បដិច្ចសមុប្បាទកថាវណ្ណនា
៥៧០. ឥមិស្សា បញ្ញាយាតិ ឥមិស្សា យថាធិគតាយ វិបស្សនាយ. ភូមិភូតេសូតិ បវត្តិដ្ឋានភូតេសុ. កាមញ្ចាយំ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នសមញ្ញា បិតាបុត្តសមញ្ញា វិយ អបេក្ខាសិទ្ធា, ហេតុផលធម្មេសុ បន យថាក្កមំ វវត្ថិតាវាតិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ ចេវា’’តិអាទិនា វិភជ្ជ វុត្តំ. អាទិសទ្ទេនាតិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទា’’តិ ឯត្ថ វុត្តអាទិសទ្ទេន. អវសេសា ហោន្តិ, សំវណ្ណនាវសេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តេសំ វណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោ’’តិ.
អវិជ្ជាទយោ ធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទោ, ន សមុប្បត្តិមត្តំ. ស្វាយមត្ថោ ឥមិនា សុត្តបទេន វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិំ វត្វា បដិច្ចសមុប្បន្នេ បន ទស្សេតុំ ‘‘ជរាមរណាទយោ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. កស្មា បនេត្ថ អនុលោមតោ បដិច្ចសមុប្បាទធម្មា ទស្សិតា, បដិលោមតោ បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មាតិ? យតោ តេ បច្ចយតោ ឧប្បន្នា, តស្ស សមនន្តរទស្សនត្ថំ.
ន និច្ចំ ន សស្សតន្តិ អនិច្ចំ. សមេច្ច សម្ភូយ បច្ចយេហិ កតន្តិ សង្ខតំ. បដិច្ច បច្ចយារហំ បច្ចយំ និស្សាយ សហិតមេវ ឧប្បន្នន្តិ បដិច្ចសមុប្បន្នំ. ខយនសភាវំ ខយធម្មំ. វយនសភាវំ វយធម្មំ. វិរជ្ជនសភាវំ បលុជ្ជនសភាវំ វិរាគធម្មំ. និរុជ្ឈនសភាវំ និរោធធម្មំ. សេសំ យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.
៥៧១. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ យថាវុត្តេសុ សុត្តបទេសុ. សង្ខេបោតិ អត្ថសង្ខេបោ.
ជាតិបច្ចយាតិ ជាតិសង្ខាតា បច្ចយា. ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. ឋិតាវ សា ធាតូតិ យាយំ ជរាមរណស្ស ឥទប្បច្ចយតា ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ, ឯសា ធាតុ ឯស សភាវោ. សា តថាគតានំ ឧប្បាទតោ បុព្ពេ, ឧទ្ធញ្ច អវិញ្ញាយមានោ, មជ្ឈេ ច វិញ្ញាយមានោ, ន តថាគតេហិ ឧប្បាទិតោ, អថ ខោ សម្ភវន្តស្ស ជរាមរណស្ស សព្ពកាលំ ជាតិបច្ចយតោ សម្ភវោតិ ឋិតា ឯវ. កេវលំ បន សយម្ភូញាណេន អភិសម្ពុជ្ឈនតោ, ‘‘អយំ ធម្មោ តថាគតេន អធិគតោ’’តិ បវេទនតោ ច តថាគតោ ‘‘ធម្មស្សាមី’’តិ វុច្ចតិ ន អបុព្ពស្ស ឧប្បាទនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ. សា ឯវ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឯត្ថ វិបល្លាសាភាវតោ ឯវំ អវពុជ្ឈមានស្ស ឯតស្ស សភាវស្ស, ហេតុនោ វា តថេវ ភាវតោ ឋិតតាតិ ធម្មដ្ឋិតតា. ជាតិ វា ជរាមរណស្ស ឧប្បាទដ្ឋិតិ បវត្តអាយូហនសំយោគបលិពោធសមុទយហេតុបច្ចយដ្ឋិតីតិ តទុប្បាទាទិភាវេនស្សា ឋិតតា ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា’’តិ ផលំ បតិសាមត្ថិយតោ ហេតុមេវ វទតិ.
អថ វា ធារីយតិ បច្ចយេហីតិ ធម្មោ, តិដ្ឋតិ តត្ថ តទាយត្តវុត្តិតាយ ផលន្តិ ឋិតិ, ធម្មស្ស ឋិតិ ធម្មដ្ឋិតិ. ធម្មោតិ វា ការណំ, បច្ចយោតិ អត្ថោ. ធម្មស្ស ឋិតិសភាវោ, ធម្មតោ ច អញ្ញោ សភាវោ នត្ថីតិ ធម្មដ្ឋិតិ, បច្ចយោ. តេនាហ ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៥). ធម្មដ្ឋិតិ ឯវ ធម្មដ្ឋិតតា. សា ឯវ ធាតុ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឥមស្ស សភាវស្ស, ហេតុនោ វា អញ្ញថត្តាភាវតោ ‘‘ន ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ វិញ្ញាយមានស្ស តព្ភាវាភាវតោ និយាមតា វវត្ថិតភាវោតិ ធម្មនិយាមតា. ផលស្ស វា ជរាមរណស្ស ជាតិយា សតិ សម្ភវោ ធម្មេ ហេតុម្ហិ ឋិតតាតិ ធម្មដ្ឋិតតា. អសតិ អសម្ភវោ ធម្មេ និយតតាតិ ធម្មនិយាមតាតិ ឯវំ ផលេន ហេតុំ វិភាវេតិ. តំ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២០) វុត្តំ ឥទប្បច្ចយតំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ បច្ចក្ខករណេន អភិមុខំ ពុជ្ឈតិ យាថាវតោ បដិវិជ្ឈតិ. អភិសមេតីតិ តស្ស វេវចនំ. អាទិតោ កថេន្តោ អាចិក្ខតិ, ឧទ្ទិសតីតិ អត្ថោ. តមេវ ឧទ្ទេសំ បរិយោសាបេន្តោ ទេសេតិ. យថាឧទ្ទិដ្ឋមត្ថំ និទ្ទិសនវសេន បការេហិ ញាបេន្តា បញ្ញបេតិ. បការេហិយេវ បតិដ្ឋបេន្តោ បដ្ឋបេតិ. យថានិទ្ទិដ្ឋមត្ថំ បដិនិទ្ទិសនវសេន វិវរតិ វិភជតិ, វិវដញ្ហិ វិភត្តញ្ច អត្ថំ ហេតុធារណទស្សនេហិ បាកដំ ករោន្តោ ឧត្តានីករោតិ. ឧត្តានីករោន្តោ តថាបច្ចក្ខភូតំ កត្វា និគមនវសេន បស្សថាតិ ចាហ.
៥៧២. បច្ចយលក្ខណោតិ បច្ចយភាវលក្ខណោ, បច្ចយោតិ វា លក្ខិតព្ពោ. បវត្តិទុក្ខស្ស អនុពន្ធាបនកិច្ចតាយ ទុក្ខានុពន្ធនរសោ. និព្ពានគាមិមគ្គស្ស ឧប្បថភាវតោ កុម្មគ្គបច្ចុបដ្ឋានោ.
សោ បនាយំ បដិច្ចសមុប្បាទោ. យាវត្តកេហិ បច្ចយេហិ យំ ផលំ ឧប្បជ្ជនារហំ, អវិកលេហេវ តេហិ តស្ស ឧប្បត្តិ, តទញ្ញេន ច តស្ស បយោជនំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អនូនាធិកេហេវា’’តិ. យថា តំ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស, ឯតេន តំតំផលនិប្ផាទនេន តស្សា បច្ចយសាមគ្គិយា តប្បរតា តថតាតិ ទស្សេតិ. សាមគ្គិន្តិ សមោធានំ, សមវាយន្តិ អត្ថោ. អសម្ភវាភាវតោតិ អនុប្បជ្ជនស្ស អភាវតោ. បច្ចយសាមគ្គិយញ្ហិ សតិ អនុប្បជ្ជនេ តស្សា វិតថតា សិយា. អញ្ញធម្មប្បច្ចយេហីតិ អញ្ញស្ស ផលធម្មស្ស បច្ចយេហិ. អញ្ញធម្មានុប្បត្តិតោតិ តតោ អញ្ញស្ស ផលធម្មស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. ន ហិ កទាចិ ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេហិ សោតវិញ្ញាណស្ស សម្ភវោ អត្ថិ, យទិ សិយា, តស្សា សាមគ្គិយា អញ្ញថតា នាម សិយា, ន ចេតំ អត្ថីតិ ‘‘អនញ្ញថតា’’តិ វុត្តំ. បច្ចយតោតិ បច្ចយភាវតោ. បច្ចយសមូហតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.
៥៧៣. ឥទប្បច្ចយា ឯវ ឥទប្បច្ចយតាតិ តា-សទ្ទេន បទំ វឌ្ឍិតំ, ន កិញ្ចិ អត្ថន្តរំ យថា ទេវោ ឯវ ទេវតាតិ. ឥទប្បច្ចយានំ វា សមូហោ ឥទប្បច្ចយតាតិ សមូហត្ថំ តា-សទ្ទមាហ យថា ‘‘ជនានំ សមូហោ ជនតា’’តិ. ននុ ច ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ. កិំ បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩៦) ជាតិសទ្ទបច្ចយសទ្ទសមានាធិករណេន កិំ-សទ្ទេន ឥទំសទ្ទស្ស សមានាធិករណតាទស្សនតោ ឥទប្បច្ចយសទ្ទស្ស កម្មធារយសមាសោ ទិស្សតិ, ន ហេត្ថ ‘‘ឥមស្ស បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា’’តិ ជរាមរណស្ស, អញ្ញស្ស វា បច្ចយតោ ជរាមរណសម្ភវបុច្ឆា សម្ភវតិ វិទិតភាវតោ, អសម្ភវតោ ច, ជរាមរណស្ស បន បច្ចយបុច្ឆា សម្ភវតិ. បច្ចយ-សទ្ទេន ច សមានាធិករណតាយ ឥទំ-សទ្ទស្ស ឥមស្មា បច្ចយាតិ បច្ចយបុច្ឆា យុជ្ជតិ. សា ច សមានាធិករណតា ពាហិរត្ថសមាសេបិ លព្ភតិ. តតោ ច អញ្ញបទត្ថវចនិច្ឆាភាវេ កម្មធារយសមាសោ លព្ភតិ.
សាមិវចនសមាសេ បន សមានាធិករណតា នត្ថីតិ ន កថញ្ចិ កម្មធារយសមាសសម្ភវោតិ? នយិទមេវំ វចនិច្ឆន្តរភាវតោ. បដិច្ចសមុប្បាទវចនិច្ឆា ហេសា ‘‘ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឯត្ថ. ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឯត្ថ បន ជរាមរណស្ស បច្ចយមត្តបរិបុច្ឆា, តស្មា យថា ឥទំ-សទ្ទស្ស បដិច្ចសមុប្បាទវិសេសនតា, បុច្ឆិតព្ពបច្ចយវិសេសនតា ច ហោតិ, តថា សមាសវិកប្បោ ឯត្ថ, តត្ថ ច កាតព្ពោតិ ន សមាសន្តរទស្សនំ សាមិវចនសមាសពាធកំ. កស្មា បនេត្ថាបិ កម្មធារយសមាសោ ន ឥច្ឆិតោតិ? ហេតុប្បភវានំ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឥមស្សត្ថស្ស កម្មធារយសមាសេ អសម្ភវតោ, ‘‘ឥមស្ស អត្តនោ បច្ចយានុរូបស្ស អនុរូបោ បច្ចយោ ឥទប្បច្ចយោ’’តិ ឥមស្ស ច អត្ថស្ស ឥច្ឆិតត្តា. យោ បនេត្ថ ឥទំ-សទ្ទេន គហិតោ អត្ថោ, សោ ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណ’’ន្តិ ឯត្ថ ជរាមរណគ្គហណេនេវ គហិតោតិ ឥទំ-សទ្ទោ បដិច្ចសមុប្បន្នតោ អភស្សិត្វា អញ្ញាសម្ភវតោ បច្ចយេ អវតិដ្ឋតិ, តស្មា តត្ថ កម្មធារយសមាសោ. ឯត្ថ បន ឥទំ-សទ្ទស្ស តតោ បរិច្ចជនការណំ នត្ថីតិ សាមិវចនសមាសោ ឯវ. ឯវម្បិ ន ឥទប្បច្ចយោ ឯវ ឥទប្បច្ចយភាវោ ភវិតុំ យុត្តោតិ ឥទប្បច្ចយតាយ បដិច្ចសមុប្បាទតានុបបត្តីតិ? នាយំ ទោសោ អត្ថន្តរាភាវតោតិ វុត្តោវាយមត្ថោ.
អថ វា បន ហោតុ ឥទប្បច្ចយភាវោ ឥទប្បច្ចយតាតិ. ភាវោតិ ចេត្ថ អវិនាភាវិផលំ បតិ ហេតុនោ សត្វំ. តថា ហិ ឥទប្បច្ចយ-សទ្ទោ ជាតិអាទីសុ និរុឡ្ហោ. តញ្ច ឥទប្បច្ចយសត្វំ ឥទប្បច្ចយតោ អញ្ញំ នត្ថិ. យទិ អញ្ញំ សិយា, តំ អវិជ្ជមានំ សិយា. ន ហិ សតា អញ្ញំ វិជ្ជមានំ ហោតិ. អថ សត្វំ សំ នាម, យស្ស សតោ ភាវោ, តំ អសំ នាម សិយា. ន ហិ តំ សត្វំ សភាវំ សត្វតោ អញ្ញត្តា, តស្មា សតោ ភាវោ សត្វន្តិ និទ្ទេសោ ន យុជ្ជតិ. ន ច សំ-សម្ពន្ធេន អសំ សំ នាម ហោតិ, បគេវ សំ-សម្ពន្ធេន. អសតិ ច សទិតិគ្គហណំ វិបរីតគ្គាហោតិ ន គហណតោ សំសិទ្ធិ. សទិសកប្បនាយញ្ច មាណវកស្ស សីហភាវោ វិយ ន អសតោ សំ-សភាវតា. យស្មា បន ឥទប្បច្ចយភាវោ យថាវុត្តំ សត្វំ, ន អសត្វំ. នាបិ យស្ស តំ សត្វំ, តទសំ, តស្មា ឥទប្បច្ចយភាវោ ឥទប្បច្ចយសរូបំ សភាវន្តរេហិ វិនិវត្តភាវទស្សនត្ថំ ឥមស្សាយន្តិ វិសេសេត្វា ឥទប្បច្ចយតាតិ វុត្តន្តិ ន ឥទប្បច្ចយតាយ បដិច្ចសមុប្បាទភាវាសម្ភវោ.
