ភវចក្កកថាវណ្ណនា

៦៥២. ន កេវលំ សោកាទីនំយេវ ជាតិ បច្ចយោ ហោតិ, សោកាទីនំ បន បច្ចយត្តា អវិជ្ជាយបិ បច្ចយោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯត្ថាតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយំ. អវិទិតាទិ មិទន្តិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ. សតតន្តិ សព្ពកាលំ យាវ អគ្គមគ្គាធិគមា. សមិតន្តិ សង្គតំ, អព្ពោច្ឆិន្នន្តិ អត្ថោ.

តេសូតិ សោកាទីសុ. សិទ្ធេសូតិ លព្ភមានេសុ. សិទ្ធា ហោតិ អវិជ្ជា អវិនាភាវតោ.

កាមយានស្សាតិ កាមយមានស្ស, កាមោ វា យានំ ឯតស្សាតិ កាមយានោ, តស្ស កាមវសេន យាយមានស្សាតិ អត្ថោ. ឆន្ទជាតស្សាតិ ជាតតណ្ហាឆន្ទស្ស. បរិហាយន្តីតិ វិគច្ឆន្តិ. រុប្បតីតិ សោកាទិនា កុប្បតិ.

បរិយុដ្ឋានតាយ តិដ្ឋនសីលោ បរិយុដ្ឋានដ្ឋាយី. ‘‘បរិយុដ្ឋដ្ឋាយិនោ’’តិ វា បាឋោ. តត្ថ បរិយុដ្ឋាតីតិ បរិយុដ្ឋំ, ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានំ, តេន តិដ្ឋតីតិ បរិយុដ្ឋដ្ឋាយីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានីតិ ‘‘មាលា មិលាយន្តិ, វត្ថានិ កិលិស្សន្តិ, កច្ឆេហិ សេទា មុច្ចន្តិ, កាយេ វេវណ្ណិយំ ឱក្កមតិ, ទេវោ ទេវាសនេ នាភិរមតី’’តិ (ឥតិវុ. ៨៣) វុត្តានិ បញ្ច មរណបុព្ពនិមិត្តានីតិ អត្ថោ. តានិ ហិ ទិស្វា កម្មនិព្ពត្តក្ខន្ធសង្ខាតេ ឧបបត្តិភវេ ភវច្ឆន្ទពលេន ទេវានំ ពលវសោកោ ឧប្បជ្ជតីតិ.

ពាលោតិ អវិទ្វា. តេន អវិជ្ជាយ ការណភាវំ ទស្សេតិ. តិវិធំ ទុក្ខន្តិ តស្សារុប្បកថាសវន, កម្មការណាទស្សន, មរណកាលកម្មោបដ្ឋាននិទានំ សោកាទិទុក្ខំ.

អាសវេ សាធេន្តីតិ អាសវេ គមេន្តិ ពោធេន្តីតិ អត្ថោ.

ឯវំ សតីតិ ឯវំ ភវចក្កស្ស អវិទិតាទិតាយ អនាទិភាវេ សតិ. អាទិមត្តកថនន្តិ អវិជ្ជាវសេន អាទិសព្ភាវកថនំ. អាទិ ឯតស្ស អត្ថីតិ ហិ អាទិមំ, ភវចក្កំ. តស្ស ភាវោ អាទិមត្តំ, តស្ស កថនំ អាទិមត្តកថនំ. វិសេសនិវត្តិអត្ថោ វា មត្តសទ្ទោ, សតិ អនាទិភាវេ អវិជ្ជា អាទិម្ហិ, មជ្ឈេ, បរិយោសានេ ច សព្ពត្ថ សិយាតិ អាទិមត្តាយ អវិជ្ជាយ កថនំ វិរុជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ‘‘អវិជ្ជា បធានា’’តិ វត្វា តស្សា បធានភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អវិជ្ជាគ្គហណេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អវិជ្ជាគ្គហណេនាតិ អវិជ្ជាយ ឧប្បាទនេន, អប្បហានេន វា, អត្តនោ សន្តានេ សន្និហិតភាវករណេនាតិ អត្ថោ. កម្មាទីនីតិ កម្មវិបាកវដ្ដានិ. បលិពោធេន្តីតិ នានាទុក្ខបរិព្យូឡ្ហេ សំសារចារកេ និរោធេន្តិ. តេហីតិ កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដេហិ. វដ្ដស្ស ការណភាវេន បធានត្តា ‘‘បធានធម្មោ’’តិ អវិជ្ជា កថិតា.

តតោ អវិជ្ជាទិតោ. ព្រហ្មាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន បជាបតិស្សរបុរិសាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. វទតីតិ វទោ, តំ តំ ហិតាហិតំ បវត្តាតិ អត្ថោ. វេទេតិ, វេទិយតីតិ វា វេទេយ្យោ, សុខាទិំ អនុភវតិ, សព្ពវិសយេ វា ជានាតិ, ‘‘សុខិតោ ទុក្ខិតោ’’តិអាទិនា អត្តនា, បរេហិ ច ជានាតិ, ញាយតិ ចាតិ អត្ថោ. ព្រហ្មាទិនា វា អត្តនា វាតិ វា-សទ្ទោ ច-សទ្ទត្ថោ. តេនាហ ‘‘ការកវេទករហិត’’ន្តិ ច-សទ្ទត្ថសមាសំ.

ទ្វាទសវិធសុញ្ញតាសុញ្ញន្តិ អវិជ្ជាទីនំ ទ្វាទសន្នំ សុញ្ញសភាវានំ សុញ្ញតាយ សុញ្ញំ ទ្វាទសវិធសុញ្ញតាសុញ្ញំ, ធុវភាវាទិសុញ្ញតាយ វា ចតុព្ពិធម្បិ សុញ្ញតំ ឯកំ កត្វា ទ្វាទសង្គគតត្តា ទ្វាទសវិធាតិ តាយ ទ្វាទសសុញ្ញតាយ សុញ្ញន្តិ អត្ថោ.

