បដ្ឋានបច្ចយកថាវណ្ណនា

៥៩៤. តាវាតិ វត្តព្ពន្តរាបេក្ខោ និបាតោ, តេន ‘‘អវិជ្ជា សង្ខារានំ បច្ចយោ’’តិ ឥទំ តាវ សិទ្ធំ, ឥទំ បន អបរំ វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ឥទំ បន វត្តព្ព’’ន្តិ យមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ ទស្សេតុំ បច្ចយធម្មា នាម យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, យថា វា បច្ចយា ហោន្តិ, តទុភយេសំ ពហុភាវតោ អនេកធាវ បច្ចយា ហោន្តីតិ អវិជ្ជាយបិ តំ អាសង្កន្តោ បុច្ឆិ ‘‘កតមេសំ សង្ខារានំ កថំ បច្ចយោ ហោតី’’តិ, បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ ពហូ សង្ខារា វុត្តា. អវិជ្ជា ច តេសំ បច្ចយោ ហោតិ, ន សព្ពេសំ ឯកធាវ ហោតិ, តស្មា ឥមេសំ សង្ខារានំ ឯវំ បច្ចយោ ហោតីតិ ឥទំ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. តត្រាតិ តស្មិំ បច្ចយភាវេ. យទិបិ ‘‘កតមេសំ សង្ខារាន’’ន្តិអាទិនា អសាធារណតោ បុច្ឆា អារទ្ធា, ឯកទេសេន បន សមុទាយោបលក្ខណមេតន្តិ ទ្វាទសន្នំ បដិច្ចសមុប្បាទង្គានំ យថាសកំ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយភាវោ វត្តព្ពោតិ តំ ទស្សេតុំ, អវិជ្ជាយ វា បច្ចយភាវេ បុច្ឆិតេ តប្បសង្គេន សព្ពេសម្បិ បច្ចយធម្មានំ បច្ចយភាវំ វិសជ្ជេតុកាមោ បច្ចយេ តាវ បាឡិនយេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ច ភគវតា ចតុវីសតិ បច្ចយា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. តេសំ វសេន អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចា’’តិ ឥមិនា វចនេន ហេតុនោ, អធិបតិបច្ចយាទិភូតស្ស ច គហណំ សិយាតិ តំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ. ឯវម្បិ សោ ឯវ ទោសោ អាបជ្ជតីតិ បុន អាហ ‘‘ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. តេន ន ឥធ ហេតុសទ្ទេន ធម្មគ្គហណំ កតំ, អថ ខោ ធម្មស្ស សត្តិវិសេសោ គហិតោតិ ទស្សេតិ. តស្ស ហិ បច្ចយសទ្ទស្ស ច សមានាធិករណតំ សន្ធាយ ‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ច, ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ ច វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា បរតោ បាឡិយំ ‘‘ហេតូ ហេតុ…បេ… ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.១) តេន តេន ហេតុភាវាទិឧបការេន តស្ស តស្ស ធម្មស្ស ឧបការកត្តំ វុត្តំ. អភិធម្មដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោ ហិ ធម្មោ យំ ធម្មំ អប្បច្ចក្ខាយ តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា, សោ តស្ស បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា), ‘‘មូលដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា) ច ឯវមាទិនា ធម្មបដ្ឋាននិទ្ទេសេន ធម្មតោ អញ្ញា ធម្មសត្តិ នាម នត្ថីតិ ធម្មេហេវ ធម្មសត្តិវិភាវនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធាបិ វា ‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចា’’តិ ធម្មេនេវ ធម្មសត្តិំ ទស្សេតិ. ន ហិ ‘‘ហេតុបច្ចយោ’’តិអាទិកោ ឧទ្ទេសោ កុសលាទិឧទ្ទេសោ វិយ ធម្មប្បធានោ, អថ ខោ ធម្មានំ ឧបការកភាវប្បធានោតិ.

‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា តព្ភាវេន បច្ចយភាវំ អារម្មណាទីសុ អតិទិសតិ ‘‘អារម្មណញ្ច តំ បច្ចយោ ចាតិ អារម្មណបច្ចយោ, អារម្មណំ ហុត្វា បច្ចយោ, អារម្មណភាវេន បច្ចយោតិ អត្ថោ’’តិ, ន កម្មធារយមត្តំ.

៥៩៥. វចនាវយវោតិ សាធនាវយវំ សន្ធាយាហ. វចនសភាវញ្ហិ សាធនំ បរេសំ អវិទិតត្ថញាបនតោ លោកេ សាធនន្តិ បាកដំ បញ្ញាតំ. តថា ហិ នំ អវយវលក្ខណំ, វចនសភាវញ្ច សាធនំ, អវយវបក្ខាទីនិ វចនានិ សាធនន្តិ ច ញាយវាទិនោ វទន្តិ. បដិញ្ញា, ហេតូតិអាទីសូតិ បដិញ្ញា, ហេតុ, ឧទាហរណ, ឧបនយ, និគមនានិ. ឧទាហរណសាធម្មិយា សាធ្យសាធនំ ហេតុ. វិរូបោ ហេតូតិ ច ឯវមាទីសុ ការណំ យំ កិញ្ចិ ការណលក្ខណំ, សម្បាបកលក្ខណម្បិ វា. អាទិ-សទ្ទេន តស្សាបិ សង្គហេតព្ពតាយ, ញាបកលក្ខណំ បន វចនាវយវគ្គហណេន គហិតំ. កាមំ មូលម្បិ ការណលក្ខណំ ការណមេវ, ការណន្តិ បនេត្ថ បច្ចយហេតុ គហិតោ. មូលន្តិ ហេតុហេតូតិ ការណវិសេសវិសយត្តា មូលស្ស វិសុំ គហណំ. ឯតីតិ ឯតស្ស អត្ថវចនំ វត្តតីតិ, តញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីនំ សាធារណវចនំ. តេនេវាហ ‘‘តិដ្ឋតិ វា ឧប្បជ្ជតិ វា’’តិ. ឯកច្ចោ ហិ បច្ចយោ ឋិតិយា ឯវ ឧបការកោ ហោតិ យថា បច្ឆាជាតបច្ចយោ, ឯកច្ចោ ឧប្បត្តិយា ឯវ យថា អនន្តរាទិកោ, ឯកច្ចោ ឧភយស្ស យថា ហេតុអាទយោ.

ឧបការកលក្ខណោតិ ច ធម្មេន ធម្មសត្តិំ ឧបការំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហិនោតិ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថាតិ ហេតុ, អនេកត្ថត្តា ធាតុសទ្ទានំ ហិ-សទ្ទោ មូលសទ្ទោ វិយ បតិដ្ឋត្ថោ វេទិតព្ពោ. ហិនោតិ វា ឯតេន កម្មនិទានភូតេន ឧទ្ធំ ឱជំ អតិហរន្តេន មូលេន វិយ បាទបោ តប្បច្ចយំ ផលំ គច្ឆតិ បវត្តតិ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជតីតិ ហេតុ. អត្តនោ ផលំ ករោតីតិ ការណំ. និទទាតិ ទស្សេន្តំ វិយ ហោតីតិ និទានំ. សម្ភវតិ តំ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ. បភវតិ ឯតស្មាតិ បភវោតិ បច្ចយហេតុសទ្ទេហិ ឥតរេសម្បិ សមានត្ថតា វេទិតព្ពា. ឯវំ សន្តេបិ ការណវិសេសវិសយោ ហេតុសទ្ទោ, ការណសាមញ្ញវិសយោ បច្ចយសទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មូលដ្ឋេនា’’តិអាទិមាហ. ហេតុអត្ថោ, បច្ចយដ្ឋោ ច ហេដ្ឋា បបញ្ចវសេន វុត្តោតិ តំ សង្ខិប្បំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ខេបតោ…បេ… ហេតុបច្ចយោ’’តិ.

យថា សាលិវីហិពីជាទីនិ តំតំឱសធីនំ សាលិវីហិអាទិភាវស្ស សាធកានិ, មណិអាទិប្បភាវត្ថូនិ ច នីលាទិវណ្ណានិ នីលាទិប្បភាសាធកានិ, ឯវំ ហេតុបច្ចយោ យថារហំ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មានំ កុសលាទិភាវស្ស សាធកោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សោ សាលិអាទីន’’ន្តិអាទិនា. អាចរិយានន្តិ ច រេវតាចរិយំ សន្ធាយាហ. ឯវំ សន្តេតិ ហេតុបច្ចយោ យទិ កុសលាទិភាវសាធកោ, ឯវំ សតិ. ន សម្បជ្ជតិ ន សិជ្ឈតិ. យថា កុសលាកុសលហេតុ តំសមុដ្ឋានរូបស្ស កុសលាកុសលភាវាយ ន បរិយត្តោ, ឯវំ អព្យាកតោបិ ហេតុ តំសមុដ្ឋានរូបស្ស អព្យាកតភាវាយ. សភាវេនេវ ហិ តំ អព្យាកតន្តិ អាហ ‘‘ន ហិ សោ តេសំ កុសលាទិភាវំ សាធេតី’’តិ. ហេតុបច្ចយោ ច តេសំ ហោតិយេវាតិ អាហ ‘‘ន ច បច្ចយោ ន ហោតី’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. វិនា ឯតេនាតិ ឯតេន ហេតុនា អព្យាកតភាវសាធកេន វិនា អហេតុកត្តា, អព្យាកតភាវោ សិទ្ធោ សភាវេនេវាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘យោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិ ករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’’តិអាទិ (អ. និ. ១.៦៧) វចនេហិ កុសលភាវស្ស យោនិសោមនសិការប្បដិពទ្ធតា សិទ្ធាតិ អាហ ‘‘យោនិសោមនសិការប្បដិពទ្ធោ កុសលភាវោ’’តិ. ឯតេនេវ អកុសលអព្យាកតភាវាបិ កុសលភាវោ វិយ ន ហេតុបដិពទ្ធាតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យំ បនេកេ មញ្ញេយ្យុំ ‘‘អហេតុកហេតុស្ស អកុសលភាវោ វិយ សហេតុកហេតូនម្បិ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ, អញ្ញេសំ តំសម្បយុត្តានំ ហេតុបដិពទ្ធោ’’តិ, តស្ស ឧត្តរំ វត្តុំ ‘‘យទិ ចា’’តិអាទិមាហ. អលោភោ កុសលោ វា សិយា អព្យាកតោ វាតិ យទិ អលោភោ សភាវតោ កុសលោ, សោ កុសលសភាវត្តា អព្យាកតោ ន សិយា. អថ អព្យាកតោ តំសភាវត្តា កុសលោ ន សិយា អលោភសភាវស្ស អទោសត្តាភាវោ វិយ. យស្មា បន ឧភយថាបិ ហោតិ, តស្មា យថា ឧភយថា ហោន្តេសុ សទ្ធាទីសុ សម្បយុត្តេសុ ហេតុបដិពទ្ធំ កុសលាទិភាវំ បរិយេសេថ, ន សភាវតោ, ឯវំ ហេតូសុបិ កុសលាទិតា អញ្ញបដិពទ្ធា បរិយេសិតព្ពា, ន សភាវតោតិ យំ វុត្តំ ‘‘សម្បយុត្តហេតូសុ សភាវតោវ កុសលាទិភាវោ’’តិ, តំ ន យុជ្ជតិ. សា បន បរិយេសិយមានា យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធា ហោតីតិ ហេតូសុ វិយ សម្បយុត្តេសុបិ យោនិសោមនសិការាទិបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ, ន ហេតុបដិពទ្ធោតិ សិទ្ធំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

