បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

៤១៣. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេនាតិ អត្ថោ. តេន ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤, ៤៣១-៤៣៣; បារា. ១២-១៤) យថាទស្សិតបាឡិគតិំ, តស្សា អត្ថវិវរណនយញ្ច បច្ចាមសតិ. សច្ចេសុ វិយ អរិយសច្ចានិ ខន្ធេសុ ឧបាទានក្ខន្ធា អន្តោគធា. តទុភយេ ច សភាវតោ, សមុទយតោ, អត្ថង្គមតោ, អស្សាទតោ, អាទីនវតោ, និស្សរណតោ ច យថាភូតំ សយម្ភុញាណេន អវេទិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ បវេទេសិ វាតិ សាតិសយេន បញ្ចក្ខន្ធាវពោធេន ភគវាវ ថោមេតព្ពោតិ អាហ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធវិទូ’’តិ. ញត្វា វិញ្ញេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តាសូតិ បញ្ចសុ អភិញ្ញាសុ. តគ្គហណេនេវ ច បរិភណ្ឌញាណានំ គហិតត្តា ‘‘បញ្ចា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឯតាសុ ហី’’តិអាទិ.

តត្ថ បរិភណ្ឌញាណានីតិ បរិវារញាណានិ. យថា ហិ សិនេរុស្ស បរិវារដ្ឋានានិ យានិ តំសិទ្ធិយា សិទ្ធានិ មេខលដ្ឋានានិ បរិភណ្ឌានីតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ឥមានិបិ ទិព្ពចក្ខុសិទ្ធិយា សិទ្ធានិ តស្ស បរិភណ្ឌានីតិ វុត្តានិ. ឥធាគតានីតិ ឯត្ថ ឥធាតិ យថាទស្សិតានិ សុត្តបទានិ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ អញ្ញេសុ បន សាមញ្ញផលាទីសុ មនោមយញាណម្បិ វិសុំ អភិញ្ញាញាណភាវេន អាគតំ.

‘‘តេសូ’’តិ ឥទំ បច្ចាមសនំ កិំ តិកានំ, ឧទាហុ អារម្មណានន្តិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ តិកានំ, តទយុត្តំ. ន ហិ តិកេសុ អភិញ្ញាញាណានិ បវត្តន្តិ. អថ អារម្មណានំ, តម្បិ អយុត្តំ. ន ហិ អញ្ញំ ឧទ្ទិសិត្វា អញ្ញស្ស បច្ចាមសនំ យុត្តន្តិ. យថា ឥច្ឆតិ, តថា ភវតុ តាវ តិកានំ, ននុ វុត្តំ ‘‘ន ហិ តិកេសុ អភិញ្ញាញាណានិ បវត្តន្តី’’តិ? នាយំ វិរោធោ តិកវោហារេន អារម្មណានំយេវ គយ្ហមានត្តា. អថ វា បន ហោតុ អារម្មណានំ, ននុ វុត្តំ ‘‘ន ហិ អញ្ញំ ឧទ្ទិសិត្វា អញ្ញស្ស បច្ចាមសនំ យុត្ត’’ន្តិ? អយម្បិ ន ទោសោ យថាវុត្តការណេនេវាតិ.

៤១៤. អសតិបិ វត្ថុភេទេ ភូមិកាលសន្តានភេទវសេន ភិន្នេសុ សត្តសុ អារម្មណេសុ. តិកវសេន ហេស ភេទោ គហិតោ. ឥទ្ធិវិធញាណស្ស មគ្គារម្មណតាយ អភាវតោ ឥធ មគ្គារម្មណតិកោ ន លព្ភតិ. តន្តិ ឥទ្ធិវិធញាណំ. កាយំ ចិត្តសន្និស្សិតំ កត្វាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ឧបយោគលទ្ធន្តិ លទ្ធឧបយោគវចនំ. ទុតិយាវិភត្តិវសេន វុត្តំ ‘‘កាយំ បរិណាមេតី’’តិ. តេនាហ ‘‘រូបកាយារម្មណតោ’’តិ, រូបកាយស្ស វណ្ណារម្មណតោតិ អត្ថោ.