បដិច្ច សមុប្បជ្ជតិ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ តស្សាបិ ហេតុអត្ថភាវតោ ជាតិអាទិបទានំ ឯវមេវ ហេតុភាវវាចកតាយ ហេតុបធានតា យោជេតព្ពា ហេតុប្បភវានំ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ កត្វា. តថា ហិ ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជេហិ សមន្នាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, បរិសាសុ សីហនាទំ នទតិ, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតិ, ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ យាវ ‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’’តិ (សំ. និ. ២.២១-២២) អនេន សីហនាទសុត្តេន បកាសិតោ ឯវមត្ថោ. ‘‘កិំ វាទី បនាយស្មតោ សត្ថា កិមក្ខាយី’’តិ បុដ្ឋេន អាយស្មតា អស្សជិត្ថេរេន –
‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា, តេសំ ហេតុំ តថាគតោ អាហ;
តេសញ្ច យោ និរោធោ, ឯវំវាទី មហាសមណោ’’តិ. (មហាវ. ៦០; អប. ថេរ ១.១.២៨៦) –
វុត្តោ. តេន វិញ្ញាយតិ ហេតុប្បភវានំ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ. សេសមេត្ថ វត្តព្ពំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.
៥៧៤. បដិច្ចាតិ តំ តំ ការណំ និស្សាយ. សម្មាតិ អវិបរីតំ អនិច្ចតោ អនិច្ចស្ស ឧប្បាទោតិ កត្វា. និច្ចតោ ហិ ការណតោ ផលស្ស ឧប្បាទោ វិបរីតោ. តេនាហ ‘‘តិត្ថិយ…បេ… និរបេក្ខោ’’តិ. ‘‘ឧប្បាទោ បញ្ញាយតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៣៨; អ. និ. ៣.៤៧; កថា. ២១៤) ឯវំ វុត្តសង្ខតលក្ខណតោ អញ្ញោ ‘‘បច្ចយតោ ខណតោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តបច្ចយលក្ខណោ ឯកោ អាការោ ឧប្បាទោតិ តេសំ អធិប្បាយោ. យំ សន្ធាយ តេ ‘‘ជាតិអាទីនំ ហេតវោ ជាតិអាទយោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, និព្ពត្តិលក្ខណវិនិមុត្តស្ស តាទិសស្ស កស្សចិ អភាវតោ. តេនាហ ‘‘តំ ន យុជ្ជតី’’តិអាទិ. គម្ភីរនយាសម្ភវតោតិ គម្ភីរានំ នយានញ្ច អសម្ភវតោ. សទ្ទភេទតោតិ សទ្ទវិនាសតោ សទ្ទាយោគតោ. សុត្តំ នត្ថិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមី’’តិអាទិសុត្តបទេហិ (សំ. និ. ២.១, ២០) ឧប្បាទមត្តស្ស អប្បកាសិតត្តា. អយមេវ ហិ អត្ថោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឥទានិបិ ទស្សីយតិ. តំ ឧប្បាទមត្តំ. វិហរាមិ តស្មិំ បឋមាភិសម្ពុទ្ធកាលេតិ អធិប្បាយោ. វិហរាមីតិ វា កាលវិបល្លាសេន វុត្តំ, វិហាសិន្តិ អត្ថោ. តត្រាតិ តស្មិំ បទេសវិហារេ. បច្ចយាការទស្សនេនាតិ យេនាការេន បច្ចយធម្មោ បច្ចយុប្បន្នស្ស បច្ចយោ ហោតិ, សោ បច្ចយាការោ បច្ចយភាវោ, តស្ស ទស្សនេន. ឥធ បន វេទនានំ បច្ចយភាវោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយាបិ វេទយិត’’ន្តិអាទិ. វេទនានំយេវ ហិ បច្ចយំ បស្សន្តេន វុត្តវិហារោ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ឯកទេសមេវ បស្សតោ វិហារោតិ កត្វា បទេសវិហារោ ជាតោ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានមនសិការោ បឋមាភិសម្ពុទ្ធវិហារោ. តញ្ហិ និប្បទេសតោ បច្ចយាការទស្សនន្តិ ឯកេ. បទេសវិហារសុត្តវិរោធោ អាបជ្ជតិ តស្ស វេទនានំ បច្ចយធម្មមនសិការវិភាវនតោ.
លោកោ សមុទេតិ ឯតស្មាតិ លោកសមុទយោ, អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយគណោ, ន លោកសមុទយមត្តំ. តេនាហ ‘‘អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ. នត្ថិតាតិ សព្ពសោ អភាវោ, នរន្វយវិនាសោ ឧច្ឆេទោតិ អត្ថោ. នត្ថិតាសហចរណតោ បន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នត្ថិតាតិ អធិប្បេតា. បច្ចយានុបរមោ បច្ចយានំ អវិច្ឆេទោ. យថា ហិ អតីតហេតុបញ្ចកសន្និស្សយេន ឯតរហិផលបញ្ចកំ វិយ ហេតុបញ្ចកម្បិ ហោតិ, ឯវំ ឯតរហិហេតុបញ្ចកសន្និស្សយេន អាយតិំផលបញ្ចកម្បិ ភវិស្សតិ. តេនាហ ‘‘បច្ចយានុបរមេ ផលានុបរមតោ’’តិ.
តំ គម្ភីរត្តំ ឧប្បាទមត្តេ នត្ថិ អសភាវធម្មត្តា. ឯកត្តនយាទយោ នយា សភាវធម្មេសុ លព្ភមានតោ ឧប្បាទមត្តេ កថញ្ចិបិ ន លព្ភេយ្យុន្តិ អាហ ‘‘នយចតុក្កំ ឧប្បាទមត្តេ នត្ថី’’តិ.
៥៧៥. សមានេ កត្តរីតិ ឯកស្មិំយេវ កត្តរិ ឧប្បជ្ជនកិរិយាយ យោ កត្តា, តស្មិំយេវ បច្ចយនកិរិយាយ ច កត្តុភូតេតិ អត្ថោ. យថា ‘‘ន្ហត្វា ភុញ្ជតិ, ភុត្វា សយតី’’តិ. ‘‘បុព្ពកាលេ’’តិ ឥទញ្ច ត្វាសទ្ទន្តានំ បទានំ យេភុយ្យេន បុរិមកាលកិរិយាយ ទីបនតោ វុត្តំ, ន ឥធ បដិច្ចសទ្ទស្ស បុរិមកាលត្ថត្តា. ឯវញ្ហិ ‘‘ចក្ខុំ បដិច្ចា’’តិ និទស្សនវចនំ និទស្សិតព្ពេន សំសន្ទេយ្យ. អថ វា កាមញ្ចេត្ថ ឧភិន្នំ កិរិយានំ សមកាលតា ឧប្បជ្ជនកិរិយាយ បុព្ពេ បច្ចយនកិរិយាយ អសម្ភវតោ, តថាបិ ផលកិរិយាយ ហេតុកិរិយា បុរិមកាលោ វិយ វោហរិតុំ យុត្តា. ឯវមេត្ថ ហេតុផលវវត្ថានំ សុបាកដំ ហោតីតិ ឧបចារសិទ្ធំ បុរិមកាលំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘បុព្ពកាលេ’’តិ. អត្ថសិទ្ធិករោតិ វាក្យត្ថបដិវិញ្ញត្តិករោ. បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ហិ ឯត្ថ វាក្យត្ថាវពោធោ ឥធ អត្ថសិទ្ធីតិ អធិប្បេតោ. បយុជ្ជមានោ បដិច្ចសទ្ទោ ឧប្បាទសទ្ទេន វុច្ចមានស្ស សមានស្ស ‘‘កត្តុ អភាវតោ’’តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥-៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៤; ២.៤.៦០; កថា. ៤៦៥) បច្ចយនកិរិយាយ, ឧប្បជ្ជនកិរិយាយ ច វិញ្ញាណមេវ កត្តាតិ សមានកត្តុកតា លព្ភតិ.
‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឯត្ថ បន ឧប្បាទសទ្ទស្ស ភាវសាធនតាយ កិរិយាវ វុត្តាតិ សមានកត្តុលក្ខណោ សទ្ទប្បយោគោ ន សម្ភវតីតិ. តេនាហ ‘‘សទ្ទភេទំ គច្ឆតី’’តិ, អបសទ្ទប្បយោគោ ហោតីតិ អត្ថោ. ន ចេត្ថ បរាវរយោគោ (បាណិនី ៣.៤.២០) ‘‘អប្បត្វា នទិំ បព្ពតោ, អតិក្កម្ម បព្ពតំ នទី’’តិអាទីសុ វិយ, នាបិ លក្ខណហេតុអាទិបយោគោ ‘‘សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតិ, ឃតំ បិវិត្វា ពលំ ជាយតេ, ‘ធ’ន្តិ កត្វា ទណ្ឌោ បតិតោ’’តិអាទីសុ វិយ. នេវេត្ថ សទ្ទភេទោ. ន ហិ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សព្ពញ្ញេយ្យំ បច្ចក្ខំ កត្វា ឋិតានំ មហេសីនំ វចនេ អក្ខរចិន្តកានំ វិប្បលាបោ អវសរំ លភតិ. លភតុ, វាក្យត្ថេន សទ្ទសិទ្ធិតោ ‘‘ន្ហត្វា គមនំ, ភុត្វា សយន’’ន្តិអាទីសុ វិយាតិ. ឯវម្បិ ន ច កិញ្ចិ អត្ថំ សាធេតិ. យទិបិ បច្ចេកំ បទត្ថោ លព្ភតិ, វាក្យត្ថោ បន ន យុជ្ជតិ, តស្មា ទសទាឡិមាទិវាក្យានិ វិយ អសម្ពន្ធត្ថតាយ និរត្ថកំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.
នាមបទេ វុត្តេ អប្បយុត្តានិបិ ‘‘អត្ថិ, ហោតិ, វិជ្ជតី’’តិ ឯវរូបានិ កិរិយាបទានិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពានីតិ ញាយំ សន្ធាយាហ ‘‘ហោតិសទ្ទេន សទ្ធិំ យោជយិស្សាមា’’តិ. ឥមេសូតិ យថាវុត្តេសុ ទេសនាបដិញ្ញាបុច្ឆានិគមនវសេន វុត្តេសុ បដិច្ចសមុប្បាទបទេសុ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, អញ្ញេសុបិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទមេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ការោតិ. យទិទំ ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បាទោ (ទី. និ. ២.៦៧; ម. និ. ២.៣៣៧; ស. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧). គម្ភីរោ ចាយំ, អានន្ទ, បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ (ទី. និ. ២.៩៥; សំ. និ. ២.៦០) ឯវមាទីសុបិ ឯកេនបិ សទ្ធិំ ហោតិ-សទ្ទោ សម្ពន្ធំ ន គច្ឆតិ. យោគំ ន គច្ឆតិ តថា សម្ពន្ធវសេន អវុត្តត្តា. ‘‘ន ច ឧប្បាទោ ហោតី’’តិ ឥទំ អសភាវធម្មត្តា ឧប្បាទស្ស និព្ពត្តិលក្ខណាយោគំ សន្ធាយ វុត្តំ. យថា ហិ វិនាសស្ស វិនាសោ នត្ថិ, ឯវំ ឧប្បាទស្ស វិនាសោ វិយ ឧប្បាទោបិ នត្ថិ. យទិ សិយា, យេន ឧប្បាទេន ឧប្បាទោ ឧប្បាទវា, សោបិ ឧប្បាទវាតិ អនវដ្ឋានមេវ អាបជ្ជេយ្យាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តេនាហ ‘‘សចេ ហេយ្យា’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ, កថំ សមុទយោ ហោតីតិ? នាយំ ទោសោ និព្ពត្តិយា អនធិប្បេតត្តា. ឯវំ ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ បាតុភាវោ សម្ភវតីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ, ឥធ បន បដិច្ចសមុប្បាទោ ហោតីតិ តស្ស អត្ថិភាវចោទនាតិ កត្វា ហោតិ, ជាយតីតិ និព្ពត្តិចោទនា កតា សិយាតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ ‘‘ន ឧប្បាទោ ហោតី’’តិ.
៥៧៦. ឥមេសំ សង្ខារាទីនំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា, អវិជ្ជាទយោ, តេសំ ភាវោ ឥទប្បច្ចយតា. កោ បន សោ ភាវោតិ អាហ ‘‘ភាវោ ច នាមា’’តិអាទិ. តស្សត្ថោ – យេនាការេន អវិជ្ជាទយោ សង្ខារាទិបាតុភាវហេតូ ហោន្តិ, តស្មិំ អវិជ្ជាទីនំ បវត្តិអាការវិសេសេ វិការេ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ អយំ សមញ្ញាតិ. តេសំ វាទីនំ តំ មញ្ញនំ. ហេតុវចនតោតិ ហេតុភាវវចនតោ.
៥៧៧. ឯត្ថាតិ បដិច្ចសមុប្បាទបទេ. សមុប្បាទបធានវចនវិញ្ញេយ្យោ សសត្តិកោ ហេតុ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ អវិបរីតំ អត្ថំ អជានន្តានំ អញ្ញត្ថ សមុប្បាទសទ្ទស្ស ភាវសាធនស្ស ទស្សនតោ តថា ឥធាបិ ព្យញ្ជនច្ឆាយាយ ឧប្បាទោយេវាយំ វុត្តោ, ន ហេតូតិ យា សញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, សា ឥមស្ស បដិច្ចសមុប្បាទបទស្ស ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន អត្ថំ គហេត្វា វូបសមេតព្ពា វិនោទេតព្ពា.
ទ្វេធាតិ គាថាយ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មា អត្តនោ បច្ចយវសេន បវត្តោ បច្ចយុប្បន្នធម្មសមូហោ បច្ចេតព្ពតោ បដិច្ចោ ច សោ សហ ឧប្បជ្ជនតោ សមុប្បាទោ ច, បដិច្ច វា ការណសាមគ្គិំ អបច្ចក្ខាយ សហ ឧប្បជ្ជនតោ ឯវាតិ ច ឯវំ ទ្វេធា ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ ឥទំ វចនំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តស្មា តស្ស បច្ចយធម្មោបិ ផលូបចារេន បដិច្ចសមុប្បាទោ ឥច្ចេវ វុត្តោតិ.
