ចតិ. ឥមិនា ច នយទស្សនេន គន្ធាទីនិ តីណិ បក្ខិបិត្វា សញ្ញីនំ អដ្ឋ អាយតនានិ, អសញ្ញីនំ បញ្ចាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. ឯវញ្ចេតំ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា រូបលោកេ ផុសិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ បថវីអាទីនំ ព្រហ្មានំ វចីឃោសោ ឯវ ន សិយា. ន ហិ បដិឃដ្ដនានិឃំសមន្តរេន សទ្ទប្បវត្តិ អត្ថិ, ន ច ផុសនសភាវានំ កត្ថចិ អផុសនភាវតា សក្កា វិញ្ញាតុំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនសង្ខាតស្ស ច ភូតត្តយស្ស អភាវេ រូបភវេ រូបាយតនាទីនម្បិ សម្ភវោ ឯវ ន សិយា. តស្មា ផុសិតុំ សក្កុណេយ្យតាយបិ បថវីអាទីនំ តត្ថ កាយិន្ទ្រិយាភាវេន តេសំ ផោដ្ឋព្ពភាវោ ន វុត្តោ. ឯវញ្ច កត្វា រូបធាតុយំ តេសំ សប្បដិឃវចនញ្ច សមត្ថិតំ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ទ្វេ មហាភូតា’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ២.២២.២០).

បដិឃោ ច នាម ភូតត្តយស្ស កាយប្បសាទំ បតិ តន្និស្សយភូតឃដ្ដនាទ្វារេន អភិមុខភាវោ, ឥធ បន តំសភាវតា. សោ ច ផុសិតុំ អសក្កុណេយ្យសភាវស្ស ឃដ្ដនាយ អភាវតោ នត្ថិ. យទិ តត្ថ អសតិបិ វិសយិនិ រូបាយតនំ គហេត្វា ‘‘ទ្វេ អាយតនានី’’តិ វុត្តំ, អថ កស្មា គន្ធាយតនាទីនិ គហេត្វា ‘‘បញ្ចាយតនានី’’តិ ន វុត្តន្តិ? នយទស្សនវសេន ទេសនា បវត្តាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អថ វា តត្ថ រូបាយតនស្សេវ វចនំ កទាចិ អញ្ញភូមិកានំ បសាទស្ស វិសយភាវំ សន្ធាយ, ន បន ឥតរេសំ អភាវតោ, នាបិ បរិយាយេនបិ អាយតនភាវាភាវតោ. អសញ្ញីនញ្ហិ រូបាយតនំ សមានតលវាសីនំ វេហប្ផលានំ, ឧបរិភូមិកានញ្ច សុទ្ធាវាសានំ បសាទស្ស វិសយភាវំ គច្ឆតិ, ន បន គន្ធរសាតិ តេសំយេវ តត្ថ អវចនំ យុត្តំ. កថាវត្ថុម្ហិ ច និប្បរិយាយេន គន្ធាយតនាទីនំ អត្ថិភាវំ បដិជានន្តំ សន្ធាយ បដិសេធោ កតោ.

យទិបិ ចេតំ វចនំ តត្ថ គន្ធាយតនាទីនំ អភាវវិភាវនំ ន ហោតិ, អត្ថិភាវទីបនម្បិ បន អញ្ញវចនំ នត្ថេវាតិ? នយិទមេវំ, អដ្ឋកថាសុ តត្ថ នេសំ អត្ថិភាវស្ស និទ្ធារេត្វា វុត្តត្តា. យញ្ហិ អដ្ឋកថាវចនំ បាឡិយា ន វិរុជ្ឈតិ, តំ បាឡិ វិយ បមាណភូតំ អគរហិតាយ អាចរិយបរម្បរាយ យាវជ្ជតនា អាគតត្តា. តត្ថ សិយា – យំ បាឡិយា ន វិរុជ្ឈតិ អដ្ឋកថាវចនំ, តំ បមាណំ, ឥទំ បន វិរុជ្ឈតីតិ? នយិទមេវំ, យថា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា បដិបាទិតត្តា. ចក្ខាទីនំ អាយតនានំ, តន្និស្សយានញ្ច វិញ្ញាណានំ សត្តសុញ្ញតាសន្ទស្សនត្ថំ ភគវតោ ធាតុទេសនាតិ អាយតនភាវេន វុត្តានំយេវ ធាតុភាវទីបនតោ ធាតុភាវស្សាបិ តេសំ អវចនំ យុជ្ជតិ ឯវ. តស្មា យថា បាឡិយា អវិរោធោ ហោតិ, តថា ចក្ខុទសកាទិវសេន ឥធ រូបគណនា កតាតិ ន ឯត្ថ ធម្មតាវិលោមនាសង្កាយ ឱកាសោតិ វេទិតព្ពំ.