វិរុឡ្ហមូលា វិយាតិ ឯតេន មូលានិ វិយ មូលានីតិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ ‘‘សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនេនា’’តិ. ស្វាយំ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលោ ធម្មោ កុសលាព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលាព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ ឯវំ សត្តធា បញ្ហាវារេ និទ្ទិដ្ឋោ. យំ បន វុត្តំ ហេតុកិច្ចំ ទស្សេន្តេន ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ, តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១), តត្ថ បឋមោ ហេតុសទ្ទោ បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ បច្ចយធម្មនិទ្ទេសោ, តេនស្ស ហេតុភាវេន ឧបការកតា ហេតុបច្ចយតាតិ ទស្សេតិ. ទុតិយោ បច្ចយុប្បន្នវិសេសនំ, តេន ន យេសំ កេសញ្ចិ សម្បយុត្តកានំ ហេតូ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, អថ ខោ ហេតុនា សម្បយុត្តានមេវាតិ ទស្សេតិ. ននុ ច សម្បយុត្តសទ្ទស្ស សាបេក្ខត្តា ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ អវិជ្ជមានេបិ អញ្ញស្ស អបេក្ខិតព្ពស្ស អនិទ្ទិដ្ឋត្តា ហេតូ អត្តនាវ សម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតីតិ? នាយមេកន្តោ. ហេតុសទ្ទោ ហិ បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ‘‘ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថេវ ព្យាវដោ យទា គយ្ហតិ, ន តទា សម្បយុត្តវិសេសនំ ហោតីតិ សម្បយុត្តអវិសិដ្ឋា យេ កេចិ គហិតា ភវេយ្យុន្តិ. ននុ ច យថា ‘‘អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ, អរូបិនោ ឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំ ធម្មាន’’ន្តិ ច វុត្តេ ទុតិយេន អាហារគ្គហណេន, ឥន្ទ្រិយគ្គហណេន ច វិនាបិ អាហារិន្ទ្រិយសម្បយុត្តកាវ គយ្ហន្តិ, ឯវមិធាបិ សិយាតិ? ន, អាហារិន្ទ្រិយាសម្បយុត្តស្ស វជ្ជេតព្ពស្ស អភាវតោ. វជ្ជេតព្ពាភាវតោ ហិ តត្ថ ទុតិយេ អាហារិន្ទ្រិយគ្គហណេ អសតិបិ តំសម្បយុត្តកាវ គយ្ហន្តីតិ តំ ន កតំ, ឥធ បន វជ្ជេតព្ពំ អត្ថីតិ កត្តព្ពំ ទុតិយំ ហេតុគ្គហណំ. ឯវម្បិ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ ឯត្ថ ហេតុសម្បយុត្តកានំ សោ ឯវ សម្បយុត្តកហេតូតិ វិសេសនស្ស អកតត្តា យោ កោចិ ហេតុ យស្ស កស្សចិ ហេតុសម្បយុត្តស្ស ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, បច្ចត្តនិទ្ទិដ្ឋស្សេវ ហេតុនោ បុន សម្បយុត្តវិសេសនភាវេន វុត្តត្តា. ឯតទត្ថមេវ ហិ វិនាបិ ទុតិយេន ហេតុសទ្ទេន ហេតុសម្បយុត្តភាវេ សិទ្ធេបិ តស្ស គហណំ កតំ.

អថ វា អសតិ ទុតិយេ ហេតុសទ្ទេ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, ន បន ហេតូនន្តិ ឯវម្បិ គហណំ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ សោ វុត្តោ. តេន ហេតុសម្បយុត្តភាវំ យេ លភន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ ហេតូនំ, អញ្ញេសម្បិ ហេតូ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. យស្មា បន ហេតុឈានមគ្គា បតិដ្ឋាមត្តាទិភាវេន អញ្ញធម្មនិរបេក្ខា, ន អាហារិន្ទ្រិយា វិយ សាបេក្ខា ឯវ, តស្មា ឯតេស្វេវ ទុតិយំ ហេតាទិគ្គហណំ កតំ. អាហារិន្ទ្រិយា បន អាហរិតព្ពឦសិតព្ពាបេក្ខា ឯវ, តស្មា តេ វិនាបិ ទុតិយេន អាហារិន្ទ្រិយគ្គហណេន អត្តនា ឯវ អាហរិតព្ពេ, ឦសិតព្ពេ ច អាហារិន្ទ្រិយភូតេ, អញ្ញេ ច សម្បយុត្តកេ បរិច្ឆិន្ទន្តីតិ តំ តត្ថ ន កតំ. ឥធ ច ទុតិយេន ហេតុគ្គហណេន បច្ចយុប្បន្នានំ ហេតុនា, បច្ចយភូតេនេវ ច សម្បយុត្តានំ ហេតូនំ, អញ្ញេសញ្ច បរិច្ឆិន្នត្តា បុន វិសេសេន កិច្ចំ នត្ថីតិ បញ្ហាវារេ ‘‘កុសលា ហេតូ សម្បយុត្តកានំ ខន្ធាន’’ន្តិអាទីសុ ទុតិយំ ហេតុគ្គហណំ ន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥៩៦. អារម្មណភាវេនាតិ វិសយភាវេន, អាលម្ពិតព្ពភាវេនាតិ អត្ថោ. អារភិត្វាបីតិ បិ-សទ្ទេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ – រូបាយតនាទិមត្តេ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ឯកស្មិំ អដ្ឋត្វា ‘‘យំ យំ ធម្មំ អារព្ភា’’តិ (បដ្ឋា ១.១.២) អនិយមេន សព្ពរូបាយតនានំ…បេ… សព្ពធម្មាយតនានញ្ច អារម្មណបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា រូបាទិភេទេន ឆព្ពិធេសុ សង្ខតាសង្ខតបញ្ញត្តិធម្មេសុ ន កោចិ ធម្មោ អារម្មណបច្ចយោ ន ហោតីតិ. ស្វាយំ អារម្មណបច្ចយភាវោ ហេដ្ឋា វិភាវិតោ ឯវ. អាលម្ពិត្វាតិ គហេត្វា. ឯកន្តសារម្មណភាវតោ អនារព្ភ បវត្តិ ឯវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អារព្ភេវា’’តិ. ស្វាយំ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, កុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, កុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលស្ស, អកុសលស្សា’’តិ ឯវំ នវប្បការោ វេទិតព្ពោ.

៥៩៧. ជេដ្ឋកដ្ឋេនាតិ បមុខភាវេន. អត្តាធីនានញ្ហិ បតិភូតោ ធម្មោ អធិបតិ. សោ តេសំ បមុខភាវេន បវត្តតិ. ‘‘ឆន្ទវតោ កិំ នាម ន សិជ្ឈតី’’តិអាទិកំ បុរិមាភិសង្ខារូបនិស្សយំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជមានេ ចិត្តុប្បាទេ ឆន្ទាទយោ ធុរភូតា ជេដ្ឋកភូតា សម្បយុត្តធម្មេ សាធយមានា វសេ វត្តយមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ, សម្បយុត្តធម្មា ច តេសំ វសេន វត្តន្តិ ហីនាទិភាវេន តទនុវត្តនតោ, តេន តេ អធិបតិបច្ចយា ហោន្តិ. គរុកាតព្ពម្បិ អារម្មណំ តន្និន្នបោណបព្ភារានំ អស្សាទនបច្ចវេក្ខណមគ្គផលានំ អត្តនោ វសេ វត្តយមានំ វិយ បច្ចយោ ហោតិ. តស្មា អយំ អត្តាធីនានំ បតិភាវេន ឧបការកត្តា អធិបតិបច្ចយោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឆន្ទាធិបតីតិ ឆន្ទសង្ខាតោ អធិបតិ, ឆន្ទំ ធុរំ ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ចិត្តុប្បត្តិកាលេ ឧប្បន្នស្ស កត្តុកម្យតាឆន្ទស្សេតំ នាមំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. កស្មា បន យថា ហេតុបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.១) វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘អធិបតី អធិបតិសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.៣) នយេន វុត្តន្តិ? ឯកក្ខណេ អភាវតោ. ហេតវោ ហិ ទ្វេ តយោបិ ឯកក្ខណេ ហេតុបច្ចយា ហោន្តិ, មូលដ្ឋេន ឧបការកភាវស្ស អវិជហនតោ. អធិបតិ បន ជេដ្ឋកដ្ឋេន ឧបការកោ, ន ច ឯកក្ខណេ ពហូ ជេដ្ឋកា ហោន្តិ. តស្មា ឯកតោ ឧប្បន្នានម្បិ តេសំ ឯកក្ខណេ អធិបតិបច្ចយភាវោ នត្ថីតិ ‘‘អធិបតី អធិបតិសម្បយុត្តកាន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកាន’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ.