បច្ចយតាយាតិ បច្ចយសមូហតោ. បវត្តោតិ និព្ពត្តោ. ធម្មសមូហោតិ បច្ចយុប្បន្នធម្មបុញ្ជោ. បតីយមានោតិ ញាណគតិយា អភិមុខំ ឧបេយមានោ, អភិសមិយមានោតិ អត្ថោ. ហិតាយ សុខាយ ចាតិ លោកុត្តរហិតាយ, លោកុត្តរសុខាយ ច. សហ ឧប្បជ្ជតិ ឯកេកស្ស កទាចិបិ ឧប្បត្តិយា អភាវតោ. សម្មា ឧប្បជ្ជតិ អហេតុតោ, វិសមហេតុតោ ច អនុប្បជ្ជនតោ. សហ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯកជ្ឈំ ឧប្បជ្ជតិ អន្តមសោ អដ្ឋន្នំ ធម្មានំ ឧប្បជ្ជនតោ. ន បច្ចក្ខាយាតិ អបដិក្ខិបិត្វា, អត្តនោ បច្ចយភូតធម្មសមុទាយេន កេនចិ ន វិនាតិ អត្ថោ. តស្សាតិ យ្វាយំ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ វុត្តោ បច្ចយុប្បន្នធម្មសមូហោ, តស្ស អយំ អវិជ្ជាទិកោ ហេតុសមូហោ. ‘‘តប្បច្ចយត្តា’’តិ ឯតេន បដិច្ចសមុប្បាទបច្ចយេ បដិច្ច សមុប្បាទសមញ្ញាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘យថា លោកេ’’តិអាទិ. យថា ហិ លោកេ ‘‘បិត្តំ មថិតំ, សូរា ទធិ, តិបុសំ ជរោ, សេម្ហោ គុឡោ, អាយុ ឃត’’ន្តិ ច បច្ចយោ ផលវោហារេន វុច្ចតិ, ឯវំ ផលូបចារេន បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.
៥៧៨. បដិច្ច-សទ្ទេ បដិ-សទ្ទោ អភិមុខត្ថោ, ឥច្ច-សទ្ទោ គម្មត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បដិមុខមិតោ’’តិ. កស្ស បន បដិមុខំ, កេន វា ឥតោ, កោ វា ឥតោតិ ចោទនត្តយេ បច្ឆិមំ វិស្សជ្ជេន្តោ ‘‘ហេតុសមូហោ’’តិ អាហ. តស្មិញ្ហិ វិស្សដ្ឋេ ហេតុសមូហោ នាម បច្ចយសាមគ្គីតិ តត្ថ អញ្ញមញ្ញស្ស បដិមុខំ, អញ្ញមញ្ញេនេវ ច ឥតោតិ វិស្សដ្ឋោវាយមត្ថោ ហោតីតិ. សហិតេតិ សមុទិតេ អវិនិព្ភុត្តេ. សោតិ ហេតុសមូហោ. សមុប្បាទោ ឥតិ វុត្តោតិ យោជនា.
បាតុភាវាយាតិ ឧប្បាទាយ. កាមំ បាឡិយំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ (សំ. និ. ២.១; ឧទា. ១; មហាវ. ១; នេត្តិ. ២៤; វិភ. ២២៥) អវិជ្ជាវ បច្ចយភាវេន វុត្តា, តថាបិ ន អវិជ្ជា ឯកាវ បច្ចយោ ហោតិ, អថ ខោ សហជាតធម្មវត្ថុអារម្មណាទយោ, យោនិសោមនសិការាទយោ, តណ្ហុបាទានាទយោ ច ធម្មា យថារហំ សង្ខារុប្បាទនេ អវិជ្ជាយ សហការីការណំ ហោន្តិយេវ. ឯវំ សង្ខារាទយោបិ វិញ្ញាណាទីនន្តិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាទិឯកេកហេតុសីសេន និទ្ទិដ្ឋោ ហេតុសមូហោ’’តិ. សាធារណផលនិប្ផាទកដ្ឋេនាតិ តំសមូហបរិយាបន្នានំ ហេតុធម្មានំ សាធារណស្ស ផលស្ស និព្ពត្តកភាវេន. អវេកល្លដ្ឋេនាតិ អនូនភាវេន. តស្មិញ្ហិ ហេតុសមូហេ ឯកច្ចាសាធារណញ្ចេតំ ផលំ, ឯកច្ចេហេវ ច និព្ពត្តេតព្ពំ សិយា, សព្ពេសំ តេសំ បច្ចយធម្មានំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខា នត្ថីតិ បដិមុខគមនាភាវតោ បដិច្ចត្ថោ ន បរិបូរេយ្យាតិ. សាមគ្គិអង្គានន្តិ បច្ចយសាមគ្គិយា អង្គភូតានំ, សមូហីនន្តិ អត្ថោ. និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ផលធម្មានំ សហិតតា នាម វិសុំ អភាវោ, ន ហេតុធម្មានំ វិយ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាតិ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ អវិនិព្ភោគវុត្តិធម្មេ’’តិ អវិនិព្ភោគគ្គហណញ្ចេត្ថ រូបធម្មានម្បិ សង្គណ្ហនត្ថំ. អញ្ញថា សម្បយុត្តធម្មេតិ វុច្ចេយ្យ.
៥៧៩. បច្ចយតាតិ អយំ អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយសមូហោ. អញ្ញោញ្ញន្តិ អញ្ញមញ្ញំ. បដិច្ចាតិ និស្សាយ សហការីការណំ លទ្ធា. សមន្តិ អវិសមំ អវេកល្លេន. សហាតិ ឯកជ្ឈំ. ធម្មេតិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នធម្មេ. យស្មា ឧប្បាទេតិ, តតោបិ តស្មាបិ. ឯវំ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ មុនិនា ភគវតា ភាសិតាតិ យោជនា. ន អបដិច្ច បដិច្ចេវាតិ អវធារណត្ថំ ទស្សេន្តោ គាថាយំ ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេតិ.
ឯកេកទេសន្តិ ផលសមុទាយស្ស ឯកទេសេកទេសំ, ភាគសោតិ អត្ថោ. បុព្ពាបរភាវេនាតិ បដិបាដិយា. សព្ពមេតំ រូបារូបកលាបុប្បាទនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្ថានុសារវោហារកុសលេនាតិ បរមត្ថធម្មានុគតវោហារនិបុណេន.
៥៨០. បុរិមេន បទេនាតិ យោជនា. សស្សតាទីនន្តិ សស្សតភាវាទីនំ, សស្សតវាទាទីនំ វា. សស្សតសហចរិតា ហិ វាទាបិ សស្សតាទយោតិ វុច្ចន្តិ យថា ‘‘ទុក្ខទេសនា ទុក្ខ’’ន្តិ. ឧច្ឆេទាទីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. វិឃាតោ វិនាសោ, បហានន្តិ អត្ថោ. ញាយោតិ អន្តទ្វយវិរហិតា មជ្ឈិមា បដិបត្តិ.
បវត្តិធម្មានន្តិ បវត្តិភូតានំ ធម្មានំ, កិលេសវដ្ដាទីនន្តិ អត្ថោ. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិនយប្បវត្តោ (ទី. និ. ១.៣១) សស្សតវាទោ. ‘‘នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិអាទិនយប្បវត្តោ (ទី. និ. ១.១៦៨; ម. និ. ២.១០១, ២២៧; សំ. និ. ៣.២១២) អហេតុវាទោ. បកតិ អណុកាលាទិវសេន លោកោ បវត្តតីតិ ឯវំ បវត្តោ វិសមហេតុវាទោ. ឥស្សរបុរិសបជាបតិវាទា វសវត្តិវាទា. អហេតុវាទគ្គហណេនេវ ចេត្ថ សភាវនិយតិ យទិច្ឆាវាទានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. កេចិ បន ‘‘ចក្ខុ ឯវ ចក្ខុស្ស ការណ’’ន្តិ ឯវមាទិកោ វិសមហេតុវាទោ. ឥស្សរាទិវាទោ អហេតុវាទន្តោគធោ. សភាវេនេវ ធម្មា បវត្តន្តីតិ វាទោ ‘‘វសវត្តិវាទោ’’តិ វទន្តិ. កិំ ហិ បច្ចយសាមគ្គិយា បយោជនន្តិ អធិប្បាយោ. សមុប្បាទបទេន បរិទីបិតោ ហោតីតិ យោជនា. បរិទីបនស្ស បន អវិបរីតការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចយសាមគ្គិយំ ធម្មានំ ឧប្បត្តិតោ’’តិ វុត្តំ. វិហតាតិ អព្ភាហតា. ‘‘បុរិមបុរិមបច្ចយវសេនា’’តិ ឥមិនា អវិច្ឆេទវសេន បវត្តមានំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិវត្តកំ ហេតុផលបពន្ធំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘កុតោ ឧច្ឆេទោ’’តិ. ឧច្ឆេទាភាវកថនេនេវ ចេត្ថ ឧច្ឆេទវាទស្សាបិ អភាវំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.
តស្សា តស្សា បច្ចយសាមគ្គិយាតិ តស្មិំ តស្មិំ ហេតុបច្ចយសមវាយេ. សន្តតិំ អវិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ហេតុផលបពន្ធសង្ខាតស្ស សន្តានស្ស អវិច្ឆិន្ទនេន. តេសំ តេសំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ សម្ភវតោ ឧប្បជ្ជនតោ សស្សតុច្ឆេទសង្ខាតំ អន្តទ្វយំ អនុបគ្គម្ម យថាសកំ បច្ចយេហិ អនុរូបផលុប្បត្តិ ឥធ មជ្ឈិមបដិបទាតិ អធិប្បេតា. កម្មវដ្ដស្ស, វិបាកវដ្ដស្ស ច ភិន្នសភាវត្តា, ភិន្នកាលត្តា ច សោ ករោតិ សោ បដិសំវេទេតីតិ វាទប្បហានំ. កុសលាកុសលក្ខន្ធប្បវត្តិយញ្ហិ ការកវោហារោ, វិបាកក្ខន្ធបវត្តិយំ វេទកវោហារោតិ. យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ និព្ពត្តំ, តត្ថេវ តស្ស ផលស្ស និព្ពត្តនតោ អញ្ញោ ករោតិ អញ្ញោ បដិសំវេទេតីតិ វាទប្បហានំ. ន ហិ កតស្ស វិនាសោ, អកតស្ស វា អព្ភាគមោ អត្ថិ. ‘‘ឥត្ថី, បុរិសា’’តិ វោហារេន ជនបទនិរុត្តិ. តត្ថ យស្មា បណ្ឌិតាបិ លោកេ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ អានេតុ, នាមរូបំ អាគច្ឆតូ’’តិ អវត្វា ឥត្ថី, បុរិសោត្វេវ វោហរន្តិ, តស្មា ‘‘ឥត្ថី ឯវាយំ, បុរិសោ ឯវាយន្តិ អបរិញ្ញាតវត្ថុកានំ ហោតិ អភិនិវេសោ. វិទ្ទសុនោ បន បដិច្ចសមុប្បាទំ ជានន្តស្ស តថា តថា បវត្តមានេ ធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តិមត្តតោ តត្ថ បរមត្ថតោ ន អភិនិវេសោតិ អាហ ‘‘ជនបទនិរុត្តិយា អនភិនិវេសោ’’តិ. សមញ្ញាយាតិ លោកសមញ្ញាយ. អនតិធាវនន្តិ អនតិក្កមនំ. ‘‘សត្តោ’’តិ ហិ វុត្តេ ‘‘កោ ឯត្ថ សត្តោ, កិំ រូបំ, ឧទាហុ វេទនាទយោ’’តិ វិភាគំ អកត្វា លោកសមញ្ញាវសេនេវ លោកិយេហិ វិយ លោកិយោ អត្ថោ សមញ្ញំ អវិលង្ឃន្តេន វោហរិតព្ពោ.
អបរោ នយោ – បច្ចេតុមរហតីតិ បដិច្ចោ. យោ ហិ នំ បច្ចេតិ អភិសមេតិ, តស្ស អច្ចន្តមេវ ទុក្ខវូបសមាយ សំវត្តតិ. សម្មា, សហ ច ឧប្បាទេតីតិ សមុប្បាទោ. បច្ចយធម្មោ ហិ អត្តនោ ផលំ ឧប្បាទេន្តោ សម្បុណ្ណមេវ ឧប្បាទេតិ, ន វិកលំ. យេ ច ធម្មេ ឧប្បាទេតិ, តេ សព្ពេ សហេវ ឧប្បាទេតិ, ន ឯកេកំ. ឥតិ បដិច្ចោ ច សោ សមុប្បាទោ ចាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អថ វា បដិច្ច បដិមុខំ ឥត្វា ការណសាមគ្គិំ អប្បដិក្ខិបិត្វា សហិតេ ឧប្បាទេតីតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. បដិមុខគមនញ្ច បច្ចយស្ស ការណសាមគ្គិយា អង្គភាវេន ផលស្ស ឧប្បាទនមេវ. អប្បដិក្ខិបិត្វាតិ ច ន វិនា តាយ ការណសាមគ្គិយា, អង្គភាវំ អគន្ត្វា សយមេវ ន ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. ឯតេន ការណពហុតា ទស្សិតា, ‘‘សហិតេ’’តិ ឥមិនា បច្ចយុប្បន្នធម្មពហុតា. ឧភយេនាបិ ‘‘ឯកំ ន ឯកតោ’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៧) បរតោ វុច្ចមានោ សាសននយោ ទីបិតោ ហោតិ.
