អវិជ្ជាបច្ចយាសង្ខារបទកថាវណ្ណនា
៥៩១. អយំ បនាតិ ឥទានិ វក្ខមានំ. ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជា ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.១០៣) សុត្តន្តេសុ ចតុដ្ឋានិកា អវិជ្ជា វុត្តាតិ ‘‘សុត្តន្តបរិយាយេនា’’តិ វុត្តំ. និក្ខេបកណ្ឌេ (ធ. ស. ១១០៦) បន សុត្តន្តេសុ ចតូសុ ឋានេសុ កថិតាយ ឯវ អវិជ្ជាយ អដ្ឋសុ ឋានេសុ កិច្ចជាតិតោ កថិតត្តា តទត្ថវណ្ណនាវសេន វិភាវនំ កាតុំ ‘‘អភិធម្មបរិយាយេនា’’តិ អារភិត្វា ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អហាបេត្វា វិភជិតព្ពំ. វិភជនញ្ហិ អភិធម្មបរិយាយោ. ‘‘អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណ’’ន្តិ អានេត្វា តំ សម្ពន្ធិតព្ពំ. សេសដ្ឋានេសូតិ ទុក្ខសមុទយេសុ, បុព្ពន្តាទីសុ ច. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណករណវសេនាបិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិកេ បាឋេ. សាតិ អវិជ្ជា. ឧប្បន្នាតិ អសមូហតុប្បន្នា, បគេវ បច្ចុប្បន្នា. ‘‘បដិច្ឆាទេត្វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ បដិច្ឆាទនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យាថាវសរសលក្ខណំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតី’’តិ វុត្តំ. រសិតព្ពោ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សភាវោ រសោ, អត្តនោ រសោ សរសោ, យាថាវោ យថាភូតោ សរសោ យាថាវសរសោ, យោ ‘‘បីឡនដ្ឋោ’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ២.៨) វុត្តោ ទុក្ខសច្ចប្បភេទា ឯវ ច បុព្ពន្តាទយោ, សោ ឯវ លក្ខិតព្ពត្តា យាថាវសរសលក្ខណំ. តំ បដិវិជ្ឈិតុំ បច្ចក្ខតោ ជានិតុំ ន ទេតិ.
តទុភយន្តិ បុព្ពន្តញ្ចេវ អបរន្តញ្ច អតីតំ, អនាគតញ្ច ខន្ធបញ្ចកំ. បុព្ពន្តាបរន្តភាគវន្តតាយ វា បច្ចុប្បន្នទ្ធភូតោ មជ្ឈន្តោ បុព្ពន្តាបរន្តោ. អយំ អវិជ្ជា ឥមេ សង្ខារាតិ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នធម្មេសុ បច្ចក្ខតោ ជាននាការទស្សនំ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ទុក្ខាទីសុ. យទិបិ អវិជ្ជា ទុក្ខាទីសុ អារម្មណករណវសេនបិ បវត្តតិ, យថា បន និរោធមគ្គេ អារម្មណំ កាតុំ អសក្កោន្តី តេ ជានិតុកាមស្ស តប្បដិច្ឆាទនវសេន, អនិរោធមគ្គេសុ និរោធមគ្គគ្គហណការណភាវេន ច បវត្តមានា តេ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, ឯវំ ទុក្ខាទីសុបីតិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បដិច្ឆាទនវសេនេវ ឥធាធិប្បេតា’’តិ. ទុក្ខាទិវិសយោ អន្ធតមករោ, លោភាទីនញ្ច អន្ធតមករានំ បច្ចយភូតោ អទស្សនាការោ អញ្ញាណំ.