យំ យំ ធម្មន្តិ យំ យំ អារម្មណធម្មំ. គរុំ កត្វាតិ គរុការចិត្តីការវសេន វា អស្សាទនវសេន វា គរុការិកំ លទ្ធព្ពំ អវិជហិតព្ពំ អនវញ្ញាតំ កត្វា. តេ តេ ធម្មាតិ តេ តេ គរុកាតព្ពា ធម្មា. តេសំ តេសន្តិ តំតំគរុការកធម្មានំ. អធិបតិបច្ចយេនាតិ អារម្មណាធិបតិបច្ចយេន. ស្វាយំ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស សហជាតារម្មណេហិ, អកុសលស្ស អារម្មណេនេវ, អព្យាកតស្ស សហជាតារម្មណេហិ, កុសលាព្យាកតស្ស សហជាតេនេវាតិ កុសលមូលា ចត្តារោ, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស សហជាតារម្មណេហិ, អព្យាកតស្ស សហជាតេនេវ, តថា អកុសលាព្យាកតស្សាតិ អកុសលមូលា តយោ, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស សហជាតារម្មណេហិ, កុសលស្ស អារម្មណេនេវ, តថា អកុសលស្សាតិ អព្យាកតមូលា តយោ’’តិ សង្ខេបតោ ទសប្បការោ អធិបតិបច្ចយោ. ឯត្ថ ច សត្តធា សហជាតាធិបតិ, សត្តធា អារម្មណាធិបតិ វេទិតព្ពោ.

៥៩៨. អន្តរាយតីតិ អន្តរំ, ព្យវធាយកន្តិ អត្ថោ. នាស្ស អន្តរំ វិជ្ជតីតិ អនន្តរោ, អនន្តរោ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ អនន្តរបច្ចយោ. ‘‘អត្ថានន្តរតា អនន្តរបច្ចយោ, កាលានន្តរតា សមនន្តរបច្ចយោ’’តិអាទិនា ពហុធា បបញ្ចយន្តិ, អសារំ គន្ថវិត្ថារំ ករោន្តិ. យថា បវត្តិឱកាសទានវិសេសភាវេន នត្ថិវិគតបច្ចយា វុត្តា, ន ឯវំ អនន្តរសមនន្តរបច្ចយា, ឯតេ បន ចិត្តនិយមហេតុភាវេន វុត្តាតិ តំ ចិត្តនិយមហេតុភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ហិ ឯសា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មនោវិញ្ញាណធាតូតិអាទិ ចិត្តនិយមោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សន្តីរណានន្តរា វោដ្ឋព្ពនំ, ចុតិអនន្តរា បដិសន្ធីតិ យស្ស យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា យំ យំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស តស្ស តទនន្តរុប្បាទនិយមោ តំតំសហការិបច្ចយវិសិដ្ឋស្ស បុរិមបុរិមចិត្តស្សេវ វសេន ឥជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ.

អត្ថានន្តរតាយាតិ អត្ថេន កេនចិ ធម្មេន អនន្តរតាយ. កាលានន្តរតាយាតិ កាលភេទេន អនន្តរតាយ. អាចរិយានន្តិ ឥធាបិ រេវតាចរិយមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ កាលានន្តរតាយ សមនន្តរបច្ចយភាវេ, តស្មិំ វា យថាវុត្តវិរោធេ. ភាវនាពលេន បន វារិតត្តាតិ ឯត្ថ យថា រុក្ខស្ស វេធេ ទិន្នេ បុប្ផិតុំ សមត្ថស្សេវ បុប្ផនំ ន ហោតិ, វេធេ បន អបនីតេ តាយ ឯវ សមត្ថតាយ បុប្ផនំ ហោតិ, ឯវមិធាបិ ភាវនាពលេន វារិតត្តា សមុដ្ឋាបនសមត្ថស្សេវ អសមុដ្ឋាបនំ, តស្មិញ្ច អបគតេ តាយ ឯវ សមត្ថតាយ សមុដ្ឋាបនំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តម្បិ វចនំ កាលានន្តរតា នត្ថិ សត្តាហាទិនា កាលេន អន្តរិតភាវតោ. ឯតទេវ ‘‘កាលន្តរិតតា អត្ថិ’’ ឥច្ចេវ វទាម. ននុ ច កាលោ នាម កោចិ បរមត្ថតោ នត្ថីតិ វទេយ្យាតិ អាសង្កន្តោ អាហ ‘‘កាលានន្តរ…បេ… លទ្ធី’’តិ.

ព្យញ្ជនមត្តតោវេត្ថ នានាករណំ បច្ចេតព្ពំ, ន អត្ថតោតិ ឧបចយសន្តតិអធិវចននិរុត្តិបទានំ វិយ សទ្ទត្ថមត្តតោ នានាករណំ, ន វចនីយត្ថតោតិ អធិប្បាយោ. តេនេវ សទ្ទត្ថវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បុរិមបច្ឆិមានំ និរោធុប្បាទន្តរាភាវតោ និរន្តរុប្បាទនសមត្ថតា អនន្តរបច្ចយភាវោ. រូបកលាបានំ វិយ សណ្ឋានាភាវតោ, បច្ចយបច្ចយុប្បន្នានំ សហាវដ្ឋានាភាវតោ ច ‘‘ឥទមិតោ ហេដ្ឋា, ឧទ្ធំ, តិរិយ’’ន្តិ វិភាគាភាវា អត្តនា ឯកត្តមិវ ឧបនេត្វា សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន ឧប្បាទនសមត្ថតា សមនន្តរបច្ចយតា. ឧប្បាទនសមត្ថតាតិ ច អព្យាបារត្តា ធម្មានំ យស្មិំ យទាការេ និរុទ្ធេ, វត្តមានេ វា សតិ តំតំវិសេសវន្តោ ធម្មា ហោន្តិ, តស្ស សោវ អាការោ វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មានំ បវត្តិមត្តមេវ ច ឧបាទាយ កាលវោហារោតិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ អសញ្ញភវា ចវន្តស្ស, បុរិមចុតិបច្ឆិមបដិសន្ធីនញ្ច និរោធុប្បាទនិរន្តរតាយ កាលន្តរតា នត្ថិ. ន ហិ តេសំ អន្តរា អរូបធម្មប្បវត្តិ អត្ថិ, យំ ឧបាទាយ កាលន្តរតា វុច្ចេយ្យ, ន ច រូបធម្មប្បវត្តិ អរូបធម្មប្បវត្តិយា អន្តរំ ករោតិ អញ្ញសន្តានត្តា. រូបារូបសន្តតិយោ ហិ ទ្វេ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសសភាវត្តា អញ្ញមញ្ញូបការភាវេន បវត្តមានាបិ វិសុំយេវ ហោន្តិ. ឯកសន្តតិយញ្ច បុរិមបច្ឆិមានំ មជ្ឈេ បវត្តមានំ តំសន្តតិបរិយាបន្នតាយ អន្តរការកំ ហោតិ. តាទិសញ្ច កិញ្ចិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនផលសមាបត្តីនំ មជ្ឈេ នត្ថិ, ន ច អភាវោ អន្តរការកោ ហោតិ អភាវត្តា ឯវ. តស្មា ជវនានន្តរស្ស ជវនស្ស វិយ, ភវង្គានន្តរស្ស ភវង្គស្ស វិយ ច និរន្តរតា សុដ្ឋុ អនន្តរតា ហោតីតិ តថា ឧប្បាទនសមត្ថតា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនចុតីនម្បិ ទដ្ឋព្ពា. ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវោ ចេត្ថ អនន្តរបច្ចយាទីនំ បាកដោតិ ឧប្បាទនសមត្ថតាវ វុត្តា. បច្ចុប្បន្នានំ បន ធម្មានំ បុព្ពន្តាបរន្តបរិច្ឆេទេន គហិតានំ ឧប្បជ្ជតីតិ វចនំ អលភន្តានំ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ២.១៨.៤) អនន្តរាទិបច្ចយភាវោ វុត្តោតិ ន សោ ឧប្បត្តិយា ឯវាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ កុសលាទិគ្គហណំ វិយ បច្ចុប្បន្នគ្គហណំ អបរិច្ឆេទំ. យតោ ឧប្បត្តិមត្តសមង្គិនោ ឯវ គហណំ សិយា. តេនេវ ច អតីតត្តិកេ បដិច្ចវារាទយោ ន សន្តីតិ. តស្ស ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, កុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ កុសលស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អកុសលស្សា’’តិ សត្តធា ភេទោ វេទិតព្ពោ.

៥៩៩. ឧប្បជ្ជមានោវ សហ ឧប្បាទនភាវេនាតិ ឯត្ថាបិ ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវេន បាកដេន ឋិតិយាបិ បច្ចយភាវំ និទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, អញ្ញថា បទីបនិទស្សនំ ន យុជ្ជេយ្យ. បទីបោ ហិ បភាសស្ស ឋិតិយាបិ បច្ចយោ, ន ឧប្បត្តិយា ឯវ. បច្ចយុប្បន្នានំ សហជាតភាវេន ឧបការកតា សហជាតបច្ចយតា. ឱក្កន្តិក្ខណេតិ បដិសន្ធិក្ខណេ. តស្មិំ ហិ ខណេ នាមរូបំ ឱក្កន្តំ វិយ បរលោកតោ អាគន្ត្វា ឥធ មាតុកុច្ឆិអាទិំ បវិសន្តំ វិយ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា សោ ខណោ ឱក្កន្តិក្ខណោតិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច រូបន្តិ ហទយវត្ថុយេវ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ នាមស្ស, នាមញ្ច តស្ស សហជាតបច្ចយោ ហោតិ. ចិត្តចេតសិកាតិ បវត្តិយំ ចត្តារោ ខន្ធា បដិសន្ធិក្ខណេ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ អភាវតោ. រូបិនោ ធម្មាតិ ហទយវត្ថុំ សន្ធាយាហ. តត្ថ យទិបិ បុព្ពេ ‘‘ឱក្កន្តិក្ខណេ នាមរូប’’ន្តិ វុត្តំ, តថាបិ តេន ខណន្តរេ សហជាតបច្ចយភាវោ រូបធម្មានំ ន និវារិតោតិ តន្និវារណត្ថមិទំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. កិញ្ចិ កាលេតិ កេចិ កិស្មិញ្ចិ កាលេតិ អត្ថោ, តេន រូបិនោ ធម្មា កេចិ វត្ថុភូតា កិស្មិញ្ចិ បដិសន្ធិកាលេតិ អញ្ញេសំ រូបធម្មានំ, វត្ថុនោ ច បវត្តិយំ អរូបធម្មានំ សហជាតបច្ចយភាវំ បុព្ពេ អនិវារិតំ និវារេតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កិញ្ចិ កាល’’ន្តិ វា ‘‘កិស្មិញ្ចិ កាលេ’’តិ វា វត្តព្ពេ តថា អវត្វា វិភត្តិវិបល្លាសំ កត្វា វុត្តំ. តេន កិញ្ចីតិ ឧបយោគេកវចនំ. ‘‘រូបិនោ ធម្មា’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធេ បច្ចត្តពហុវចនំ ជាយតិ. ‘‘កាលេ’’តិ ឯតេន សម្ពន្ធេ ភុម្មេកវចនន្តិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. បុរិមេន ច ‘‘ឯកោ ខន្ធោ, វត្ថុ ច តិណ្ណន្នំ ខន្ធាន’’ន្តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៩) អាទិវចនេន នាមសហិតំ ឯវ វត្ថុ នាមស្ស បច្ចយោតិ វត្តព្ពេ អាបន្នេ ឥតរេន កេវលស្ស ច តថាវត្តព្ពតំ ទស្សេតិ. ស្វាយំ សហជាតបច្ចយោ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អព្យាកតស្ស, អកុសលាព្យាកតស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, កុសលាព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស, អកុសលាព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៩) នវវិធោ វេទិតព្ពោ.