៦៥៣. បុព្ពន្តាហរណតោតិ បុព្ពន្តតោ អតីតកោដ្ឋាសតោ បច្ចុប្បន្នវិបាកស្ស អាហរណតោ. វេទនាវសានំ បរិច្ឆិន្នំ ឯកំ ភវចក្កំ ហោតិ. ភវចក្កេកទេសោបិ ហិ ភវចក្កន្តិ វុច្ចតិ. វេទនា វា តណ្ហាសហាយាយ អវិជ្ជាយ បច្ចយោ ហោតីតិ វេទនាតោ អវិជ្ជា, អវិជ្ជាតោ សង្ខារាតិ សម្ពជ្ឈនតោ វេទនាវសានំ ភវចក្កំ បរិបុណ្ណមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អវិជ្ជាគ្គហណេន វា តណ្ហុបាទានានិ តទវិនាភាវតោ. សង្ខារគ្គហណេន ភវោ, វិញ្ញាណាទិគ្គហណេន ជាតិជរាមរណានិ, សោកាទយោ ច គហិតាតិ ឯវម្បិ វេទនាវសានំ ភវចក្កន្តិ យុត្តមេវេតំ. ឯវំ តណ្ហាមូលកេ ច យោជេតព្ពំ. ទ្វិន្នម្បិ ហិ អញ្ញមញ្ញានុប្បវេសោ ហោតីតិ. អវិជ្ជា ធម្មសភាវំ បដិច្ឆាទេត្វា វិបរីតាភិនិវេសំ ការេន្តី ទិដ្ឋិចរិតេ សំសារេ នយតិ, តេសំ វា សំសារំ សង្ខារាទិបវត្តិំ នយតិ បវត្តេតីតិ សំសារនាយិកា វុត្តា. តណ្ហាយ តណ្ហាចរិតានំ សំសារនាយិកាភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

បឋមំ ភវចក្កំ. ផលុប្បត្តិយាតិ កត្តុអត្ថេ ករណវចនំ, ករណត្ថេ ឯវ វា. វិញ្ញាណាទិបច្ចុប្បន្នផលុប្បត្តិ ហិ ឥធ ទិដ្ឋា, អទិដ្ឋានំ បុរិមភវេ អត្តនោ ហេតូនំ អវិជ្ជាសង្ខារានំ ផលំ អនុប្បាទេត្វា អនុបច្ឆិជ្ជនំ បកាសេតិ, បកាសនស្ស វា ករណំ ហោតីតិ. អថ វា បុរិមភវចក្កំ ទុតិយេន សម្ពន្ធំ វុត្តន្តិ វេទនាសង្ខាតស្ស ផលស្ស ឧប្បត្តិយា តណ្ហាទីនំ ហេតូនំ អនុបច្ឆេទំ បកាសេតិ, តស្មា ផលុប្បត្តិយា ការណភូតាយ បឋមស្ស ភវចក្កស្ស ហេតូនំ អនុបច្ឆេទប្បកាសនតោតិ អត្ថោ. សង្ខារាទីនមេវ វា ផលានំ ឧប្បត្តិយា អវិជ្ជាទីនំ ហេតូនំ ផលំ អជនេត្វា អនុបច្ឆេទមេវ, វិញ្ញាណាទិហេតូនំ វា សង្ខារាទីនំ អនុប្បពន្ធមេវ បកាសេតិ បឋមំ ភវចក្កំ, ន ទុតិយំ វិយ បរិយោសានម្បីតិ ‘‘ផលុប្បត្តិយា ហេតូនំ អនុបច្ឆេទប្បកាសនតោ’’តិ វុត្តំ. អនុបុព្ពបវត្តិទីបនតោតិ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១) ធម្មានំ អនុបុព្ពតោ បវត្តិយា ទីបនតោ. ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ ហិ ឯត្ថ អបរិបុណ្ណាយតនំ កលលរូបំ វត្វា តតោ ឧទ្ធំ ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ សឡាយតនប្បវត្តិ វុត្តា. សហុប្បត្តិទីបនតោតិ ‘‘ឧបាទានបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ វា ឧបបត្តិក្ខន្ធានំ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិយា ទីបនតោ. ន ហិ ឯត្ថ បឋមេ វិយ ភវចក្កេ អាយតនានំ កមេន ឧប្បត្តិ វុត្តា.

៦៥៤. ហេតុអាទិបុព្ពកា តយោ សន្ធី ឯតស្សាតិ ហេតុផលហេតុបុព្ពកតិសន្ធិ, ភវចក្កំ. ហេតុផលហេតុផលវសេន ចតុប្បភេទោ អង្គានំ សង្គហោ ឯតស្សាតិ ចតុភេទសង្គហំ. សរូបតោ អវុត្តាបិ តស្មិំ តស្មិំ សង្គហេ អាកិរីយន្តិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិគ្គហណេហិ បកាសីយន្តីតិ អាការា. អតីតហេតុអាទីនំ វា បការា អាការា. កិលេសកម្មវិបាកា វិបាកកិលេសកម្មេហិ សម្ពន្ធា ហុត្វា បុនប្បុនំ បរិវត្តន្តីតិ តេសុ វដ្ដនាមំ អារោបេត្វា ‘‘តិវដ្ដ’’ន្តិ វុត្តំ, វដ្ដេកទេសត្តា វា ‘‘វដ្ដានី’’តិ វុត្តានិ.

សន្ធីនំ អាទិបរិយោសានវវត្ថិតាតិ សន្ធីនំ បុព្ពាបរវវត្ថិតាតិ អត្ថោ.

បរិតស្សតីតិ តំ តំ វត្ថុំ បរិគ្គហករណវសេន តស្សតិ, តណ្ហាយតីតិ អត្ថោ. ឧបាទិយតីតិ ទឡ្ហគាហំ គណ្ហាតិ. បុរិមកម្មភវស្មិន្តិ បុរិមកម្មភវេ សតិ.