៥៩២. បុញ្ញាទយោតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ. តត្ថ បុនាតិ អត្តនោ សន្តានំ អបុញ្ញផលតោ, ទុក្ខសំកិលេសតោ ច សោធេតីតិ បុញ្ញំ. ហិតសុខជ្ឈាសយេន បុញ្ញំ ករោតីតិ តន្និប្ផាទនេន ការកស្ស អជ្ឈាសយំ បូរេតិ, បុជ្ជភវំ និព្ពត្តេតីតិ វា បុញ្ញំ. ឥតិ បូរកោ, បុជ្ជនិព្ពត្តកោ ច និរុត្តិនយេន បុញ្ញន្តិ វេទិតព្ពោ. បុញ្ញញ្ច សោ អត្តនោ ផលស្ស អភិសង្ខរណដ្ឋេន អភិសង្ខារោ ចាតិ បុញ្ញាភិសង្ខារោ. បុញ្ញបដិបក្ខតោ អបុញ្ញន្តិ វុត្តវិបរិយាយេន អបុញ្ញាភិសង្ខារោ វេទិតព្ពោ. សមាធិបច្ចនីកានំ អតិទូរតាយ ន ឥញ្ជតិ, អនិញ្ជញ្ច ភវំ អភិសង្ខរោតីតិ អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. កាយេន បវត្តិតោ, កាយតោ វា បវត្តោ, កាយស្ស វា សង្ខារោតិ កាយសង្ខារោ. វចីចិត្តសង្ខារេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ បឋមត្តិកោ បរិវីមំសនសុត្តាទិវសេន គហិតោ. តត្ថ ហិ ‘‘បុញ្ញំ ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, បុញ្ញូបគំ ហោតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៥១) អាគតំ. ទុតិយត្តិកោ វិភង្គសុត្តវសេន. តត្ថ ហិ ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, សង្ខារា. កតមេ តយោ? កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ ចិត្តសង្ខារោ’’តិ (សំ. និ. ២.២៨) វុត្តំ.
វិត្ថារតោ បនាតិអាទិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំ សរូបតោ, បភេទតោ ច វិភាវនំ. ភាវនាវសេនេវ បវត្តា, ន ទានសីលវសេនាតិ តត្ថ លព្ភមានំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ច កត្វា អរូបាវចរចេតនាបិ ‘‘ភាវនាវសេនេវ បវត្តា’’តិ វុត្តា. យេ បន ‘‘ភាវនាវសេនេវា’’តិ អវធារណេន អភិញ្ញាចេតនំ និវត្តេតីតិ វទន្តិ, តទយុត្តំ តាសម្បិ អវិជ្ជាបច្ចយតាយ វិយ បុញ្ញាភិសង្ខារភាវស្ស ច ឥច្ឆិតត្តា. អញ្ញថា អភិញ្ញាចិត្តុប្បាទស្ស បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ អសង្គហោ ឯវ សិយា, ន ច យុត្តំ ‘‘កុសលញ្ច បុញ្ញកិរិយវត្ថុញ្ច ន ហោតី’’តិ. បាណាតិបាតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ន តទវសិដ្ឋអកុសលកម្មបថានំយេវ គហណំ, អថ ខោ អនវសេសអកុសលកម្មស្សាបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.
ឥតរេសុ បនាតិ កាយសង្ខារាទីសុ. បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ បវត្តមានា ឥមេហិ ទ្វារេហិ បវត្តន្តីតិ ទ្វារតោ បវត្តិទស្សនត្ថំ. ‘‘សមវីសតិ ចេតនា’’តិ កស្មា វុត្តំ, យទិ កាយវចីវិញ្ញត្តិយោ សមុដ្ឋាបេន្តិយោ កុសលាកុសលចេតនា កាយសង្ខារោ, វចីសង្ខារោតិ ច វុច្ចន្តិ, ឯវំ សន្តេ អភិញ្ញាចេតនាយបិ កុសលាយ តថា បវត្តាយ វចីសង្ខារភាវោ វត្តព្ពោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អភិញ្ញាចេតនា’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ កាយវចីសង្ខារគ្គហណេ, កាយវចីសញ្ចេតនាគ្គហណេ វា. ន គហិតាតិ អដ្ឋកថាយំ ន គហិតា ‘‘អភិញ្ញាចេតនា វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតី’’តិ. កស្មា បន ន ហោតិ, ននុ សាបិ កុសលា, វិបាកធម្មា ចាតិ? សច្ចមេតំ, អនុបច្ឆិន្នតណ្ហាវិជ្ជមានេ បន សន្តានេ សព្យាបារប្បវត្តិយា តស្សា កុសលតា, វិបាកធម្មតា ច វុត្តា, ន វិបាកុប្បាទនេន. សា បន វិបាកំ ឧប្បាទេន្តី រូបាវចរមេវ ឧប្បាទេយ្យ. ន ហិ អញ្ញភូមិកំ កម្មំ អញ្ញភូមិកំ វិបាកំ ឧប្បាទេតីតិ. អត្តនា សទិសារម្មណំ តិដ្ឋានិកមេវ ច ឧប្បាទេយ្យ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ រូបាវចរវិបាកស្ស កម្មសទិសារម្មណស្សេវ វុត្តត្តា. ន ច រូបាវចរវិបាកោ បរិត្តាទិអារម្មណោ អត្ថិ, អភិញ្ញាចេតនា ច បរិត្តាទិអារម្មណាវ ហោតិ. តស្មា វិបាកំ ន ឧប្បាទេតីតិ វិញ្ញាយតិ. កសិណេសុ ច ឧប្បាទិតស្ស ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិស្ស អានិសំសភូតា អភិញ្ញា. យថាហ ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦, ៤៣១-៤៣៣; បារា. ១២). តស្មា សមាធិផលសទិសា សា, ន ច ផលំ ទេតិ. ទានសីលានិសំសភូតោ តស្មិំ ភវេ បច្ចយលាភោ វិយាតិ សាបិ វិបាកំ ន ឧប្បាទេតីតិ.