អញ្ញេសុ សំសេទជឱបបាតិកយោនិកេសូតិ រូបីព្រហ្មេ បន ឋបេត្វា អញ្ញេសុ ឱបបាតិកេសុ, សំសេទជេសុ ចាតិ ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឱបបាតិកវិសេសនញ្ហេត្ថ អញ្ញគ្គហណំ, ន សំសេទជវិសេសនំ អសម្ភវតោ. សតិ ហិ សម្ភវេ, ព្យភិចារេ ច វិសេសនវិសេសិតព្ពតា ហោតិ. កាមាវចរទេវេសុ សព្ពកាលំ បដិសន្ធិបវត្តីសុ យថាវុត្តាយ សន្តតិយា រូបានំ លព្ភនតោ វុត្តំ ‘‘តានិ ច និច្ចំ ទេវេសូ’’តិ. ន ហិ តេ កទាចិបិ វិកលិន្ទ្រិយា, អភាវកា ច ហោន្តីតិ. ចក្ខុ នេសំ ទសន្នំ បូរណោតិ កត្វា ចក្ខុទសកោ នាម, អសាធារណេន វា ចក្ខុនា លក្ខិតោ ទសកោ ចក្ខុទសកោ. ឯវំ សេសាតិ យថា ចក្ខុទសកោ វុត្តោ, ឯវំ សេសាបិ ទសកា យោជេត្វា វេទិតព្ពា. ‘‘សំសេទជូបបាតយោនីសុ, អវកំសតោ តិំសា’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘អវកំសតោ បនា’’តិអាទិមាហ, តំ បនេតំ បាឡិយា ន សមេតិ. ន ហិ បាឡិយំ កាមាវចរានំ សំសេទជោបបាតិកានំ អឃានកានំ ឧបបត្តិ វុត្តា. ធម្មហទយវិភង្គេ ហិ ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តិ, កស្សចិ ទសាយតនានិ, កស្សចិ អបរានិ ទសាយតនានិ, កស្សចិ នវាយតនានិ, កស្សចិ សត្តាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ (វិភ. ១០០៧). យទិ ហិ អឃានកស្សាបិ ឧបបត្តិ សិយា, តិក្ខត្តុំ ‘‘ទសាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, តិក្ខត្តុញ្ច ‘‘នវាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ, ន ច តំ វុត្តំ.

តត្ថ ឧបបត្តិក្ខណេតិ បដិសន្ធិក្ខណេ. ឯកាទសាតិ បរិបុណ្ណាយតនស្ស សទ្ទាយតនវជ្ជានិ ឯកាទស អាយតនានិ. កស្សចិ ទសាយតនានីតិ អន្ធស្ស ចក្ខាយតនវជ្ជានិ. អបរានិ ទសាយតនានីតិ ពធិរស្ស សោតាយតនវជ្ជានិ. នវាយតនានីតិ អន្ធពធិរស្ស ចក្ខុសោតាយតនវជ្ជានិ. សត្តាយតនានីតិ គព្ភសេយ្យកស្ស រូបគន្ធរសកាយផោដ្ឋព្ពមនោធម្មាយតនវសេន វុត្តំ. យទិ ចក្ខុសោតឃានវិកលោបិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តស្ស អដ្ឋេវាយតនានិ សិយុំ, ន ច វុត្តំ ‘‘អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ. តស្មា នត្ថេវ ចក្ខុសោតឃានវិកលោ. សតិ ច អឃានកូបបត្តិយំ បុនបិ ‘‘កស្សចិ អបរានិបិ ទសាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. តថា ច សតិ យថា អន្ធពធិរស្ស វសេន ‘‘កស្សចិ នវាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ ឯកវារំ វុត្តំ, ឯវំ អន្ធាឃានកស្ស, ពធិរាឃានកស្ស ច វសេន ‘‘កស្សចិ អបរានិ នវាយតនានិ, កស្សចិ អបរានិបិ នវាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ អត្ថោ. ឯវំ ធាតុបាតុភាវាទិបញ្ហានិបិ វត្តព្ពានីតិ វទន្តិ. ឯត្ថ ច យថា ‘‘សត្តតិ ឧក្កំសតោថ រូបានី’’តិ បទំ ‘‘សំសេទជូបបាតយោនីសូ’’តិ ឯត្ថ យោនិទ្វយវសេន យោជីយតិ, ន ឯវំ ‘‘អវកំសតោ តិំសា’’តិ ឥទំ. ឥទំ បន សំសេទជយោនិវសេនេវ យោជេតព្ពំ. ឯកយោគនិទ្ទិដ្ឋស្សាបិ ឯកទេសោ សម្ពន្ធំ លភតីតិ សំសេទជស្ស ជច្ចន្ធពធិរអឃានកនបុំសកស្ស ជិវ្ហាកាយវត្ថុទសកានំ វសេន តិំស រូបានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ, ន ឱបបាតិកស្សាតិ អយមេត្ថ អដ្ឋកថាយមធិប្បាយោ.

