តណ្ហាបច្ចយាឧបាទានបទវិត្ថារកថាវណ្ណនា
៦៤៥. អត្ថវិភាគោ អត្ថស្ស វិភជនា. វត្ថុសង្ខាតំ កាមន្តិ កាមគុណសញ្ញិតំ រូបាទិអារម្មណមាហ. ឧបាទិយតីតិ កាមវសេន គណ្ហាតិ, ទឡ្ហំ អស្សាទេតីតិ អត្ថោ. កាមំ ឧបាទិយតីតិ ឯត្ថ កម្មសាធនោ កាមសទ្ទោ, កាមោ ច សោតិ ឯត្ថ កត្តុសាធនោ កិលេសកាមស្ស អធិប្បេតត្តា. ឧបាទានសទ្ទោ បន ឧភយត្ថាបិ កត្តុសាធនោវ. ទឡ្ហត្ថោ ភុសត្ថោ. យថា ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ, ភុសំ កុដ្ឋំ ឧបកុដ្ឋំ, ឯវំ ឥធាបីតិ អាហ ‘‘ឧបាយាសឧបកុដ្ឋាទីសុ វិយា’’តិ. បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ ឧបាទិយតីតិ បុរិមទិដ្ឋិំ សស្សតភាវេន គណ្ហន្តី ឧបាទិយតិ, បុរិមទិដ្ឋិអាការេន វា ឧត្តរទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជមានា តេនេវ បុរិមទិដ្ឋិំ ទឡ្ហំ ករោន្តី តំ ឧបាទិយតីតិ វុត្តា. អថ វា បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ ឧបាទិយតីតិ ‘‘សស្សតោ អត្តា’’តិ (ទី. និ. ១.៣១) ឥទំ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧបាទិយមានំ ឧត្តរទិដ្ឋិំ និទស្សេតុំ វុត្តំ. យថា ហិ ឯសា ទឡ្ហីករណវសេន បុរិមំ ឧត្តរា ឧបាទិយតិ, ឯវំ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិកាបីតិ (ម. និ. ១.៤៤៥; ២.៩៤; ៣.៩១, ១១៦, ១៣៦; ធ. ស. ១២២១; វិភ. ៩៣៨). អត្តគ្គហណំ បន អត្តវាទុបាទានន្តិ ន ឥទំ ទិដ្ឋុបាទានទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. លោកោ ចាតិ វា អត្តគ្គហណវិនិមុត្តំ គហណំ ទិដ្ឋុបាទានភូតំ ឥធ បុរិមទិដ្ឋិឧត្តរទិដ្ឋិវចនេហិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.
សីលព្ពតំ ឧបាទិយតីតិ ឯត្ថ អសុទ្ធិមគ្គគោសីលាទិសមាទានវសេន សីលំ, អវីតិក្កមនវសេន វតំ. ឧភយថាបិ វា សីលំ, តបោកម្មភាវេន គហិតតាយ វតំ, គវាទិបកតិភាវនា. អត្តនោ វា គវាទិភាវាធិដ្ឋានំ សីលំ, ‘‘គច្ឆន្តោ ភក្ខេតិ, តិដ្ឋន្តោ មុត្តេតី’’តិអាទិនា គវាទិកិរិយាករណំ វតំ. តំតំអកិច្ចសម្មតតោ វា និវត្តិ សីលំ, តំសមាទានវតោវេស ភោជនកិច្ចករណាទិវិសេសបដិបត្តិ វតំ, តំ សីលព្ពតំ អសុទ្ធិមគ្គំ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ បរាមសន្តោ តថា អភិនិវិសន្តោ ឧបាទិយតិ, តំ គាហំ ទឡ្ហំ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. សីលព្ពតសហចរិតំ បរាមាសំ សីលព្ពតន្តិ គហេត្វា អាហ ‘‘សីលព្ពតញ្ច តំ ឧបាទានញ្ចា’’តិ. គោសីលគោវតាទីនីតិ ច តថាភូតំ ទិដ្ឋិំ វទតិ. តេនេវាហ ‘‘សយមេវ ឧបាទានានី’’តិ. អភិនិវេសតោតិ អភិនិវេសភាវតោ, អភិនិវិសនតោ វា. អត្តវាទុបាទានន្តិ ‘‘អត្តា’’តិ វាទស្ស បញ្ញាបនស្ស, គហណស្ស ច ការណភូតា ទិដ្ឋីតិ អត្ថោ. អត្តវាទមត្តមេវាតិ អត្តស្ស អភាវា ‘‘អត្តា’’តិ ឥទំ វចនមត្តមេវ. ឧបាទិយន្តីតិ ទឡ្ហំ គណ្ហន្តិ. កថំ? ‘‘អត្តា’’តិ. ‘‘អត្តា’’តិ ហិ អភិនិវិសន្តា វចនមត្តមេវ ទឡ្ហំ កត្វា គណ្ហន្តីតិ អត្ថោតិ. ឯវំ ‘‘អត្តវាទមត្តមេវ ឧបាទិយន្តី’’តិ វុត្តំ. អត្តវាទមត្តន្តិ វា វាចាវត្ថុមត្តមេវាហ. វាចាវត្ថុមត្តមេវ ហិ ‘‘អត្តា’’តិ ឧបាទិយន្តិ អត្តស្ស អភាវាតិ.