៦០០. អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកតា អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា. តថា ហិស្ស តិទណ្ឌំ និទស្សិតំ. ឧបការកតា ច អញ្ញមញ្ញតាវសេនេវ ទដ្ឋព្ពា, ន សហជាតតាទិវសេន. សហជាតាទិបច្ចយោ ហោន្តោយេវ ហិ កោចិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ន ហោតិ, ន ច សហជាតាទិបច្ចយធម្មេហិ វិនា ឥមស្ស បវត្តិ អត្ថិ. តថា ហិ សហជាតាទិបច្ចយោ ច ហោន្តោយេវ ហិ កោចិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ហោតិ. យទិ ច អត្តនោ ឧបការកស្ស ឧបការកតាមត្តំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ សិយា, បុរេជាតបច្ឆាជាតភាវេន ឧបការស្ស ឧបការកា វត្ថុខន្ធា អញ្ញមញ្ញបច្ចយា សិយុំ, ន ច តំ ឥច្ឆិតំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបការកតា ច អញ្ញមញ្ញវសេនេវ ទដ្ឋព្ពា’’តិ. អយញ្ច ឧប្បត្តិយា, ឋិតិយា ច ឧបការកោតិ វេទិតព្ពោ. អយំ បន ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្សា’’តិ តិវិធោ វេទិតព្ពោ.

៦០១. តរុអាទីនំ បថវី វិយ អធិដ្ឋានាការេន បថវីធាតុ សេសធាតូនំ, ចក្ខាទយោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឧបការកា ចិត្តកម្មស្ស បដាទយោ វិយ និស្សយាការេន ខន្ធាទយោ តំតំនិស្សយានំ ខន្ធាទីនំ. បថវីធាតុយំ បតិដ្ឋាយ ឯវ ហិ សេសធាតុយោ ឧបាទារូបានិ វិយ យថាសកំ កិច្ចំ ករោន្តិ.

អធិដ្ឋានាការេនាតិ អាធារាការេន. អាធារាការោ ចេត្ថ តេសំ សាតិសយំ តទធីនវុត្តិតាយ វេទិតព្ពោ. យតោ ភូតានិ អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានានិ វុច្ចន្តិ, ឯវញ្ច កត្វា ចក្ខាទីនម្បិ អធិដ្ឋានាការេន ឧបការកតា សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ. ន ហិ យថាវុត្តំ តទធីនវុត្តិតាវិសេសំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ ចក្ខាទីសុ អទេសកានំ អរូបធម្មានំ អធិដ្ឋានាការោ សម្ភវតិ. យទិបិ យំ យំ ធម្មំ បដិច្ច យេ យេ ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ តទធីនវុត្តិភាវោ. យេន បន បច្ចយភាវវិសេសេន ចក្ខាទីនំ បដុមន្ទភាវេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ តទនុវិធានាការេនេវ បវត្តន្តិ, ស្វាយមិធ តេសំ តទធីនវុត្តិតាសិទ្ធោ វិសេសោតិ. ឯវញ្ហិ បច្ចយភាវសាមញ្ញេ សតិបិ អារម្មណបច្ចយតោ និស្សយបច្ចយស្ស វិសេសោ វិភាវិតោ ហោតិ. ស្វាយំ នយោ ហេដ្ឋា បកាសិតោវ. ឆដ្ឋោ បនាតិ ឯត្ថ ‘‘រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ កិស្មិញ្ចិ កាលេ’’តិ ឥទំ ន លព្ភតិ. យំ បនេត្ថ លព្ភតិ ‘‘រូបិនោ ធម្មា កេចី’’តិ, តត្ថ តេ ឯវ ធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិ និទ្ទិដ្ឋំ. យំ រូបន្តិ ហទយវត្ថុំ សន្ធាយ វុត្តំ. អយំ បន និស្សយបច្ចយោ តេរសវិធោ. កថំ? សហជាតតោ កុសលមូលា តយោ, តថា អកុសលមូលា, អព្យាកតមូលេសុ បន បុរេជាតំ លព្ភតិ. អព្យាកតញ្ហិ អព្យាកតស្ស សហជាតម្បិ បច្ចយោ ហោតិ, បុរេជាតម្បិ កុសលស្ស បុរេជាតមេវ, តថា អកុសលស្ស, កុសលាព្យាកតំ សហជាតបុរេជាតតោ កុសលស្ស, សហជាតតោ ឯវ អព្យាកតស្ស, តថា អកុសលាព្យាកត’’ន្តិ ឯវំ តេរស.

៦០២. តទធីនវុត្តិតាយ អត្តនោ ផលេន និស្សិតោតិ យំ កិញ្ចិ ការណំ និស្សយោតិ វត្វា តត្ថ យោ ភុសោ និស្សយោ, តំ ឧបនិស្សយោតិ និទ្ធារេតិ. ពលវការណភាវេន ឧបការកោតិ អារម្មណភាវវសេន អនន្តរំ អនុរូបចិត្តុប្បាទនសមត្ថតាវសេន, កេវលញ្ច ពលវន្តំ ការណំ ហុត្វា ឧបការកោ. តេនាហ ‘‘សោ’’តិអាទិ.

តត្ថ ទានំ ទត្វាតិ ទេយ្យធម្មំ ចជិត្វា. យាយ វា ចេតនាយ សោ ទិយ្យតិ, សា ចេតនា ទានំ. ទត្វាតិ តំ ចេតនំ បរិយោទបេត្វា វិសុទ្ធំ កត្វា. សីលំ សមាទិយិត្វាតិ បញ្ចង្គទសង្គាទិវសេន និច្ចសីលំ គណ្ហិត្វា. ឥមិនា សមាទានវិរតិយេវ ទស្សិតា, សម្បត្តវិរតិសមុច្ឆេទវិរតិយោ បន លោកេ ‘‘សីល’’ន្តិ អបាកដត្តា ន វុត្តា. កិញ្ចាបិ ន វុត្តា, អារម្មណបច្ចយោ បន ហោន្តិយេវ. តត្ថ សមុច្ឆេទវិរតិ សេក្ខានំយេវ កុសលស្ស អារម្មណំ ហោតិ, ន ឥតរេសំ. ឧបោសថកម្មន្តិ ‘‘បាណំ ន ហនេ, ន ចាទិន្នមាទិយេ’’តិ (សុ. និ. ៤០២) ឯវំ វុត្តំ ឧបោសថសីលំ. តំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតីតិ តំ យថាវុត្តំ កុសលំ សេក្ខោបិ បុថុជ្ជនោបិ បច្ចវេក្ខតិ, អរហាបិ តំ បច្ចវេក្ខតេវ. អរហតោបិ ហិ បុព្ពេ កតំ កុសលំ កុសលមេវ. យេន បន ចិត្តេន បច្ចវេក្ខតិ, តំ កិរិយចិត្តំ នាម ហោតិ. តស្មា ‘‘កុសលោ កុសលស្សា’’តិ ឥមស្មិំ អធិការេ ន លព្ភតិ. បុព្ពេ សុចិណ្ណានីតិ ‘‘ទត្វា កត្វា’’តិ ហិ អាសន្នកតានិ វុត្តានិ, ឥមិនា ន អាសន្នកតានីតិ វេទិតព្ពានិ, ទានាទីហិ វា សេសានិ កាមាវចរកុសលានិ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ. ឈានា វុដ្ឋហិត្វាតិ ឈានំ សមាបន្នោ ឈានតោ វុដ្ឋហិត្វា. ‘‘ឈានំ វុដ្ឋហិត្វា’’តិបិ បាឡិ. សេក្ខា គោត្រភុន្តិ សោតាបន្នំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ គោត្រភុំ បច្ចវេក្ខតិ. ‘‘វោទាន’’ន្តិ ឥទំ បន សកទាគាមិអនាគាមិនោ សន្ធាយ វុត្តំ. តេសញ្ហិ តំ ចិត្តំ វោទានំ នាម ហោតិ. សេក្ខាតិ សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិនោ. មគ្គា វុដ្ឋហិត្វាតិ មគ្គផលភវង្គាតិក្កមវសេន អត្តនា បដិលទ្ធមគ្គា វុដ្ឋហិត្វា, សុទ្ធមគ្គតោយេវ បន វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘កុសលំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៤) ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. យទិបិ នានត្តំ អកត្វាវ វិភត្តោ, តថាបិ ឥទម្បិ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយានំ វិសេសោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ.

នេសំ ចិត្តចេតសិកានំ អនន្តរបច្ចយអនន្តរូបនិស្សយានំ និក្ខេបវិសេសោ អត្ថិ. យស្មា បុរិមោ អព្យាកតធម្មវសេន បវត្តោ, ឥតរោ កុសលាទិវសេនបីតិ សោបិ និក្ខេបវិសេសោ អត្ថតោ ឯកីភាវមេវ គច្ឆតិ សព្ពេសុបិ ចិត្តុប្បាទេសុ តទុភយស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ឯវំ សន្តេបីតិអាទិ អនន្តរអនន្តរូបនិស្សយានំ វិសេសទស្សនំ. យថា ហីតិអាទិ អនន្តរូបនិស្សយស្ស សម្ភវទស្សនំ.