អថ វា បដិច្ច បច្ចេតព្ពំ បច្ចយំ បដិគន្ត្វា ន វិនា តេន សម្ពន្ធស្ស ឧប្បាទោ បដិច្ចសមុប្បាទោ (ឧទា. អដ្ឋ. ១). បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ចេត្ថ សមុប្បាទប្បធានវចនវិញ្ញេយ្យោ សសត្តិកោ ហេតូតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ‘‘បដិច្ចា’’តិ វុត្តេ កិំ បដិច្ចាតិ វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘បច្ចេតព្ព’’ន្តិ. សោ ច បច្ចយធម្មោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បច្ចយ’’ន្តិ. ឥទានិ បដិច្ចសទ្ទស្ស អត្ថមាហ ‘‘បដិគន្ត្វា’’តិ. ការណស្ស សភាវេន តប្បដិលាភគតិយា បត្វា. កថំ ន វិនា តេន? សតិ ឯវ តស្មិំ, តស្ស ច ផលស្ស ឧប្បាទតោ ឯវ, ន អញ្ញថា. អសតិ, និរោធតោ ចាតិ អយំ បច្ចយដ្ឋិតិ បដិច្ចសទ្ទស្ស អត្ថោ. តេនាយំ បដិច្ចសទ្ទោ យថា ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥមស្សុប្បាទោ’’តិ ឯតេ សទ្ទា ភុម្មនិស្សក្កវចនជោតនីយេន ឥទំ-សទ្ទវចនីយស្ស ហេតុមតោ ហេតុអាយត្តភាវេន ភាវុប្បាទុត្តរកិរិយាបេក្ខេន យាយស្ស តទាយត្តតា, តាយ សមត្ថតាយ ហេតុំ វទន្តិ, ឯវំ គន្ត្វា-សទ្ទន្តរវចនីយេន តំវិញ្ញេយ្យស្សេវ បច្ចយនកិរិយាកត្តុហេតុមតោ ហេតុបច្ចយនេន ហេតុអាយត្តភាវេន សមុប្បាទុត្តរកិរិយាបេក្ខេន យាយស្ស តទាយត្តតា, តាយ សមត្ថតាយ ហេតុមាហ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អវិជ្ជា បដិច្ច, សង្ខារា បដិច្ចសមុប្បន្នា’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.៤៦) សង្ខារបិដកេ វុត្តំ. សមត្ថតា ចេត្ថ និទានាទិភាវោ. សោ ច តទវិនាភាវិផលំ បតិ សត្វមេវ. សម្ពន្ធស្សាតិ ច សំយោជនានុរូបតាវសេន ជាតិអាទិនា សម្ពន្ធស្ស ជរាមរណាទិបច្ចយុប្បន្នស្ស. ឧប្បាទោតិ ឧប្បជ្ជនំ. យទិ ឯវំ កថំ បដិច្ចសទ្ទប្បយោគោ, ននុ សមានកត្តុកានំ បុព្ពកាលេ ឦទិសោ សទ្ទប្បយោគោតិ? ‘‘ភុត្វា គច្ឆតិ, កសិត្វា វបតី’’តិអាទីសុ សច្ចមេតំ, តំ បន យេភុយ្យវសេន ទដ្ឋព្ពំ សមានាបរកាលេ, អសមានកត្តុកេ ច ទស្សនតោ. សមានកាលេ តាវ –
‘‘អន្ធការំ និហន្ត្វាន, ឧទិតាយំ ទិវាករោ;
វណ្ណបញ្ញាវភាសេហិ, ឱភាសេត្វា សមុគ្គតោ’’តិ. –
ឧទាហរណំ. កេចិ បន ‘‘មុខំ ព្យាទាយ សយតិ, អក្ខីនិ បរិវត្តេត្វា បស្សតី’’តិ ឧទាហរន្តិ. អបរេ ‘‘និសជ្ជ អធីតេ, ឋត្វា កថេតី’’តិ.
តត្ថ ព្យាទានបរិវត្តនុត្តរកាលភាវិសយនទស្សនកិរិយាបេក្ខា បុព្ពុត្តរកាលតា អត្ថិ, សា ច ភេទានុបលក្ខណា កេហិចិ ន លក្ខីយតិ. ‘‘និសជ្ជ អធីតេ, ឋត្វា កថេតី’’តិ ច សមានកាលតាយបិ អជ្ឈេនកថនេហិ បុព្ពេបិ និសជ្ជដ្ឋានានិ ហោន្តីតិ សក្កា បុព្ពុត្តរកាលតា សម្ភាវេតុំ, តស្មា បុរិមានិយេវ ឧទាហរណានិ យុត្តានិ. ឧទយសមកាលមេវ ហិ តន្និវត្តនិយនិវត្តនន្តិ. អបរកាលេ ‘‘ទ្វារមាវរិត្វា បវិសតិ, អាវរិត្វា និក្ខមតី’’តិ. កេចិ បន ‘‘ឌក្កច្ច បតិតោ ទណ្ឌោ’’តិ ឧទាហរន្តិ. អភិឃាតភូតសហជាតាយ បន អភិឃាតជសទ្ទស្ស សមានកាលតា ឯត្ថ លព្ភតិ, តស្មា ឥធាបិ បុរិមានិយេវ ឧទាហរណានិ យុត្តានិ. បុរិមតាវចនិច្ឆាវសេនេវ បន លក្ខណហេតុកិរិយានំ លក្ខណហេតុភាវវចនិច្ឆាតិ លក្ខណភាវតោ បុរិមកាលោ ឥច្ចេវ ‘‘និហន្ត្វានា’’តិ សទ្ទសិទ្ធិ ឥច្ឆិតា, ឯវញ្ច បច្ចយនកិរិយា សមុប្បជ្ជនកិរិយាយ បុរិមិកាវាតិ បដិច្ច-សទ្ទសិទ្ធិ. តត្ថ យុត្តំ បច្ចក្ខតោ កត្តុទស្សនតោ. ឥធ បន តទភាវតោ ន យុត្តន្តិ ចេ? នាយំ ទោសោ. ឥធាបិ អនុមានតោ សិទ្ធោ. ជរាមរណាទិកោ កត្តា អត្ថេវ ‘‘ញត្វា កិរិយតោ វយ’’ន្តិ ឯវមាទិបយោគទស្សនតោ អវស្សំ អនុមិយមានេន កត្តុនា ឦទិសោ សទ្ទបយោគោ ឥច្ឆិតព្ពោ. អសមានេ បន កត្តរិ ‘‘បិសាចំ ទិស្វា ភយំ ហោតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិ (ម. និ. ១.២៧១; ២.១៨២; បុ. ប. ២០៤) ឯវមាទិ វេទិតព្ពំ. យថា ច តត្ថ បិសាចទស្សនាទិបុរិសព្យាបារោ, ឯវមិធាបិ បច្ចយនំ បច្ចយព្យាបារោ អត្តនោ ផលុប្បាទនំ, តញ្ច សត្វំ សមុប្បាទោវាតិ ‘‘បច្ចយេ សតិ, បច្ចយស្ស ឧប្បាទា’’តិ បច្ចយនស្ស សមុប្បាទហេតុតាយ គមកោ សមានស្ស កត្តុ អភាវេបិ បដិច្ច-សទ្ទោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ. យទិ បដិច្ចសម្ពន្ធស្ស ឧប្បាទោ បដិច្ចសមុប្បាទោ, កថំ បច្ចយោ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ? ហេដ្ឋា វិចារិតោវាយមត្ថោ. អបិច យោយំ សមុប្បាទ-សទ្ទវិភាវិតានំ បច្ចយុប្បន្នានំ បដិច្ចសទ្ទវិភាវិតោ សសត្តិកោ ហេតុ អធិប្បេតោ, តស្ស សមុប្បាទាភិមុខតាយ បធានវចនវិញ្ញេយ្យសភាវត្តា តថា វុត្តោតិ.
កិំ បន ការណំ សមុប្បាទបធានេន វចនេន សមុប្បាទស្ស ហេតុ វេទិតព្ពោ, ន បន សហេតុកោ សមុប្បាទោ ឯវាតិ? វុច្ចតេ – ទិដ្ឋស្ស ទុក្ខស្ស យោ បច្ចយោ បច្ចយនិទ្ទេសេន តស្ស វិភាវិតត្តា. កថំ? យថាហ –
‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិវីមំសមានោ បរិវីមំសតិ ‘យំ ខោ ឥទំ អនេកវិធំ នានប្បការកំ ទុក្ខំ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ ជរាមរណំ, ឥទំ នុ ខោ ទុក្ខំ កិំ និទានំ កិំ សមុទយំ កិំ ជាតិកំ កិំ បភវំ, កិស្មិំ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, កិស្មិំ អសតិ ជរាមរណំ ន ហោតី’តិ. សោ បរិវីមំសមានោ ឯវំ បជានាតិ ‘យំ ខោ ឥទំ…បេ… ឥទំ ខោ ទុក្ខំ ជាតិនិទាន’’’មិច្ចាទិនា (សំ. និ. ២.៥១) –
ទិដ្ឋស្ស ទុក្ខស្ស និទានំ បរិវីមំសសុត្តេ វុត្តំ. តំ បជាននញ្ច និទានម្បិ វិញ្ញាតព្ពន្តិ. យថា ចាហ –
‘‘បុព្ពេ មេ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឯតទហោសិ ‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច ជីយតិ ច មីយតិ ច ចវតិ ច ឧបបជ្ជតិ ច, អថ ច បនិមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ នប្បជានាតិ ជរាមរណស្ស. កុទាស្សុ នាម ឥមស្ស ទុក្ខស្ស និស្សរណំ បញ្ញាយិស្សតិ ជរាមរណស្សា’តិ…បេ… តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, យោនិសោ មនសិការា អហុ បញ្ញាយ អភិសមយោ ‘ជាតិយា ខោ សតិ ជរាមរណំ ហោតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណ’’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១០) –
អាទិនា ទិដ្ឋស្ស ទុក្ខស្ស បច្ចយវីមំសាភិសមយា វុត្តា. បច្ចយោ ហិ ញាតព្ពោ. តទភិសមយាយត្តញ្ច ទុក្ខនិស្សរណបជាននន្តិ យោ ច ញាតព្ពោ, សោ បវេទេតព្ពោតិ បដិច្ចសមុប្បាទសទ្ទោ យំ យទិទំ សមុប្បាទសទ្ទវិភាវិតំ ទិដ្ឋំ ទុក្ខំ, តំ បច្ចយំ បដិច្ចេវ, ន អញ្ញថាតិ ឯវំ បច្ចយវិភាវនត្ថំ វុច្ចតិ. ភវតិ ហិ ញាតុំ, បវេទេតុញ្ច ឥច្ឆិតភាវេន បធានស្សាបិ កេនចិ វិសេសេន ញាតព្ពតាយ អប្បធានភាវេន និទ្ទេសោ យថា ‘‘កោ សោតាបន្នោ, យស្ស តីណិ សំយោជនានិ បហីនានិ. កោ ទេវទត្តោ, យស្ស ឧច្ចតរានិ គេហានី’’តិ, ឯវមិធាបិ បច្ចយបច្ចយនបវេទនដ្ឋេន និទ្ទេសេ សត្តិវិសេសេន អត្តនោ ផលេន បច្ចនីយតាយ ញាតព្ពភាវេន ‘‘បដិច្ចា’’តិ បរិយាយេន បច្ចយោ វុត្តោ.
យោ ចាយំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិកោ និទ្ទេសោ, សោ ច សកលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស មូលតោ បដ្ឋាយ បច្ចយានំ បវេទនាយ និទ្ទិដ្ឋោតិ បរិយោសានេបិ ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ ឯវំ-សទ្ទេន សមុគ្ឃាតំ ទុក្ខំ ទស្សេត្វា តស្ស យថាវុត្តេ បច្ចយេ តំសមុទយាភិមុខេ កត្វា និគមិតា បច្ចយា. បដិបទាសុត្តេបិ (សំ. និ. ២.៣) ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា…បេ… សមុទយោ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, មិច្ឆាបដិបទា’’តិ វុត្តំ. ន ច បដិច្ចសមុប្បន្នភាវេន គហិតំ ទុក្ខំ មិច្ឆាបដិបទំ, អថ ខោ ទុក្ខសមុទយភូតា បច្ចយាតិ. យថា ច ‘‘បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ (ទី. និ. ៣.៣៣៥), បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៥) អង្គញាណបដិវេទនត្ថត្តា ទេសនាយ សម្មាសមាធិបធានេហិ សទ្ទេហិ អង្គញាណបដិវេទនំ កតំ, ឯវមិធាបិ សមុប្បាទបធានេន សទ្ទេន បច្ចយបដិវេទនំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.
៥៨១. យា បនាយំ តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. និក្ខិត្តាតិ ឋបិតា, ទេសិតាតិ អត្ថោ. យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស តននតោ តន្តិ, គន្ថោ. ‘‘កិំ វាទី, ភន្តេ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ បុច្ឆិតេន ‘‘វិភជ្ជវាទី, មហារាជា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.តតិយសង្គីតិកថា; កថា. អដ្ឋ. និទានកថា) មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេន វុត្តត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកា វិភជ្ជវាទិនោ. តេ ហិ សត្ថារា វេនយិកាទិភាវំ វិភជ្ជ វុត្តំ អនុវទន្តិ, សោមនស្សាទីនំ, ចីវរាទីនញ្ច សេវិតព្ពាសេវិតព្ពភាវំ. សស្សតុច្ឆេទវាទេ វា វិភជ្ជ វទន្តិ. ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទីនំ (ទី. និ. ១.៣១) ឋបនីយានំ ឋបនតោ, រាគាទិក្ខយស្ស សស្សតស្ស, រាគាទិកាយទុច្ចរិតាទិឧច្ឆេទស្ស ច វចនតោ, ន បន ឯកំសព្យាករណីយាទិកេ តយោ បញ្ហេ អបនេត្វា វិភជ្ជព្យាករណីយមេវ វទន្តិ. វិភជ្ជវាទីនំ មណ្ឌលំ សមូហោ វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលំ. វិភជ្ជវាទិនោ វា ភគវតោ បរិសា វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលន្តិបិ វទន្តិ, វិភជ្ជ វា សស្សតុច្ឆេទេ ឧភោ អន្តេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមបដិបទាភូតស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនតោ ភគវា, តទនុវាទតោ តស្ស សាវកា ច វិភជ្ជវាទិនោតិ. សេសំ បុរិមសទិសំ.