យេ បន ‘‘ឱបបាតិកស្ស ជច្ចន្ធពធិរអឃានកនបុំសកស្ស ជិវ្ហាកាយវត្ថុទសកានំ វសេន តិំស រូបានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. សោ ហិ បមាទបាឋោ. ឯវញ្ច កត្វា អាយតនយមកវណ្ណនាយំ ‘‘កាមធាតុយំ បន អឃានកោ ឱបបាតិកោ នត្ថិ. យទិ ភវេយ្យ, ‘កស្សចិ អដ្ឋាយតនានិ បាតុភវន្តី’តិ វទេយ្យា’’តិ (យម. អដ្ឋ. អាយតនយមក ១៨-២១) វុត្តំ. អបរេ បនាហុ ‘‘កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តីតិ យាវ ‘កស្សចិ នវាយតនានី’តិ បាឡិ ឱបបាតិកេ សន្ធាយ វុត្តា. តស្មា បុព្ពេនាបរំ អដ្ឋកថាយំ អវិរោធោ សិទ្ធោ. តថា ច យថាវុត្តបាឡិយា អយមត្ថវណ្ណនា អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិយេវា’’តិ. យំ បនេកេ វទន្តិ ‘‘ឱបបាតិកគ្គហណេន សំសេទជាបិ សង្គយ្ហន្តិ. តថា ហិ ធម្មហទយវិភង្គេ ‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តី’តិអាទីនំ (វិភ. ១០០៧) និទ្ទេសេ ‘ឱបបាតិកានំ បេតាន’ន្តិអាទិនា (វិភ. ១០០៩) ឱបបាតិកគ្គហណមេវ កតំ, ន សំសេទជគ្គហណ’’ន្តិ, តំ បរិបុណ្ណាយតនានំយេវ សំសេទជានំ ឱបបាតិកេសុ សង្គហណវសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សំសេទជយោនិកា បរិបុណ្ណាយតនាបរិបុណ្ណាយតនភាវេន ឱបបាតិកសង្គហំ កត្វា វុត្តា’’តិ, បធានាយ វា យោនិយា សព្ពំ បរិបុណ្ណាយតនយោនិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឱបបាតិកានន្តិ វុត្ត’’ន្តិ ច, ឥធ បន យោនិទ្វយំ សរូបេនេវ បកាសេតុំ, សំសេទជយោនិវសេនេវ ច អវកំសតោ រូបបវត្តិំ ទស្សេតុំ ឱបបាតិកយោនិយា ឥតរំ អសង្គហេត្វា ‘‘សំសេទជូបបាតយោនីសូ’’តិ វុត្តំ. តំ សព្ពំ វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ឧក្កំសាវកំសានំ បន អន្តរេតិ ‘‘សត្តតិ, តិំសា’’តិ ឯវំ វុត្តានំ រូបស្ស ឧក្កំសាវកំសបរិច្ឆេទានំ មជ្ឈេ. អនុរូបតោ វិកប្បោ វេទិតព្ពោតិ អបាយេសុ អន្ធស្ស ឆ ចក្ខុទសកាភាវតោ, តថា ពធិរស្ស សោតទសកាភាវតោ, អន្ធពធិរស្ស បន បញ្ច ចក្ខុសោតទសកាភាវតោតិ ឯវមាទិនា នយេន វេទិតព្ពោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ វុត្តមេវាតិ.

៦៣១. ចុតិបដិសន្ធីនំ ខន្ធាទីហិ អញ្ញមញ្ញសមានតា អភេទោ. អសមានតា ភេទោ.

អារម្មណតោបិ អភិន្នាតិ ចតូសុ អារុប្បេសុ តតោ តតោ ចវិត្វា តត្ថ តត្ថេវ ឧបបជ្ជន្តស្ស វសេន វុត្តំ. តថេវ បន ហេដ្ឋា, រូបភវេ វា ឧបបត្តិ នត្ថិ. អរូបភូមិតោ ចវិត្វា ហេដ្ឋា ឧបបត្តិ នាម កាមភវេ ឯវ, តត្ថាបិ តិហេតុកបដិសន្ធិ ឯវ. រូបភវតោ បន ចុតោ ទុហេតុកោបិ ហោតីតិ វទន្តិ. អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាយ ចុតិយា អនន្តរា មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណា ទុតិយចតុត្ថារុប្បបដិសន្ធិ. ឯវំ នយមត្តស្ស ទស្សិតត្តា វុត្តំ, អវុត្តញ្ច សព្ពំ សង្គហេត្វា អាហ ‘‘អយំ តាវ អរូបភូមីសុយេវ នយោ’’តិ. រូបារូបាវចរានំ ឧបចារស្ស ពលវតាយ តតោ ចវិត្វា ទុគ្គតិយំ ឧបបត្តិ នត្ថីតិ ‘‘ឯកច្ចសុគតិចុតិយា’’តិ អាហ. ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធីតិ ឯត្ថ ឯកច្ចគ្គហណស្ស បយោជនំ មគ្គិតព្ពំ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ សិយា – នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីសុ វុត្តា ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកា តិហេតុកាទិបដិសន្ធិកា, តេសំ បដិសន្ធិំ វិនិបាតិកភាវេន ‘‘ទុគ្គតិបដិសន្ធី’’តិ គហេត្វា សព្ពសុគតិចុតិយា ច សា បដិសន្ធិ ហោតិ, ន ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ឯវាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ឯកច្ចទុគ្គតិគ្គហណំ កតំ. អបាយបដិសន្ធិ ឯវ ហិ ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ហោតិ, ន សព្ពសុគតិចុតិយាតិ. អថ វា ទុគ្គតិបដិសន្ធិ ទុវិធា ឯកច្ចសុគតិចុតិយា អនន្តរា, ទុគ្គតិចុតិយា ចាតិ. តត្ថ បច្ឆិមំ វជ្ជេត្វា បុរិមំយេវ គហេតុំ វុត្តំ ‘‘ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធី’’តិ. អហេតុកចុតិយា សហេតុកបដិសន្ធីតិ ទុហេតុកា ច តិហេតុកា ច យោជេតព្ពា. មណ្ឌូកទេវបុត្តាទីនំ វិយ ហិ អហេតុកចុតិយា តិហេតុកបដិសន្ធិបិ ហោតីតិ.

