ឧបាទានបច្ចយាភវបទវិត្ថារកថាវណ្ណនា
៦៤៦. អត្ថតោតិ វចនត្ថតោ. ធម្មតោតិ សភាវធម្មតោ. សាត្ថតោតិ សាត្ថកតោ, បុព្ពេ វុត្តស្សបិ បុន វចនស្ស សប្បយោជនតោ. ភេទសង្គហាតិ ភេទតោ សង្គហតោ, វិភាគតោ ចេវ វិភត្តស្ស សង្ខិបនតោ ចាតិ អត្ថោ. យំ យស្ស បច្ចយោតិ យំ យំ ឧបាទានំ យស្ស យស្ស ភវស្ស បច្ចយោ ហោតិ, តតោ ចាតិ អត្ថោ.
ភវតីតិ ភវោតិ ផលវោហារេន កម្មភវោ វុត្តោ. ឧបបត្តិភវនិព្ពចនមេវ ហិ ទ្វយស្សបិ សាធារណំ កត្វា វុត្តំ, ភវតិ ឯតស្មា ឧបបត្តិភវោតិ វា. ទុតិយោ បន កម្មភវោ សត្តស្ស បុនព្ភវភាវេន សវិសេសំ ភវតីតិ ភវោ. តតោ ឯវ ន សព្ពស្ស ភវន្តរស្ស, តំហេតុនោ វា ភវភាវប្បសង្គោ. ទុវិធេនាតិ ទ្វីហិ អាការេហិ បវត្តិតោតិ អត្ថោ. ទុវិធេនាតិ វា បច្ចត្តត្ថេ ករណវចនំ, ទុវិធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្ថីតិ សំវិជ្ជតិ.
៦៤៧. អត្តនោ បច្ចយេហិ ករីយតីតិ កម្មំ, អត្តនោ ផលំ ករោតីតិ កម្មន្តិ កេចិ, ‘‘កម្ម’’ន្តិ ឯវំ វត្តព្ពា កម្មសង្ខាតា. បរិត្តភូមកោតិ កាមភូមកោ. មហាភូមកោតិ មហគ្គតភូមកោ. សព្ពន្តិ អនវសេសំ. ភវំ គច្ឆតិ, គមេតិ ចាតិ ភវគាមិ. គច្ឆតីតិ ច និប្ផាទនសមត្ថតាវសេន, អត្តនោ បវត្តិកាលេ ភវាភិមុខំ ហុត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ, និព្ពត្តនមេវ វា គមនំ អធិប្បេតំ. ‘‘ភវគាមី’’តិ ច ឯតេន កម្មក្ខយករំ កម្មំ និវត្តេតិ. អយញ្ហិ វដ្ដកថា, តញ្ច វិវដ្ដនិស្សិតន្តិ. អបុញ្ញាភិសង្ខារោតិ ទ្វាទស ចេតនាតិ ឧទ្ធច្ចសហគតចេតនាយបិ គហណំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ ឯត្ថ វិយ វេទិតព្ពំ. ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឯត្ថ បន ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; មហាវ. ១; សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) ឯត្ថ វិយ សាបិ អបនេតព្ពា. មន្ទពហុវិបាកតាតិ អប្បមហាវិបាកតា.