តស្ស ច សព្ភាវោ ករិយមានតា ឯវាតិ អាហ ‘‘កម្មភវេ ករិយមានេតិ អត្ថោ’’តិ. ទុក្ខាទីសុ មោហោតិ ទុក្ខាទីនំ អាទីនវបដិច្ឆាទកោ អប្បហីនោ មោហោ. អាយូហនាតិ សម្បិណ្ឌនកា ទានាទិកិរិយាយ បវត្តនកា. ឯកំ អាវជ្ជនំ ឯតេសន្តិ ឯកាវជ្ជនា, តេសុ ឯកាវជ្ជនេសុ. សត្តមេ ចេតនា ភវោ. ‘‘យា កាចិ វា បន ចេតនា ភវោ, សម្បយុត្តា អាយូហនា សង្ខារា’’តិ ឥទំ យថាទស្សិតាយ ធម្មដ្ឋិតិញាណភាជនីយេ វុត្តាយ បដិសម្ភិទាបាឡិយា (បដិ. ម. ១.៤៥) វសេន វុត្តំ. តត្ថ ហិ ‘‘ចេតនា ភវោ’’តិ អាគតា. ភវនិទ្ទេសេ បន ‘‘សាត្ថតោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘ចេតនាវ សង្ខារា, ភវោ បន ចេតនាសម្បយុត្តាបី’’តិ វិភង្គបាឡិវសេន ទស្សិតំ. ‘‘តត្ថ កតមោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ? កុសលា ចេតនា កាមាវចរា’’តិអាទិនា ហិ សង្ខារានំ ចេតនាភាវោ វិភង្គបាឡិយំ (វិភ. ២២៦) វុត្តោ. តត្ថ បដិសម្ភិទាបាឡិយំ ‘‘ចេតនាសម្បយុត្តា វិបាកធម្មត្តា សវិបាកេន អាយូហនសង្ខាតេន សង្ខតាភិសង្ខរណកិច្ចេន សង្ខារា’’តិ វុត្តា. វិភង្គបាឡិយំ ‘‘សព្ពម្បិ ភវគាមិកម្មំ កម្មភវោ’’តិ (វិភ. ២៣៤) ភវស្ស បច្ចយភាវេន ភវគាមិភាវតោ, កម្មសំសដ្ឋសហាយតាយ កម្មភាវតោ ច ឧបបត្តិភវំ ភាវេន្តីតិ ‘‘ភវោ’’តិ វុត្តា. ឧបបត្តិភវភាវនាកិច្ចំ បន ចេតនាយ សាតិសយន្តិ បដិសម្ភិទាបាឡិយា ចេតនា ‘‘ភវោ’’តិ វុត្តា. ភវាភិសង្ខរណកិច្ចំ ចេតនាយ សាតិសយន្តិ វិភង្គបាឡិយំ ‘‘កុសលា ចេតនា’’តិអាទិនា (វិភ. ២២៦) ចេតនា ‘‘សង្ខារា’’តិ វុត្តា. តស្មា តេន តេន បរិយាយេន ឧភយំ ឧភយត្ថ វត្តុំ យុត្តន្តិ នត្ថេត្ថ វិរោធោ. តស្ស ផលេ ឧបបត្តិភវេ និកាមនាតិ ‘‘តស្ស សុតំ ហោតិ ‘ចាតុមហារាជិកា ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា’តិ’’អាទិសុតានុសារេន ភាវិនិ ឧបបត្តិភវេ អភិកង្ខនា. គហណន្តិ កាមុបាទានំ កិច្ចេនាហ. បរាមសនន្តិ ឥតរានិ. អាយូហនាវសានេតិ តីសុបិ អត្ថវិកប្បេសុ វុត្តស្ស អាយូហនស្ស អវសានេ.

ឥធាតិ ឥមស្មិំ បច្ចុប្បន្នភវេ. ភវន្តរស្ស អតីតភវស្ស ឥមិនា បច្ចុប្បន្នភវេន បដិសន្ធានំ ភវន្តរបដិសន្ធានំ, ភវន្តរភាវេន វា បដិសន្ធានំ ភវន្តរបដិសន្ធានំ, តស្ស វសេន. យំ បដិសន្ធីតិ វុច្ចតិ, តំ វិញ្ញាណន្តិ សម្ពន្ធោ. តថា ហិ វិញ្ញាណំ ‘‘បដិសន្ធានបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. គព្ភេតិ មាតុកុច្ឆិយំ, គព្ភាវត្ថាយំ វា.

ទ្វីសុ អត្ថវិកប្បេសុ វុត្តេ អាយូហនសង្ខារេ ‘‘តស្ស បុព្ពភាគា’’តិ អាហ, តតិយេ អត្ថវិកប្បេ វុត្តេ ‘‘តំសម្បយុត្តា’’តិ. តំសម្បយុត្តា អវិជ្ជា គហិតាវ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ទហរស្ស ចិត្តប្បវត្តិ ភវង្គពហុលា យេភុយ្យេន ភវន្តរជនកកម្មាយូហនសមត្ថា ន ហោតីតិ ‘‘ឥធ បដិបក្កត្តា អាយតនាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘កម្មករណកាលេ សម្មោហោ ទស្សិតោ’’តិ ឯតេន កម្មស្ស បច្ចយភូតំ សម្មោហំ ទស្សេតិ, ន កម្មសម្បយុត្តមេវ.

‘‘តត្ថ បុរិមភវស្មិំ បញ្ច កម្មសម្ភារា, ឯតរហិ បញ្ច វិបាកធម្មា, ឯតរហិ បញ្ច កម្មសម្ភារា, អនាគតេ បញ្ច វិបាកធម្មាតិ ទស ធម្មា កម្មំ, ទស ធម្មា វិបាកោ, ឥតិ ទ្វីសុ ឋានេសុ កម្មំ, កម្មវដ្ដំ, ទ្វីសុ ឋានេសុ វិបាកោ, វិបាកវដ្ដន្តិ កម្មសង្ខេបោ ច វិបាកសង្ខេបោ ច, កម្មភវោ ច វិបាកភវោ ច កម្មវដ្ដញ្ច វិបាកវដ្ដញ្ច, កម្មបវត្តញ្ច វិបាកបវត្តញ្ច, កម្មសន្តតិ ច វិបាកសន្តតិ ច, កិរិយា ចេវ កិរិយាផលញ្ចាតិ –

‘‘ឯវំ សមុប្បន្នមិទំ សហេតុកំ,

ទុក្ខំ អនិច្ចំ ចលមិត្តរទ្ធុវំ;

ធម្មេហិ ធម្មា បភវន្តិ ហេតុសោ,

ន ហេត្ថ អត្តាវ បរោវ វិជ្ជតិ.

‘‘ធម្មា ធម្មេ សញ្ជនេន្តិ, ហេតុសម្ភារបច្ចយា;

ហេតូនញ្ច និរោធាយ, ធម្មោ ពុទ្ធេន ទេសិតោ.

‘‘ហេតូសុ ឧបរុទ្ធេសុ, ឆិន្នំ វដ្ដំ ន វដ្ដតិ;

ឯវំ ទុក្ខន្តកិរិយាយ, ព្រហ្មចរិយិធ វិជ្ជតិ;

សត្តេ ច នុបលព្ភន្តេ, នេវុច្ឆេទោ ន សស្សត’’ន្តិ. (វិភ. អដ្ឋ. ២៤២);

តត្ថ កម្មានេវ វិបាកំ សម្ភរន្តិ វឌ្ឍេន្តីតិ កម្មសម្ភារា, កម្មំ វា សង្ខារភវា, តទុបការកានិ អវិជ្ជាតណ្ហុបាទានានិ កម្មសម្ភារា. បដិសន្ធិទាយកោ វា ភវោ កម្មំ, តទូបការកា យថាវុត្តា អាយូហនសង្ខារា, អវិជ្ជាទយោ ច កម្មសម្ភារាតិ កម្មញ្ច កម្មសម្ភារា ច កម្មសម្ភារាតិ ឯកសេសវសេន កម្មសម្ភារគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. ទស ធម្មា កម្មន្តិ អវិជ្ជាទយោបិ កម្មសហាយតាយ កម្មសរិក្ខកា, តទូបការា ចាតិ ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តា. សង្ខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ, វិញ្ញាណាទយោ ចាតិ សង្ខេបោ, កម្មំ, វិបាកោ ច. ‘‘កម្មំ វិបាកោ’’តិ ឯវំ សង្ខិបីយតីតិ វា សង្ខេបោ, អវិជ្ជាទយោ, វិញ្ញាណាទយោ ច. សង្ខេបភាវសាមញ្ញេន បន ឯកវចនំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, សង្ខេបសទ្ទោ វា ភាគាធិវចនន្តិ កម្មភាគោ កម្មសង្ខេបោ.