បកតោតិ ឯត្ថ ប-ការោ ឧបសគ្គោ, សោ អត្តនោ ផលស្ស ឧប្បាទនសមត្ថភាវេន សុដ្ឋុកតតំ ទីបេតិ. តថា ច កតំ អត្តនោ សន្តានេ កតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ សន្តានេ’’តិអាទិ. ករណញ្ច ទុវិធំ និប្ផាទនំ, ឧបសេវនញ្ចាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘និប្ផាទិតោ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និប្ផាទនំ ហេតុបច្ចយសមោធានេន ផលស្ស និព្ពត្តនំ. ឧបសេវនំ បន កាយេ អល្លីយាបនវសេន ឧបយោគូបសេវនំ, វិជាននសញ្ជាននាទីនំ វសេន អារម្មណូបសេវនញ្ច. តេនេវ អនាគតានម្បិ ឧតុសម្បទាទីនំ អារម្មណូបសេវនេន ឧបសេវិតានំ បកតូបនិស្សយតា វុត្តា ហោតិ, បគេវ អតីតបច្ចុប្បន្នានំ. បច្ចុប្បន្នស្សាបិ ហិ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ ឧតុភោជនំ សេនាសនំ ឧបនិស្សាយ ឈានំ ឧប្បាទេតី’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ២.១៨.៨) បកតូបនិស្សយភាវោ លព្ភតីតិ. បកតិយា ឯវាតិ បច្ចយន្តរសង្កររហិតេន អត្តនោ សភាវេនេវ. ឧបនិស្សយោតិ ពលវការណំ កត្វា. អនេកប្បការតោ បភេទោ វេទិតព្ពោ បញ្ហាវារេ អាគតនយេន. បច្ចយវារេ បន –

‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ, បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ អកុសលានំ ធម្មានំ កេសញ្ចិ, កុសលា អព្យាកតានំ, អកុសលា អកុសលានំ, កុសលានំ កេសញ្ចិ, អកុសលា អព្យាកតានំ, អព្យាកតា អព្យាកតានំ, អព្យាកតា កុសលានំ, អព្យាកតា អកុសលានំ, បុគ្គលោបិ, សេនាសនម្បិ ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៩).

តត្ថ យេ បុរិមា យេសំ បច្ឆិមានំ អនន្តរូបនិស្សយោ ហោន្តិ, តេ តេសំ សព្ពេសម្បិ ឯកន្តេនេវ ហោន្តិ, ន កេសញ្ចិ កទាចិ. តស្មា យេសុ បទេសុ អនន្តរូបនិស្សយោ លព្ភតិ, តេសុ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ន វុត្តំ. យេ បន បុរិមា យេសំ បច្ឆិមានំ អារម្មណូបនិស្សយោ វា បកតូបនិស្សយោ វា ហោន្តិ, តេ តេសំ, ន សព្ពេសំ ឯកន្តេន ហោន្តិ. យេសំ ឧប្បត្តិវិពន្ធកា បច្ចយា ពលវន្តោ ហោន្តិ, តេសំ ន ភវន្តិ, ឥតរេសំ ភវន្តិ. តស្មា យេសុ បទេសុ អនន្តរបច្ចយោ ន លព្ភតិ, តេសុ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ វុត្តំ. សិទ្ធានំ បច្ចយធម្មានំ យេហិ បច្ចយុប្បន្នេហិ ភវិតព្ពំ, តេសំ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

កសិណបញ្ញត្តិយា អារម្មណូបនិស្សយតាភាវតោ ឯកច្ចាយ បញ្ញត្តិយា សទ្ធិំ សព្ពោ ធម្មោ អារម្មណូបនិស្សយោ, អនន្តរាតីតោ ចិត្តចេតសិករាសិ អនន្តរូបនិស្សយោ, កុសលាកុសលវិបាកកិរិយារូបវសេន បញ្ចវិធោ បកតូបនិស្សយោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បដ្ឋានដ្ឋកថាយំ វេទិតព្ពោ.

៦០៣. បឋមតរន្តិ បច្ចយុប្បន្នតោ បុរេតរំ. អយញ្ហិ បុរេជាតបច្ចយោ រូបធម្មវសេនេវ លព្ភតិ. បច្ចយុប្បន្នោ ច អរូបធម្មាយេវ. តេនាហ ‘‘វត្តមានភាវេន ឧបការកោ’’តិ. និស្សយារម្មណាការាទីហិ វិសិដ្ឋា បុរេជាតភាវេន វិនា ឧបការកភាវំ អគច្ឆន្តានំ វត្ថារម្មណានំ បុរេជាតាការេន ឧបការកតា បុរេជាតបច្ចយតា. ឯវំ វត្ថារម្មណវសេន ទុវិធេ បុរេជាតបច្ចយេ ‘‘ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិ វត្ថុវសេន វុត្តំ, ‘‘រូបារម្មណ’’ន្តិអាទិ អារម្មណវសេន.

យំ រូបន្តិ ហទយវត្ថុំ សន្ធាយាហ. តត្ថ ‘‘កិញ្ចិ កាលេ’’តិ បវត្តិកាលវសេន វុត្តំ. ‘‘កិញ្ចិ កាលេន’’ ឥតិ បដិសន្ធិកាលវសេន. យានិ អារម្មណបុរេជាតេន វិនា ន វត្តន្តិ, តេសំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អារម្មណបុរេជាតទស្សនេន មនោទ្វារេបិ យំ យំ អារម្មណបុរេជាតេន វត្តតិ, តស្ស តស្ស អារម្មណបច្ចយភូតំ សព្ពំ រូបរូបំ អារម្មណបុរេជាតន្តិ ទស្សិតមេវ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ បញ្ហាវារេ ‘‘អារម្មណបុរេជាតំ សេក្ខា វា បុថុជ្ជនា វា ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សន្តី’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤). ‘‘អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, អព្យាកតោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ, អព្យាកតោ ធម្មោ អកុសលស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤) អព្យាកតមូលកា តយោវ វារា. តេ ច បច្ចេកំ វត្ថុបុរេជាតំ, អារម្មណបុរេជាតន្តិ ទ្វិធា វិភត្តា.

៦០៤. បច្ចយុប្បន្នធម្មស្ស បុរេតរំ សិទ្ធភាវេ សតិ បច្ចយធម្មស្ស បច្ឆាជាតតាតិ វុត្តំ ‘‘បុរេជាតាន’’ន្តិ. អយញ្ច នយោ រូបធម្មេសុ ឯវ លព្ភតិ, ន អរូបធម្មេសូតិ វុត្តំ ‘‘រូបធម្មាន’’ន្តិ. យទិ បច្ចយុប្បន្នធម្មា បុរេតរមេវ ជាតា, កថំ បច្ចយភាវោតិ អាហ ‘‘ឧបថម្ភកត្តេនា’’តិ. បច្ឆាជាតេន ហិ វិនា សន្តានាវិច្ឆេទហេតុភាវំ អគច្ឆន្តានំ ធម្មានំ យេ បច្ឆាជាតាការេន ឧបការកា, តេសំ សា វិប្បយុត្តាការាទីហិ វិសិដ្ឋា ឧបការកតា បច្ឆាជាតបច្ចយតា. ឯវំ សព្ពបច្ចយានំ បច្ចយន្តរាការវិសិដ្ឋា ឧបការកតា យោជេតព្ពា. ‘‘គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសាចេតនា វិយា’’តិ ឯតេន មនោសញ្ចេតនាហារវសេន បវត្តមានេហិ អរូបធម្មេហិ រូបកាយស្ស ឧបត្ថម្ភិតភាវំ ទស្សេតិ. តេនេវ ‘‘អាហារាសា វិយា’’តិ អវត្វា ចេតនាគ្គហណំ កតំ. កាយស្សាតិ ចតុសមុដ្ឋានិកភូតុបាទាយរូបសង្ខាតស្ស រូបកាយស្ស. សង្ខេបតោ ឋបេត្វា រូបធម្មេ អវិសិដ្ឋោ អរូបក្ខន្ធោ បច្ឆាជាតបច្ចយោ. សោ ជាតិវសេន កុសលោ, អកុសលោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ ចតុព្ពិធោតិ វេទិតព្ពំ.

៦០៥. កុសលាទិភាវេន អត្តនា សទិសស្ស បយោគេន ករណីយស្ស បុនប្បុនំ ករណំ បវត្តនំ អាសេវនដ្ឋោ, អត្តសទិសសភាវតាបាទនំ វាសនំ វា. បុរិមបុរិមាភិយោគោ វិយាតិ ឧគ្គហណសវនធារណាទិបុរិមាបុរិមាសេវនា វិយ. តីសុ បន ឯតេសុ បុរិមា បុរិមាតិ សមនន្តរាតីតា ទដ្ឋព្ពា. កស្មា បនេត្ថ អនន្តរបច្ចយេ វិយ ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ អព្យាកតាន’’ន្តិអាទិនា ភិន្នជាតិយេហិ សទ្ធិំ និទ្ទេសោ ន កតោតិ? អត្តនោ គតិំ គាហេតុំ អសមត្ថត្តា. ភិន្នជាតិកា ហិ ភិន្នជាតិកានំ អាសេវនគុណេន បគុណពលវភាវំ សម្បាទេន្តា អត្តនោវ កុសលាទិភាវសង្ខាតំ គតិំ គាហេតុំ ន សក្កុណន្តិ. តស្មា តេហិ សទ្ធិំ និទ្ទេសំ អកត្វា យេ យេសំ វាសនាសង្ខាតេន អាសេវនគុណេន បគុណពលវភាវវិសិដ្ឋំ អត្តនោ កុសលាទិភាវសង្ខាតំ គតិំ គាហេតុំ សមត្ថា, តេសំ តេហិ សមានជាតិកេហេវ សទ្ធិំ និទ្ទេសោ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

អថ វិបាកាព្យាកតំ កស្មា ន គហិតំ? អាសេវនាភាវតោ. វិបាកាព្យាកតញ្ហិ កម្មវសេន វិបាកភាវប្បត្តំ កម្មបរិណាមិតំ ហុត្វា បវត្តមានំ និរុស្សាហំ ទុព្ពលំ សន្តំ អាសេវនគុណេន អត្តនោ សភាវំ គាហេត្វា បរិភាវេត្វា នេវ អញ្ញំ វិបាកំ បវត្តេតិ, ន ច បុរិមវិបាកានុភាវំ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតិ, អថ ខោ កម្មវេគក្ខិត្តំ បតិតំ វិយ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា សព្ពថាបិ វិបាកេ អាសេវនា នត្ថីតិ ន គហិតំ. កុសលាកុសលកិរិយានន្តរំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ សកម្មបដិពទ្ធវុត្តិតាយ អាសេវនគុណំ ន គណ្ហាតីតិ កុសលាទយោបិ តស្ស អាសេវនបច្ចយោ ន ហោន្តិ. នានាជាតិកត្តាបិ ចេតេ តស្ស អាសេវនាធានំ ន ករោន្តេវ. ភូមិតោ, បន អារម្មណតោ វា នានាជាតិកតា នាម នត្ថីតិ បរិត្តកុសលកិរិយា មហគ្គតកុសលកិរិយានំ, សង្ខារារម្មណញ្ច កុសលំ និព្ពានារម្មណស្ស អាសេវនបច្ចយោ ហោតិយេវ. ស្វាយំ ‘‘កុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស, អកុសលោ ធម្មោ អកុសលស្ស, អព្យាកតោ ធម្មោ អព្យាកតស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៦) តិធាវ វុត្តោ. អព្យាកតគ្គហណេន អាវជ្ជនវជ្ជិតា កិរិយធម្មា គហិតា.

