អវិជ្ជាបច្ចយាសង្ខារបទវិត្ថារកថាវណ្ណនា
៦១៦. បច្ចយេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. ទុវិធា ទ្វិប្បការេន. អនេកធាតិ សត្តរសធា អារម្មណបច្ចយាទិវសេន.
អភិញ្ញាចិត្តេនាតិ ចេតោបរិយបុព្ពេនិវាសអនាគតំសញាណសង្ខាតាហិ អភិញ្ញាហិ សហគតចិត្តេន. សមោហចិត្តជាននកាលេតិ បរេសំ, អត្តនោ ច សមោហស្ស ចិត្តស្ស ជាននកាលេ. អវិជ្ជាបុព្ពង្គមា អកុសលប្បវត្តិយោ យា កាចិ វិបត្តិយោ, សព្ពា តា មោហមូលិកាតិ ច អវិជ្ជាយ អាទីនវទស្សនេន អវិជ្ជាសមតិក្កមត្ថាយ វិវដ្ដាភិបត្ថនាយាតិ អត្ថោ. ទ្វិន្នម្បិ តេសំ បុញ្ញាភិសង្ខារានំ. អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហត្តាតិ ភវាទីនវប្បដិច្ឆាទិកាយ អវិជ្ជាយ សម្មូឡ្ហត្តា. តានេវ បុញ្ញានីតិ តានេវ យថាវុត្តានិ កាមាវចររូបាវចរបុញ្ញានិ. ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.
រាគាទីនន្តិ រាគទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចទោមនស្សានំ. អវិជ្ជាសម្បយុត្តត្តា រាគាទីនំ រាគាទិអស្សាទនកាលេសុ អវិជ្ជំ អារព្ភ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. គរុំ កត្វា អស្សាទនំ រាគទិដ្ឋិសម្បយុត្តាយ ឯវ អវិជ្ជាយ យោជេតព្ពំ. អស្សាទនញ្ច រាគោ, តទវិយុត្តា ច ទិដ្ឋីតិ អស្សាទនវចនេនេវ យថាវុត្តំ អវិជ្ជំ គរុំ ករោន្តី ទិដ្ឋិ ច វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. រាគាទីហិ ច បាឡិយំ សរូបតោ វុត្តេហិ តំសម្បយុត្តសង្ខារស្ស អវិជ្ជារម្មណាទិតំ ទស្សេតិ. អនាទីនវទស្សាវិនោតិ បាណាតិបាតាទីសុ ន អាទីនវទស្សិនោ. អវិជ្ជាយ អនារម្មណស្ស, បឋមជវនស្ស ច អារម្មណាធិបតិអនន្តរាទិបច្ចយវចនេសុ អវុត្តស្ស, វុត្តស្ស ច សព្ពស្ស សង្គណ្ហនត្ថំ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ អាហ.
វុត្តនយេនាតិ សមតិក្កមភវបត្ថនាវសេន បុញ្ញាភិសង្ខារេ វុត្តនយេន.
៦១៧. កិំ បនាយន្តិអាទិនា ចោទកស្ស អយមធិប្បាយោ – ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តី’’តិ ឯត្ថ សម្ភវន្តិ ឯវាតិ អវធារណំ ន យុជ្ជតិ, អវសេសបច្ចយសមវាយាភាវេ សង្ខារានំ សម្ភវាភាវតោ. តថា សង្ខារា ឯវាតិ អវធារណម្បិ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? អញ្ញេសញ្ច បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ សម្ភវស្ស តតោ ឥច្ឆិតព្ពត្តា. វាក្យស្ស អវធារណផលត្តា អវិជ្ជាបច្ចយា ឯវ សង្ខារា សម្ភវន្តីតិ អវធារណេ គយ្ហមានេបិ អយំ ទោសោ. កស្មា? យស្មា លោភាទិកម្មនិទានឧបាទានវត្ថារម្មណមនសិការាទយោ អញ្ញេបិ បច្ចយា លព្ភន្តិយេវាតិ. តត្ថ ឯកាតិ អសហាយា, ការណន្តរនិរបេក្ខាតិ អត្ថោ. អញ្ញេបិ បច្ចយា សហការិការណភូតា. ទោសមេត្ថ វត្តុកាមោ ចោទកោ បុច្ឆតីតិ ញត្វា អាចរិយោ អាហ ‘‘កិំ បនេត្ថា’’តិ. ឯត្ថ អវិជ្ជាយ បច្ចយន្តរេន រហិតភាវេ ច សហិតភាវេ ច កិំ បន វត្តព្ពំ, អសមត្តា តេ ចោទនា, អវសិដ្ឋញ្ច តាវ កថេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯកការណវាទោ អាបជ្ជតីតិ ទោសប្បសង្គោ វុត្តោ. អនិដ្ឋោ ហិ ឯកការណវាទោ សព្ពត្ថ សព្ពកាលំ សម្ភវាបត្តិតោ, ឯកសទិសាសភាវាបត្តិតោ ច.