ឯវំ សមុប្បន្នន្តិ កម្មតោបិ វិបាកោ. តត្ថាបិ ‘‘អវិជ្ជាតោ សង្ខារា’’តិ ឯវំ សមុប្បន្នំ, តិសន្ធិអាទិវសេន វា សមុប្បន្នំ ឥទំ ភវចក្កន្តិ អត្ថោ. ឥត្តរន្តិ គមនធម្មំ, វិនស្សធម្មន្តិ អត្ថោ. តេន ឧប្បាទវយវន្តតាទីបកេន អនិច្ចសទ្ទេន, វិការាបត្តិទីបកេន ចលសទ្ទេន ច អទីបិតំ កាលន្តរដ្ឋាយិតាភាវំ វិភាវេតិ. អទ្ធុវន្តិ ឯតេន ថិរភាវាភាវនិស្សារតំ. ហេតុ ឯវ សម្ភារា ហេតុសម្ភារា. ‘‘ឋានសោ ហេតុសោ’’តិ (កថា. ៣៥៥; បដិ. ម. ១.៤៤) ឯត្ថ ឯវំ វុត្តំ វា ឋានំ, អញ្ញម្បិ តស្ស តស្ស សាធារណំ ការណំ សម្ភារោ, អសាធារណំ ហេតុ. ឯវន្តិ ឯវំ ហេតុតោ ធម្មមត្តសម្ភវេ, ហេតុនិរោធា ច វដ្ដច្ឆេទេ ធម្មេ ច តំនិរោធាយ ទេសិតេ សតីតិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយំ ឥធ ព្រហ្មចរិយិធ សត្តេ ចាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ ‘‘ឯវំ ព្រហ្មចរិយញ្ច វិជ្ជតិ, សស្សតុច្ឆេទា ច ន ហោន្តី’’តិ សមុច្ចយត្ថោ. ឯវញ្ហិ ហេតុអាយត្តេ ធម្មមត្តសម្ភវេ សត្តោ នុបលព្ភតិ, តស្មិញ្ច ឧបលព្ភន្តេ សស្សតោ, ឧច្ឆេទោ វា សិយាតិ នុបលព្ភន្តេ តស្មិំ នេវ ឧច្ឆេទោ ន សស្សតន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៦៥៥. សច្ចប្បភវតោតិ សច្ចតោ, សច្ចានំ វា បភវតោ ច.

កុសលាកុសលំ កម្មន្តិ វដ្ដកថាយ វត្តមានត្តា សាសវន្តិ វិញ្ញាយតិ. អវិសេសេនាតិ ‘‘ចេតនា ចេតនាសម្បយុត្តកា’’តិ វិសេសំ អកត្វា, សព្ពម្បិ តំ កុសលាកុសលំ កម្មំ សមុទយសច្ចន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. ‘‘តណ្ហា ច…បេ… អវសេសា ច សាសវា កុសលា ធម្មា’’តិ (វិភ. ២០៨-២១០) ហិ ចេតនាចេតនាសម្បយុត្តវិសេសំ អកត្វា វុត្តន្តិ, អរិយសច្ចវិសេសំ វា អកត្វា សមុទយសច្ចន្តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. សច្ចវិភង្គេ ហិ សព្ពេបិ កិលេសា សព្ពម្បិ ភវគាមិកម្មំ ‘‘សមុទយសច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. ទុតិយសច្ចំ បភវោ ឯតស្សាតិ ទុតិយសច្ចបភវំ. ឧបាទានបច្ចយា ភវោតិ ឧបបត្តិភវស្ស, កម្មភវស្ស ច អធិប្បេតត្តា វុត្តំ ‘‘បឋមទុតិយសច្ចទ្វយ’’ន្តិ.

៦៥៦. វត្ថូសូតិ អារម្មណេសុ, ទុក្ខាទីសុ វា បដិច្ឆាទេតព្ពេសុ វត្ថូសុ. សម្មោហេតីតិ ធម្មសភាវំ ជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ អទេន្តី តស្ស បដិច្ឆាទនវសេន សម្មោហេតិ. វត្ថុន្តិ ឥធ អារម្មណំ អធិប្បេតំ. អញ្ញមញ្ញញ្ច ឧបត្ថម្ភេតិ អញ្ញមញ្ញសន្និស្សយេន វិនា ឋាតុំ អសក្កោន្តា ទ្វេ នឡកលាបា វិយ. សវិសយេតិ យថាសកំ វិសយេ រូបាយតនាទិកេ. ជាយមានានំ ខន្ធានំ វិការភាវេន លព្ភមានា ជាតិ តេ ជនេន្តី វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ខន្ធេ ច ជនេតី’’តិ. តេនាហ ‘‘តេសំ អភិនិព្ពត្តិភាវេន បវត្តត្តា’’តិ. បាកភេទភាវញ្ច អធិតិដ្ឋតីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ខន្ធេ ជនេតី’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ គហេតព្ពោ. បាកភេទវសេន វត្តតិច្ចេវ អត្ថោ. បច្ចតីតិ បាកោ, ភិជ្ជតីតិ ភេទោ, បាកោ ច ភេទោ ច បាកភេទំ, តស្ស ភាវំ បច្ចនំ, ភិជ្ជនញ្ចាតិ អត្ថោ. សោកាទីនំ អធិដ្ឋានត្តាតិ តេសំ ការណត្តា, តេហិ សិទ្ធាយ អវិជ្ជាយ សហិតេហិ សង្ខារេហិ បច្ចយោ ច ហោតិ ភវន្តរបាតុភាវាយាតិ អធិប្បាយោ. ចុតិចិត្តំ វា បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អនន្តរបច្ចយោ ហោតីតិ ‘‘បច្ចយោ ច ហោតិ ភវន្តរបាតុភាវាយា’’តិ វុត្តំ. តំ បន ចុតិចិត្តំ អវិជ្ជាសង្ខាររហិតំ ភវន្តរស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ សសហាយត្តទស្សនត្ថមាហ ‘‘សោកាទីនំ អធិដ្ឋានត្តា’’តិ. ទ្វេធាតិ អត្តនោ អត្តនោ សរសេន, ធម្មន្តរបច្ចយភាវេន ចាតិ ទ្វេធា ទ្វេធា. ព្យាបនិច្ឆាលោបេន ហិ និទ្ទេសោ.