‘‘សព្ពម្បិ ភវគាមិកម្មន្តិ ឥមិនា ចេតនាសម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ វុត្តា’’តិ ឯតេន អាចយគាមិតាយ តេសំ កម្មសង្ខាតតា វុត្តាតិ កម្មភវបរិយាបន្នតំ បរិយាយេន វទតិ, និប្បរិយាយេន បន ចេតនាវ កម្មភវោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘កម្មភវោ តីហិ ខន្ធេហិ ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា សម្បយុត្តោ, ឯកេន ខន្ធេន ឯកេនាយតនេន ឯកាយ ធាតុយា កេហិចិ សម្បយុត្តោ’’តិ (ធាតុ. ២៤៤). ឧបបត្តិភវោ តីហិបិ តិកេហិ វុត្តោ ឧបាទិន្នក្ខន្ធោវ. យថាហ ‘‘ឧបបត្តិភវោ… កាមភវោ… សញ្ញាភវោ… បញ្ចវោការភវោ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឯកាទសហាយតនេហិ សត្តរសហិ ធាតូហិ សង្គហិតោ’’តិអាទិ (ធាតុ. ៦៧). យទិ ហិ អនុបាទិន្នកានម្បិ គហណំ សិយា, ‘‘ទ្វាទសហិ អាយតនេហិ អដ្ឋារសហិ ធាតូហី’’តិ វត្តព្ពំ សិយាតិ. កាមតណ្ហាយ កាមេតព្ពតោ កាមនិស្សយតាយ ភោគា វិយ, កាមសហចរិតតាយ ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ វិយ, កាមារម្មណតាយ ‘‘សុខំ រូប’’ន្តិ វិយ, កាមបច្ចយដ្ឋានតាយ ‘‘សុខោ សគ្គោ’’តិ វិយ កាមាតិ អវីចិបរនិម្មិតវសវត្តិបរិច្ឆិន្នា ឧបាទិន្នក្ខន្ធា វុច្ចន្តិ. រូបាវិរាគតោ យំ និស្សិតា, តទុបចារេន ‘‘មញ្ចា ឃោសន្តី’’តិ វិយ, ‘‘ផន្ទនទេវតា’’តិ វិយ ច ‘‘រូប’’ន្តិ វុច្ចន្តិ ព្រហ្មកាយិកាកនិដ្ឋបរិច្ឆិន្នា ឧបាទិន្នក្ខន្ធា.
រូបមេវ ភវោ រូបភវោ, តថា អរូបន្តិ អាកាសានញ្ចាយតនភវគ្គបរិច្ឆិន្នា ចត្តារោ ឧបាទិន្នក្ខន្ធា វុច្ចន្តិ. អរូបមេវ ភវោ អរូបភវោ. កាមោ ឯវ ភវោតិ កាមភវោ, សោ បន យស្មា យថាវុត្តេនត្ថេន ‘‘កាមោ’’តិ វត្តព្ពោ ហោតិ, តស្មា ‘‘កាមសង្ខាតោ ភវោ’’តិ វុត្តំ. កាមាវចរសញ្ញិតោ វា ភវោ ‘‘កាមសង្ខាតោ ភវោ’’តិ វុត្តោ. តថា រូបារូបភវោតិ អាហ ‘‘ឯស នយោ រូបារូបភវេសូ’’តិ. សញ្ញាវតំ ភវោតិ ឯត្ថ វន្តុ-សទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្ស វា អត្ថេ អការំ កត្វា ‘‘សញ្ញភវោ’’តិបិ បាឋោ. តេនាហ ‘‘សញ្ញាវា’’តិអាទិ. វោកិណ្ណោតិ ឯតេន វោការសទ្ទស្ស កម្មសាធនតមាហ. វោកិរីយតិ បសារីយតិ វិត្ថារីយតីតិ វោការោ, វោកិរណំ វា វោការោ, សោ ឯកស្សេវ ខន្ធស្ស វសេន បវត្តត្តា ‘‘ឯកោ វោការោ’’តិ វុត្តោ, បសដុប្បត្តីតិ អត្ថោ.
៦៤៨. កិញ្ចាបិ ភវនិទ្ទេសេ ‘‘សព្ពម្បិ ភវគាមិកម្មំ កម្មភវោ’’តិ (វិភ. ២៣៤) ឥមិនា ចេតនាសម្បយុត្តធម្មាបិ វុត្តា. បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោវាតិ បន អវធារណំ បច្ចយធម្មវិសេសេបិ អត្ថប្បភេទេន សង្ខារភវគ្គហណេសុ អត្ថេវ វិសេសោតិ ទស្សនត្ថំ កតំ. តេនាហ ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិ. សង្ខារភវានំ ធម្មភេទតោ ន សង្ខារា ឯវ បុន វុត្តាតិ ‘‘សាត្ថកមេវិទំ បុនវចន’’ន្តិ ឯតំ អយុត្តន្តិ ចេ? ន, ភវេកទេសភាវេន សង្ខារានំ ភវោតិ បុន វុត្តត្តា. បរេន វា ធម្មវិសេសំ អគ្គហេត្វា បុនវចនំ ចោទិតន្តិ ចោទកាភិលាសវសេន ‘‘សាត្ថកមេវិទំ បុនវចន’’ន្តិ វុត្តំ.