‘‘យថា ច អភិញ្ញាចេតនា, ឯវំ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ ន ហោតី’’តិ ឥទំ ឧទ្ធច្ចសហគតធម្មេ វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧២៥) វុត្តត្តា វិចារេតព្ពំ. សា បន វិចារណា ហេដ្ឋា ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនាយំ អកុសលកថាយំ វិចារិតា ឯវាតិ តត្ថ វិចារិតនយេនេវ វេទិតព្ពា. អបិចេត្ថ យទេកេ វិភជ្ជ វទន្តិ, ទស្សនភាវនានំ អភាវេបិ យេសំ បុថុជ្ជនានំ, សេក្ខានញ្ច ទស្សនភាវនាហិ ភវិតព្ពំ, តេសំ តទុប្បត្តិកាលេ តេហិ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា អកុសលា ទស្សនេន បហាតព្ពា, ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ច វុច្ចន្តិ. បុថុជ្ជនានំ បន ភាវនាយ អភាវា ភាវនាយ បហាតព្ពចិន្តា នត្ថិ. តេន តេសំ បវត្តមានា ទស្សនេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យាបិ ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ន វុច្ចន្តិ. យទិ វុច្ចេយ្យុំ, ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេសញ្ចិ កេនចិ កទាចិ អារម្មណអារម្មណាធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយេហិ បច្ចយោ ភវេយ្យុំ? ន ច បដ្ឋានេ ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តា. សេក្ខានំ បន វិជ្ជមានា ភាវនាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យាតិ ភាវនាយ បហាតព្ពា. តេនេវ សេក្ខានំ ទស្សនេន បហាតព្ពា, ចត្តត្តា វន្តត្តា មុត្តត្តា បហីនត្តា បដិនិស្សដ្ឋត្តា ឧក្ខេដិតត្តា សមុក្ខេដិតត្តា អស្សាទិតព្ពា, អភិនន្ទិតព្ពា ច ន ហោន្តិ. បហីនតាយ ឯវ សោមនស្សហេតុភូតា, អវិក្ខេបហេតុភូតា ច ន ទោមនស្សំ, ឧទ្ធច្ចញ្ច ឧប្បាទេន្តីតិ ន តេ តេសំ អារម្មណអារម្មណាធិបតិភាវំ, បកតូបនិស្សយភាវញ្ច គច្ឆន្តិ. ន ហិ បហីនេ ឧបនិស្សាយ អរិយោ រាគាទិកិលេសេ ឧប្បាទេតិ.