៦៥៧. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯតេន សង្ខារានំ បច្ចយុប្បន្នតាទស្សនេន ‘‘កោ នុ ខោ អភិសង្ខរោតីតិ ឯស នោ កល្លោ បញ្ហោ’’តិ ទស្សេតិ, តេនេតំ ការកទស្សននិវារណំ. អត្តា ភវតោ ភវន្តរំ សង្កមតីតិ ទស្សនំ អត្តសង្កន្តិទស្សនំ, តំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណុប្បត្តិវចនេន និវារិតំ ហោតិ. បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អភេទតោ ឯកោ អត្តាតិ គហណំ ឃនសញ្ញា, តំ យមកតាលកន្ទំ ភិន្ទន្តេន វិយ ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបមត្តមេត’’ន្តិ វចនេន និវារិតំ ហោតិ. ‘‘ឯវមាទិទស្សននិវារណ’’ន្តិ ឯតេន ‘‘សោចតិ បរិទេវតិ ទុក្ខិតោ’’តិអាទិទស្សននិវារណមាហ. សោកាទយោបិ ហិ បច្ចយាយត្តា អវសវត្តិនោតិ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោក…បេ… សម្ភវន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១) ឯតេន វុត្តមេវាតិ. មិច្ឆាទស្សននិវារណតោបីតិ ការកទស្សនាទិនានាវិធមិច្ឆាភិនិវេសនិវារណតោបិ.

៦៥៨. ‘‘សលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណវសេនា’’តិ ឯតេន សព្ពប្បការេន ធម្មានំ យាថាវតោ អទស្សនមាហ តទុភយវិនិមុត្តស្ស ធម្មេសុ បរមត្ថតោ បស្សិតព្ពភាវស្ស អភាវតោ. ឧបក្ខលនំ វិយ ទុក្ខុប្បត្តិហេតុតោ. បតនំ វិយ ភវន្តរបបាតតោ. គណ្ឌបាតុភាវោ វិយ ទុក្ខតាសូលយោគតោ, កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ ច. គណ្ឌភេទបីឡកា វិយាតិ ភេទនត្ថំ បច្ចមានេ គណ្ឌេ តស្ស ឧបរិ ជាយមានា ខុទ្ទកបីឡកា វិយ, គណ្ឌស្ស វា អនេកធាភេទេ បីឡកា វិយ. ឃដ្ដនំ វិយ សង្ឃដ្ដនរសតាយ ផស្សោ. ឃដ្ដនទុក្ខំ វិយាតិ ឃដ្ដនតោ ជាតំ ទុក្ខំ វិយ តិវិធទុក្ខតាវសេន តិស្សន្នម្បិ វេទនានំ ទុក្ខភាវតោ. បដិការាភិលាសោ វិយាតិ សមុទាយស្ស ឯកទេសនិទស្សនភាវេនាហ. អសប្បាយគ្គហណំ វិយ ពហុវិធានត្ថុប្បត្តិនិមិត្តតោ. អសប្បាយលេបនំ វិយ ទុក្ខហេតុនោ សសន្តានេ សន្និធាបនតោ. គណ្ឌវិការបាតុភាវោ វិយ អត្តភាវគណ្ឌស្ស និព្ពត្តិវិការភាវតោ, តន្និមិត្តញ្ចស្ស សូនភាវាទិសម្ភវតោ. សូនតាសរាគបុព្ពគ្គហណាទយោ ហិ គណ្ឌវិការា. សរសតោ គណ្ឌស្ស ភិជ្ជនំ បាកេន វិនា ន ហោតីតិ ភេទគ្គហណេនេវស្ស បាកោបិ គហិតោតិ កត្វា អាហ ‘‘គណ្ឌភេទោ វិយ ជរាមរណ’’ន្តិ. គណ្ឌស្ស វា វិសទិសាបត្តិ, ភិជ្ជនញ្ច គណ្ឌភេទោ, តត្ថ វិសទិសាបត្តិ បាកោតិ វេទិតព្ពំ.

ឧបមាហិ ភវចក្កំ វិញ្ញាបេន្តេន ឯកាធិដ្ឋានេហិ ឧបមាវិសេសេហិ តំ វិញ្ញាបេត្វា ឥទានិ នានាធិដ្ឋានេហិ វិញ្ញាបេតុំ ‘‘យស្មា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បដលាភិភូតចក្ខុកោ រូបានិ ន បស្សតិ, កិញ្ចិ បស្សន្តោបិ វិបរីតំ បស្សតិ, ឯវំ អវិជ្ជាភិភូតោ ទុក្ខាទីនិ ន បដិបជ្ជតិ ន បស្សតិ, មិច្ឆា វា បដិបជ្ជតីតិ បដលំ វិយ អវិជ្ជា. កោសការកិមិ វិយ អត្តនាវ កតត្តា, វដ្ដស្ស អត្តនោ ឯវ បរិព្ភមនការណត្តា ច កោសប្បទេសា វិយ សង្ខារា. សង្ខារបរិគ្គហំ វិនា បតិដ្ឋំ អលភមានំ វិញ្ញាណំ បរិណាយកបរិគ្គហំ វិនា បតិដ្ឋំ អលភមានោ រាជកុមារោ វិយាតិ បរិគ្គហេន វិនា បតិដ្ឋាលាភោ ឯត្ថ ឧបមោបមេយ្យសាមញ្ញំ. ឧបបត្តិនិមិត្តន្តិ កម្មាទិអារម្មណមាហ. បរិកប្បនតោតិ អារម្មណករណតោ, សម្បយុត្តេន វា វិតក្កេន វិតក្កនតោ. ទេវមនុស្សមិគវិហង្គាទិវិវិធប្បការតាយ មាយា វិយ នាមរូបំ. បតិដ្ឋាវិសេសេន វុទ្ធិវិសេសាបត្តិតោ វនប្បគុម្ពោ វិយ សឡាយតនំ. អាយតនានំ វិសយិវិសយភូតានំ អញ្ញមញ្ញាភិមុខភាវោ អាយតនឃដ្ដនំ. តតោ អាយតនឃដ្ដនតោ ទ្វយសង្ឃដ្ដនុប្បត្តិតោ, វេទនាទុក្ខហេតុតោ ច អគ្គិ វិយ ផស្សោ. សបរិឡាហតោ ទាហោ វិយ វេទនា. ឧបរូបរិ តណ្ហាបវឌ្ឍនតោ លោណូទកបានំ វិយ វិសយានុភវនំ. អារម្មណេ បាតុកម្យតាភាវតោ បិបាសា វិយ តណ្ហា. តទស្សុបាទានន្តិ តំ អភិលាសករណំ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនំ អស្ស តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស, តទស្ស វា ភវេយ្យ ឧបាទានំ. ព្យសនាវហតាយ អជាននតោ ភវុបាទានំ មច្ឆស្ស ពឡិសុបាទានំ វិយ. ឯត្ថ ច សង្ខារាទីនំ កោសប្បទេសបរិណាយកាទីហិ ទ្វីហិ ទ្វីហិ សទិសតាយ ទ្វេ ទ្វេ ឧបមា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

៦៥៩. កោចិ អគម្ភីរោ ឯវ គម្ភីរោ វិយ ខាយតិ បុរាណតិណបណ្ណាទិភរិតោ បព្ពតសង្ខេបេ ជលាសយោ វិយ, ន ឯវមយំ. អយំ បន គម្ភីរោវ ហុត្វា ឱភាសតិ បកាសតិ ទិស្សតីតិ គម្ភីរាវភាសោ. យថារហន្តិ អត្ថាទិវសេន យថានុរូបំ.