ឱតរិត្វាតិ ឱគាហេត្វា, វិភជ្ជវាទី ហុត្វាតិ អត្ថោ. ន ហិ សយំ អវិភជ្ជវាទី សមានោ វិភជ្ជវាទីនំ អន្តរេ ឋានមត្តេន វិភជ្ជវាទិមណ្ឌលំ ឱតិណ្ណោ នាម ហោតិ. អាចរិយេហិ អវុត្តវិបរីតត្ថទីបនេន តេ នអព្ភចិក្ខន្តេន. អវិជ្ជា បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារានម្បិ ហេតុ បច្ចយោ ហោតីតិ វទន្តោ, កថាវត្ថុម្ហិ បដិក្ខិត្តេ បុគ្គលវាទាទិកេ ច វទន្តោ សកសមយំ វោក្កមតិ នាម, តថា អវោក្កមន្តេន. បរសមយំ ទោសារោបនព្យាបារវិរហេន អនាយូហន្តេន. ‘‘ឥទម្បិ សុត្តំ គហេតព្ព’’ន្តិ បរសមយំ អសម្បិណ្ឌេន្តេនាតិ កេចិ វទន្តិ. ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា តទេវិទំ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតិ អនញ្ញ’’ន្តិអាទីនិ (ម. និ. ១.៣៩៦) វទន្តោ សុត្តំ បដិពាហតិ នាម, តថា អបដិពាហន្តេន. ‘‘តថាហំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, យថា យេមេ អន្តរាយិកា ធម្មា វុត្តា ភគវតា, តេ បដិសេវតោ នាលំ អន្តរាយាយ (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧, ៤១៨), សុបិនន្តេ កតោ វីតិក្កមោ អាបត្តិករោ ហោតី’’តិ ច ឯវមាទិំ វទន្តោ វិនយំ បដិលោមេតិ នាម, តព្ពិបរិយាយេន តំ អនុលោមេន្តេន. បដិលោមេន្តោ ហិ កម្មន្តរំ ភិន្ទន្តោ, ធម្មតញ្ច វិលោមេន្តោ កុតោ កិលេសវិនយំ អនុលោមេតិ. សុត្តេ (ទី. និ. ២.១៨៧ អាទយោ; អ. និ. ៤.១៨០) វុត្តេ ចត្តារោ មហាបទេសេ, អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តេ សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតិមហាបទេសេ ឱលោកេន្តេន. តទោលោកនេន ហិ សុត្តេ, វិនយេ ច សន្តិដ្ឋតិ នាតិធាវតិ.
ធម្មន្តិ បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិំ. អត្ថន្តិ តទត្ថំ. ហេតុ, ហេតុផលានិ វា អយមេត្ថ ហេតុ ធម្មោ, ឥទមេត្ថ ហេតុផលំ អត្ថោតិ. ធម្មន្តិ វា ធម្មតំ. យថា ឯកេ ‘‘ឧប្បាទា វា តថាគតានំ អនុប្បាទា វា តថាគតានំ ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ (សំ. និ. ២.២០) សុត្តបទស្ស អត្ថំ មិច្ឆា គាហេន្តា ‘‘និច្ចោ បដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ បច្ចយាការធម្មំ មិច្ឆា ទីបេន្តិ, ឯវំ អទីបេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្តនោ ផលំ បតិ ការណស្ស វវត្ថិតសភាវំ ទីបេន្តេន. យថា ច ឯកេ ‘‘អនិរោធំ អនុប្បាទ’’ន្តិអាទិនា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស អត្ថំ មិច្ឆា គាហេន្តិ, ឯវំ គាហេ អកត្វា វុត្តនយេនេវ អវិបរីតំ អត្ថំ សង្គាហេន្តេន. ‘‘ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជា’’តិ វុត្តមត្ថំ បរិវត្តេត្វា បុន ‘‘បុព្ពន្តេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទីហិ (ធ. ស. ១០៦៧) អបរេហិបិ បរិយាយេហិនិទ្ទិសន្តេន. ‘‘សង្ខារា ឥមិនា បរិយាយេន ភវោតិ វុច្ចន្តិ, តណ្ហា ឥមិនា បរិយាយេន ឧបាទាន’’ន្តិអាទិនា និទ្ទិសន្តេនាតិ ច វទន្តិ. បកតិយាតិ យថាវុត្តវិធានំ អនាមសិត្វា កេវលមេវ.
សច្ចន្តិ ចតុសច្ចំ. សត្តោតិ សត្តសុញ្ញតាតិ វទន្តិ, សត្តសុញ្ញេសុ បន សង្ខារេសុ សត្តវោហារោ, សត្តត្ថកិច្ចសិទ្ធិ ច. បច្ចយាការមេវ ចាតិ បច្ចយាការោ ឯវ ច, ម-ការោ បទសន្ធិករោ. បច្ចយធម្មានំ អត្តនោយេវ ផលស្ស បច្ចយភាវោ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ អត្ថោ.
តស្មាតិ វុត្តនយេន អត្ថវណ្ណនាយ កាតព្ពត្តា, ទុក្ករត្តា ច បតិដ្ឋំ នាធិគច្ឆាមីតិ យត្ថ ឋិតស្ស វណ្ណនា សុករា ហោតិ, តស្សា បតិដ្ឋាភូតំ តំ នយំ អត្តនោយេវ ញាណពលេន នាធិគច្ឆាមីតិ អត្ថោ. និស្សយំ បន អាចិក្ខន្តោ ‘‘សាសនំ បនិទ’’ន្តិអាទិមាហ. ឥធ សាសនន្តិ បាឡិធម្មមាហ, បដិច្ចសមុប្បាទមេវ វា. សោ ហិ អនុលោមបដិលោមាទិនានាទេសនានយបដិមណ្ឌិតោ អព្ពោច្ឆិន្នោ អជ្ជាបិ បវត្តតីតិ និស្សយោ ហោតិ. តទដ្ឋកថាសង្ខាតោ ច បុព្ពាចរិយមគ្គោ. ‘‘តំ សុណាថ សមាហិតា’’តិ អាទរជននេ, ឧស្សាហនេ ច កិំ បយោជនន្តិ ចេ, តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ. អដ្ឋិ កត្វាតិ អត្ថំ កត្វា. យថា វា ន នស្សតិ, ឯវំ អដ្ឋិគតំ វិយ ករោន្តោ អដ្ឋិំ កត្វា. បុព្ពកាលតោ អបរកាលេ ភវំ បុព្ពាបរិយំ. វិសេសន្តិ បឋមារម្ភតោ បភុតិ ខណេ ខណេ ញាណវិសេសំ, កិលេសក្ខយវិសេសញ្ច លភតីតិ អត្ថោ.
៥៨២. ទេសនាភេទតោតិ ទេសនាវិសេសតោ. អត្ថតោ, លក្ខណាទិតោ, ឯកវិធាទិតោ ច អត្ថលក្ខណេកវិធាទិតោ. អង្គានញ្ច វវត្ថានាតិ អវិជ្ជាទីនំ ទ្វាទសន្នំ អង្គានំ វវត្ថានទស្សនតោ.
កម្មវិបាកកិលេសវដ្ដានំ មូលការណត្តា, អាទិតោ វុត្តត្តា ច អវិជ្ជា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលំ. តត្ថ វល្លិយា មូលេ ទិដ្ឋេ តតោ បភុតិ វល្លិហរណំ វិយ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មូលេ ទិដ្ឋេ តតោ បភុតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាតិ ឧបមាសំសន្ទនា ន កាតព្ពា. ន ហិ ភគវតោ ឥទមេវ ទិដ្ឋំ, ឥទំ អទិដ្ឋន្តិ វិភជនីយំ អត្ថិ សព្ពស្ស ទិដ្ឋត្តា. មូលតោ បភុតិ បន វល្លិហរណំ វិយ មូលតោ បភុតិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា កតាតិ ឥទមេត្ថ សាមញ្ញំ អធិប្បេតំ, ពោធនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វា ពោធេតព្ពភាវេន មូលាទិទស្សនសាមញ្ញំ យោជេតព្ពំ.
តស្សាតិ –
‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, កុមារោ វុទ្ធិមន្វាយ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកមន្វាយ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ…បេ… រជនីយេហិ. សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា បិយរូបេ រូបេ សារជ្ជតិ, អប្បិយរូបេ រូបេ ព្យាបជ្ជតិ, អនុបដ្ឋិតកាយសតិ ច វិហរតិ បរិត្តចេតសោ, តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, យត្ថស្ស តេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តិ. សោ ឯវំ អនុរោធវិរោធំ សមាបន្នោ យំ កិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ អភិនន្ទតិ អភិវទតិ, អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៨) –
ឯវំ វុត្តស្ស. ឯវំ សោតទ្វារាទីសុបិ. តស្ស អភិនន្ទតោតិ សប្បីតិកតណ្ហាយ អភិមុខភាវេន នន្ទតោ. អភិវទតោតិ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ វចីភេទករណបវត្តាយ ពលវតណ្ហាយ ‘‘អហំ, មមា’’តិ អភិវទតោ. តតោ ពលវតិយា មោចេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតោ. តតោបិ ពលវតី បន ឧបាទានភូតា តណ្ហា នន្ទី. ឯត្ថ ច អភិនន្ទនាទិនា តណ្ហា វុត្តា, នន្ទិវចនេន តប្បច្ចយំ ឧបាទានំ ចតុព្ពិធម្បិ នន្ទិតាតទវិប្បយោគតាហិ, តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនភាវេហិ ចាតិ វេទិតព្ពំ.
ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិអាទិកញ្ច តត្ថេវ មហាតណ្ហាសង្ខយសុត្តេ វុត្តំ.
វិបាកវដ្ដភូតេ បដិសន្ធិបវត្តិផស្សាទិកេ កម្មសមុដ្ឋានញ្ច ឱជំ សន្ធាយ ‘‘ចត្តារោ អាហារា តណ្ហានិទានា’’តិអាទិ វុត្តំ. វដ្ដូបថម្ភកា បន ឥតរេបិ អាហារា តណ្ហាបភវេ តស្មិំ អវិជ្ជមានេ ន វិជ្ជន្តីតិ ‘‘តណ្ហានិទានា’’តិ វត្តុំ វដ្ដន្តិ.
៥៨៣. តតោ តតោតិ ចតុព្ពិធាសុ ទេសនាសុ តតោ តតោ ទេសនតោ. ញាយប្បដិវេធាយ សំវត្តតីតិ ញាយោតិ មគ្គោ, សោ ឯវ វា បដិច្ចសមុប្បាទោ ‘‘អរិយោ ចស្ស ញាយោ បញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតី’’តិ (សំ. និ. ២.៤១; ៥.១០២៤) វចនតោ. សយមេវ ហិ សោ សមន្តភទ្ទកត្តា តថា តថា បដិវិជ្ឈិតព្ពត្តា តាយ តាយ ទេសនាយ អត្តនោ បដិវេធាយ សំវត្តតិ. ចតុព្ពិធគម្ភីរភាវប្បត្តិយាតិ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរេសុ បតិដ្ឋាធិគមនេន បតិដ្ឋិតត្តាតិ អត្ថោ.
សមន្តភទ្ទកតា, ទេសនាវិលាសប្បត្តិ ច ចតុន្នម្បិ ទេសនានំ សមានំ ការណន្តិ វិសេសការណំ វត្តុកាមោ អាហ ‘‘វិសេសតោ’’តិ. អស្សាតិ អស្ស ភគវតោ ទេសនា, អស្ស វា បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទេសនាតិ យោជេតព្ពំ. បវត្តិការណវិភាគោ អវិភត្តសភាវា អវិជ្ជាទយោវ, ការណន្តិ វា គហិតានំ បកតិអាទីនំ, អវិជ្ជាទីនញ្ច អការណតា, ការណតា ច. តត្ថ សម្មូឡ្ហា កេចិ អការណំ ការណន្តិ គណ្ហន្តិ, កេចិ ន កិញ្ចិ ការណំ ពុជ្ឈន្តីតិ តេសំ យថាសកេហិ អនុរូបេហិ ការណេហិ សង្ខារាទិបវត្តិសន្ទស្សនត្ថំ, សំសារប្បវត្តិសន្ទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. បវត្តិអាទីនវបដិច្ឆាទិកា អវិជ្ជា អាទិ, តតោ សង្ខារា ឧប្បជ្ជន្តិ, តតោ វិញ្ញាណន្តិ ឯវំ បវត្តិយា ឧប្បត្តិក្កមសន្ទស្សនត្ថំ, គព្ភសេយ្យកាទិវសេន វា តត្ថ តត្ថ ភវេ អត្តភាវស្ស ឧប្បជ្ជនានុបុព្ពិសន្ទស្សនត្ថញ្ច អនុលោមទេសនា បវត្តាតិ. ឥតរាសំ តទត្ថតាសម្ភវេបិ ន តាសំ តទត្ថមេវ បវត្តិ អត្ថន្តរសព្ភាវតោ. អយំ បន តទត្ថា ឯវាតិ ឯតិស្សា តទត្ថតា វុត្តា.
អនុវិលោកយតោ យោ សម្ពោធិតោ បុព្ពភាគេ តំតំបច្ចយុប្បន្នាវពោធសង្ខាតោ បុព្ពភាគបដិវេធោ បវត្តោ, តទនុសារេន តទនុគមេន ជរាមរណាទិកស្ស ជាតិអាទិការណំ យំ អធិគតំ, តស្ស សន្ទស្សនត្ថំ អយំ បដិលោមទេសនា បវត្តា. អនុវិលោកយតោ បដិលោមទេសនា បវត្តាតិ វា សម្ពន្ធោ. ទេសេន្តោបិ ហិ ភគវា កិច្ឆាបន្នំ លោកំ អនុវិលោកេត្វា បុព្ពភាគ…បេ… សន្ទស្សនត្ថំ ទេសេសីតិ. អាហារតណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នទ្ធា, សង្ខារាវិជ្ជា អតីតទ្ធាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘យាវ អតីតំ អទ្ធានំ អតិហរិត្វា’’តិ. អាហារា វា តណ្ហាយ បភាវេតព្ពា អនាគតោ អទ្ធា, តណ្ហាទយោ បច្ចុប្បន្នោ, សង្ខារាវិជ្ជា អតីតោតិ. បច្ចក្ខំ បន ផលំ ទស្សេត្វា តន្និទានទស្សនវសេន ផលការណបរម្បរទស្សនំ យុជ្ជតីតិ អាហារា បុរិមតណ្ហាយ ឧប្បាទិតា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា, តណ្ហាទយោ អតីតោ, សង្ខារាវិជ្ជា តតោបិ អតីតតរោ សំសារស្ស អនាទិភាវទស្សនត្ថំ វុត្តោតិ. យាវ អតីតទ្ធានន្តិ យាវ អតីតតរំ អទ្ធានន្តិ អត្ថោ យុត្តោតិ. អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិអាហារកា វា ចត្តារោ អាហារា ‘‘អាហារេតីតាហំ ន វទាមិ…បេ… ឯវំ បន មំ អវទន្តំ យោ ឯវំ បុច្ឆេយ្យ ‘កិស្ស នុ ខោ, ភន្តេ, វិញ្ញាណាហារោ’តិ, ឯស កល្លោ បញ្ហោ, តត្រ កល្លំ វេយ្យាករណំ, វិញ្ញាណាហារោ អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិយា’’តិ (សំ. និ. ២.១២) វចនតោ, តំសម្បយុត្តត្តា ផស្សចេតនានំ, តប្បវត្តិហេតុត្តា ច កពឡីការាហារស្ស. តេន ហិ ឧបត្ថម្ភិតរូបកាយស្ស, តញ្ច ឥច្ឆន្តស្ស កាមវិញ្ញាណាយូហនំ ហោតិ. ភោជនញ្ហិ សទ្ធាទីនំ, រាគាទីនញ្ច ឧបនិស្សយោតិ វុត្តំ. តស្មា តេ កម្មវដ្ដសង្គហិតា អាហារា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធាតិ ឥមស្មិំ បរិយាយេ បុរិមោយេវ អត្ថោ យុត្តោ.