យស្មា ឯកំ ន ឯកតោតិអាទីសុ តីសុ បការេសុ អវិជ្ជមានេសុ បារិសេសេន អនេកតោ អនេកមេវាតិ ឯតស្មិំ ចតុត្ថេ ឯវ បការេ វិជ្ជមានេ ឯកហេតុផលទីបនេ អត្ថោ អត្ថិ, តស្មា ន នុបបជ្ជតិ ឧបបជ្ជតិយេវ. ឯកំ ផលំ ឯកតោ នត្ថិ, អនេកម្បិ ឯកតោ នត្ថិ. អនេកតោបិ ឯកំ ផលំ នោ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ.
ឯកេកហេតុផលទីបនន្តិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯកហេតុទីបនំ, ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ ឯកផលទីបនន្តិ ឯវំ តត្ថ តត្ថ ឯកេកហេតុផលទីបនំ កតំ.
វេនេយ្យានំ អនុរូបតោតិ វេនេយ្យានំ អជ្ឈាសយស្ស អនុរូបតោ. ឯកស្សេវ ហេតុនោ, ផលស្ស ច ទីបនា សត្ថុ ទេសនាវិលាសតោ វា វេនេយ្យបុគ្គលានំ អជ្ឈាសយតោ វា. តទុភយស្ស បនេត្ថ ការណំ តត្ថ តត្ថ ទេសេតព្ពស្ស អត្ថស្ស បធានតា, បាកដតា, អសាធារណតា ច. ទេសនាវិលាសប្បត្តា ច ពុទ្ធា ភគវន្តោ តេ ទេសេតព្ពេ អត្ថេ ពហូសុបិ បរិយាយេសុ លព្ភមានេសុ យថារុចិតំ គហេត្វា ធម្មំ ទេសេន្តិ, សា ទេសនាវិលាសានុរូបតា. តត្ថ បន យេន បរិយាយេន យេ វេនេយ្យា ពុជ្ឈន្តិ, តេនេវ តេសំ ពោធនំ, សា វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបតា.
យថាផស្សំ វេទនាវវត្ថានតោតិ ‘‘សុខវេទនីយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៤.១២៩), ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៤; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) ច សុខវេទនីយផស្សាទិចក្ខុសម្ផស្សាទិអនុរូបេន សុខវេទនាទិចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនាទីនំ វវត្ថានតោ. សមានេសុបិ ហិ ចក្ខុរូបាទីសុ ផស្សវសេន សុខាទិវិបរិយាយាភាវតោ, សមានេសុ រូបមនសិការាទីសុ ចក្ខាទិសង្ឃដ្ដនវសេន ចក្ខុសម្ផស្សជាទិវិបរិយាយាភាវតោ, អញ្ញបច្ចយសាមញ្ញេបិ ចក្ខុសម្ផស្សវសេន សុខាទិចក្ខុសម្ផស្សជាទីនំ ឱឡារិកសុខុមាទិសង្ករាភាវតោ ចាតិ អត្ថោ. យថាវុត្តផស្សស្ស សុខាទីនំ អវិបរីតោ បច្ចយភាវោ ឯវ យថាវេទនំ ផស្សវវត្ថានំ. ការណផលវិសេសេន វា ផលការណវិសេសនិច្ឆយោ ហោតីតិ ឧភយត្ថាបិ និច្ឆយោ បវត្ថានន្តិ វុត្តោ.