តស្ស តស្ស វិបរីតតោ ច យថាយោគំ យោជេតព្ពន្តិ ‘‘ឯកច្ចសុគតិចុតិយា ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធី’’តិអាទីសុ ភេទវិសេសេសុ ‘‘ឯកច្ចទុគ្គតិចុតិយា ឯកច្ចទុគ្គតិបដិសន្ធី’’តិអាទិនា យំ យំ យុជ្ជតិ, តំ តំ យោជេតព្ពន្តិ អត្ថោ. យុជ្ជមានមត្តាបេក្ខនវសេន នបុំសកនិទ្ទេសោ កតោ. យោជេតព្ពន្តិ វា ភាវត្ថតា ទដ្ឋព្ពា. ‘‘អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណាយ មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណា’’តិអាទីសុ បន វិបរីតយោជនា ន កាតព្ពា. ន ហិ មហគ្គតអជ្ឈត្តារម្មណាយ ចុតិយា អរូបភូមីសុ អមហគ្គតពហិទ្ធារម្មណា បដិសន្ធិ អត្ថិ. ‘‘ចតុក្ខន្ធាយ អារុប្បចុតិយា អនន្តរា បញ្ចក្ខន្ធា កាមាវចរបដិសន្ធី’’តិ ឯតស្ស វិបរិយាយោ សយមេវ យោជិតោ. ‘‘អតីតារម្មណាយ ចុតិយា បច្ចុប្បន្នារម្មណា បដិសន្ធី’’តិ ឯតស្ស ច វិបរិយាយោ នត្ថិ ឯវ. ភេទវិសេសោ ឯវ ច ឯវំ វិត្ថារេន ទស្សិតោ, អភេទវិសេសោ បន ឯកេកស្មិំ ភេទេ តត្ថ តត្ថេវ ចុតិបដិសន្ធិយោជនាវសេន វេទិតព្ពោ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធាយ កាមាវចរចុតិយា បញ្ចក្ខន្ធា កាមាវចរា…បេ… អវិតក្កអវិចារាយ អវិតក្កាវិចារា’’តិ. ចតុក្ខន្ធាយ បន ចតុក្ខន្ធា សយមេវ យោជិតា. ឯតេនេវ នយេន សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ បញ្ចក្ខន្ធាទីសុ អភេទវិសេសោ ន ទស្សិតោតិ.

៦៣២. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន. ឯតំ វិញ្ញាណំ អវិជ្ជាទិសហការិការណសហិតស្ស សង្ខារស្ស វសេន លទ្ធប្បច្ចយំ. ពាហិរកកប្បិតស្ស អធិបតិដ្ឋនកស្ស អភាវតោ រូបារូបធម្មមត្តំ. តេនាហ ‘‘ន សត្តោ ន ជីវោ’’តិ. ឧបេតីតិ វុច្ចតិ តថាវោហារមត្តំ, អត្ថតោ បន បច្ចយសាមគ្គិយា ភវន្តរភាវេន ឧប្បជ្ជនមត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្ស ចា’’តិអាទិ. តតោ ហេតុំ វិនាតិ តត្ថ ហេតុំ វិនា. មនុស្សចុតិបដិសន្ធិក្កមេនាតិ មនុស្សចុតិតោ មនុស្សបដិសន្ធិក្កមេន. ឯវញ្ហិ បាកដគ្គហណំ ឧភយវិសេសនំ ហោតិ. បាកដតា ចេត្ថ តទាសន្នក្ខន្ធវសេន វេទិតព្ពា ‘‘ចវមានេ ឧបបជ្ជមានេ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៤៧) វិយ. មនុស្សចុតិបដិសន្ធិក្កមេនាតិ វា មនុស្សចុតិតោ យស្ស កស្សចិ បដិសន្ធិក្កមេន. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និស្សយំ អស្សាទយមានំ វា អនាស្សាទយមានំ វា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៣២).

សរសេនាតិ សភាវេន, បរិក្ខីណាយុសង្ខារតាយាតិ អត្ថោ. ឧបក្កមេនាតិ អត្តនា, បរេន វា កតេន សីសច្ឆេទនាទិឧបក្កមេន. សព្ពេសំ អង្គបច្ចង្គសន្ធីនំ ពន្ធនានិ សព្ពង្គបច្ចង្គសន្ធិពន្ធនានិ, តេសំ ឆេទកានំ. សន្និបាតន្តិ បតនំ បវត្តិ. ហទយប្បទេសោបិ អនុក្កមេន សុស្សិត្វា អប្បាវសេសោ ហោតិ, បគេវ កាយោតិ អាហ ‘‘កមេន ឧបសុស្សមានេ សរីរេ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តង្ខណាវសេសហទយវត្ថុសន្និស្សិត’’ន្តិ. ‘‘និរុទ្ធេសុ ចក្ខាទីសូ’’តិ ឥទំ គព្ភសេយ្យកានំ អាយតនានំ អនុបុព្ពុប្បត្តិ វិយ និរោធោបិ អនុបុព្ពតោ ហោតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ, អតិមន្ទភាវូបគមនតំ វា សន្ធាយ ‘‘និរុទ្ធេសូ’’តិ វុត្តំ, ន អនវសេសនិរោធំ. បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានន្តរម្បិ ហិ បុព្ពេ ចុតិ ទស្សិតា. យមកេ ច ‘‘យស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស មនាយតនំ និរុជ្ឈតីតិ? អាមន្តា. យស្ស វា បន មនាយតនំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតីតិ? សចិត្តកានំ អចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ មនាយតនំ និរុជ្ឈតិ, នោ ច តេសំ ចក្ខាយតនំ និរុជ្ឈតិ. សចក្ខុកានំ ចវន្តានំ តេសំ មនាយតនញ្ច និរុជ្ឈតិ, ចក្ខាយតនញ្ច និរុជ្ឈតី’’តិអាទិនា (យម. ១.អាយតនយមក.១២០) ចក្ខាយតនាទីនំ ចុតិចិត្តេន សហ និរោធោ វុត្តោតិ.