វុត្តញ្ហេតំ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតិ…បេ… អរហត្តមគ្គេន…បេ… បច្ចាគច្ឆតី’’តិ (មហានិ. ៨០; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៧). ន ច បុថុជ្ជនានំ ទស្សនេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា, ឥតរេសំ ន កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោ ហោន្តីតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘ទិដ្ឋិំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. វិចិកិច្ឆំ អារព្ភ វិចិកិច្ឆា, ទិដ្ឋិ, ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៧) ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ ឧទ្ធច្ចារម្មណបច្ចយភាវស្ស វុត្តត្តា. ឯត្ថ ហិ ឧទ្ធច្ចន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវញ្ច កត្វា អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ‘‘ទិដ្ឋិំ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ គរុំ កត្វា រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៥) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តស្មា ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពានំ អតីតាទិភាវេន ន វត្តព្ពត្តេបិ យាទិសានំ តាហិ អនុប្បត្តិធម្មតា អាបាទេតព្ពា, តេសុ បុថុជ្ជនេសុ វត្តមានា ទស្សនំ អបេក្ខិត្វា តេន បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ទស្សនេន បហាតព្ពា, សេក្ខេសុ វត្តមានា ភាវនំ អបេក្ខិត្វា តាយ បហាតុំ សក្កុណេយ្យា ភាវនាយ បហាតព្ពា.
តេសុ ភាវនាយ បហាតព្ពា សហាយវិរហា វិបាកំ ន ជនយន្តីតិ ភាវនាយ បហាតព្ពចេតនាយ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ ន វុត្តោ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ បន បុថុជ្ជនេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ, ឧទ្ធច្ចសហគតចិត្តុប្បាទស្ស ច សំយោជនត្តយតទេកដ្ឋកិលេសានំ អនុបច្ឆិន្នតាយ អបរិក្ខីណសហាយានំ វិបាកុប្បាទនំ ន សក្កា បដិសេធិតុន្តិ ឧទ្ធច្ចសហគតធម្មានំ វិបាកោ វិភង្គេ វុត្តោ. យទិ ឯវំ, អបេក្ខិតព្ពទស្សនភាវនារហិតានំ អកុសលានំ នេវទស្សនេន-នភាវនាយបហាតព្ពតាយ នវត្តព្ពតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, អប្បហាតព្ពានំ ‘‘នេវទស្សនេន-នភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៩) វុត្តត្តា, អប្បហាតព្ពវិរុទ្ធសភាវត្តា ច អកុសលានំ.
ឯវម្បិ តេ ឥមស្មិំ តិកេ ‘‘នវត្តព្ពា’’តិ វត្តព្ពា អាបជ្ជន្តីតិ? នាបជ្ជន្តិ, ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ ទស្សិតានំ ទ្វាទសអកុសលចិត្តុប្បាទានំ ទ្វីហិ បទេហិ សង្គហិតត្តា. យថា ហិ ធម្មវសេន សព្ពេ សង្ខតធម្មា សង្គហិតាតិ ឧប្បន្នត្តិកេ កាលវសេន អសង្គហិតាបិ អតីតា ‘‘នវត្តព្ពា’’តិ ន វុត្តា ចិត្តុប្បាទរូបភាវេន គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អភាវា, ឯវមិធាបិ ចិត្តុប្បាទភាវេន គហិតេសុ នវត្តព្ពស្ស អសង្គហិតស្ស អភាវា នវត្តព្ពតា នវុត្តាតិ វេទិតព្ពា. យត្ថ ហិ ចិត្តុប្បាទោ កោចិ និយោគតោ នវត្តព្ពោ អត្ថិ, តត្ថ តេសំ ចតុត្ថោ កោដ្ឋាសោ អត្ថីតិ យថាវុត្តបទេសុ វិយ តត្ថាបិ ភិន្ទិត្វា ភជាបេតព្ពចិត្តុប្បាទេ ភិន្ទិត្វា ភជាបេតិ ‘‘សិយា នវត្តព្ពា បរិត្តារម្មណា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១៤២២). តទភាវា ឧប្បន្នត្តិកេ, ឥធ ច តថា ន វុត្តា.