៦០៦. ចិត្តបយោគោ ចិត្តកិរិយា, អាយូហនន្តិ អត្ថោ. យថា ហិ កាយវចីបយោគោ វិញ្ញត្តិ, ឯវំ ចិត្តបយោគោ ចេតនា. តេន ហិ សា ឧប្បន្នកិរិយតាវិសិដ្ឋេ សន្តានេ សេសបច្ចយសមាគមេ បវត្តមានានំ វិបាកកដត្តារូបានម្បិ តេនេវ សន្តានវិសេសេន កិរិយាភាវេន ឧបការិកា ហោតិ. តស្ស ហិ កិរិយាភាវស្ស បវត្តត្តា តេសំ បវត្តិ, ន អញ្ញថា. សហជាតានំ បន អាយូហនកិរិយាភាវេន បវត្តមានា ឧបការិកាតិ កិំ វត្តព្ពំ. កម្មន្តិ ច ចេតនាកម្មមេវ អធិប្បេតំ. ន ហិ ចេតនាសម្បយុត្តំ កម្មំ អភិជ្ឈាទិ កម្មបច្ចយោ ហោតិ. សតិបិ វិបាកធម្មភាវេ ចេតនាវជ្ជានំ អតំសភាវត្តា វិបាកាបិ ចេតនា សហជាតកម្មបច្ចយោ ហោតិយេវ, ស្វាយំ កម្មបច្ចយោ ជាតិវសេន ចតុព្ពិធោតិ សព្ពំ វត្តព្ពំ.

៦០៧. ‘‘និរុស្សាហសន្តភាវេនា’’តិ ឯតេន សឧស្សាហេហិ វិបាកធម្មធម្មេហិ កុសលាកុសលេហិ សារម្មណាទិភាវេន សទិសានម្បិ អសទិសំ វិបាកភាវំ ទស្សេតិ. សោ ហិ វិបាកានំ បយោគេន អសាធេតព្ពតាយ បយោគេន, អញ្ញថា វា សេសបច្ចយេសុ សិទ្ធេសុ កម្មស្ស កដត្តា ឯវ សិជ្ឈនតោ និរុស្សាហោ សន្តភាវោ ហោតិ, ន កិលេសវូបសន្តភាវោ. តថាសន្តភាវតោ ឯវ ហិ ភវង្គាទយោ ទុវិញ្ញេយ្យា. បញ្ចទ្វារេបិ ហិ ជវនប្បវត្តិយា រូបាទីនំ គហិតតា វិញ្ញាយតិ, អភិនិបាតសម្បដិច្ឆនសន្តីរណមត្តា បន វិបាកា ទុវិញ្ញេយ្យា ឯវ. និរុស្សាហសន្តភាវាយាតិ និរុស្សាហសន្តភាវត្ថាយ. ឯតេន តប្បច្ចយវន្តានំ អវិបាកានម្បិ រូបធម្មានំ វិបាកានុកូលំ បវត្តិំ ទស្សេតិ. បវត្តេតិអាទិ បញ្ហាវារនយំ គហេត្វា វុត្តំ. បដិច្ចវារេ បន ‘‘វិបាកា ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ អញ្ញមញ្ញំ វិបាកបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិនា (បដ្ឋា. ១.១.១៤) អាគតា. ឯត្ថ ច យេសំ ឯកន្តេន វិបាកោ វិបាកបច្ចយោ ហោតិ, តេសំ វសេន នយទស្សនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ អារុប្បេ កាមរូបភូមីសុ វិយ វិបាកោ រូបស្ស បច្ចយោ ហោតិ.

៦០៨. សតិបិ ជនកភាវេ ឧបត្ថម្ភកត្តំ អាហារានំ បធានកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘រូបារូបានំ ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ. ឧបត្ថម្ភកត្តញ្ហិ សតិបិ ជនកត្តេ អរូបីនំ អាហារានំ, អាហារជរូបសមុដ្ឋាបករូបាហារស្ស ច ហោតិ. អសតិបិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបូបត្ថម្ភករូបាហារស្ស, អសតិ បន ឧបត្ថម្ភកត្តេ អាហារានំ ជនកត្តំ នត្ថីតិ ឧបត្ថម្ភកត្តំ បធានំ. អថ វា ជនយមានោបិ អាហារោ អវិច្ឆេទវសេន ឧបត្ថម្ភេន្តោ ជនេតីតិ ឧបត្ថម្ភនភាវោ ឯវ អាហារភាវោតិ ‘‘ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘រូបាហារោ អត្តនា ជនិតស្ស អាហារបច្ចយោ ន ហោតិ, អញ្ញេន ជនិតស្ស ហោតិ, តស្មា ‘ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’តិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តំ ‘‘អាហារោ រូបស្ស បច្ចយោ ហោន្តោ អាហារបច្ចយោ ន ហោតីតិ វិរុទ្ធមេត’’ន្តិ អបរេ នានុជានន្តិ. រូបាហារោ ចេត្ថ រូបធម្មានំ ឯវ អាហារបច្ចយោ ហោតិ. អរូបាហារា បន រូបធម្មានម្បិ អាហារបច្ចយោ ហោន្តិ. តញ្ច ខោ ន កេវលំ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានមេវ, អថ ខោ កទាចិ កដត្តារូបានម្បីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ហាវារេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៦០៩. អធិបតិយដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ ន អធិបតិបច្ចយធម្មានំ វិយ បវត្តិនិវារកេ អភិភវិត្វា បវត្តនេន គរុភាវោ អធិបតិយដ្ឋោ, អថ ខោ ទស្សនាទិកិច្ចេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ, ជីវនេ កម្មជរូបេហិ អរូបធម្មេហិ ច ជីវន្តេហិ, មននេ សម្បយុត្តធម្មេហិ, សុខិតាទិភាវេ សុខិតាទីហិ, អធិមោក្ខបគ្គហូបដ្ឋានាវិក្ខេបបជាននេសុ, ‘‘អនញ្ញាតំ ញស្សាមី’’តិ បវត្តិយំ អាជាននេ, អញ្ញាតាវិភាវេ ច សទ្ធាទិសហជាតេហីតិ ឯវំ តំតំកិច្ចេសុ ចក្ខាទិបច្ចយេហិ ធម្មេហិ ចក្ខាទីនំ អនុវត្តនីយតា. តេសុ ហិ កិច្ចេសុ ចក្ខាទីនំ ឥស្សរិយំ, តប្បច្ចយានញ្ច តទនុវត្តនេន តត្ថ បវត្តិ. កស្មា បនេត្ថ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយទ្វយំ ន គហិតំ, ននុ ចេតម្បិ លិង្គាទីហិ អនុវត្តីយតីតិ? សច្ចំ អនុវត្តីយតិ, ន បន បច្ចយភាវតោ. យថា ហិ ជីវិតាហារា យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, តេសំ អនុបាលកឧបត្ថម្ភកា, អត្ថិអវិគតបច្ចយភូតា ច ហោន្តិ, ន ឯវំ ឥត្ថិបុរិសភាវា លិង្គាទីនំ កេនចិ បការេន ឧបការកា ហោន្តិ. យតោ បច្ចយា សិយុំ, កេវលំ បន យថាសកេហិ ឯវ បច្ចយេហិ បវត្តមានានំ លិង្គាទីនំ យថា ឥត្ថិអាទិគ្គហណស្ស បច្ចយភាវោ ហោតិ, តតោ អញ្ញេនាការេន តំសហិតសន្តានេ អប្បវត្តិតោ លិង្គាទីហិ អនុវត្តនីយតា, ឥន្ទ្រិយតា ច តេសំ វុច្ចតិ. តស្មា ន តេសំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ វុត្តោ. ចក្ខាទយោ អរូបធម្មានំយេវាតិ ឯត្ថ សុខិន្ទ្រិយទុក្ខិន្ទ្រិយានិបិ ចក្ខាទិគ្គហណេន គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

៦១០. លក្ខណារម្មណូបនិជ្ឈានភូតានំ វិតក្កាទីនំ វិតក្កនាទិវសេន អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានំ បេក្ខនំ, ចិន្តនំ វា វិតក្កាទីនំយេវ អាវេណិកោ ព្យាបារោ ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋោ. ‘‘ឋបេត្វា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេ សុខទុក្ខវេទនាទ្វយ’’ន្តិ វត្វាបិ ‘‘សត្ត ឈានង្គានី’’តិ វចនេន អឈានង្គានំ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតានំ និវត្តនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ឯវំ ‘‘សត្ត ឈានង្គានី’’តិ ឯតេនេវ សិទ្ធេ ‘‘ឋបេត្វា សុខទុក្ខវេទនាទ្វយ’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ? វេទនាភេទេសុ បញ្ចសុ សុខទុក្ខទ្វយស្ស ឯកន្តេន អឈានង្គភាវទស្សនត្ថំ ឈានង្គដ្ឋានេ និទ្ទិដ្ឋត្តា, សតិបិ វា ឈានង្គវោហារេ វេទនាភេទទ្វយស្ស ឯកន្តេន ឈានបច្ចយត្តាភាវទស្សនត្ថំ. ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតានំ បន យទិបិ ឈានបច្ចយត្តាភាវោ អត្ថិ, នឈានបច្ចយភាវោ បន នត្ថីតិ សព្ពានិបិ សត្ត ឈានង្គានីតិ ឯត្ថ គហណំ កតំ. តត្ថ ‘‘សព្ពានិបី’’តិ វចនំ សព្ពកុសលាទិភេទសង្គណ្ហនត្ថំ, ន បន សព្ពចិត្តុប្បាទគតសង្គណ្ហនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យេសំ បន ‘‘ឋបេត្វា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណេ វេទនាត្តយ’’ន្តិ បាឋោ, តេសំ យថាវុត្តោ វិចារោ ចិត្តេកគ្គតាវសេនេវ វេទិតព្ពោ.