ហទយវត្ថុមត្តេតិ ហទយវត្ថុបទេសមត្តេ. ន ហិ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ កាយិន្ទ្រិយំ បវត្តតិ. ហទយវត្ថុបិ តទា អាតបេ បក្ខិត្តហរិតតាលបណ្ណំ វិយ អប្បាវសេសំ ហោតីតិ ‘‘តង្ខណាវសេសហទយវត្ថុសន្និស្សិត’’ន្តិ វុត្តន្តិ វទន្តិ. ឥតរវត្ថូនំ បន សកិច្ចាសមត្ថតាយ កេវលំ ហទយវត្ថុសន្និស្សិតមេវ, តទា វិញ្ញាណំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តង្ខណាវសេសហទយវត្ថុសន្និស្សិត’’ន្តិ. មាតុឃាតាទិ, មហគ្គតមញ្ញំ វា តាទិសំ គរុកំ នាម. សមាសេវិតំ អភិណ្ហសោ កតំ. អាសន្នំ មរណកាលេ កតំ, យទា តទា វា កតម្បិ បរិព្យត្តំ ហុត្វា អនុស្សរិតំ. បុព្ពកតំ អបរាបរិយាយវេទនីយំ. លទ្ធោ អវសេសោ អវិជ្ជាទិកោ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ឯតេនាតិ លទ្ធាវសេសបច្ចយោ, សង្ខារោ. ឯតេន វិបច្ចិតុំ កតោកាសំ យថូបចិតំ កុសលាកុសលចេតនមាហ. កម្មនិមិត្តំ នាម យំ វត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា អាយូហនកាលេ កម្មំ អាយូហតិ, តំ. អតីតេ កប្បកោដិសតសហស្សមត្ថកេបិ ហិ កម្មេ កតេ វិបច្ចនកាលេ អាគន្ត្វា កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា ឧបតិដ្ឋតិ. គតិនិមិត្តំ នាម និព្ពត្តនកឱកាសេ ឯកោ វណ្ណោ. សោ ច និរយេ និព្ពត្តនារហស្ស ‘‘អគ្គិជាលវណ្ណាទិកោ’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. អវិជ្ជាបដិច្ឆាទិតាទីនវេ តស្មិំ កម្មាទិវិសយេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភាវេន ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតេ.

តណ្ហាយ អប្បហីនត្តា ឯវ, បុរិមុប្បន្នាយ ច សន្តតិយា តថាបរិណតត្តា បដិសន្ធិដ្ឋានាភិមុខំ វិញ្ញាណំ និន្នបោណបព្ភារំ ហុត្វា បវត្តតីតិ អាហ ‘‘តណ្ហា នាមេតី’’តិ. សហជាតសង្ខារាតិ ចុតិអាសន្នជវនវិញ្ញាណសហជាតា ចេតនា, សព្ពេបិ វា ផស្សាទយោ. តស្មិំ បដិសន្ធិដ្ឋានេ កម្មាទិវិសយេ វិញ្ញាណំ ខិបន្តិ. ខិបន្តា វិយ តស្មិំ វិសយេ បដិសន្ធិវសេន វិញ្ញាណបតិដ្ឋានស្ស ហេតុភាវេន បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. តន្តិ តំ វិញ្ញាណំ. ចុតិបដិសន្ធិតទាសន្នវិញ្ញាណានំ សន្តតិវសេន វិញ្ញាណន្តិ ឧបនីតេកត្តំ. តណ្ហាយ នាមិយមានំ…បេ… បវត្តតីតិ នមនខិបនបុរិមនិស្សយជហនអបរនិស្សយស្សាទននិស្សយរហិតបវត្តនានិ សន្តតិវសេន តស្សេវេកស្ស វិញ្ញាណស្ស ហោន្តិ, ន អញ្ញស្សាតិ ទស្សេតិ. សន្តតិវសេនាតិ ច វទន្តោ ‘‘តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៣៩៦) ឥមញ្ច មិច្ឆាគាហំ បដិក្ខិបតិ. សតិ ហិ នានត្តនយេ សន្តតិវសេន ឯកត្តនយោ ហោតីតិ. ឯត្ថ ច ឱរិមតីររុក្ខវិនិពទ្ធរជ្ជុ វិយ បុរិមភវត្តភាវវិនិពទ្ធំ កម្មាទិអារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ, បុរិសោ វិយ វិញ្ញាណំ, តស្ស មាតិកាតិក្កមនិច្ឆា វិយ តណ្ហា, អតិក្កមនបយោគោ វិយ ខិបនកសង្ខារា, យថា ច សោ បុរិសោ បរតីរេ បតិដ្ឋហមានោ បរតីររុក្ខវិនិពទ្ធំ កិញ្ចិ អស្សាទយមានោ វា អនស្សាទយមានោ វា កេវលំ បថវិយំ សកពលបយោគេហេវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវមិទម្បិ ភវន្តរត្តភាវវិនិពទ្ធំ ហទយវត្ថុសង្ខាតំ និស្សយំ បញ្ចវោការភវេ អស្សាទយមានំ, ចតុវោការភវេ អនស្សាទយមានំ វា កេវលំ អារម្មណសម្បយុត្តកម្មេហេវ បវត្តតិ. តត្ថ អស្សាទយមានន្តិ បាបុណន្តំ, បដិលភមានន្តិ អត្ថោ.

ភវន្តរាទិបដិសន្ធានតោតិ ភវន្តរស្ស អញ្ញភវស្ស អាទិបដិសន្ធានភាវតោ. ភវន្តរាទយោ វា ភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសន្តរានិ, តេសំ បដិសន្ធានតោតិ អត្ថោ. តទេតំ វិញ្ញាណំ នាបិ ឥធាគតំ ឥមស្មិំយេវ ភវេ ឧប្បន្នត្តា. កម្មន្តិ បដិសន្ធិជនកំ កម្មំ. សង្ខារាតិ ចុតិអាសន្នជវនវិញ្ញាណសហគតា ខិបនកសង្ខារា. នតីតិ នមនវសេន បវត្តតណ្ហា. វិសយោ កម្មាទិ.