កម្មាទយោតិ កម្មអាហារឧតុអាទយោ អបាកដា សេម្ហបដិការេន រោគវូបសមនតោ. សេម្ហស្ស មន្ទភាវាទិនា ច សេម្ហំយេវ បាកដំ ការណំ. អយមិធ អវិជ្ជា សង្ខារានំ ហេតុភាវេន ទីបិតាតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតីតិ វចនតោតិ ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទានំ, ឧបាទានបច្ចយា ភវោ’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣) ឥមិនា សុត្តេន តណ្ហាយ សង្ខារការណភាវស្ស វុត្តត្តាតិ អត្ថោ. បុន តស្សាបិ អវិជ្ជាយ ការណន្តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា អាសវសមុទយោតិ ច វចនតោ’’តិ អាហ. តណ្ហា វា ចតុរុបាទានភូតា កាមាសវទិដ្ឋាសវា ច សង្ខារស្ស ការណន្តិ បាកដា អវិជ្ជាហេតុកាតិ សុត្តទ្វយេនាបិ អវិជ្ជាយ បាកដំ សង្ខារានំ ការណភាវមេវ ទស្សេតិ. ‘‘អស្សាទានុបស្សិនោ’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣) ហិ វចនេន ភវាទីនវប្បដិច្ឆាទនកិច្ចា អវិជ្ជា តណ្ហាយ ការណន្តិ ទស្សិតា ហោតិ. យស្មា អវិទ្វា, តស្មា បុញ្ញាភិសង្ខារាទិកេ អភិសង្ខរោតីតិ អវិជ្ជាយ សង្ខារការណភាវស្ស បាកដត្តា អវិទ្ទសុភាវោវ សង្ខារការណភាវេន វុត្តោ. ខីណាសវស្ស សង្ខារាភាវតោ, អសាធារណត្តា ច បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ សាធារណការណានិ វត្ថារម្មណាទីនីតិ បុញ្ញភវាទីនវប្បដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ អសាធារណំ ការណន្តិ វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯតេនេវ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១; មហាវ. ១; នេត្តិ. ២៤) ឯត្ថ បន បធានត្តា, បាកដត្តា, អសាធារណត្តាតិ ឯកេកហេតុផលទីបនបរិហារវចនេន សព្ពត្ថ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា តណ្ហា’’តិអាទីសុ ពោធនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ធម្មស្ស ពោធនសង្ខាតំ បយោជនំ វេទិតព្ពំ.
៦១៨. ‘‘ឯកន្តានិដ្ឋផលាយា’’តិ ឯតេន វិរុទ្ធភាវំ, ‘‘សាវជ្ជាយា’’តិ ឯតេន វិជាតិយភាវំ អវិជ្ជាយ ជោតេតិ. បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារា ហិ ឥដ្ឋវិបាកតាយ, អនវជ្ជសភាវតាយ ច តស្សា វិរុទ្ធា, វិជាតិយា ចាតិ. កថំ ន យុជ្ជិស្សតីតិអាទិ សមាធានំ, តេន យ្វាយំ ឯកន្តានិដ្ឋផលតាទិហេតុបទេសោ, តស្ស អនេកន្តិកតំ ទស្សេតិ. អយំ ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យាយំ តយា ចោទនា ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិនា កតា, សា យុត្តា វិបាកំ បតិ. ន ហិ អនិដ្ឋវេបក្កំ ការណំ ឥដ្ឋំ ផលតិ, ឥដ្ឋវេបក្កំ វា អនិដ្ឋំ. យស្មា បនេត្ថ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ បច្ចយភាវលក្ខណធម្មានំ ធម្មតា អធិប្បេតា, តត្រ ចាយំ និយមោ នត្ថិ វិចិត្តរូបត្តា តស្សាតិ. តេនាហ ‘‘វិរុទ្ធោ ចា’’តិអាទិ.