‘‘ធម្មសង្ខេបវិត្ថារេ បន កាមុបាទានំ សង្ខេបតោ តណ្ហាទឡ្ហត្តំ, សេសុបាទានត្តយំ ទិដ្ឋិមត្តមេវ, វិត្ថារតោ បនា’’តិ ឯវំ ធម្មសង្ខេបវិត្ថារសមុទាយតោ តទវយវភូតំ សង្ខេបំ, វិត្ថារញ្ច និទ្ធារេតីតិ. ធម្មសង្ខេបវិត្ថារេតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ ទដ្ឋព្ពំ. កាមេសូតិ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ. កាមច្ឆន្ទោតិ កាមសង្ខាតោ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ, ន ច ធម្មច្ឆន្ទោ. កាមនវសេន, រញ្ជនវសេន ច កាមោយេវ រាគោ កាមរាគោ, ឯវំ សព្ពត្ថ កាមត្ថំ វិទិត្វា កាមោ ឯវ នន្ទនដ្ឋេន កាមនន្ទី, តណ្ហាយនដ្ឋេន កាមោយេវ កាមតណ្ហា, សិនេហនដ្ឋេន កាមោ ឯវ កាមស្នេហោ, បរិទយ្ហនដ្ឋេន កាមបរិឡាហោ, មុច្ឆនដ្ឋេន កាមមុច្ឆា, គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបនដ្ឋេន កាមជ្ឈោសានំ វេទិតព្ពំ. អប្បត្តវិសយបត្ថនា តណ្ហា អារម្មណេ បរិតស្សនភាវតោ, សម្បត្តវិសយគ្គហណំ ឧបាទានំ អារម្មណេ ទឡ្ហគ្គាហភាវតោ. អប្បិច្ឆតាបដិបក្ខា តណ្ហា វិសយាភិមុខភាវតោ, សន្តុដ្ឋិបដិបក្ខា ឧបាទានំ តណ្ហាទឡ្ហត្តំ ហុត្វា អត្រិច្ឆតាភាវតោ. បរិយេសនទុក្ខមូលា តណ្ហា អប្បត្តវិសយបត្ថនាភាវតោ, អារក្ខទុក្ខមូលំ ឧបាទានំ សម្បត្តវិសយគ្គហណភាវតោ.
នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទីសុ ទិន្នន្តិ ទានមាហ, តំ អផលត្តា រូបំ វិយ ទានំ នាម ន ហោតីតិ បដិក្ខិបតិ. យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាវិជិតយញ្ញសទិសោ មហាយាគោ. ហុតន្តិ អាហុនបាហុនមង្គលកិរិយា. តត្ថ អាមន្តេត្វា ហវនំ ទានំ អាហុនំ, បាហុនានំ អតិថីនំ អតិថិកិរិយា បាហុនំ, អាវាហាទីសុ មង្គលត្ថំ ទានំ មង្គលកិរិយា, ទស កុសលកម្មបថា សុកតកម្មានិ នាម, ទស អកុសលកម្មបថា ទុក្កដកម្មានិ នាម, ផលំ វិបាកោតិ និស្សន្ទាទិផលញ្ចេវ និប្បរិយាយវិបាកោ ច នត្ថីតិ យោជនា. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទីសុបិ ផលវិបាកបដិក្ខេបោវ ទដ្ឋព្ពោ. នត្ថិ អយំ លោកោតិ បរលោកេ ឋិតោ ឥមំ លោកំ ‘‘នត្ថី’’តិ គណ្ហាតិ. ឥមំ ហិ លោកំ អវេក្ខិត្វា បរលោកោ, បរញ្ច លោកំ អវេក្ខិត្វា អយំ លោកោ ហោតិ គន្តព្ពតោ, អាគន្តព្ពតោ ចាតិ បរលោកតោ ឥធាគមនស្ស អភាវា តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោ ចិត្តេន បរលោកេ ឋិតោ ឥមំ លោកំ ‘‘នត្ថី’’តិ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. ន ហិ អយំ ទិដ្ឋិ បរលោកេ ឋិតស្សេវ ហោតីតិ. នត្ថិ បរលោកោតិ ឥធលោកេ ឋិតោ បរលោកំ ‘‘នត្ថី’’តិ គណ្ហាតិ. ឥធាបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ វា ឯត្ថ អត្ថោ – សំសរណប្បទេសោ ឥធលោកោ, បរលោកោ ច នាម កោចិ នត្ថិ សំសរណស្ស អភាវា តត្ថ តត្ថេវ ឧច្ឆិជ្ជនតោតិ.