៦៣៣. សទ្ទបដិឃោសាទីនំ សតិបិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេ សន្តានពន្ធោ ន បាកដោតិ តេសំ ឯកត្តនានត្តភាវំ អនាមសិត្វា អនាគមនាតីតហេតុសមុប្បាទមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. សទ្ទាទិហេតុកាតិ ឯត្ថ បដិឃោសោ សទ្ទហេតុកោ. បទីបោ បទីបន្តរាទិហេតុកោ. មុទ្ទា លញ្ឆនហេតុកា. ឆាយា អាទាសាទិអភិមុខមុខាទិហេតុកា. ហោន្តិ អញ្ញត្រ អគន្ត្វាតិ សទ្ទាទិបច្ចយទេសំ អនុបគន្ត្វា សទ្ទាទិហេតុកា ហោន្តិ តតោ បុព្ពេ អភាវា. ឯវំ ឥទម្បិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ ន ហេតុទេសំ គន្ត្វា តំហេតុកំ ហោតិ តតោ បុព្ពេ អភាវា. តស្មា ន ឥទំ ហេតុទេសតោ បុរិមភវតោ ឥធាគតំ បដិឃោសាទយោ វិយ សទ្ទាទិទេសតោ, នាបិ តត្ថ ហេតុនា វិនា ឧប្បន្នំ សទ្ទាទីហិ វិនា បដិឃោសាទយោ វិយាតិ អត្ថោ. អថ វា ហោន្តិ អញ្ញត្រ អគន្ត្វាតិ បុព្ពេ បច្ចយទេសេ សន្និហិតា ហុត្វា តតោ អញ្ញត្រ គន្ត្វា តប្បច្ចយា ន ហោន្តិ ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ អភាវា, នាបិ សទ្ទាទិបច្ចយា ន ហោន្តិ, ឯវំ ឥទម្បីតិ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

នត្ថិ ឯកតា ឯកសន្តានេកត្តេបិ អញ្ញស្សេវ វិញ្ញាណស្ស បាតុភវនតោ. នាបិ នានតា សន្តានពន្ធតោ បទីបោ វិយ. ខណិកាយ ហិ បទីបជាលាយ សន្តានេកត្តំ ឧបាទាយ សោ ឯវាតិ វុច្ចតិ, អត្ថកិច្ចញ្ច សាធេតិ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិនា សន្តានពន្ធេ ឯកន្តំ ឯកតាយ, នានតាយ ច អគ្គហេតព្ពតំ, គហណេ ច ទោសំ ទស្សេតិ. ឯស នយោតិ អតិទេសេន ពីជង្កុរាទីសុ សព្ពហេតុហេតុសមុប្បន្នេសុ យថាសម្ភវំ យោជនា កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឥធាបិ ហិ ហេតុហេតុសមុប្បន្នវិញ្ញាណានំ ឯកន្តមេកត្តេ សតិ ន មនុស្សគតិតោ ទេវគតិ សម្ភូតា សិយា. ឯកន្តនានត្តេ ន កម្មវតោ ផលំ សិយា, តតោ ‘‘រត្តស្ស ពីជំ រត្តស្ស ផល’’ន្តិអាទិកស្ស វិយ ‘‘ភូតបុព្ពាហំ, ភន្តេ, រោហិតស្សោ នាម ឥសិ អហោសិ’’ន្តិអាទិកស្ស (សំ. និ. ១.១០៧) វោហារស្ស លោបោ សិយា, តស្មា ឯត្ថ សន្តានពន្ធេសុ ហេតុហេតុសមុប្បន្នេសុ ន ឯកន្តមេកតា វា នានតា វា ឧបគន្តព្ពា ន គហេតព្ពា. ឯត្ថ ច ឯកន្តឯកតាបដិសេធេន ‘‘សយំកតំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ (វិភ. មូលដី. ២២៧) ឥមំ ទិដ្ឋិំ និវារេតិ, ឯកន្តនានតាបដិសេធេន ‘‘បរំកតំ សុខំ ទុក្ខ’’ន្តិ (វិភ. មូលដី. ២២៧), ហេតុហេតុសមុប្បន្នតាវចនេន ‘‘អធិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ (វិភ. មូលដី. ២២៧) ឥមំ ទិដ្ឋិំ និវារេតិ.

៦៣៤. តត្ថាតិ ផលុប្បត្តិដ្ឋានេ. អញ្ញស្សាតិ យេន តំ កម្មំ កតំ, តតោ អញ្ញស្ស. អញ្ញតោតិ យំ តំ កម្មំ និព្ពត្តិតំ, តតោ អញ្ញតោ. ‘‘ធម្មមត្តំ ភវន្តរមុបេតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៦៣២; វិភ. អដ្ឋ. ២២៧; មហានិ. អដ្ឋ. ២៧; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.១០៥) វុត្តត្តា ផលស្ស ឧបភុញ្ជកេ ច អសតិ កស្ស តំ ផលំ សិយាតិ អនុយុញ្ជេតិ. តត្រាតិ តស្មិំ យថាវុត្តេ អនុយោគេ.