អតីតទ្ធតោ បភុតិ ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.២) អតីតេ, តតោ បរញ្ច ហេតុផលបដិបាដិំ បច្ចក្ខភូតានំ អាហារានំ និទានទស្សនវសេន អារោហិត្វា និវត្តនេន វិនា អពុជ្ឈន្តានំ តំសន្ទស្សនត្ថំ សា អយំ ទេសនា បវត្តាតិ អត្ថោ. អនាគតទ្ធហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតីតិ អនាគតស្ស ភវស្ស ហេតុភូតានំ ធម្មានំ ឧប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ. អនាគតទ្ធសន្ទស្សនត្ថន្តិ អនាគតទ្ធុនោ អប្បដិវិជ្ឈន្តានំ អបស្សន្តានំ បច្ចក្ខំ បច្ចុប្បន្នំ ហេតុំ ទស្សេត្វា ហេតុផលបរម្បរាយ តស្ស សន្ទស្សនត្ថន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា, បរិយោសានតោ ច បដ្ឋាយ យាវ អាទិ បវត្តា ទេសនា ទ្វាទសង្គា, តតោ ឯវ តិសន្ធិ ចតុសង្ខេបា. មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ អាទិ បវត្តា ទេសនា អដ្ឋង្គា ទ្វិសន្ធិ តិសង្ខេបា. មជ្ឈតោ បន បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា បវត្តា ទេសនា ឆឡង្គា ទ្វិសន្ធិ តិសង្ខេបា. ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតិ, តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៥៣, ៥៧) មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា បវត្តា ទេសនា ឯកសន្ធិ ទ្វិសង្ខេបា. ឯវំ អយំ អនេកង្គា ឯវ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា អាគតា. ឯកង្គវសេនាបិ ច បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា លព្ភតេវ. យថាហ –
‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, សុតវា អរិយសាវកោ បដិច្ចសមុប្បាទំយេវ សាធុកំ យោនិសោ មនសិ ករោតិ ‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’តិ. សុខវេទនិយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខវេទនា’’តិ (សំ. និ. ២.៦២) –
អាទិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ផស្សបច្ចយា’’តិ ឯត្តកោ ឯវ បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ. តេនេតំ វិញ្ញាយតិ ‘‘ឯកង្គបដិច្ចសមុប្បាទោ’’តិ.
តត្ថ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតីតិ ឥមស្មិំ អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ សតិ ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ហោតិ. ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយស្ស ឧប្បាទា ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតីតិ អវិជ្ជាទីនំ អភាវេ សង្ខារាទីនំ អភាវស្ស, អវិជ្ជាទីនំ និរោធា សង្ខារាទីនំ និរោធស្ស ច វចនេន បុរិមស្មិំ បច្ចយលក្ខណេ និយមោ ទស្សិតោ ហោតិ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឯវ, ន អសតិ, ឥមស្ស ឧប្បាទា ឯវ, ន និរោធា’’តិ. តេនេតំ លក្ខណំ អន្តោគធនិយមំ ឥធ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.
និរោធោតិ ច អវិជ្ជាទីនំ វិរាគាធិគមេន អាយតិំ អនុប្បាទោ អប្បវត្តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិអាទិ (មហាវ. ១; ឧទា. ៣). និរោធវិរោធី ច ឧប្បាទោ, យេន សោ ឧប្បាទវិរោធិភាវេន វុត្តោ ‘‘ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ, តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘អនិរោធោ ឧប្បាទោ នាម, សោ ចេត្ថ អត្ថិភាវោតិបិ វុច្ចតី’’តិ. ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ ឥទមេវ ហិ លក្ខណំ បរិយាយន្តរេន ‘‘ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វទន្តេន បរេន បុរិមំ វិសេសិតំ ហោតិ, តស្មា ន ធរមានតំយេវ សន្ធាយ ‘‘ឥមស្មិំ សតី’’តិ វុត្តំ, អថ ខោ មគ្គេន អនិរុទ្ធភាវញ្ចាតិ វិញ្ញាយតិ. យស្មា ច ‘‘ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ (ឧទា. ២) ទ្វិធាបិ ឧទ្ទិដ្ឋលក្ខណស្ស និរោធស្ស និទ្ទេសំ វទន្តេន ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១; ឧទា. ៣) និរោធោ ឯវ វុត្តោ, តស្មា នត្ថិភាវោបិ និរោធោ ឯវាតិ នត្ថិភាវវិរុទ្ធោ អត្ថិភាវោ អនិរោធោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តេន អនិរោធសង្ខាតេន អត្ថិភាវេន ឧប្បាទំ វិសេសេតិ. តតោ ន ឥធ អត្តលាភមត្តំ ឧប្បាទោតិ អធិប្បេតោ, អថ ខោ អនិរោធសង្ខាតោ អត្ថិភាវោ ចាតិ អយមត្ថោ វិភាវិតោតិ ឯវមេតំ លក្ខណទ្វយវចនំ អញ្ញមញ្ញំ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន សាត្ថកន្តិ វេទិតព្ពំ.
កោ បនាយំ អនិរោធោ នាម, យោ អត្ថិភាវោ, ឧប្បាទោតិ ច វុច្ចតីតិ? អប្បហីនភាវោ, អនិព្ពត្តិតផលតាប្បហីនារហតាហិ ផលុប្បាទនារហតា ច. យេ តេហិ បហាតព្ពា អកុសលា ធម្មា, តេសំ អរិយមគ្គេន អសមុគ្ឃាតិតភាវោ, យេ បន ន បហាតព្ពា កុសលាព្យាកតា ធម្មា, យានិ តេសុ សំយោជនានិ អខីណាសវានំ, តេសំ អបរិក្ខីណតា ច. អសមុគ្ឃាតិតានុសយតាយ ហិ សសំយោជនាខន្ធប្បវត្តិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. តថា ហិ វុត្តំ –
‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស ពាលស្ស, យាយ ច តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា ពាលស្ស អប្បហីនា, សា ច តណ្ហា អបរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ អចរិ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តស្មា ពាលោ កាយស្ស ភេទា កាយូបគោ ហោតិ, សោ កាយូបគោ សមានោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាមរណេនា’’តិ (សំ. និ. ២.១៩) –
អាទិ. ខីណសំយោជនានំ បន អវិជ្ជាយ អភាវតោ សង្ខារានំ, តណ្ហុបាទានានំ អភាវតោ ឧបាទានភវានំ ន សម្ភវោតិ វដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ. តេនេវាហ –
‘‘ឆន្នន្ត្វេវ, ផគ្គុន, ផស្សាយតនានំ អសេសវិរាគនិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ’’តិ (សំ. និ. ២.១២) –
អាទិ. ន ហិ អគ្គមគ្គាធិគមតោ ឧទ្ធំ យាវ បរិនិព្ពានា សឡាយតនាទីនំ អប្បវត្តិ, អថ ខោ នត្ថិតា, និរោធសទ្ទវចនីយតា, ខីណសំយោជនតាតិ និរោធោ វុត្តោ. អបិច ចិរកតម្បិ កម្មំ អនិព្ពត្តិតផលតាយ, អប្បហីនារហតាយ ច ផលារហំ សន្តំ ឯវ នាម ហោតិ, ន និព្ពត្តិតផលំ, នាបិ បហីនារហន្តិ ផលុប្បត្តិបច្ចយានំ អវិជ្ជាសង្ខារាទីនំ វុត្តនយេន ផលារហភាវោ អនិរោធោតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ អនិរុទ្ធភាវេនេវ ហិ យេន វិនា ផលំ ន សម្ភវតិ, តំ ការណំ អតីតាទិបិ ‘‘ឥមស្មិំ សតី’’តិ ឥមិនា វចនេន វុត្តំ. តតោ ឯវ ច អវុសិតព្រហ្មចរិយស្ស អប្បវត្តិធម្មតំ អនាបន្នោ បច្ចយុប្បាទោ កាលភេទំ អនាមសិត្វា អនិវត្តិតាយ ឯវ ‘‘ឥមស្សុប្បាទា’’តិ វុត្តោ. អថ វា អវសេសបច្ចយសមវាយេ អវិជ្ជមានស្សាបិ វិជ្ជមានស្ស វិយ បគេវ វិជ្ជមានស្ស យា ផលុប្បត្តិអភិមុខតា, សា ‘‘ឥមស្សុប្បាទា’’តិ វុត្តា. តទា ហិ តតោ ផលំ ឧប្បជ្ជតីតិ តទវត្ថំ ការណំ ផលស្ស ឧប្បាទនភាវេន ឧបដ្ឋិតំ ឧប្បតិតំ នាម ហោតិ, ន វិជ្ជមានម្បិ អតទវត្ថន្តិ តទវត្ថតា ឧប្បាទោតិ វេទិតព្ពា.
តត្ថ ‘‘សតី’’តិ ឥមិនា វិជ្ជមានតាមត្តេន បច្ចយភាវំ វទន្តោ អព្យាបារតំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ឧប្បាទាតិ ឧប្បត្តិធម្មតំ, អសព្ពកាលភាវិតំ, ផលុប្បត្តិអភិមុខតញ្ច ទីបេន្តោ អនិច្ចតំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ‘‘សតិ, ន អសតិ, ឧប្បាទា, ន និរោធា’’តិ បន ហេតុអត្ថេហិ ភុម្មនិស្សក្កវចនេហិ សមត្ថិតំ និទានសមុទយជាតិបភវភាវំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ហេតុអត្ថតា ចេត្ថ ភុម្មវចនេ យស្ស ភាវេន តទវិនាភាវិផលស្ស ភាវោ លក្ខីយតិ, តត្ថ បវត្តិយា វេទិតព្ពា, យថា អធនានំ ធនេ អននុប្បទីយមានេ ទាលិទ្ទិយំ វេបុល្លមគមាសិ (ទី. និ. ៣.៩១), និប្ផន្នេ សស្សេ សុភិក្ខំ ជាយតីតិ ច. និស្សក្កវចនស្សាបិ ហេតុអត្ថតា ផលស្ស បភវេ បកតិយញ្ច បវត្តិយា, យថា ‘‘កលលា ហោតិ អព្ពុទំ, អព្ពុទា ជាយតេ បេសី’’តិ (សំ. និ. ១.២៣៥; កថា. ៦៩២), ‘‘ហិមវតា គង្គា បភវតិ, សិង្គតោ សរោ ជាយតី’’តិ ច. អវិជ្ជាទិភាវេន ច តទវិនាភាវិសង្ខារាទិភាវោ លក្ខីយតិ, អវិជ្ជាទីហិ ច សង្ខារាទយោ បភវន្តិ, បករីយន្តិ ចាតិ តេសំ បភវោ, បកតិ ច, តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥមស្សុប្បាទា’’តិ ហេតុអត្ថា ភុម្មនិស្សក្កនិទ្ទេសា កតា.
យស្មា ចេត្ថ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ សង្ខេបេន ឧទ្ទិដ្ឋស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិកោ និទ្ទេសោ, តស្មា យថាវុត្តោ អត្ថិភាវោ, ឧប្បាទោ ច តេសំ តេសំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ បច្ចយភាវោតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ អនិរុទ្ធតាសង្ខាតំ អត្ថិភាវំ, ឧប្បាទញ្ច អនិវត្តសភាវតាសង្ខាតំ, ឧទយាវត្ថតាសង្ខាតំ វា ‘‘សតិយេវ, ន អសតិ, ឧប្បាទា ឯវ, ន និរោធា’’តិ អន្តោគធនិយមេហិ វចនេហិ បកាសិតំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ បច្ចយភាវោ នាម អត្ថិ, តស្មា យថាវុត្តោ អត្ថិភាវោ, ឧប្បាទោ ច បច្ចយភាវោតិ វេទិតព្ពោ. យេបិ ហិ បដ្ឋានេ អាគតា ហេតុអាទយោ ចតុវីសតិ បច្ចយា, តេបិ ឯតស្សេវ បច្ចយភាវស្ស វិសេសាតិ វេទិតព្ពា. តថា យ្វាយំ មូលហេតុនិទានសម្ភវបភវាទិបរិយាយេហិ, ឧប្បាទដ្ឋិតិ បវត្តដ្ឋិតិ និមិត្តដ្ឋិតិ អាយូហនដ្ឋិតិ សំយោគដ្ឋិតិ បលិពោធដ្ឋិតីតិអាទិបរិយាយេហិ ច បកាសិតោ ការណត្ថោ, សោបិ ឯត្ថេវ អន្តោគធោតិ ទដ្ឋព្ពោ.
៥៨៤. មូលការណសទ្ទំ អបេក្ខិត្វា ន អការណន្តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ, អការណាតិ អត្ថោ. អការណំ យទិ សិយា, សុត្តំ បដិពាហិតំ សិយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អាសវសមុទយា’’តិ សុត្តំ អាហរតិ. បរិយាយោ ការណំ. វដ្ដកថាយ សីសភាវោ វដ្ដហេតុនោ កម្មស្សាបិ ហេតុភាវោ. តត្ថ ភវតណ្ហាយបិ ហេតុភូតា អវិជ្ជា, តាយ បដិច្ឆាទិតាទីនវេ ភវេ តណ្ហាយ ឧប្បជ្ជនតោ អវិជ្ជា វិសេសេន សីសភូតាតិ ‘‘មូលការណ’’ន្តិ វុត្តា.
បុរិមាយ កោដិយា អបញ្ញាយមានាយ ឧប្បាទវិរហតោ និច្ចតំ គណ្ហេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឯវំ ចេតំ, ភិក្ខវេ, វុច្ចតី’’តិអាទិ. តេន ឥតោ បុព្ពេ ឧប្បន្នបុព្ពតា នត្ថីតិ អបញ្ញាយនតោ បុរិមកោដិអបញ្ញាយនំ វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ.