តត្ថ ធម្មានន្តិ សភាវធម្មានំ. ឋានន្តិ អវដ្ឋានំ. តស្មា ឋានវិរុទ្ធោតិ អត្ថិតាវិរុទ្ធោ. កេចិ បន ‘‘បដិសន្ធិអាទីនិឋានានី’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ‘‘បុរិមចិត្តំ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឋានវិរុទ្ធោ បច្ចយោ’’តិ នយិទំ ឯកន្តិកំ សិយា. ភវង្គម្បិ ហិ ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយោ, ជវនំ ជវនស្ស, ន ច សិប្បាទីនំ បដិសន្ធិអាទិដ្ឋានំ អត្ថិ, តស្មា ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ. កម្មំ រូបស្ស នមនរុប្បនវិរោធា, សារម្មណានារម្មណាទិវិរោធា ច សភាវវិរុទ្ធោ បច្ចយោ. ខីរាទីនិ ទធិអាទីនំ មធុរម្ពិលរសាទិសភាវវិរោធា. អវិជាននកិច្ចោ អាលោកោ វិជាននកិច្ចស្ស វិញ្ញាណស្ស. អមទនកិច្ចា ច គុឡាទយោ មទនកិច្ចស្ស អាសវស្ស.
គោលោមាវិលោមាទីតិអាទីសុ គោលោមាវិលោមានិ ទុព្ពាយ, អវីតិ ច រត្តា ឯឡកា វេទិតព្ពា. វិសាណំ សរស្ស. ទធិតិលបិដ្ឋគុឡានិ ភូតិណកស្ស. សេវាលំ តណ្ឌុលេយ្យកស្ស, ខរវឡវា អស្សតរស្សាតិ ឯវមាទិ អាទិ-សទ្ទេន សង្គហិតោ. យស្មា វិបាកា ឯវ ន, តស្មា ទុក្ខវិបាកាយបិ អវិជ្ជាយ អទុក្ខវិបាកានំ បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារានំ បច្ចយត្តំ ន ន យុជ្ជតីតិ អត្ថោ.
តទវិបាកត្តេបិ សាវជ្ជតាយ តទវិរុទ្ធានំ, តំសទិសានញ្ច អបុញ្ញាភិសង្ខារានមេវ បច្ចយោ, ន ឥតរេសន្តិ ឯតស្ស បសង្គស្ស និវារណត្ថំ ‘‘វិរុទ្ធោ ចាវិរុទ្ធោ ច, សទិសាសទិសោ តថា. ធម្មានំ បច្ចយោ សិទ្ធោ’’តិ វុត្តំ. តស្មា តមត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘ឥតិ អយំ អវិជ្ជា’’តិអាទិមាហ.
៦១៩. សព្ពត្ថ ខន្ធានំ ភេទោ មរណន្តិ ចុតិំ អគ្គណ្ហន្តោតិ ឥធ ចុតិ នាម តត្ថ តត្ថ ភវាទីសុ រូបាទីនំ ខន្ធានំ មរណសញ្ញិតោ ចរិមោ ភេទោតិ យាថាវតោ អជានន្តោ. សត្តស្ស សតោ វិជ្ជមានស្សេវ. ទេហន្តរសង្កមនំ អញ្ញេន កាយេន សមាគមោ.
សព្ពត្ថ ខន្ធានំ បាតុភាវោតិ តត្ថ តត្ថ ភវាទីសុ ខន្ធានំ បឋមាភិនិព្ពត្តិ. នវសរីរបាតុភាវោតិ ឥធ ជិណ្ណស្ស សរីរស្ស និក្ខេបេ បរលោកបរិយាបន្នស្ស នវកាយស្ស ឧប្បាទោ. យថេកេ វទន្តិ –
‘‘វត្ថានិ ជិណ្ណានិ យថា បហាយ,
នវានិ គណ្ហាតិ នរោ បរានិ;
និក្ខិប្ប ទេហំ ឥធ ជិណ្ណមេវំ,
គណ្ហាតិ អត្តាភិនវំ សុខេសី’’តិ.
អយំ សត្តោតិ អយមត្តា, យោ សាមី, និវាសី, ការកោ, វេទកោ ចាតិ អធិប្បេតោ. សត្តោ មរតិ, សត្តោ ឧបបជ្ជតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តីសុបិ ឋានេសុ អាទិ-សទ្ទេន ឥស្សរកុត្តព្រហ្មកុត្តាទិវិកប្បនំ សង្គណ្ហាតិ.