តត្ថាតិ ឯកសន្តានេ. យស្មិំ ធម្មបុញ្ជេ កម្មំ និព្ពត្តំ, តស្សេវ សន្តានេតិ អត្ថោ. ឯតស្ស អត្ថស្សាតិ ហេតុផលានំ អត្ថតោ អញ្ញត្តេបិ តេនេវ ហេតុផលភាវេន សម្ពន្ធត្តា តំ ផលំ ‘‘អញ្ញស្ស, អញ្ញតោ’’តិ វា ន វត្តព្ពន្តិ ឯតស្ស អត្ថស្ស. ចតុមធុរអលត្តករសាទិភាវនា អម្ពមាតុលុង្គាទិពីជានំ អភិសង្ខារោ. ឯត្ថ ច អភិសង្ខតំ ពីជំ វិយ កម្មវា សត្តោ, អភិសង្ខារោ វិយ កម្មំ, ពីជស្ស អង្កុរាទិប្បពន្ធោ វិយ សត្តស្ស បដិសន្ធិវិញ្ញាណាទិប្បពន្ធោ. តត្ថុប្បន្នស្ស មធុរស្ស រត្តកេសរស្ស វា ផលស្ស វា តស្សេវ ពីជស្ស, តតោ ឯវ ច អភិសង្ខារតោ ភាវោ វិយ កម្មការកស្សេវ សត្តស្ស, តំកម្មតោ ឯវ ច ផលស្ស ភាវោ វេទិតព្ពោ. ពាលសរីរេ កតំ វិជ្ជាបរិយាបុណនំ, សិប្បសិក្ខនំ, ឱសធប្បយោគោ ច ន វុឌ្ឍសរីរំ គច្ឆន្តិ. អថ ច តន្និមិត្តំ វិជ្ជាបាដវំ សិប្បជាននំ, អនាមយតា ច វុឌ្ឍសរីរេ ហោន្តិ, ន ច តានិ អញ្ញស្ស ហោន្តិ តំសន្តតិបរិយាបន្នេ ឯវ វុឌ្ឍសរីរេ ឧប្បជ្ជនតោ, ន ច យថាបយុត្តេន វិជ្ជាបរិយាបុណនាទិនា វិនា តានិ អញ្ញតោ ហោន្តិ តទភាវេ អភាវតោ, ឯវំ ឥធាបិ សន្តានេ យំ ផលំ, ឯតំ នាញ្ញស្ស. ន ច អញ្ញតោតិ យោជេតព្ពំ. ឯតេន ច សង្ខារាភាវេ ផលាភាវមេវ ទស្សេតិ, ន អញ្ញបច្ចយនិវារណំ ករោតិ.

យម្បិ វុត្តំ, តត្ថ វទាមាតិ វចនសេសោ. តត្ថ វា ឧបភុញ្ជកេ អសតិ សិទ្ធា ភុញ្ជកសម្មុតីតិ សម្ពន្ធោ. ផលតីតិ សម្មុតិ ផលតិសម្មុតិ.

រុក្ខសង្ខាតានំ ធម្មានន្តិ រុក្ខបញ្ញត្តិយា ឧបាទានភូតានំ ភូតុបាទាយធម្មានំ. តស្មាតិ យស្មា យថា ខន្ធសន្តានេ កុសលាកុសលចេតនុប្បត្តិយំ ‘‘បុញ្ញំ ករោតិ, បាបំ ករោតី’’តិ កត្តុវោហារោ, ឯវំ តស្ស ផលុប្បត្តិយំ ‘‘សុខំ អនុភវតិ, ទុក្ខំ អនុភវតី’’តិ ឧបភុញ្ជកវោហារោ, តស្មា ន ឯត្ថ ខន្ធវិនិមុត្តេន អញ្ញេន ឧបភុញ្ជកេន នាម កោចិ អត្ថោ អត្ថីតិ.

៦៣៥. ឯវំ សន្តេបីតិ អសង្កន្តិបាតុភាវេ តត្ថ ច យថាវុត្តទោសបរិហរណេ សតិ, សិទ្ធេតិ អត្ថោ. បវត្តិក្ខណេយេវាតិ សង្ខារានំ បវត្តមានក្ខណេ ឯវ. បវត្តិតោ បុព្ពេតិ កម្មាយូហនក្ខណតោ បុព្ពេ, អវិជ្ជមានតាយ សមានត្តា ឯវំ វុត្តំ. បច្ឆា ចាតិ វិបច្ចនប្បបត្តិតោ បច្ឆា ច.

អវិបក្កវិបាកា កតត្តា ចេ បច្ចយា, វិបក្កវិបាកានម្បិ កតត្តំ សមានន្តិ តេសម្បិ ផលាវហតា សិយាតិ អាសង្កានិវត្តនត្ថំ អាហ ‘‘ន ច និច្ចំ ផលាវហា’’តិ.

‘‘ន វិជ្ជមានត្តា អវិជ្ជមានត្តា វា’’តិ ឯតេន វិជ្ជមានត្តំ, អវិជ្ជមានត្តញ្ច និស្សាយ វុត្តទោសេ បរិហរតិ. តស្សា បាដិភោគកិរិយាយ, ភណ្ឌកីណនកិរិយាយ, ឥណគ្គហណកិរិយាយ វា ករណមត្តំ តំកិរិយាករណមត្តំ, តទេវ តទត្ថនិយ្យាតនេ បដិភណ្ឌទានេ, ឥណទានេ ច បច្ចយោ ហោតិ, អផលិតនិយ្យាតនាទិផលន្តិ អត្ថោ.

៦៣៦. សម្មោហវិឃាតត្ថន្តិ ពាត្តិំសាយ វិញ្ញាណេសុ យថាវុត្តសង្ខារានំ បដិសន្ធិយំ, បវត្តិយញ្ច បច្ចយភាវេ វិភជ្ជ អវិភាវិតេ បវត្តនកសម្មោហស្ស អបនយនត្ថំ.