៥៨៥. អវិជ្ជាតណ្ហាហេតុក្កមេន ផលេសុ វត្តព្ពេសុ ‘‘សុគតិទុគ្គតិគាមិនោ’’តិ វចនំ សទ្ទលក្ខណាវិរោធនត្ថំ. បូជិតស្ស ហិ ទ្វន្ទេ បុព្ពនិបាតោ. សវរា កិរ មំសស្ស អដ្ឋិនា អលគ្គនត្ថំ បុនប្បុនំ តាបេត្វា កោដ្ដេត្វា ឧណ្ហោទកំ បាយេត្វា វិរិត្តំ សូនំ អដ្ឋិតោ មុត្តមំសំ គាវិំ មារេន្តិ. តេនាហ ‘‘អគ្គិសន្តាបា’’តិអាទិ. តត្ថ យថា វជ្ឈគាវី ច អវិជ្ជាភិភូតតាយ យថាវុត្តំ ឧណ្ហោទកបានំ អារភតិ, ឯវំ បុថុជ្ជនោ យថាវុត្តំ ទុគ្គតិគាមិកម្មំ. យថា បន សា ឧណ្ហោទកបានេ អាទីនវំ ទិស្វា តណ្ហាវសេន សីតុទកបានំ អារភតិ, ឯវំ បុថុជ្ជនោ អវិជ្ជាយ នាតិពលវភាវតោ ទុគ្គតិគាមិកម្មេ អាទីនវំ ទិស្វា តណ្ហាវសេន សុគតិគាមិកម្មំ អារភតិ. ទុក្ខេ ហិ អវិជ្ជំ តណ្ហា អនុវត្តតិ, សុខេ តណ្ហំ អវិជ្ជាតិ.
៥៨៦. កត្ថចិ សុត្តេ. ឯកធម្មមូលិកំ ទេសនន្តិ អវិជ្ជាតណ្ហាសុ ឯកោយេវ ធម្មោ មូលំ ឯតិស្សាតិ ឯកធម្មមូលិកា, តំ, តត្ថ ឯកំ ឯវ ធម្មំ មូលំ កត្វា បដិច្ចសមុប្បាទទេសនំ ទេសេតីតិ អត្ថោ. ឧបនិសីទតិ ផលំ ឯត្ថាតិ ឧបនិសា, ការណំ, អវិជ្ជា ឧបនិសា ឯតេសន្តិ អវិជ្ជូបនិសា. អស្សាទានុបស្សិនោតិ ឧបាទានិយេសុ តេភូមកធម្មេសុ វិសយភូតេសុ អស្សាទេតព្ពតោ អស្សាទសញ្ញិតំ សុខសោមនស្សំ អនុបស្សនសីលស្ស. អប្បហីនាវិជ្ជតាយ ពាលលក្ខណយោគេន ពាលស្ស. ឯវន្តិ អវិជ្ជានិវុតត្តា, តណ្ហាសំយុត្តត្តា ច. អយំ កាយោតិ អយំ មមញ្ចេវ តុម្ហាកញ្ច បច្ចក្ខភូតោ សវិញ្ញាណកកាយោ ខន្ធបញ្ចកំ. ‘‘សឡាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’តិ (មហាវ. ១; ឧទា. ១) វចនតោ ផស្សការណញ្ចេតំ វុច្ចតីតិ អាយតនច្ឆក្កំ វា. សមុទាគតោតិ ឧប្បន្នោ. ពហិទ្ធា ច នាមរូបន្តិ ពហិទ្ធា សវិញ្ញាណកកាយោ ខន្ធបញ្ចកំ, សឡាយតនានិ វា. ឥត្ថេតន្តិ ឥត្ថំ ឯតំ. អត្តនោ ច បរេសញ្ច បញ្ចក្ខន្ធា ទ្វាទសាយតនានិ ទ្វារាលម្ពនភាវេន វវត្ថិតានិ ទ្វយំ នាមាតិ អត្ថោ. ទ្វយំ បដិច្ច ផស្សោតិ អញ្ញត្ថ ចក្ខុរូបាទីនិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា, ឥធ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ, មហាទ្វយំ នាម កិរេតន្តិ វុត្តំ. អយមេត្ថ អធិប្បាយោ – អញ្ញត្ថ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៤; ៤.៦០; កថា. ៤៦៥) ចក្ខុ ចេវ រូបា ច…បេ… មនោ ចេវ ធម្មា ចាតិ វុត្តានិ ទ្វយានិ បដិច្ច ចក្ខុសម្ផស្សាទយោ វុត្តា. ឥធ បន ‘‘អយញ្ចេវ កាយោ’’តិ ចក្ខាទិនិស្សយេ សេសធម្មេ ចក្ខាទិនិស្សិតេ ឯវ កត្វា វុត្តំ ចក្ខាទិកាយំ ឯកត្តេន ‘‘អជ្ឈត្តិកាយតន’’ន្តិ គហេត្វា, ‘‘ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិ វុត្តំ រូបាទិអារម្មណំ ឯកត្តេនេវ ‘‘ពាហិរាយតន’’ន្តិ តានិ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ បដិច្ច ផស្សោ វុត្តោ, តស្មា មហាទ្វយមេតន្តិ.
ឯវញ្ច កត្វា អត្តនោ ច បរស្ស ច បញ្ចហិ ខន្ធេហិ, ឆហិ អាយតនេហិ ចាតិ អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោវាតិ វុត្តំ. ‘‘អយំ កាយោ’’តិ ហិ វុត្តានិ សនិស្សយានិ ចក្ខាទីនិ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធា, ‘‘ពហិទ្ធា នាមរូប’’ន្តិ វុត្តានិ រូបាទីនិ បរេសំ. តថា អយំ កាយោ អត្តនោ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, ពហិទ្ធា នាមរូបំ បរេសំ ពាហិរានីតិ. អញ្ញថា អជ្ឈត្តិកាយតនមត្តេ ឯវ ‘‘អយំ កាយោ’’តិ វុត្តេន អជ្ឈត្តិកាយតនានេវ អត្តនោ បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តីតិ អត្តនោ ច បរេសញ្ច បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ទីបនា ន សម្ភវេយ្យាតិ. សឡេវាយតនានីតិ សឡេវ ផស្សការណានិ, យេហិ ការណភូតេហិ អាយតនេហិ ឧប្បន្នេន ផស្សេន ផុដ្ឋោ ពាលោ សុខទុក្ខំ បដិសំវេទេតិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯតេសំ វា អញ្ញតរេន. អវិជ្ជានីវរណស្ស, ភិក្ខវេ, បណ្ឌិតស្ស តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្សា’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.១៩) យោជេតព្ពំ. ឥមស្មិញ្ហិ សុត្តេ សង្ខារេ អវិជ្ជាតណ្ហានិស្សិតេ ឯវ កត្វា កាយគ្គហណេន វិញ្ញាណនាមរូបសឡាយតនានិ គហេត្វា តស្មិំ កាយេ សឡាយតនានំ ផស្សំ តំនិស្សិតមេវ កត្វា វេទនាយ វិសេសបច្ចយភាវំ ទស្សេន្តេន ភគវតា ពាលបណ្ឌិតានំ អតីតទ្ធាវិជ្ជាតណ្ហាមូលកោ វេទនាន្តោ បដិច្ចសមុប្បាទោ ទស្សិតោ. បុន ច ពាលបណ្ឌិតានំ វិសេសំ ទស្សេន្តេន –
‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស ពាលស្ស, យាយ ច តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា ពាលស្ស អប្បហីនា, សា ច តណ្ហា អបរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ អចរិ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ. តស្មា ពាលោ កាយស្ស ភេទា កាយូបគោ ហោតិ, សោ កាយូបគោ សមានោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ២.១៩) –
វេទនាបភវំ សាវិជ្ជំ តណ្ហំ ទស្សេត្វា, ឧបាទានភវេ ច តន្និស្សិតេ កត្វា ‘‘កាយូបគោ ហោតី’’តិអាទិនា ជាតិអាទិកេ ទស្សេន្តេន បច្ចុប្បន្នហេតុសមុដ្ឋានតោ បភុតិ ឧភយមូលវសេន បដិច្ចសមុប្បាទោ វុត្តោ, តព្ពិបរិយាយេន ច បណ្ឌិតស្ស បច្ចុប្បន្នហេតុបរិក្ខយតោ បភុតិ ឧភយមូលកោ បដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទោតិ.
៥៨៧. បូរេតុន្តិ វឌ្ឍេតុំ, ឧបចិនិតុន្តិ អត្ថោ. ទុគ្គតិគាមិកម្មស្ស វិសេសបច្ចយត្តា អវិជ្ជា ‘‘អវិន្ទិយំ វិន្ទតី’’តិ វុត្តា, តថា វិសេសបច្ចយោ វិន្ទិយស្ស ន ហោតីតិ ‘‘វិន្ទិយំ ន វិន្ទតី’’តិ ច. អត្តនិស្សិតានិ កត្វា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បវត្តនំ ឧប្បាទនំ អាយតនំ. សម្មោហភាវេនេវ អនភិសមយភូតត្តា អវិទិតំ អញ្ញាតំ ករោតិ. អន្តវិរហិតេ ជវាបេតីតិ វណ្ណាគមវិបរិយាយវិការវិនាសធាតុអត្ថវិសេសយោគេហិ បញ្ចវិធស្ស និរុត្តិលក្ខណស្ស វសេន អ-ការ វិ-ការ ជ-ការេ គហេត្វា អញ្ញេសំ វណ្ណានំ លោបំ, ជ-ការស្ស ច ទុតិយស្សាគមំ កត្វា ‘‘អវិជ្ជា’’តិ វុត្តំ. ព្យញ្ជនត្ថំ វត្វា សភាវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានិ ‘‘ឥទំ វត្ថុ, ឥទំ អារម្មណ’’ន្តិ អវិជ្ជាយ ញាតុំ ន សក្កាតិ អវិជ្ជា តប្បដិច្ឆាទិកា វុត្តា. វត្ថារម្មណសភាវឆាទនតោ ឯវ អវិជ្ជាទីនំ បដិច្ចសមុប្បាទភាវស្ស, ជរាមរណាទីនំ បដិច្ចសមុប្បន្នភាវស្ស ច ឆាទនតោ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នច្ឆាទនំ វេទិតព្ពំ.
អបច្ចក្ខិត្វាតិ បច្ចក្ខានំ អកត្វា អបដិក្ខិបិត្វា. ឧបការកដ្ឋោ បច្ចយដ្ឋោ យថា បិណ្ឌបាតាទិ សរីរស្ស.
សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ យថា សង្ខតំ ហោតិ, ឯវំ អភិសង្ខរោន្តិ. សង្ខារសទ្ទគ្គហណេន អាគតា សង្ខារា សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារា. យទិបិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាបិ សង្ខារសទ្ទេន អាគតា, តេ បន ឥមិស្សា ទេសនាយ បធានាតិ វិសុំ វុត្តា, តស្មា ‘‘ទុវិធា’’តិ ឯត្ថ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារេសុ អភិសង្ខរណកសង្ខារំ វជ្ជេត្វា តទញ្ញេ សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារា យោជេតព្ពា. សង្ខារសទ្ទេន អាគតសង្ខារាតិ វា សមុទាយោ វុត្តោ. តទេកទេសា ច ឥធ វណ្ណេតព្ពភាវេន គហិតា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, តស្មា វណ្ណេតព្ពសព្ពសង្គាហកវសេន ទុវិធតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘បឋមំ និរុជ្ឈតិ វចីសង្ខារោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៦៤) វិតក្កវិចារអស្សាសបស្សាសសញ្ញាវេទនាវចីសង្ខារាទយោ វុត្តា, ន អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារេសុ វុត្តា កាយសញ្ចេតនាទយោ.
សង្ខតសង្ខារា នាម យថាសកំ បច្ចយេហិ សង្ខតត្តា. សតិបិ បច្ចយនិព្ពត្តានំ សព្ពេសម្បិ សង្ខតភាវេ ‘‘មមេតំ ផល’’ន្តិ តត្ថាភិមុខេន វិយ កម្មុនា និព្ពត្តិតត្តា តេភូមកវិបាកកដត្តារូបេសុ សាតិសយោ សង្ខតភាវោតិ អធិប្បាយេន អដ្ឋកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៨៧) កម្មនិព្ពត្តានំ អភិសង្ខតសង្ខារតា វុត្តា. បាឡិយំ បន តថា អាគតដ្ឋានស្ស អភាវតោ ‘‘តេបិ …បេ… ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. អនិច្ចា វត សង្ខារាតិ វុត្តា ឧភុអាទិសមុដ្ឋានាបិ សព្ពធម្មា. អភិសង្ខរណកសង្ខារោតិ វុច្ចតិ អត្តនោ ផលស្ស អភិសង្ខរណតោ. កាយបយោគសមុដ្ឋាបនវីរិយំ កាយិកវីរិយំ. អភិសង្ខារស្សាតិ បយោគវេគស្ស.
វាចំ សង្ខរោតីតិ វចីសង្ខារោ. កាយេន សង្ខរីយតីតិ កាយសង្ខារោ. ចិត្តេន សង្ខរីយតិ, ចិត្តំ វា សង្ខរោតីតិ ចិត្តសង្ខារោ. សង្ខេបតោ បន សព្ពេបិ យថារហំ សង្ខរោន្តិ, សង្ខរីយន្តីតិ ច សង្ខារាតិ វេទិតព្ពា. វុត្តន្តិ សង្ខារដ្ឋបច្ចយដ្ឋាទិមាហ.
នមតីតិ ឯកន្តសារម្មណតាយ អារម្មណាភិមុខំ នមតិ. បរិតស្សតីតិ បិបាសតិ, តណ្ហាបរិតាបតាយ វា វិចលតិ. ឧបាទិយតីតិ ទឡ្ហំ អាទិយតិ. ភវតីតិ ឧបបត្តិភវំ សន្ធាយាហ. ភាវយតីតិ កម្មភវំ. ចុតិ ខន្ធានំ មរណន្តិ ‘‘មរន្តិ ឯតេនា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខា វេទនា ឧប្បាទទុក្ខា, ឋិតិទុក្ខាតិ ច កត្វា ‘‘ទ្វេធា ខណតី’’តិ វុត្តំ. អាយាសោ បរិស្សមោ វិសាទោ.
និទ្ទិដ្ឋនយទស្សនន្តិ យថានិទ្ទិដ្ឋវិធិសន្ទស្សនំ. កេវល-សទ្ទោ អសម្មិស្សវាចកោ ច ហោតិ ‘‘កេវលា សាលយោ’’តិអាទីសុ, និរវសេសវាចកោ ច ‘‘កេវលា អង្គមគធា’’តិអាទីសុ, តស្មា ទ្វិធាបិ អត្ថំ វទតិ. តត្ថ អសម្មិស្សស្សាតិ សុខរហិតស្ស. ន ហិ ឯត្ថ កិញ្ចិ ឧប្បាទវយរហិតំ អត្ថិ. សកលស្សាតិ សព្ពភវាទិគតស្ស, សព្ពកាលិកស្ស ច.