៦៤៩. កាមភវាទិនិព្ពត្តកស្ស កម្មស្ស កាមភវាទិភាវោ ផលវោហារេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. សហជាតវិញ្ញាណស្សបិ បច្ចយភូតំ អវិជ្ជាហេតុកំ សង្ខារគ្គហណេន យំ កិញ្ចិ កម្មំ បុព្ពេ វុត្តំ, ឥធ បន ‘‘សព្ពម្បិ ភវគាមិកម្ម’’ន្តិ (វិភ. ២៣៤) វចនតោ ភវស្ស និព្ពត្តកំ ឧបាទានហេតុកំ វិបច្ចនាយ កតោកាសមេវ ភវោតិ អធិប្បេតោ. យំ កាមុបាទានបច្ចយា រូបភវនិព្ពត្តកំ, អរូបភវនិព្ពត្តកញ្ច កម្មំ ករីយតិ, សោ កម្មភវោ, តទភិនិព្ពត្តា ខន្ធា ឧបបត្តិភវោតិ ឥមមត្ថំ ‘‘ឯស នយោ រូបារូបភវេសូ’’តិ អតិទិសតិ. ទ្វេ កាមភវាតិ កាមកម្មភវោ, កាមូបបត្តិភវោតិ ទ្វេ កាមភវា. ឯវំ ‘‘ទ្វេ រូបភវា, ទ្វេ អរូបភវា’’តិ ឯត្ថាបិ. អន្តោគធេ ហិ វិសុំ អគ្គហេត្វា អព្ភន្តរគតេ ឯវ កត្វា កាមភវាទិកេ កម្មូបបត្តិភវវសេន ទុគុណេ កត្វា អាហ ‘‘ឆ ភវា’’តិ.
អវិសេសេនាតិ ឧបាទានវសេន ភេទំ អកត្វា. ឧបាទានភេទាករណេនេវ ច ទ្វាទសប្បភេទស្ស សង្គហវសេន សង្គហតោ ‘‘ឆ ភវា’’តិ វុត្តំ. អនុបគម្មាតិ អនិស្សាយ, អនាមសិត្វាតិ អត្ថោ.
៦៥០. គោសីលេន, កុក្កុរសីលេន ច សមត្តេន សមាទិន្នេន គុន្នំ, កុក្កុរានញ្ច សហព្យតា វុត្តាតិ ‘‘សីលព្ពតុបាទានវតោ ឈានភាវនា ន ឥជ្ឈតី’’តិ មញ្ញមានា តេន រូបារូបភវា ន ហោន្តីតិ កេចិ វទន្តិ. វក្ខមានេន បន បការេន បច្ចយភាវតោ ‘‘តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ អាហ. អសុទ្ធិមគ្គេ ច សុទ្ធិមគ្គបរាមសនំ សីលព្ពតុបាទានន្តិ សុទ្ធិមគ្គបរាមសនេន រូបារូបាវចរជ្ឈានានំ និព្ពត្តនំ ន ន យុជ្ជតីតិ.
អនុស្សវវសេនាតិ ‘‘សេតវធយជ្ជំ អាលភតេ ភូតិកាមោ’’តិ អាទិន្នអនុស្សវវសេន, យថា ឥមេ មនុស្សលោកេ កាមា សមិទ្ធា, ឯវំ ទេវលោកេ ឥតោ សមិទ្ធតរាតិ ទិដ្ឋានុសារេន វា. បុរាណភារតសីតាហរណបសុពន្ធវិធិអាទិសវនំ អស្សទ្ធម្មស្សវនំ. អាទិ-សទ្ទេន អសប្បុរិសូបនិស្សយំ បុព្ពេ ច អកតបុញ្ញតំ, អត្តមិច្ឆាបណិធិញ្ច សង្គណ្ហាតិ. កាយទុច្ចរិតាទីនិបីតិ អត្តនោ អធិប្បេតានំ កាមានំ អនុបាយភូតានិបិ កាយទុច្ចរិតាទីនិ ករោតិ, ចិរសគ្គាទិអត្ថំ យុទ្ធាទិវសេនាតិ អធិប្បាយោ. សន្ទិដ្ឋិកេ វា បន រជ្ជសេនាបតិដ្ឋានាទិសង្គហេ កាមេ. តទន្តោគធា ឯវាតិ តស្មិំ ទុច្ចរិតនិព្ពត្តេ, សុចរិតនិព្ពត្តេ ច កាមភវេ អន្តោគធា ឯវាតិ អត្ថោ. អន្តោគធាតិ ច សញ្ញាភវបញ្ចវោការភវានំ ឯកទេសេន អន្តោគធត្តា វុត្តំ. ន ហិ តេ និរវសេសា កាមភវេ អន្តោគធាតិ.