អថ វា យថា សប្បដិឃេហិ សមានសភាវត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា សប្បដិឃាតិ វុត្តា. យថាហ ‘‘អសញ្ញសត្តានំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច ទ្វេ មហាភូតា, ទ្វេ មហាភូតេ បដិច្ច ឯកំ មហាភូត’’ន្តិ, ឯវំ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានា ភាវនាយ បហាតព្ពសមានសភាវា ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ វុច្ចេយ្យុន្តិ? នត្ថិ នវត្តព្ពតាបសង្គោ. ឯវញ្ច សតិ បុថុជ្ជនានំ បវត្តមានាបិ ភាវនាយ បហាតព្ពា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ បរភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទីនំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ, រាគោ ច រាគទិដ្ឋីនំ អធិបតិបច្ចយោតិ អយមត្ថោ លទ្ធោ ហោតិ. យថា បន អផោដ្ឋព្ពត្តា រូបធាតុយំ តយោ មហាភូតា ន បរមត្ថតោ សប្បដិឃា, ឯវំ អបេក្ខិតព្ពភាវនារហិតា បុថុជ្ជនេសុ វត្តមានា សកភណ្ឌេ ឆន្ទរាគាទយោ ន បរមត្ថតោ ភាវនាយ បហាតព្ពាតិ ភាវនាយ បហាតព្ពានំ នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយតា ន វុត្តា. ន ច ទស្សនេនបហាតព្ពា ភាវនាយបហាតព្ពានំ កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តា. យេ ហិ ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយា កិលេសា, ន តេ ទស្សនតោ ឧទ្ធំ បវត្តន្តិ. ទស្សនេន បហាតព្ពបច្ចយស្សបិ បន ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស សហាយវេកល្លមត្តមេវ ទស្សនេន កតំ, ន តស្ស កោចិ ភាវោ ទស្សនេន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតោតិ តស្ស ឯកន្តភាវនាយបហាតព្ពតា វុត្តា. តស្មា តស្ស តាទិសស្សេវ សតិ សហាយេ វិបាកុប្បាទនវចនំ, អសតិ ច វិបាកានុប្បាទនវចនំ ន វិរុជ្ឈតីតិ.
តយិទំ សព្ពំ តេសំ អាចរិយានំ អហោបុរិសិកាមត្តន្តិ អបរេ. កស្មា? ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស ឯកន្តេន ភាវនាយ បហាតព្ពត្តា. ឯវញ្ហិ វុត្តំ ភគវតា ‘‘កតមេ ធម្មា ភាវនាយ បហាតព្ពា? ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ’’តិ (ធ. ស. ១៤០៦). យទិ ហិ តំ ឥច្ឆិតំ សិយា, យថា អតីតារម្មណត្តិកេ ‘‘និយោគា អនាគតារម្មណា នត្ថី’’តិ (ធ. ស. ១៤៣៣) វត្វា វិភជ្ជ វុត្តំ, ឯវមិធាបិ ‘‘និយោគា ភាវនាយ បហាតព្ពា នត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ធច្ចសហគតោ សិយា ភាវនាយ បហាតព្ពោ, សិយា ន វត្តព្ពោ’’តិ វទេយ្យ. យា ច តំ សមត្ថេន្តេន ‘‘យទិ វុច្ចេយ្យុ’’ន្តិអាទិនា យុត្តិ វុត្តា, សាបិ អយុត្តិ. កស្មា? យស្មា ទស្សនេន បហាតព្ពារម្មណានំ រាគទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាឧទ្ធច្ចានំ ទស្សនេន បហាតព្ពភាវោ ឯវ ឥច្ឆិតោតិ. យំ បន ឧទ្ធច្ចគ្គហណេន បាឡិយំ ឧទ្ធច្ចសហគតោ ចិត្តុប្បាទោ វុត្តោតិ វត្វា តំ សាធេតុំ អធិបតិបច្ចយនិទ្ទេសេ ឧទ្ធច្ចស្ស អនុទ្ធរណំ និពន្ធនំ វុត្តំ, តម្បិ អនិពន្ធនំ បដ្ឋានេ សាវសេសបាឋទស្សនតោ. តថា ហិ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស, អនាគតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.២) ឯតេសំ វិភង្គេ ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ កត្វា ‘‘បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្សា’’តិ ឯតស្ស វិភង្គេ លព្ភមានម្បិ ន ឧទ្ធដំ.
ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស វិបាកទានំ បតិ ទស្សនេន បហាតព្ពស្ស សហាយភាវូបគមនំ វិចារេតព្ពំ. កិំ អវិជ្ជាទិ វិយ ទានសីលាទីនំ ឧប្បត្តិយាយេវ វិបាកទានសាមត្ថិយា ឋានវសេន ទស្សនេនបហាតព្ពំ ភាវនាយបហាតព្ពស្ស សហាយភាវំ ឧបគច្ឆតិ, ឧទាហុ កិលេសា វិយ កម្មស្ស បដិសន្ធិទានំ បតីតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ បុរិមោ បក្ខោ បហីនទស្សនប្បហាតព្ពត្តា សេក្ខសន្តានេ បវត្តិនោ ភាវនាបហាតព្ពស្ស កិរិយភាវោ អាបជ្ជតិ បហីនាវិជ្ជាតណ្ហាមានេ សន្តានេ បវត្តទានាទិ វិយ. អថ ទុតិយោ, តស្សាបិ ទស្សនេនបហាតព្ពតា អាបជ្ជតិ អបាយគមនីយសភាវានតិវត្តនតោ, តស្មា ហេដ្ឋា វិចារិតនយេនេវ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស វិបាកទានំ បតិ បាឡិយា, អដ្ឋកថាយ ច អវិរុជ្ឈនវសេនេត្ថ អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.
សាបីតិ ឧទ្ធច្ចចេតនាបិ. វិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេតិ សម្បុណ្ណស្ស វិបាកវិញ្ញាណស្ស បច្ចយភាវេ. យទិ អបនេតព្ពា, កស្មា ‘‘សមវីសតិ ចេតនា’’តិ វុត្តន្តិ តស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា បន សព្ពាបេតា ហោន្តី’’តិ. អភិញ្ញាចេតនាយបិ បច្ចយភាវំ ទស្សេតិ. យទិ ឯវំ អភិញ្ញាចេតនាយ សហ ឯកវីសតីតិ វត្តព្ពំ, ន, តថា អវចនស្ស វុត្តការណត្តា. តំ បន ឥតរាវចនស្សាបិ ការណន្តិ សមានរូបាយ ឯកិស្សា អវចនេ យំ ការណំ អបេក្ខិត្វា ឯកា ន វុត្តា, តេន ការណេន វុត្តាយបិ អវត្តព្ពតំ ទស្សេតិ. អយំ តិកោតិ កាយសង្ខារត្តិកោ. បុរិមត្តិកន្តិ បុញ្ញាភិសង្ខារត្តិកំ. បវិសតីតិ កថំ បវិសតិ. បុញ្ញាភិសង្ខារោ ហិ អដ្ឋកាមាវចរចេតនាបភេទោ កាយទុច្ចរិតតោ វិរមន្តស្ស សិយា កាយសង្ខារោ, វចីទុច្ចរិតតោ វិរមន្តស្ស សិយា វចីសង្ខារោ, មនោទ្វារេ បន ឧប្បន្នា តេរសបិ ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ ច ហោតិ ចិត្តសង្ខារោ ច. អបុញ្ញាភិសង្ខារោបិ កាយទុច្ចរិតវសេន បវត្តិយំ សិយា កាយសង្ខារោ, វចីទុច្ចរិតវសេន បវត្តិយំ សិយា វចីសង្ខារោ, ទ្វេ ទ្វារានិ មុញ្ចិត្វា មនោទ្វារេ បវត្តិយំ សិយា ចិត្តសង្ខារោ, អានេញ្ជាភិសង្ខារោ ចាតិ ឯវំ ទុតិយត្តិកោ បុរិមត្តិកមេវ បវិសតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អត្ថតោ បុញ្ញាភិសង្ខារាទីនំយេវ វសេន អវិជ្ជាយ បច្ចយភាវោ វេទិតព្ពោ’’តិ.