៥៨៨. ‘‘លក្ខណេកវិធាទិតោ’’តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ បច្ចេកំ បរិសមាបេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘លក្ខណាទិតោ’’តិ. សម្បយុត្តេ, តំសមង្គិបុគ្គលេ វា សម្មោហយតីតិ សម្មោហនរសា. អារម្មណសភាវស្ស ឆាទនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានា. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ អាសវបទដ្ឋានា. បដិសន្ធិជននត្ថំ អាយូហន្តិ ព្យាបារំ ករោន្តីតិ អាយូហនរសា. រាសិករណំ វា អាយូហនំ. ចេតនាសភាវត្តា ចេតនា ហុត្វា គយ្ហតីតិ ចេតនាបច្ចុបដ្ឋានា. នាមរូបស្ស បុរេចារិកភាវេន បវត្តតីតិ បុព្ពង្គមរសំ. បុរិមភវេន សទ្ធិំ ឃដនំ ហុត្វា គយ្ហតីតិ បដិសន្ធិបច្ចុបដ្ឋានំ. វិញ្ញាណេន សហ, អញ្ញមញ្ញញ្ច សម្បយុជ្ជតីតិ សម្បយោគរសំ. សមំ បការេហិ យោគោ សម្បយោគោ. វិសុំ អភាវោ អវិនិព្ភោគោ. រូបំ សម្បយោគាភាវតោ វិកិរតីតិ វិកិរណរសំ. តតោ ឯវ ហិ បិសិយមានា តណ្ឌុលាទយោ វិកិរន្តិ, ចុណ្ណីភូតា វិទ្ធំសន្តិ, នាមស្ស កទាចិ កុសលាទិភាវោបិ អត្ថីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘អព្យាកតបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘អចេតនោ អព្យាកតោ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១១; វិភ. អដ្ឋ. ១៧៣) ឯត្ថ វិយ អនារម្មណតា វា អព្យាកតតា ទដ្ឋព្ពា. អាយតនលក្ខណន្តិ ឃដ្ដនលក្ខណំ, អាយានំ តននលក្ខណំ វា. ទស្សនស្ស យថាសកំ វិសយគ្គហណស្ស ករណតោ ទស្សនរសំ. ‘‘ទស្សនាទិរស’’ន្តិ បន សម្មោហវិនោទនិយំ វុត្តំ. វត្ថុទ្វារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ យថារហំ វិញ្ញាណមនោវិញ្ញាណធាតូនន្តិ អធិប្បាយោ. វត្ថុគ្គហណញ្ចេត្ថ ចក្ខាទិបញ្ចកាបេក្ខំ. អកុសលវិបាកុបេក្ខាយ អនិដ្ឋភាវតោ ទុក្ខេន, ឥតរាយ ឥដ្ឋភាវតោ សុខេន សង្គហិតត្តា ‘‘សុខទុក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខសមុទយត្តា ហេតុលក្ខណា តណ្ហា. ‘‘តត្រតត្រាភិនន្ទិនី’’តិ (ម. និ. ១.៩១, ៤៦០; សំ. និ. ៥.១០៨១; វិភ. ២០៣; មហាវ. ១៤) វចនតោ អភិនន្ទនរសា. ចិត្តស្ស, បុគ្គលស្ស វា រូបាទីសុ អតិត្តភាវោ ហុត្វា គយ្ហតីតិ អតិត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា. អមុញ្ចនរសំ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនិវេសវសេន. តណ្ហាទឡ្ហត្តំ ហុត្វា កាមុបាទានំ, សេសានិ ទិដ្ឋិ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តីតិ តណ្ហាទឡ្ហត្តទិដ្ឋិបច្ចុបដ្ឋានំ. កម្មុបបត្តិភវវសេន ភវស្ស លក្ខណាទយោ យោជេតព្ពា.
៥៨៩. មោហាទិភាវតោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អននុពោធាទីនំ សង្គហោ. ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណវសេន អប្បដិបត្តិ, អសុភាទីសុ សុភាទិវិបល្លាសវសេន មិច្ឆាបដិបត្តិ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តវសេន វា អប្បដិបត្តិ, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវសេន មិច្ឆាបដិបត្តិ. ទ្វារារម្មណតោតិ ទ្វារតោ, អារម្មណតោ ច ឆសុ ទ្វារេសុ, ឆសុ អារម្មណេសុ ច បវត្តនតោ. អយំ បន វិភាគោ ន អវិជ្ជាយ ឯវ, អញ្ញេសុបិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ អរូបធម្មានំ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សព្ពេសុបី’’តិ.
វិបាកធម្មធម្មាទិភាវតោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នេវសេក្ខានាសេក្ខសំយោជនិយាទិភាវេ សង្គណ្ហាតិ. ចតុយោនិសំវត្តនតោតិ ចតុយោនិបរិយាបន្នត្តភាវនិព្ពត្តនតោ.
លោកិយវិភាគាទិភាវតោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អព្យាកតសប្បច្ចយសង្ខតាទិភាវេ សង្គណ្ហាតិ. សហេតុកាហេតុកាទិតោតិ អាទិ-សទ្ទេន សសង្ខារាសង្ខារាទិភេទេ សង្គណ្ហាតិ.
កាមំ នាមរូបំ បច្ចុប្បន្នទ្ធវសេន វុច្ចតិ, តថាបិ យថា បច្ចុប្បន្នំ, ឯវំ អតីតានាគតម្បីតិ អទ្ធទ្វយបរិយាបន្នស្សាបិ នយតោ គហេតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘អតីតាទិតោ តិវិធ’’ន្តិ.
សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋានតោតិ វិញ្ញាណតំសម្បយុត្តធម្មានំ ឧប្បត្តិបវត្តិទេសភាវតោ. ‘‘ភូតប្បសាទវិញ្ញាណតោ’’តិ បាឋោ យុត្តោ. ‘‘វិញ្ញាណាទិតោ’’តិ បន បឋន្តិ. ឯកសេសនយេន ពាហិរាយតនស្សាបិ សង្គហេ សតិ អាទិ-សទ្ទេន តស្ស សង្គហិតតា ទដ្ឋព្ពា. នោភយគោចរន្តិ មនាយតនមាហ. ន ហិ អរូបធម្មានំ ទេសវសេន អាសន្នតា, ទូរតា វា អត្ថិ អវិគ្គហត្តា, តស្មា មនាយតនស្ស គោចរោ មនាយតនំ សម្បត្តោ, អសម្បត្តោ វាតិ ន វុច្ចតិ. ផស្សាទីនម្បីតិ ឯត្ថ ផស្សោ តាវ ផុសនសភាវតោ, លោកិយសាសវាទិភាវតោ ច ឯកវិធោ. បដិឃសម្ផស្សអធិវចនសម្ផស្សភេទតោ, សហេតុកាទិភាវតោ ច ទុវិធោ. ភវត្តយបរិយាបន្នតោ, វេទនាត្តយសម្បយោគតោ, អហេតុកទុហេតុកតិហេតុកតោ ច តិវិធោ. យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធោ, បញ្ចវិធោ ច.
វេទនា អនុភវនលក្ខណតោ, លោកិយសាសវាទិភាវតោ ច ឯកវិធា. បញ្ចទ្វារិកមនោទ្វារិកភេទតោ ទុវិធា. សុខាទិភេទតោ តិវិធា. យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធា, បញ្ចវិធា ច. ឆឡារម្មណភេទតោ ឆព្ពិធា.
តណ្ហា លោកស្ស សមុទយភាវតោ ឯកវិធា. ទុវិធា ទិដ្ឋិសម្បយុត្តវិប្បយុត្តភាវតោ. តិវិធា កាមភវវិភវតណ្ហាភេទតោ. ចតុព្ពិធា ចតុមគ្គបហេយ្យតោ. បញ្ចវិធា រូបាភិនន្ទនាទិភាវតោ. ឆព្ពិធា ឆតណ្ហាកាយភេទតោ.
ឧបាទានំ ឯកវិធំ ទឡ្ហគ្គាហភាវតោ. ទុវិធំ តណ្ហាទិដ្ឋិភេទតោ. តិវិធំ ភវត្តយូបនិស្សយភាវតោ. ចតុព្ពិធំ កាមុបាទានាទិភេទតោ. បញ្ចវិធំ បញ្ចគតិសំវត្តនតោ.
ភវោ ឯកវិធោ លោកិយសាសវាទិភាវតោ. ទុវិធោ កម្មុបបត្តិភេទតោ. តិវិធោ កាមភវាទិភេទតោ. ចតុព្ពិធោ ចតុរុបាទានបច្ចយតោ. បញ្ចវិធោ បញ្ចគតិសំវត្តនតោ. ឆព្ពិធោ កាមកម្មភវាទិភេទតោ. សត្តវិធោ សត្តវិញ្ញាណដ្ឋិតិសង្គហតោ. អដ្ឋវិធោ ចតុរុបាទានបច្ចយកម្មភវាទិភេទតោ. នវវិធោ កាមភវាទិភេទតោ.
ជាតិ ឯកវិធា តត្ថ តត្ថ ភវេ បឋមាភិនិព្ពត្តិភាវតោ. ទុវិធា រូបក្ខន្ធសង្ខារក្ខន្ធសង្គហតោ. តិវិធា ភវត្តយបរិយាបន្នតោ. យោនិគតិវសេន ចតុព្ពិធា, បញ្ចវិធា ច. ឥមិនា នយេន ជរាមរណាទីនម្បិ ឯកវិធាទិភាវោ វេទិតព្ពោ.
៥៩០. សោកាទីនម្បិ គហិតត្តា អង្គពហុត្តប្បសង្គេ ‘‘ទ្វាទសេវា’’តិ អង្គវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ សោកាទយោ អង្គភាវេន វុត្តា, ផលេន បន ការណំ អវិជ្ជំ មូលង្គំ ទស្សេតុំ តេ វុត្តា. ជរាមរណព្ភាហតស្ស ហិ ពាលស្ស តេ សម្ភវន្តីតិ សោកាទីនំ ជរាមរណការណតា វុត្តា, ន បន ‘‘កាយិកាយ ទុក្ខាយ វេទនាយ ផុដ្ឋោ’’តិ ច សុត្តេ ជរាមរណនិមិត្តញ្ច ទុក្ខំ សង្គហិតន្តិ តំ តន្និមិត្តានំ ជរាមរណព្ភាហតស្ស សម្ភវេ សាធកភាវេន វុត្តំ. យស្មា បន ជរាមរណេនេវ សោកាទីនំ ឯកសង្ខេបោ កតោ, តស្មា តេសំ ជាតិបច្ចយតា យុជ្ជតិ. ជរាមរណបច្ចយភាវេ ហិ អវិជ្ជាយ ឯកសង្ខេបោ កាតព្ពោ សិយា. ជាតិបច្ចយា បន ជរាមរណំ, សោកាទយោ ច សម្ភវន្តីតិ តត្ថ ជរាមរណំ ឯកន្តិកំ អង្គភាវេន គហិតំ. សោកាទយោ បន រូបភវាទីសុ អភាវតោ អនេកន្តិកា កេវលំ បាកដេន ផលេន អវិជ្ជានិទស្សនត្ថំ គហិតា. តេន អនាគតេ ជាតិយា សតិ តតោ បរាយ បដិសន្ធិយា ហេតុហេតុភូតា អវិជ្ជា ទស្សិតាតិ ភវចក្កស្ស អវិច្ឆេទោ ទស្សិតោ ហោតីតិ. សុត្តញ្ច សោកាទីនំ អវិជ្ជា ការណន្តិ ឯតស្សេវ អត្ថស្ស សាធកំ ទដ្ឋព្ពំ, ន សោកាទីនំ ពាលស្ស ជរាមរណនិមិត្តតាមត្តស្ស. ‘‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’’តិ ហិ វចនេន អវិជ្ជា សោកាទីនំ ការណន្តិ ទស្សិតា, ន ច ជរាមរណនិមិត្តមេវ ទុក្ខំ ទុក្ខន្តិ.
អបរោ នយោ ជរាមរណម្បិ បច្ចយោ, អញ្ញថា ទ្វាទសង្គានិ ន បរិបូរេន្តិ. កស្ស បន សោ បច្ចយោ? សោកាទីនំ. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘ជរាមរណបច្ចយា សោកាទយោ សម្ភវន្តី’’តិ អវត្វា ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, សោកាទយោ ច សម្ភវន្តី’’តិ វុត្តន្តិ? យស្មា តទញ្ញេនបិ ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋស្ស តេ សម្ភវន្តិ, តស្មា អប្បហីនសំយោជនស្សាបិ តេសំ តប្បច្ចយតា ន ឯកំសិកាតិ ជាតិបច្ចយតាវ វុត្តា. អថ វា ជរាមរណគ្គហណេន ឧបបត្តិភវោ សង្គហិតោ. ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិបាកោ ហិ អាយុនោ សំហានិ, ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកោ ច ជរា, តេសញ្ច ភេទោ មរណន្តិ. សតិ ច ឧបបត្តិភវេ តត្ថ កតុបចិតំ, បោរាណំ វា កម្មំ កម្មភវោ, កម្មាទិឧបដ្ឋានេ ចុតិអនន្តរំ បដិសន្ធិំ ជនេតីតិ ឧបបត្តិភវោ ជាតិយា បច្ចយោ, តស្មា ជរាមរណម្បិ ជាតិយា បច្ចយតាយ បដិច្ចសមុប្បាទោ. យស្មា បន ‘‘ភវបច្ចយា ជាតី’’តិ ឯត្ថេវ ឧបបត្តិភវស្ស ជាតិយា បច្ចយតា សង្គហិតា, តស្មា វុត្តបរិយាយសង្គហតោ ច ‘‘ជរាមរណបច្ចយា ជាតី’’តិ ន វុត្តំ. ឯវំ ជរាមរណស្សាបិ បច្ចយភាវសិទ្ធិតោ បដិច្ចសមុប្បាទតាតិ ទ្វាទសង្គតា វវត្ថិតាតិ វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘ទ្វាទសេវា’’តិអាទិ. អយំ តាវាតិ ‘‘ទេសនាភេទតោ’’តិអាទិនា វុត្តំ អត្ថសំវណ្ណនំ សន្ធាយាហ.