បុញ្ញាភិសង្ខារេតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. អវិសេសេនាតិ ‘‘តិហេតុកោ តិហេតុកស្សា’’តិអាទិកំ ភេទំ អកត្វា សាមញ្ញតោ, បិណ្ឌវសេនាតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ពលវកម្មស្ស វសេន យោជេតព្ពោ. ‘‘ទុព្ពលញ្ហិ កម្មំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ន ហោតី’’តិ បដ្ឋានសំវណ្ណនាយ ទស្សិតមេតំ. រូបាវចរបញ្ចកុសលចេតនាភេទោតិ ‘‘ឋបេត្វា អភិញ្ញាប្បត្ត’’ន្តិ វិសេសេត្វា វត្តព្ពំ, ន វា វត្តព្ពំ វិបាកស្ស បច្ចយភាវកថាយ អវិបាការហស្ស បសង្គាភាវតោ. អភិញ្ញាចេតនាយ ហិ អវិបាកតា ហេដ្ឋា វិភាវិតា ឯវ. អវិសេសេន បនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បញ្ចន្នំ វិបាកវិញ្ញាណានន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

បញ្ចន្នន្តិ ចក្ខុសោតវិញ្ញាណានំ, សម្បដិច្ឆនមនោធាតុយា, ទ្វិន្នំ សន្តីរណមនោវិញ្ញាណធាតូនញ្ចាតិ ឯតេសំ បញ្ចន្នំ. តថេវាតិ ទ្វេធា ឯវ. កថំ បន ឥដ្ឋារម្មណេយេវ បវត្តនកានិ កុសលវិបាកវិញ្ញាណានិ ទុគ្គតិយំ បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘និរយេ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្សា’’តិអាទិ. ថេរោ ហិ តត្ថ ឥទ្ធិយា វស្សំ និម្មិនិត្វា កតិបយំ វេលំ និរយគ្គិំ វូបសមេត្វា តេសំ ធម្មំ ទេសេតិ.

ស្វេវ កាមាវចរោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ. អវិសេសេន បន បុញ្ញាភិសង្ខារោតិ កាមាវចរំ, រូបាវចរញ្ចាតិ ទុវិធម្បិ បុញ្ញាភិសង្ខារំ ឯកជ្ឈំ សង្គណ្ហាតិ.

ទ្វាទសាកុសលចេតនាភេទោតិ ឯត្ថ ឧទ្ធច្ចសហគតចេតនាយ គហណេ ការណំ ន ទិស្សតិ, វិចារេតព្ពមេតំ. ឯកស្ស វិញ្ញាណស្ស តថេវ បច្ចយោ បដិសន្ធិយំ, នោ បវត្តេតិ ឯកស្សេវ បច្ចយភាវនិយមោ បដិសន្ធិយំ, នោ បវត្តេ. បវត្តេ ហិ សត្តន្នម្បិ បច្ចយោតិ អធិប្បាយោ.

រូបភវេ ចតុន្នន្តិ អកុសលវិបាកានំ ចក្ខុសោតវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនសន្តីរណានំ. តានិ បន ឯកន្តតោ អនិដ្ឋារម្មណានិ, រូបភវេ ច កថំ អនិដ្ឋារម្មណសមាយោគោតិ អាហ ‘‘សោ ច ខោ’’តិអាទិ. ‘‘តថា កាមាវចរទេវលោកេបិ អនិដ្ឋរូបាទយោ នត្ថី’’តិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. ពហុលញ្ហិ តេសំ ឥដ្ឋា ឯវ រូបាទយោ ឧបដ្ឋហន្តិ, កទាចិ អនិដ្ឋំ. ទេវានញ្ហិ កេសញ្ចិទេវ បុព្ពនិមិត្តបាតុភាវកាលាទីសុ មិលាតមាលាទិអនិដ្ឋារម្មណសមាយោគោ ហោតីតិ.

៦៣៧. យត្ថ វិត្ថារប្បកាសនំ កតំ, តតោ ភវតោ បដ្ឋាយ មុខមត្តប្បកាសនំ កាតុកាមោ អាហ ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយា’’តិ. តេនេវ ‘‘ទ្វីសុ ភវេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. មនុស្សាបិ កេចិ អណ្ឌជា, សំសេទជា ច ហោន្តីតិ តទបេក្ខាយ ‘‘ចតូសុ យោនីសូ’’តិ វុត្តំ. ឯកត្តកាយឯកត្តសញ្ញិតាសាមញ្ញេន ចតុត្ថឈានភូមិកាបិ អសញ្ញារុប្បវជ្ជា ចតុត្ថិំយេវ វិញ្ញាណដ្ឋិតិំ ភជន្តិ. ឯស បុញ្ញាភិសង្ខារោ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេន ចេវ ឧបនិស្សយបច្ចយេន ចា’’តិ វុត្តនយេនេវ. យថាសម្ភវន្តិ ឯកវីសតិកាមាវចររូបាវចរកុសលវិបាកេសុ ចុទ្ទសន្នំ បដិសន្ធិយំ, បវត្តេ ច, សត្តន្នំ បវត្តេ ឯវាតិ អយំ យថាសម្ភវោ.

តាទិសេយេវាតិ នានត្តកាយឯកត្តសញ្ញីសង្ខាតេយេវ.

ចតុន្នំ វិញ្ញាណានន្តិ ភវាទយោ អបេក្ខិត្វា វុត្តំ. ចតូសុ អន្តោគធានំ បន តិណ្ណំ វិញ្ញាណានំ តីសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ បច្ចយភាវោ យោជេតព្ពោ. អវិញ្ញាណកេ សត្តាវាសេ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណេ អលព្ភមានេបិ តស្ស សង្ខារហេតុកត្តំ លព្ភតេវ. តថា ហិ តត្ថ បុញ្ញាភិសង្ខារោ កដត្តារូបានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ. ឯតស្មិញ្ច មុខមត្តប្បកាសនេ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ ទុគ្គតិអាទីសុ បវត្តិយំ កុសលវិបាកាទិវិញ្ញាណានំ បច្ចយភាវោ ភវេសុ វុត្តនយេនេវ វិញ្ញាយតីតិ ន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.