៥៩៣. អវិជ្ជាភាវេ ភាវតោតិ អវិជ្ជាយ អត្ថិភាវេ សង្ខារានំ ភាវតោ. ន ហិ អវិជ្ជាយ អសតិ កទាចិ សង្ខារា សម្ភវន្តិ. ឥទានិ តំ អវិជ្ជាយ ភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘អញ្ញាណំ អប្បហីនំ ហោតី’’តិ អាហ. តេន មគ្គេន អនិរោធោ ឥធ អវិជ្ជាយ អត្ថិភាវោ, ន ធរមានតា ឯវាតិ ទស្សេតិ. ស្វាយមត្ថោ ហេដ្ឋា វិភាវិតោយេវ. ‘‘អវិជ្ជាសង្ខាត’’ន្តិ ច ឥមិនា ញាណាភាវាទិំ និវត្តេតិ. អយញ្ហិ អ-ការោ ‘‘អហេតុកា ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ២) អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៧៦) តំយោគនិវត្តិយំ ទិស្សតិ. អភាវោ ហេត្ថ ទីបិតោ. ‘‘អប្បច្ចយា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧) តំសម្ពន្ធិតានិវត្តិយំ. បច្ចយុប្បន្នញ្ហិ បច្ចយសម្ពន្ធីតិ អប្បច្ចយុប្បន្នត្តាតិ តំសម្ពន្ធិតា ឯត្ថ ជោតីយតិ. ‘‘អនិទស្សនា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៩) តំសភាវនិវត្តិយំ. និទស្សនញ្ហិ ទដ្ឋព្ពតា. អថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ និទស្សនំ ន បស្សតីតិ តគ្គហេតព្ពតានិវត្តិយំ. តថា ‘‘អនាសវា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១៥). ‘‘អប្បដិឃា ធម្មា (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១០), អនារម្មណា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៥៥) តំកិច្ចនិវត្តិយំ. ‘‘អរូបិនោ ធម្មា (ធ. ស. តិកមាតិកា ១១), អចេតសិកា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៥៧) តព្ភាវនិវត្តិយំ. តទញ្ញថា ហិ ឯត្ថ បកាសីយតិ. ‘‘អមនុស្សោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣២១) តព្ភាវមត្តនិវត្តិយំ. មនុស្សត្តមត្តំ នត្ថិ, អញ្ញំ សមានន្តិ សទិសតា ហេត្ថ សូចីយតិ. ‘‘អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ (អ. និ. ៣.១៣, ២៧; បុ. ប. ៩១, ១២៤), អបុត្តោ’’តិ តថា សម្ភាវនីយគុណនិវត្តិយំ. គរហា ហិ ឯត្ថ ញាយតិ. ‘‘កច្ចិ ភោតោ អនាមយំ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩), អនុទរា កញ្ញា’’តិ តទនប្បភាវនិវត្តិយំ. ‘‘អនុប្បន្នា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៧) តំសទិសភាវនិវត្តិយំ. អតីតានញ្ហិ ឧប្បន្នបុព្ពត្តា, ឧប្បាទិធម្មានញ្ច បច្ចយេកទេសនិព្ពត្តិយា អារទ្ធុប្បាទភាវា, កាលវិនិមុត្តស្ស ច វិជ្ជមានត្តា ឧប្បន្នានុកូលតា, បគេវ បច្ចុប្បន្នានន្តិ តព្ពិធុរភាវោ ឯត្ថ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១១) តទបរិយោសាននិវត្តិយំ. តន្និដ្ឋានញ្ហេត្ថ បកាសីយតិ. ឥមេសំ បន អត្ថានំ អសម្ភវតោ បារិសេសេន យថា កុសលបដិបក្ខា ធម្មា អកុសលា, ឯវំ វិជ្ជាបដិបក្ខា អវិជ្ជាតិ កត្វា ញាណបដិបក្ខោ ធម្មោ អញ្ញាណន្តិ វេទិតព្ពំ.