៦១១. យតោ តតោ វាតិ សម្មា វា មិច្ឆា វាតិ អត្ថោ. បញ្ហាវារេ បនាតិអាទិ យទិបិ បច្ចយនិទ្ទេសេ តំសមុដ្ឋានគ្គហណេន សោ អត្ថោ ញាបិតោ ឯវ, បញ្ហាវារេ បន សរូបេនេវ គហិតោតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯតេ បន ទ្វេបិ…បេ… ន លព្ភន្តិ ‘‘យថាសង្ខ្យ’’ន្តិ វចនសេសោ វេទិតព្ពោ. បដ្ឋានដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ទ្វេបិ ឈានមគ្គបច្ចយា អហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តី’’តិ វុត្តំ. តេនស្ស កថមវិរោធោតិ? អធិប្បាយវសេន. អយញ្ហិ តត្ថ អធិប្បាយោ – អហេតុកចិត្តេសុ ឯវ ឈានមគ្គបច្ចយា ន លព្ភន្តិ, ន សហេតុកចិត្តេសូតិ សហេតុកចិត្តេសុ អលាភាភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន អហេតុកចិត្តេសុ លាភាភាវទស្សនត្ថន្តិ. ឯវញ្ហិ អត្ថេ គយ្ហមានេ អហេតុកចិត្តេសុ កត្ថចិ កស្សចិ លាភោ ន និវារិតោតិ វិញ្ញាយតិ. តេន សវិតក្កាហេតុកចិត្តេសុ ឈានបច្ចយស្ស សម្ភវោ អនុញ្ញាតោ ហោតិ. តត្ថ ហិ យេន អលាភេន ធម្មសង្គណិយំ មនោធាតុអាទីនំ សង្គហសុញ្ញតវារេសុ ឈានំ ន ឧទ្ធដំ, តំ អលាភំ សន្ធាយ ឈានបច្ចយស្សបិ អហេតុកចិត្តេសុ អលាភោ វុត្តោ. យថា ហិ សហេតុកចិត្តុប្បាទេសុ វិតក្កាទីនំ សហជាតេ សង្កឌ្ឍិត្វា ឯកត្តគតភាវករណំ ឧបនិជ្ឈាយនព្យាបារោ ពលវា, ន តថា អហេតុកចិត្តុប្បាទេសូតិ. ឥធ បន ទុព្ពលម្បិ ឧបនិជ្ឈាយនំ យទិ កិញ្ចិមត្តម្បិ អត្ថិ, ន តេន ឧបការកតា ន ហោតីតិ សវិតក្កាហេតុកចិត្តេសុបិ ឈានបច្ចយំ អនុជានន្តេន ‘‘ឯតេ បន ទ្វេបិ ឈានមគ្គបច្ចយា ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណាហេតុកចិត្តេសុ ន លព្ភន្តី’’តិ (បដ្ឋា. អដ្ឋ. បច្ចយុទ្ទេសវណ្ណនា) វុត្តំ. បច្ចយកថា នាម សមន្តបដ្ឋាននិស្សិតា, ន ធម្មសង្គណីនិស្សិតាតិ.

៦១២. សមំ អវិសមំ, សម្មា, សហ វា បការេហិ យុត្តតាយ ឯកីភាវូបគមេន វិយ ឧបការកតា សម្បយុត្តបច្ចយតា. កា បន សា បការេហិ យុត្តតាតិ អាហ ‘‘ឯកវត្ថុកឯការម្មណឯកុប្បាទេកនិរោធសង្ខាតេនា’’តិ. តត្ថ យេ ឯកវត្ថុកា, តេ សម្បយុត្តាតិ ឯត្តកេ វុច្ចមានេ អវិនិព្ភោគរូបេសុ ឯកំ មហាភូតំ សេសមហាភូតុបាទារូបានំ និស្សយបច្ចយោ ហោតិ, តេន តានិ ឯកវត្ថុកានិ, ចក្ខាទិនិស្សយភូតានិ វា ភូតានិ ឯកំ វត្ថុ ឯតេសុ និស្សិតន្តិ ឯកវត្ថុកានីតិ កប្បេន្តស្ស តេសំ សម្បយុត្តតាបត្តិ សិយាតិ តន្និវារណត្ថំ ឯការម្មណគ្គហណំ. យេ ឯកវត្ថុកា, ឯការម្មណា ច, តេ សម្បយុត្តាតិ ឯវម្បិ ចុតិអាសន្នានំ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណាទីនំ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ឯកុប្បាទគ្គហណំ. យេ ឯកវត្ថុកេការម្មណេកុប្បាទា, តេ សម្បយុត្តាតិ កិំ បន នានានិរោធាបិ ឯវំតិវិធលក្ខណា ហោន្តិ, ឧទាហុ ឯកនិរោធា ឯវាតិ វិចារណាយំ ឯកនិរោធា ឯវ ឯវំលក្ខណា ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឯកនិរោធា’’តិ វុត្តំ.

បដិលោមតោ វា ឯកនិរោធា សម្បយុត្តាតិ វុច្ចមានេ ឯកស្មិំ ខណេ និរុជ្ឈមានានំ រូបារូបធម្មានំ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ ‘‘ឯកុប្បាទា’’តិ វុត្តំ. ឯវម្បិ អវិនិព្ភោគរូបានំ អត្ថិ ឯកុប្បាទេកនិរោធតាតិ តេសម្បិ សម្បយុត្តតា អាបជ្ជេយ្យាតិ តន្និវារណត្ថំ ឯការម្មណគ្គហណំ. យេ ឯការម្មណា ហុត្វា ឯកុប្បាទេកនិរោធា, តេ សម្បយុត្តាតិ អយញ្ច នយោ ឯកវត្ថុកេសុ ឯវ លព្ភតិ, ន នានាវត្ថុកេសូតិ ទស្សនត្ថំ ឯកវត្ថុកគ្គហណំ. យេ ឯកវត្ថុកេការម្មណេកុប្បាទេកនិរោធា, តេ សម្បយុត្តាតិ បញ្ចវោការភវាបេក្ខាយ ចេតំ ឯកវត្ថុកគ្គហណំ. អារុប្បេ បន វត្ថុយេវ នត្ថីតិ កុតោ ឯកវត្ថុកគ្គហណស្ស អវសរោ.

៦១៣. អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធតាយ យុត្តានម្បិ សមានានំ វិប្បយុត្តភាវេន វិសំសដ្ឋតាយ នានត្តូបគមេន ឧបការកតា វិប្បយុត្តបច្ចយតា. អយញ្ច វិប្បយុត្តតា ន សម្បយុត្តបច្ចយតាយ វិយ អញ្ញមញ្ញំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មវសេន គហេតព្ពា, អថ ខោ វិសុំយេវ. តត្ថ ហិ អរូបធម្មានំ សមានជាតិយតាយ សមធុរំ, ឥធ រូបារូបធម្មានំ វិជាតិយតាយ វិធុរំ. តេន វុត្តំ ‘‘យុត្តានម្បិ…បេ… វិប្បយុត្តបច្ចយតា’’តិ. ន ហិ វត្ថុសហជាតបច្ឆាជាតវសេន អយុត្តានំ រូបាទីនំ អារម្មណាទិភាវេន ឧបការកានំ វិប្បយុត្តានម្បិ វិប្បយុត្តបច្ចយតា អត្ថិ. យថា ហិ ‘‘វត្ថុ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ, សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ, បច្ឆាជាតា កុសលា ខន្ធា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិវចនតោ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៤) វត្ថុនា, សហជាតបច្ឆាជាតវសេន ច យុត្តានំ អត្ថិ វិប្បយុត្តបច្ចយភាវោ, ន ឯវំ អយុត្តានំ អត្ថីតិ. យទិ ឯវំ រូបានំ រូបេហិ កស្មា វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន វុត្តោតិ? រូបានំ រូបេហិ សតិបិ អវិនិព្ភោគេ សម្បយោគោ វិយ វិប្បយោគោ (ធាតុ. ៣) នត្ថីតិ ន តេសំ វិប្បយុត្តបច្ចយតា. វុត្តញ្ហិ ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ. សម្បយុជ្ជមានានញ្ហិ អរូបានំ រូបេហិ, រូបានញ្ច តេហិ សិយា សម្បយោគាសង្កាតិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិប្បយុត្តបច្ចយតា វុត្តា. រូបានំ បន រូបេហិ សម្បយោគោ នត្ថីតិ ន តេសំ វិប្បយុត្តបច្ចយតា វុត្តា.