ជាតិតោ ជរាមរណំ ន ន ហោតិ, ហោតិ ឯវាតិ អវធារណេ សិទ្ធេ ‘‘សិយា នុ ខោ ជរាមរណំ ជាតិតោ, អញ្ញតោបី’’តិ អាសង្កាយំ តទាសង្កានិវត្តនត្ថំ ‘‘ន ច ជាតិំ វិនា អញ្ញតោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អញ្ញគ្គហណំ ជាតិយា បដិយោគីវិសយំ, ន អញ្ញមត្តវិសយំ ‘‘ជាតិំ វិនា’’តិ វចនតោ. តេនស្ស នាញ្ញំ ជាតិយា សហការីការណភូតំ និវត្តិតំ ហោតិ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. ឥត្ថន្តិ ឥទំ បការំ, ឥមិនា បការេនាតិ អត្ថោ. ជាតិបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោតិ ជាតិបច្ចយសម្ភូតំ ហុត្វា សហិតស្ស អត្តនោ បច្ចយានុរូបស្ស ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ អាគតភាវោ, អនុប្បវត្តដ្ឋោតិ អត្ថោ. អថ វា សម្ភូតដ្ឋោ ច សមុទាគតដ្ឋោ ច សម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ. ‘‘ន ជាតិតោ ជរាមរណំ ន ហោតិ, ន ច ជាតិំ វិនា អញ្ញតោ ហោតី’’តិ ហិ ជាតិបច្ចយសម្ភូតដ្ឋោ វុត្តោ. ឥត្ថញ្ច ជាតិតោ សមុទាគច្ឆតីតិ ជាតិបច្ចយសមុទាគតដ្ឋោ, យា យា ជាតិ យថា យថា បច្ចយោ ហោតិ, តទនុរូបបាតុភាវោតិ អត្ថោ.

តត្ថ ‘‘ន ជាតិតោ ជរាមរណំ ន ហោតី’’តិ ឥមិនា ជរាមរណស្ស ជាតិបច្ចយតាយ អវិតថតំ ទស្សេតិ, ‘‘ន ជាតិំ វិនា អញ្ញតោ ជរាមរណំ ហោតី’’តិ ឥមិនា អនញ្ញថត្តំ, ‘‘ឥត្ថញ្ច ជាតិតោ សមុទាគច្ឆតី’’តិ ឥមិនា តថតំ. តេន ច យថា បច្ចយធម្មា អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយភាវេ, តថា អវិតថា អនញ្ញថា, ឯវំ បច្ចយុប្បន្នធម្មាបិ តព្ភាវេតិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ‘‘ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ ឯតេន វចនេន អត្ថស្ស ហេតុផលភាវោ កថំ ញាតព្ពោតិ? ‘‘អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ ឯតស្ស សមាសបទស្ស អវយវបទត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ហេតុផលេ ញាណ’’ន្តិ វុត្តត្តា. ‘‘អត្ថេ បដិសម្ភិទា អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ ឯត្ថ ហិ ‘‘អត្ថេ’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ហេតុផលេ’’តិ វុត្តំ, ‘‘បដិសម្ភិទា’’តិ ឯតស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តេន ‘‘ញាណ’’ន្តិ, តស្មា ហេតុផលអត្ថសទ្ទា ឯកត្ថា, ញាណបដិសម្ភិទា ចាតិ ឥមមត្ថំ វទន្តេន សាធិតោ អត្ថស្ស ហេតុផលភាវោ.

យេនាការេនាតិ យេន បវត្តិអាការេន. សភាវធម្មា ហិ បច្ចយវិសេសសិទ្ធេន បវត្តិអាការេន វិសិដ្ឋាការា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថមាគច្ឆន្តី’’តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥). យទវត្ថាតិ យាយ អវត្ថាយ អវត្ថិតា. អវត្ថាវិសេសវន្តោ ហិ ធម្មា តេន តេន អវត្ថាវិសេសេន តំ តំ អត្ថកិច្ចំ សាធេតុំ សមត្ថា ហោន្តិ. ស្វាយំ បវត្តិអាការោ, អវត្ថាវិសេសោ ច អវិជ្ជាយបិ អនុបចិតកុសលសម្ភារេហិ ទុរវពោធតោ ឯវ ញាណេន អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋោ ចាតិ អាហ ‘‘តស្ស…បេ… គម្ភីរោ’’តិ. តស្ស អាការស្ស, អវត្ថាយ ច. ហេតុម្ហិ ញាណន្តិ ឯត្ថ ហេតុនោ ធម្មបរិយាយតា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

អស្សាតិ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស. តេន តេន ការណេនាតិ តេន តេន វេនេយ្យានំ ពុជ្ឈនានុគុណតាសង្ខាតេន ការណេន. តត្ថាតិ តស្មិំ ទេសនប្បការេ. អនុលោមបដិលោមតោតិ នយិធ បច្ចយុប្បាទា បច្ចយុប្បន្នុប្បាទសង្ខាតំ អនុលោមំ, បច្ចយនិរោធា បច្ចយុប្បន្ននិរោធសង្ខាតញ្ច បដិលោមមាហ. អាទិតោ បន អន្តគមនមនុលោមំ, អន្តតោ ច អាទិគមនំ បដិលោមមាហ. អាទិតោ បដ្ឋាយ អនុលោមទេសនាយ, អន្តតោ បដ្ឋាយ បដិលោមទេសនាយ ច តិសន្ធិចតុសង្ខេបំ. ‘‘ឥមេ ចត្តារោ អាហារា កិំនិទានា’’តិអាទិកាយ (សំ. និ. ២.១១) វេមជ្ឈតោ បដ្ឋាយ បដិលោមទេសនាយ, ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទិកាយ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ម. និ. ៣.៤២១, ៤២៥-៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧) អនុលោមទេសនាយ ច ទ្វិសន្ធិតិសង្ខេបំ. ‘‘សំយោជនីយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.៥៣, ៥៧) ឯកសន្ធិទ្វិសង្ខេបំ. កត្ថចិ ឯកង្គោបិ ច បដិច្ចសមុប្បាទោ ទេសិតោ, សោ ‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៦២) ទស្សិតោ ឯវ.