សុខសញ្ញាយ គហេត្វា ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខតាហិ វិញ្ញូហិ ទុក្ខន្ត្វេវ គហេតព្ពំ សំសារទុក្ខំ សុខន្តិ សញ្ញាយ អភិនិវិសិត្វា, ឯតេន តត្ថ តណ្ហាបវត្តិំ ទស្សេតិ. អារភតីតិ និព្ពត្តេតិ. តណ្ហាបរិក្ខារេតិ តណ្ហាយ ‘‘សុខំ សុភ’’ន្តិអាទិនា សង្ខតេ បរិក្ខតេ, អលង្កតេតិ អត្ថោ. តណ្ហា ហិ ទុក្ខស្ស សមុទយោតិ អជានន្តោ ពាលោ ‘‘អហោ វតាហំ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា ខត្តិយមហាសាលានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៤២) បរិតស្សន្តោ កាយសង្ខារេ បរិក្ខរោតិ. តណ្ហាបរិក្ខារេតិ វា តណ្ហាយ បរិវារភូតេ. តណ្ហាវត្ថុំ ហិ ចក្ខាទិំ, រូបាទិញ្ច អភិសង្ខរិត្វា តំសមង្គីនំ ទេន្តា សង្ខរា តណ្ហាយ ឧបនេន្តា តស្សា បរិវារា វិយ ហោន្តីតិ. គតិវិសេសេ ព្រហ្មលោកាទិកេ. អនេកសតបសុពទ្ធភិំសនោ វាជបេយ្យាទិកោ យញ្ញោ. អមរណត្ថាតិ គហិតា ទុក្ករកិរិយា អមរតបោ. អមរោ វា ទេវោ វា ភវេយ្យំ, ទេវញ្ញតរោ វាតិ បវត្តិតា វតចរិយា អមរតបោ. ទុក្ខត្តា វា មរោ មារកោ តបោ អមរតបោ. ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋសទ្ទោ វិយ មរេ អមរសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ.
ជាតិអាទិបបាតទុក្ខជននតោ មរុប្បបាតសទិសតា បុញ្ញាភិសង្ខារស្ស វុត្តា. ‘‘មហាបរិឡាហជនិក’’ន្តិ ឥមិនា អនុទហនដ្ឋេន តិណុក្កាសទិសតំ បុញ្ញផលស្ស ទស្សេតិ. អប្បស្សាទតញ្ចាតិ ច-សទ្ទេន អធិកុដ្ដនវិនិវិជ្ឈនអង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តប្បច្ចយន្តិ តស្ស វិបរិណាមទុក្ខសភាវស្ស សុគតិផលស្ស បច្ចយភូតំ. រមណីយភាវេន ច អស្សាទភាវេន ច គយ្ហមានំ បុញ្ញផលំ ទីបសិខាមធុលិត្តសត្ថធារាសទិសំ. តទត្ថោ ច បុញ្ញាភិសង្ខារោ តំនិបាតលេហនសទិសោ វុត្តោ. ‘‘សុខោ ឥមិស្សា បរិព្ពាជិកាយ តរុណាយ មុទុកាយ លោមសាយ ពាហាយ សម្ផស្សោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦៩) សុខសញ្ញាយ អសុភភាវស្ស អសល្លក្ខណេនេវ ឯកច្ចកាមបរិភោគោតិ ពាលោ វិយ គូថកីឡនំ, កិលេសាភិភូតតាយ កោធារតិអភិភូតោ អសវសោ មរិតុកាមោ វិយ វិសខាទនំ សម្បតិ កិរិយាខណេ, អាយតិំ ផលក្ខណេ ច ជិគុច្ឆនីយំ, ទុក្ខញ្ច អបុញ្ញាភិសង្ខារំ អារភតិ. លោភសហគតស្ស វា គូថកីឡនសទិសតា, ទោសសហគតស្ស វិសខាទនសទិសតា យោជេតព្ពា. សភយស្សាបិ បិសាចនគរស្ស កាមគុណសមិទ្ធិយា សុខវិបល្លាសហេតុភាវោ វិយ អារុប្បវិបាកានំ និរន្តរតាយ, អនុបលក្ខិយមានឧប្បាទវយានំ ទីឃសន្តានតាយ អគយ្ហមានវិបរិណាមានំ សង្ខារវិបរិណាមទុក្ខភូតានម្បិ និច្ចាទិវិបល្លាសហេតុភាវោតិ, តេសំ បិសាចនគរសទិសតា, តទភិមុខគមនសទិសតា ច អានេញ្ជាភិសង្ខារស្ស យោជេតព្ពា.
អវិជ្ជាភាវតោវ សង្ខារភាវោ, ន អភាវតោតិ សង្ខារានំ អវិជ្ជាបច្ចយភាវេ សង្ខេបេន អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច វុត្តមត្ថំ សុត្តេន សមត្ថេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិនា សុត្តបទំ អាភតំ. តត្ថ អវិទ្វាតិ អវិទ្ទសុ. អវិជ្ជាគតោតិ អវិជ្ជាយ សមន្នាគតោ, អប្បហីនាវិជ្ជោតិ អធិប្បាយោ.