បុរិមភវតោ បច្ឆិមភវេ ឧបបតនំ ឧបបាតោ, សោ យេសំ សីលំ, តេ ឱបបាតិកា. តេ បន ចវនកឧបបជ្ជនកសត្តា នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកា’’តិ. នត្ថិ លោកេ សមណ…បេ… បវេទេន្តីតិ អនុលោមបដិបទំ បដិបន្នត្តា សម្មគ្គតា សម្មាបដិបន្នា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណា លោកស្មិំ នត្ថិ, យេ ឥមញ្ច លោកំ, បរញ្ច លោកំ អត្តនា ឯវ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន បច្ចក្ខតោ ញត្វា បវេទនសមត្ថា សព្ពញ្ញុពុទ្ធា នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ. រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិអាទីសុ វត្តព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.
បកតិអណុអាទីនំ សស្សតគ្គាហបុព្ពង្គមោ, សរីរស្ស ឧច្ឆេទគ្គាហបុព្ពង្គមោ ច តេសំ គាហានំ សាមិភូតោ កោចិ សស្សតោ, ឧច្ឆិជ្ជមានោ វា អត្តា អត្ថីតិ អត្តគ្គាហោ កទាចិ ហោតីតិ ‘‘យេភុយ្យេនា’’តិ វុត្តំ. ស្វាយំ អត្តគ្គាហោ អត្ថតោ ខន្ធារម្មណោ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. យេភុយ្យេន បឋមំ អត្តវាទុបាទានន្តិអាទិនាវ សម្ពន្ធោ. យទិបិ ភវរាគជវនវីថិ បឋមំ បវត្តតិ គហិតបដិសន្ធិកស្ស ភវនិកន្តិយា បវត្តិតព្ពត្តា, សោ បន ភវរាគោ តណ្ហាទឡ្ហត្តំ ន ហោតីតិ មញ្ញមានោ ន កាមុបាទានស្ស បឋមុប្បត្តិមាហ.
តណ្ហា កាមុបាទានន្តិ បន វិភាគស្ស អករណេ សព្ពាបិ តណ្ហា កាមុបាទានំ, ករណេបិ វា កាមរាគតោ អញ្ញាបិ តណ្ហា ទឡ្ហភាវំ បត្តា កាមុបាទានន្តិ តស្ស អរហត្តមគ្គវជ្ឈតា វុត្តា.
ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតា ចិត្តុប្បាទា វិសយោ. បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អាលយោ. តត្ថ រមតីតិ អាលយរាមា, បជា. តេនេវ សា អាលយរាមតា សសន្តានេ, បរសន្តានេ ច បាកដា ហោតិ. កាមានន្តិ វត្ថុកាមានំ. ‘‘សុខទុក្ខំ កម្មុនា ហោតី’’តិ អគ្គហេត្វា កោតូហលមង្គលាទិពហុលោ ហោតិ. សា កោតូហលមង្គលាទិពហុលតា. អស្ស កាមុបាទានវតោ. តន្តិ ទិដ្ឋុបាទានំ, អនត្តនិ ធម្មមត្តេ ‘‘អត្តា’’តិ មិច្ឆាភិនិវេសស្ស សុខុមតរធម្មុបាទានតាយ សុខុមតា វុត្តា. ឧបនិស្សយវចនេន អារម្មណានន្តរបកតូបនិស្សយា វុត្តាតិ អនន្តរបច្ចយាទីនម្បិ សង្គហោ កតោ ហោតិ.