អវិជ្ជាទីនំ សភាវោ បដិវិជ្ឈីយតីតិ បដិវេធោ. វុត្តំ ហេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេសំ តេសំ វា តត្ថ តត្ថ វុត្តធម្មានំ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សលក្ខណសង្ខាតោ អវិបរីតសភាវោ បដិវេធោ’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា). ជាននលក្ខណស្ស ញាណស្ស បដិបក្ខភូតោ អវិជ្ជាយ អញ្ញាណដ្ឋោ. អារម្មណស្ស បច្ចក្ខករណេន ទស្សនភូតស្ស បដិបក្ខភូតោ អទស្សនដ្ឋោ. យេន បនេសា ទុក្ខាទីនំ យាថាវសរសំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតិ, ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋតិ, សោ តស្សា សច្ចាសម្បដិវេធដ្ឋោ. អបុញ្ញាភិសង្ខារេកទេសោ សរាគោ, អញ្ញោ វិរាគោ. រាគស្ស វា អបដិបក្ខភាវតោ រាគបវឌ្ឍកោ អបុញ្ញាភិសង្ខារោ សព្ពោបិ សរាគោ, ឥតរោ តប្បដិបក្ខភាវតោ វិរាគោ. ‘‘ទីឃរត្តំ ហេតំ, ភិក្ខវេ, អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស អជ្ឈោសិតំ មមាយិតំ បរាមដ្ឋំ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ (សំ. និ. ២.៦២) អត្តបរាមាសស្ស វិញ្ញាណំ វិសេសតោ វត្ថុ វុត្តន្តិ វិញ្ញាណស្ស សុញ្ញតដ្ឋោ គម្ភីរោ. អត្តា វិជានាតិ សំសរតីតិ សព្យាបារតាសង្កន្តិ អភិនិវេសពលវតាយ អព្យាបារដ្ឋអសង្កន្តិបដិសន្ធិបាតុភាវដ្ឋា ច គម្ភីរា. នាមរូបស្ស បដិសន្ធិក្ខណេ ឯកុប្បាទោ, បវត្តិយំ វិសុំ វិសុំ យថារហំ ឯកុប្បាទោ, នាមស្ស រូបេន, រូបស្ស ច នាមេន អសម្បយោគតោ វិនិព្ភោគោ, នាមស្ស នាមេន, រូបស្ស ច រូបេន, ឯកច្ចស្ស ឯកច្ចេន អវិនិព្ភោគោ យោជេតព្ពោ. ឯកុប្បាទេកនិរោធេ ហិ អវិនិព្ភោគេ អធិប្បេតេ សោ រូបស្ស ច ឯកកលាបវុត្តិនោ លព្ភតិ. អថ វា ឯកចតុវោការភវេសុ នាមរូបានំ អសហវត្តនតោ អញ្ញមញ្ញវិនិព្ភោគោ, បញ្ចវោការភវេ សហវត្តនតោ អវិនិព្ភោគោ ច វេទិតព្ពោ.

អធិបតិយដ្ឋោ នាម ឥធ ឥន្ទ្រិយបច្ចយភាវោ. ‘‘លោកោបេសោ ទ្វារាបេសា ខេត្តម្បេត’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៩៨-៥៩៩) វុត្តា លោកាទិអត្ថា ចក្ខាទីសុ បញ្ចសុ យោជេតព្ពា. មនាយតនស្សាបិ លុជ្ជនតោ, មនោសម្ផស្សាទីនំ ទ្វារខេត្តភាវតោ ច ឯតេ អត្ថា សម្ភវន្តិ ឯវ. អាបាថគតានំ រូបាទីនំ បកាសនយោគ្យតាលក្ខណំ ឱភាសនំ ចក្ខាទីនំ វិសយិភាវោ, មនាយតនស្ស វិជាននំ. សង្ឃដ្ដនដ្ឋោ វិសេសតោ ចក្ខុសម្ផស្សាទីនំ បញ្ចន្នំ, ឥតរេ ឆន្នម្បិ យោជេតព្ពា. ផុសនញ្ច ផស្សស្ស សភាវោ, សង្ឃដ្ដនំ រសោ, ឥតរេ ឧបដ្ឋានាការា. អារម្មណរសានុភវនដ្ឋោ រសវសេន វុត្តោ, វេទយិតដ្ឋោ លក្ខណវសេន. សុខទុក្ខមជ្ឈត្តភាវា យថាក្កមំ តិស្សន្នំ វេទនានំ សភាវវសេន វុត្តា. អត្តា វេទយតីតិ អភិនិវេសស្ស ពលវតាយ និជ្ជីវដ្ឋោ វេទនាយ គម្ភីរោ. និជ្ជីវាយ វា វេទនាយ វេទយិតំ និជ្ជីវវេទយិតំ, និជ្ជីវវេទយិតមេវ អត្ថោ និជ្ជីវវេទយិតដ្ឋោ. សប្បីតិកតណ្ហាយ អភិនន្ទិតដ្ឋោ, ពលវតរតណ្ហាយ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបនំ អជ្ឈោសានដ្ឋោ. ឥតរោ សាធារណវសេន វេទិតព្ពោ. អាទានគ្គហណាភិនិវេសដ្ឋា ចតុន្នម្បិ ឧបាទានានំ សមានា, បរាមាសដ្ឋោ វុត្តោ ទិដ្ឋុបាទានាទីនមេវ, តថា ទុរតិក្កមដ្ឋោ. ‘‘ទិដ្ឋិកន្តារោ’’តិ (ធ. ស. ៣៩២) ហិ វចនតោ ទិដ្ឋីនំ ទុរតិក្កមតា, ទឡ្ហគ្គហណត្តា វា ចតុន្នម្បិ ទុរតិក្កមដ្ឋោ យោជេតព្ពោ. ទុរតិក្កមតាយបិ ហិ តណ្ហាយ សមុទ្ទដ្ឋោ វុត្តោ. យោនិគតិឋិតិនិវាសេសុខិបនន្តិ សមាសេ ភុម្មវចនស្ស អលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ តេន អាយូហនាភិសង្ខរណបទានំ សមាសោ ហោតិ. ជរាមរណង្គំ មរណប្បធានន្តិ មរណដ្ឋា ឯវ ខយាទយោ គម្ភីរាតិ ទស្សិតា. នវនវានញ្ហិ ខយេន ខណ្ឌិច្ចាទិបរិបក្កប្បវត្តិ ជរាតិ, ខយដ្ឋោ វា ជរាយ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. នវភាវាបគមោ ហិ ខយោតិ វត្តុំ យុត្តោតិ. វិបរិណាមដ្ឋោ ទ្វិន្នម្បិ. សន្តតិវសេន វា ជរាយ ខយវយភាវោ, សម្មុតិខណិកវសេន មរណស្ស ភេទវិបរិណាមតា យោជេតព្ពា.