សប្បភេទស្សាតិ សុគតិទុគ្គតិមនុស្សាទិប្បភេទវតោ.
កាមាវចរសម្បត្តិភវេ បឋមទុតិយឧច្ឆេទវាទវសេន, រូបភវេ តតិយឧច្ឆេទវាទវសេន, អរូបភវេ សេសឧច្ឆេទវាទវសេន អយមត្តា សុឧច្ឆិន្នោ ហោតីតិ តទុបគំ កម្មំ ករោតីតិ អាហ ‘‘អយំ អត្តា នាមា’’តិអាទិ. តត្ថ សុឧច្ឆិន្នោតិ សកលវដ្ដទុក្ខសមុច្ឆេទេន សុដ្ឋុ ឧច្ឆិន្នោ, អបុនព្ភវុប្បត្តិកោ ហោតីតិ អត្ថោ.
‘‘កាមាវចរសម្បត្តិភវេ’’តិ ឥទំ បឋមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទវសេន វុត្តំ, សេសំ ឥតរទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទវសេន. តត្ថ កិញ្ចាបិ បាឡិយំ (ទី. និ. ១.៩៣ អាទយោ) រូបាវចរជ្ឈានវសេនេវ ឧបរិ ចត្តារោ ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា អាគតា, ទិដ្ឋិគតិកោ បន យំ កិញ្ចិ គហេត្វា យថា តថា អភិនិវិសតីតិ អរូបភវគ្គហណំ, អរូបជ្ឈានានម្បិ វា ចតុត្ថឈានសង្គហតោ អរូបភវគ្គហណំ, សន្តសុខតាយ វា តំសមង្គិនោ សុខិតភាវសាមញ្ញតោ. វិគតបរិឡាហោតិ យថាភិលាសិតវិសយូបហារេន, បហានេន ច វូបសន្តកាមរាគបរិឡាហោ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពានប្បត្តោតិ អត្ថោ.
សុទ្ធិមគ្គបរាមសនវសេន បវត្តិតំ យំ កិញ្ចិ លោកិយំ សីលំ, ឈានញ្ច សីលព្ពតមិច្ចេវ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ឥទំ សីលព្ពតំ នាមា’’តិអាទិ. កមេន អវត្វា សីលព្ពតុបាទានស្ស អន្តេ ភវបច្ចយតាវចនំ អត្តវាទុបាទានំ វិយ អភិណ្ហំ អសមុទាចារតោ, អត្តវាទុបាទាននិមិត្តត្តា ច.
កម្មភវេតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. ហេតុបច្ចយប្បភេទេហីតិ ឯត្ថ មគ្គបច្ចយោ ច វត្តព្ពោ. ទិដ្ឋុបាទានាទីនិ ហិ សហជាតកម្មភវស្ស មគ្គបច្ចយា ហោន្តីតិ, តស្មា តានិ សហជាតាទីសុ ហេតុបច្ចយំ អបនីយ មគ្គបច្ចយំ បក្ខិបិត្វា សត្តធា បច្ចយា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. សព្ពានិ បន អនន្តរសមនន្តរអនន្តរូបនិស្សយនត្ថិវិគតាសេវនបច្ចយេហិ បច្ចយា ហោន្តិ. នានន្តរស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តិ. កទាចិ អារម្មណបច្ចយាទិនាបិ, តំ បន ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវ សង្គហេត្វា វុត្តំ ‘‘វិប្បយុត្តស្ស បន ឧបនិស្សយបច្ចយេនេវា’’តិ.