ភវបច្ចយាជាតិអាទិបទវិត្ថារកថាវណ្ណនា
៦៥១. ជាតីតិអាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១; មហាវ. ១; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) សព្ពំ សង្គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘ជាតិអាទីន’’ន្តិអាទិ. ឧបបត្តិភវុប្បត្តិយេវ ជាតីតិ អាហ ‘‘ន ឧបបត្តិភវោ’’តិ. ជាយមានស្ស បន ជាតិ ជាតីតិ ឧបបត្តិភវោបិ អសតិ អភាវា ជាតិយា បច្ចយោតិ សក្កា វត្តុំ. ជាយមានរូបបទដ្ឋានតាបិ ហិ រូបជាតិយា វុត្តា ‘‘ឧបចិតរូបបទដ្ឋានោ ឧបចយោ, អនុប្បពន្ធរូបបទដ្ឋានា សន្តតី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៤១).
ជាតានំ ខន្ធានំ ឧញ្ញាតតា, អភិមតតា ច ហីនបណីតតា. អនិដ្ឋញ្ហិ ហីនំ, ឥដ្ឋំ បណីតំ. អាទិ-សទ្ទេន សុវណ្ណទុព្ពណ្ណហីនុត្តមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. យមកានម្បិ សតន្តិ យមកភាវេន និព្ពត្តានម្បិ សមានានំ. សោ ច សត្តានំ វិសេសោ. ភិន្នសន្តានិកស្ស វិសេសការណស្ស សព្ពេន សព្ពំ អភាវតោ ‘‘អជ្ឈត្តសន្តានេ’’តិ វុត្តំ. អញ្ញស្ស ការណស្ស អភាវតោតិ អត្តសន្តានគតតោ អញ្ញស្ស វិសេសការណស្ស អនុបលព្ភមានត្តា, សតិ ច តស្មិំ សព្ពទា សព្ពេសំ អភាវតោតិ បសង្គស្ស ទុន្និវារណតោ ការណេ អវិសិដ្ឋេ ផលវិសេសស្ស អយុជ្ជមានកត្តា. តេនាហ ‘‘កម្មភវហេតុកោវា’’តិ.
តេន តេនាតិ ញាតិព្យសនាទិនា ជរាមរណតោ អញ្ញេន ទុក្ខធម្មេន. ជរាមរណនិមិត្តញ្ហិ ឧប្បន្នា សោកាទយោ ជរាមរណាភិសម្ពន្ធា, តទញ្ញេ អនភិសម្ពន្ធា. ឧបនិស្សយកោដិយាតិ ឧបនិស្សយំសេន, ឧបនិស្សយលេសេនាតិ អត្ថោ. យោ ហិ បដ្ឋានេ អនាគតោ សតិ ភាវា, អសតិ ច អភាវា សុត្តន្តបរិយាយេន ឧបនិស្សយោ, សោ ‘‘ឧបនិស្សយកោដី’’តិ វុច្ចតិ. បច្ចយមហាបទេសោ កិរេសោ, យទិទំ ឧបនិស្សយោតិ.