៦៦០. អត្ថនយាតិ អត្ថានំ នយា, អវិជ្ជាទិអត្ថេហិ ឯកត្តាទី សកេន ភាវេន នយន្តិ គមេន្តីតិ ឯកត្តាទយោ, តេសំ នយាតិ វុត្តា. នីយន្តីតិ ហិ នយាតិ. អត្ថា ឯវ វា ឯកត្តាទិភាវេន នីយមានា ញាយមានា អត្ថនយាតិ វុត្តា. នីយន្តិ ឯតេហីតិ វា នយា, ឯកត្តាទីហិ ច អត្ថា ‘‘ឯក’’ន្តិអាទិនា នីយន្តិ, តស្មា ឯកត្តាទយោ អត្ថានំ នយាតិ អត្ថនយា.

អង្កុរាទិភាវេនាតិ អង្កុរបត្តនាឡខន្ធសាខាបល្លវបលាសាទិភាវេន បវត្តមានេ អវយវេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា សន្តានានុបច្ឆេទេន ពីជំ រុក្ខភាវំ បត្តំ រុក្ខភាវេន បវត្តំ តញ្ច ឯកត្តេន វុច្ចតីតិ សន្តានានុបច្ឆេទោ យថា ឯកត្តំ, ឯវំ ឥធាបិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិហេតុហេតុសមុប្បន្នានំ សន្តានានុបច្ឆេទោ ឯកសន្តតិបតិតតា ឯកត្តនយោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ហេតុផលសម្ពន្ធេនា’’តិ ឯតេន សន្តានានុបច្ឆេទំ វិភាវេតិ. សតិបិ ហិ ហេតុផលានំ បរមត្ថតោ ភេទេ ហេតុភាវេន, ផលភាវេន ច តេសំ សម្ពន្ធភាវោយេវេត្ថ សន្តានានុបច្ឆេទោ, យតោ យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ និព្ពត្តំ, តត្ថេវ ផលុប្បត្តីតិ កតស្ស វិនាសោ, អកតស្ស អព្ភាគមោ ច នត្ថីតិ. ឯកត្តគ្គហណតោតិ ហេតុផលានំ ភេទំ អនុបធារេត្វា ហេតុំ, ផលញ្ច អភិន្នំ កត្វា ឧភិន្នំ ឯកភាវស្ស អភេទស្ស គហណេន. ‘‘តទេវ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតី’’តិអាទិនា សស្សតទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ.

លក្ខណវវត្ថានន្តិ សភាវវវត្ថានំ ហេតុនោ, ផលស្ស ច ភិន្នសភាវតាវពោធោ. ភិន្នសន្តានស្សេវាតិ សម្ពន្ធរហិតស្ស នានត្តស្ស គហណតោ អញ្ញោ មតោ, អញ្ញោ ជាតោ, តស្មា ‘‘សត្តន្តរោ ឧច្ឆិន្នោ, សត្តន្តរោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហន្តោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ.

អម្ហេហិ ឧប្បាទេតព្ពន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ព្យាបារាភាវោ អនភិសន្ធិតាយ អព្យាវដតា. សម្មា បស្សន្តោតិ ‘‘និរីហា និជ្ជីវា ធម្មមត្តា’’តិ បស្សន្តោ. សភាវោ ឯវ និយមោ សភាវនិយមោ ‘‘សសម្ភារគ្គិនោ ឧទ្ធមុខតា, សសម្ភារវាយុនោ តិរិយគមន’’ន្តិ ឯវមាទិ វិយ. តេន សិទ្ធោ យថាសកំ បច្ចយុប្បន្នស្ស ហេតុភាវោ. ‘‘កស្សចិ កត្តុនោ អភាវា ន កាចិ កិរិយា ផលបពន្ធិនី’’តិ អកិរិយទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតិ.

‘‘ខីរតោ ទធិ, ន ឧទកតោ, តិលតោ តេលំ, ន វាលិកតោ’’តិ សព្ពតោ សព្ពសម្ភវាភាវទស្សនេន អហេតុកទិដ្ឋិំ ហេតុអនុរូបមេវ ផលំ បស្សន្តោ អកិរិយទិដ្ឋិំ បជហតិ. យតោ កុតោចីតិ យទិ អញ្ញស្មា អញ្ញស្ស ឧប្បត្តិ សិយា, វាលិកតោ តេលស្ស, ឧច្ឆុតោ ខីរស្ស កស្មា ឧប្បត្តិ ន សិយា, តស្មា ន កោចិ កស្សចិ ហេតុ អត្ថីតិ អហេតុកទិដ្ឋិំ, អវិជ្ជមានេបិ ហេតុម្ហិ និយតតាយ តិលគាវីសុក្កសោណិតាទីហិ តេលខីរសរីរាទីនិ បវត្តន្តីតិ និយតិវាទញ្ច ឧបាទិយតីតិ វិញ្ញាតព្ពំ យថារហំ.

៦៦១. កស្មា? យស្មា ឥទញ្ហិ ភវចក្កំ អបទាលេត្វា សំសារភយមតីតោ ន កោចិ សុបិនន្តរេបិ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. អគាធំ អប្បតិដ្ឋំ ទុរតិយានំ ទុរតិក្កមំ. អសនិវិចក្កមិវាតិ អសនិមណ្ឌលមិវ. តញ្ហិ និម្មថនមេវ, នានិម្មថនំ បវត្តតិ, ឯវំ ភវចក្កម្បិ ឯកន្តទុក្ខុប្បាទនតោវ ‘‘និច្ចនិម្មថន’’ន្តិ វុត្តំ.

ញាណាសិនា អបទាលេត្វា សំសារភយមតីតោ នត្ថីតិ ឯតស្ស សាធកសុត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិមាហ. តន្តូនំ អាកុលកំ តន្តាកុលកំ, តន្តាកុលកមិវ ជាតា តន្តាកុលកជាតា, កិលេសកម្មវិបាកេហិ អតិវិយ ជដិតាតិ អត្ថោ. កុលិយា សកុណិយា នីឌំ កុលិកំ, តំ វិយ ជាតា កុលិកុណ្ឌិកជាតា. មុញ្ចា វិយ, បព្ពជា វិយ ច ភូតា ជាតា មុញ្ជបព្ពជភូតា. តទុភយំ កិរ តិណំ អាកុលំ ជដិតំ ហុត្វា វឌ្ឍតិ. វឌ្ឍិយា អភាវតោ អបាយំ, ទុក្ខគតិភាវតោ ទុគ្គតិំ, សុខសមុស្សយតោ វិនិបតិតត្តា វិនិបាតញ្ច, ចតុព្ពិធំ អបាយំ ‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៩; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អាបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤, ៥៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៦៧, ៩៩; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៧; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៦; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២.៥៨) វុត្តំ សំសារញ្ច នាតិវត្តតិ. សំសារោ ឯវ វា សព្ពោ ឥធ វឌ្ឍិអបគមាទិអត្ថេហិ អបាយាទិនាមកោ វុត្តោ កេវលំ ទុក្ខក្ខន្ធភាវតោ.

បញ្ញាភូមិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សត្តរសមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.