រូបិនោ ធម្មា អរូបីនំ ធម្មានំ, អរូបិនោបិ រូបីនន្តិ ឯត្ថ អរូបគ្គហណំ ចតុន្នំ ខន្ធានំ វសេន វេទិតព្ពំ. អរូបធម្មេសុ ហិ ចត្តារោ ឯវ ខន្ធា សហជាតបុរេជាតានំ រូបធម្មានំ វិប្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តិ. និព្ពានំ បន យថា អរូបធម្មានំ សម្បយុត្តបច្ចយោ ន ហោតិ, ឯវំ រូបធម្មានំ វិប្បយុត្តបច្ចយោ ន ហោតិ. ‘‘ចតូហិ សម្បយោគោ, ចតូហិ វិប្បយោគោ’’តិ (ធាតុ. ៣) ហិ វុត្តំ. តស្មា អរូបធម្មេសុ ចតុន្នំ ខន្ធានមេវ វិប្បយុត្តបច្ចយតា. វុត្តញ្ច បញ្ហាវារេ ‘‘សហជាតា កុសលា ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិអាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤៣៤). រូបិនោ ធម្មាតិ ចេតំ ហទយវត្ថុនោ ចេវ ចក្ខាទីនញ្ច វសេន វេទិតព្ពំ. រូបធម្មេសុ ហិ ឆ វត្ថូនិយេវ អរូបក្ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយោ. រូបាយតនាទយោ បន អារម្មណធម្មា កិញ្ចាបិ វិប្បយុត្តធម្មា, វិប្បយុត្តបច្ចយោ បន ន ហោន្តិ. កិំ ការណា? សម្បយោគាសង្កាភាវតោ. អរូបក្ខន្ធា ហិ ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ អព្ភន្តរតោ និក្ខមន្តា វិយ ឧប្បជ្ជន្តីតិ សិយា តត្ថ អាសង្កា ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមេ ឥមេហិ សម្បយុត្តា, ឧទាហុ វិប្បយុត្តា’’តិ? អារម្មណធម្មា បន វត្ថុសន្និស្សយេន ឧប្បជ្ជមានានំ អារម្មណមត្តំ ហោន្តីតិ នត្ថិ តេសុ សម្បយោគាសង្កាតិ ន តេ វិប្បយុត្តា. សម្បយោគាសង្កាសព្ភាវតោ វត្ថូនិយេវ វិប្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ បញ្ហាវារេ ‘‘វត្ថុ កុសលានំ ខន្ធានំ វិប្បយុត្តបច្ចយេន បច្ចយោ, វត្ថុ អកុសលានំ ខន្ធានំ, ចក្ខាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា’’តិអាទិ. ស្វាយំ វិប្បយុត្តបច្ចយោ ‘‘សហជាតបច្ឆាជាតតោ កុសលេន អព្យាកតំ, តថា អកុសលេន អព្យាកតំ, សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតតោ អព្យាកតេន អព្យាកតំ, វត្ថុបុរេជាតតោ អព្យាកតេន កុសលំ, តថា អកុសលន្តិ កុសលមូលមេកំ, អកុសលមូលមេកំ, អព្យាកតមូលានិ តីណី’’តិ បញ្ចវិធោ វេទិតព្ពោ.

៦១៤. បច្ចុប្បន្នលក្ខណេនាតិ បច្ចុប្បន្នសភាវេន. តេន ‘‘អត្ថិ មេ បាបកម្មំ កតំ, អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិ (បុ. ប. ចតុក្កឧទ្ទេស ២៤) ច ឯវមាទីសុ វុត្តំ និព្ពត្តិតូបលព្ភមានតាលក្ខណំ អត្ថិភាវំ និវារេតិ. សតិបិ ជនកត្តេ ឧបត្ថម្ភកត្តប្បធានា អត្ថិភាវេន ឧបការកតាតិ អាហ ‘‘ឧបត្ថម្ភកត្តេនា’’តិ. ឥទញ្ច ឧបត្ថម្ភកត្តំ វត្ថារម្មណសហជាតាទីនំ សាធារណំ អត្ថិភាវេន ឧបការកត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សត្តធា មាតិកា និក្ខិត្តា’’តិ វុត្តមត្ថំ បាឡិយា ឯវ ទស្សេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ចត្តារោ ខន្ធា អរូបិនោ’’តិអាទិនា សហជាតវសេន អត្ថិបច្ចយោទស្សិតោ, ‘‘ចក្ខាយតន’’ន្តិអាទិនា បុរេជាតវសេន, ‘‘យំ រូបំ និស្សាយា’’តិអាទិនា សហជាតបុរេជាតវសេន. ឯវមយំ បាឋោ សហជាតបុរេជាតអត្ថិបច្ចយវសេនេវ អាគតោ.

អញ្ញត្ថ បន តតោ អញ្ញថាបិ អាគតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ហាវារេ បនា’’តិអាទិមាហ. តំ តេន បច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយវសេនាបិ អត្ថិបច្ចយត្តំ វិភាវេតិ. បុរិមបាឋេ បន សាវសេសា ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពំ. សតិ ច យេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, តេហិ ឯកតោ, បុរេតរំ, បច្ឆា ច ឧប្បន្នភាវេ សហជាតាទិបច្ចយត្តាភាវតោ អាហារោ, ឥន្ទ្រិយញ្ច សហជាតាទិភេទំ ន លភន្តិ, តទភាវោ ច តេសំ ធម្មសភាវវសេន ទដ្ឋព្ពោ. ស្វាយំ អត្ថិបច្ចយោ ‘‘សហជាតតោ កុសលេន កុសលំ, សហជាតបច្ឆាជាតតោ កុសលេន អព្យាកតំ, សហជាតតោ ឯវ កុសលេន កុសលាព្យាកតន្តិ កុសលមូលា តយោ, តថា អកុសលមូលា. សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយតោ បន អព្យាកតេន អព្យាកតំ, វត្ថារម្មណបុរេជាតតោ អព្យាកតេន កុសលំ, តថា អកុសលំ. សហជាតបុរេជាតតោ កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច កុសលស្ស, សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយតោ កុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច អព្យាកតស្ស, សហជាតបុរេជាតតោ អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច អកុសលស្ស, សហជាតបុរេជាតបច្ឆាជាតាហារិន្ទ្រិយតោ អកុសលញ្ច អព្យាកតញ្ច អព្យាកតស្សា’’តិ ឯវំ តេរសវិធោ. សង្ខេបេន កុសលាកុសលវិបាកកិរិយរូបវសេន បញ្ចវិធោ អត្ថិបច្ចយោ, ន និព្ពានំ. យោ ហិ អត្ថិភាវាភាវេន អនុបការកោ អត្ថិភាវំ លភិត្វា ឧបការកោ ហោតិ, សោ អត្ថិបច្ចយោ ហោតិ. និព្ពានញ្ច និព្ពានារម្មណានំ ន អត្តនោ អត្ថិភាវាភាវេន អនុបការកំ ហុត្វា អត្ថិភាវលាភេន ឧបការកំ ហោតីតិ, ឧប្បាទាទិយុត្តានំ វា នត្ថិភាវោបការកតាវិរុទ្ធោ ឧបការកភាវោ អត្ថិបច្ចយតាតិ, ន និព្ពានំ អត្ថិបច្ចយោ ហោតិ.

៦១៥. អារម្មណេ ផុសនាទិវសេន បវត្តមានានំ ផស្សាទីនំ អនេកេសំ សហភាវោ នត្ថីតិ ឯកស្មិំ ផស្សាទិសមុទាយេ សតិ ទុតិយោ ន ហោតិ, អសតិ បន ហោតីតិ តេន នត្ថិភាវេន ឧបការកតា នត្ថិបច្ចយតា. សតិបិ បុរិមតរចិត្តានំ នត្ថិភាវេ ន តេន តានិ នត្ថិភាវេន ឧបការកានិ, អនន្តរមេវ បន អត្តនោ អត្ថិភាវេន បវត្តិឱកាសំ អលភមានំ នត្ថិភាវេន ឱកាសំ ទទមានំ វិយ ឧបការកំ ហោតីតិ ‘‘បវត្តិឱកាសទានេន ឧបការកា’’តិ អាហ. បដុប្បន្នានន្តិ បច្ចុប្បន្នានំ.

‘‘តេ ឯវា’’តិ ឯតេន នត្ថិវិគតបច្ចយានំ ធម្មតោ វិសេសាភាវមាហ. ឯវំ សន្តេបិ អភាវមត្តេន ឧបការកតា ឱកាសទានំ នត្ថិបច្ចយតា, សភាវាវិគមេន អប្បវត្តមានានំ សភាវវិគមេន ឧបការកតា វិគតបច្ចយតា. នត្ថិតា ច និរោធានន្តរា សុញ្ញតា, វិគតតា និរោធប្បត្តតាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

អត្ថិបច្ចយធម្មា ឯវ ចាតិ ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ នត្ថិវិគតបច្ចយា ឯវ ធម្មតោ អវិសិដ្ឋា, អថ ខោ អត្ថិអវិគតបច្ចយាបីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. យទិបិមេ បច្ចយា ធម្មតោ អវិសិដ្ឋា, តថាបិ អត្ថិតាយ សសភាវតាយ ឧបការកតា អត្ថិបច្ចយតា, សភាវាវិគមេន និរោធស្ស អប្បត្តិយា ឧបការកតា អវិគតបច្ចយតាតិ បច្ចយភាវវិសេសោ ធម្មាវិសេសេបិ វេទិតព្ពោ. ធម្មានញ្ហិ សមត្ថតាវិសេសំ សព្ពំ យាថាវតោ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា ភគវតា ចតុវីសតិបច្ចយវិសេសា វុត្តាតិ ធម្មស្សាមិម្ហិ សទ្ធាយ ‘‘ឯវំ វិសេសា ឯតេ ធម្មា’’តិ សុតមយញាណំ ឧប្បាទេត្វា ចិន្តាភាវនាមយេហិ តទភិសមយាយ យោគោ ករណីយោ.

ឯត្ថ ច អារម្មណអនន្តរសមនន្តរឧបនិស្សយបុរេជាតអាសេវនសម្បយុត្តនត្ថិវិគតបច្ចយា អរូបធម្មានំយេវ, បច្ឆាជាតបច្ចយោ រូបធម្មានំយេវ, ឥតរេ ចុទ្ទស រូបារូបធម្មានំ.

ហេតុអនន្តរសមនន្តរាសេវនបច្ឆាជាតកម្មវិបាកឈានមគ្គសម្បយុត្តនត្ថិវិគតបច្ចយា អរូបធម្មា ឯវ, បុរេជាតបច្ចយោ រូបមេវ, ឧភយំ អារម្មណូបនិស្សយេ ឋបេត្វា សេសា, តេ ទ្វេ បញ្ញត្តិសភាវាបិ ហោន្តិ.

អនន្តរសមនន្តរាសេវននត្ថិវិគតបច្ចយា អតីតា ឯវ. អារម្មណារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយា តិកាលិកា, កាលវិនិមុត្តា ច. កម្មបច្ចយោ អតីតបច្ចុប្បន្នវសេន ទ្វិកាលិកោ. សេសា បញ្ចទស បច្ចុប្បន្នាវ.

តថា អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយបកតូបនិស្សយាសេវនបច្ចយា, នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយោ, នត្ថិវិគតបច្ចយា ចាតិ ឥមេ បច្ចយា ជនកា ឯវ, ន ឧបត្ថម្ភកា. បច្ឆាជាតបច្ចយោ ឧបត្ថម្ភកោ ឯវ, ន ជនកោ. សេសា ជនកា ច ឧបត្ថម្ភកា ចាតិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.