សភាវលក្ខណន្តិ’រុប្បនានុភវនាទិំ, កក្ខឡផុសនាទិសភាវមេវ វា. សាមញ្ញលក្ខណន្តិ អនិច្ចតាទិំ. សង្ខារេ អត្តតោ អត្តនិយតោតិ រូបាទីសុ ឯកច្ចំ អត្តតោ, តទញ្ញំ អត្តនិយតោ.
អត្តា ជានាតិ វាតិ វិកប្បេតិ កាបិលាទយោ វិយ. ន ជានាតិ វាតិ កាណាទាជីវិកាទយោ វិយ. កាណាទោបិ ហិ អត្តា សភាវេន ន ជានាតិ. យទា ពុទ្ធិគុណេន សំយុជ្ជតិ, តទា ជានាតីតិ ឥច្ឆតិ. សោ ឯវ ករោតិ ច ការេតិ ចាតិ យោ បរត្ថ សុខទុក្ខំ អនុភវតិ, សោ ឯវ បុញ្ញាបុញ្ញំ សយំ ករោតិ, អញ្ញញ្ច ការេតិ, ន អញ្ញោតិ អធិប្បាយោ. សណ្ឋបេន្តាតិ ទ្វិអណុកាទិឧប្បាទនវសេន, ឥច្ឆាវសេន ច សម្បាទេន្តា. សោតិ អត្តសញ្ញិតោ សត្តោ. ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោតិ ចក្ខាទីហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតោ, តេន សឡាយតនប្បវត្តិំ ទស្សេតិ. សព្ពញ្ហេតំ យថាបច្ចយំ បវត្តមានានំ អវិជ្ជាទីនំ កិច្ចំ អត្តនោ ព្យាបារំ កត្វា ទិដ្ឋិគតិកោ វិមុយ្ហតីតិ ទស្សនវសេន វុត្តំ. អច្ឆេជ្ជសុត្តាវុតាភេជ្ជមណីនំ វិយ បុព្ពាបរិយវវត្ថានំ និយតិ, និយតិយា, និយតិ ឯវ វា សង្គតិ សមាគមោ និយតិសង្គតិ, តាយ ភាវេសុ បរិណតា មនុស្សទេវវិហង្គាទិភាវំ បត្តា និយតិសង្គតិភាវបរិណតា. និយតិយា, សង្គតិយា, ភាវសង្ខាតេន សភាវេន ច បរិណតា នានប្បការតំ បត្តា និយតិសង្គតិភាវបរិណតាតិ ច អត្ថំ វទន្តិ.
ឯតេហិ ច វិកប្បនេហិ អវិជ្ជា អកុសលំ ចិត្តំ កត្វា សត្តេ បុញ្ញាទីសុ សង្ខារេសុ យត្ថ កត្ថចិ បវត្តេតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោ អវិជ្ជាយ អន្ធីកតោ’’តិអាទិ. បដិបជ្ជតីតិ ឧបសង្កមតិ.
អបរិណាយកោតិ អរហត្តមគ្គសម្បដិបាទកកល្យាណមិត្តរហិតោ, អរហត្តមគ្គញាណាវសានំ វា ញាណំ សមវិសមំ ទស្សេត្វា សត្តេ និព្ពានំ នយតីតិ បរិណាយកំ, តេន រហិតោ អបរិណាយកោ. ធម្មំ ញត្វាតិ សប្បុរិសូបស្សយេន ចតុសច្ចប្បកាសកំ សុត្តាទិធម្មំ ញត្វា, មគ្គញាណេនេវ វា សព្ពធម្មបវរំ និព្ពានធម្មំ ញត្វា. តំជាននាយត្តំ បន សេសសច្ចត្តយាភិសមយំ សមានកាលម្បិ តំ បុរិមកាលំ វិយ កត្វា វុត្តំ. ឧបសន្តោ ចរិស្សតីតិ អគ្គមគ្គាធិគមេន សព្ពសោ អវិជ្ជូបសមា ឧបសន្តោ សឧបាទិសេសនិព្ពានធាតុយំ ឋិតោ យាវ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុបត្តិ, តាវ សត្តានំ ហិតចរិយាយ អត្តភាវំ បវត្តេន្តោ ចរិស្សតិ, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារេហិ វិហរិស្សតីតិ អត្ថោ.