តទេវ ចិត្តន្តិ យទេវ កាយវសេន ចិត្តបរិណាមនេ វុត្តំ បាទកជ្ឈានចិត្តំ, តទេវ. រាមគាមេ ចេតិយំ ឋបេត្វា សេសេសុ សត្តសុ ចេតិយេសុ ធាតុយោ ឥទ្ធិយា អាហរិត្វា រាជគហេ ភូមិឃរមណ្ឌបេ កតំ មហាធាតុនិធានំ. ‘‘ឥមេ គន្ធា’’តិអាទិនា បច្ចុប្បន្នេ គន្ធាទិកេ គហេត្វាបិ អសុស្សនាទិវិសេសយុត្តំ អនាគតមេវ នេសំ រូបំ អធិដ្ឋានចិត្តស្ស អារម្មណំ ហោតិ អនាគតាធិដ្ឋានត្តា. វត្តនិយសេនាសនំ នាម វិញ្ឈាដវិយំ វិហារោ. ទធិរសន្តិ ទធិមណ្ឌោ, តំ អធិដ្ឋហន្តស្ស អនាគតំ ទធិវណ្ណំ អារម្មណំ ហោតិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ បច្ចុប្បន្នស្ស រូបកាយស្ស អារម្មណករណតោ.

សកាយចិត្តានន្តិ អត្តនោ កាយស្ស, ចិត្តស្ស ច.

៤១៥. សទ្ទោ ច បរិត្តោ សព្ពស្ស រូបស្ស កាមាវចរភាវតោ. វិជ្ជមានមេវាតិ វត្តមានំយេវ.

៤១៦. សោតាបន្នស្ស ចិត្តន្តិ សោតាបន្នស្ស អាវេណិកំ ចិត្តំ. សកទាគាមិស្សាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យាវ អរហតោ នេតព្ពន្តិ ‘‘សកទាគាមី អនាគាមិនោ ចិត្តំ ន ជានាតិ, អនាគាមី អរហតោ’’តិ ឯវំ នេតព្ពំ. សព្ពេសន្តិ សព្ពេសំ អរិយានំ ជានាតិ, កោ បន វាទោ អនរិយានំ. អញ្ញោបិ ច ឧបរិមោ អនាគាមិអាទិ ហេដ្ឋិមស្ស សកទាគាមិអាទិកស្ស ចិត្តំ ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ.

អតីតស្ស, អនាគតស្ស ច បរស្ស ចិត្តស្ស ជាននំ សម្ភវតិ, បច្ចុប្បន្នស្ស បន ន សម្ភវតីតិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ ‘‘កថំ បច្ចុប្បន្នំ អារម្មណំ ហោតី’’តិ. ឥតរោ យត្ថ សម្ភវតិ, តំទស្សនត្ថំ បច្ចុប្បន្នំ តាវ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ នាម តិវិធ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គប្បត្តន្តិ ឧប្បាទំ, ឋិតិំ, ភង្គញ្ច បត្តំ, ខណត្តយបរិយាបន្នន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថន្តរេ ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពាតិ ឯត្ថន្តរេ បវត្តា រូបសន្តតិវារា ឯកទ្វេសន្តតិវារា នាមាតិ វេទិតព្ពាតិ អត្ថោ. អាលោកដ្ឋានតោ ឱវរកំ បវិដ្ឋស្ស បគេវ តត្ថ និសិន្នស្ស វិយ យាវ រូបគតំ បាកដំ ហោតិ. តត្ថ ឧបឌ្ឍវេលា អវិភូតវារា, ឧបឌ្ឍវេលា វិភូតវារា, តទុភយំ គហេត្វា ‘‘ទ្វេ សន្តតិវារា’’តិ វុត្តំ. តយិទំ ន សព្ពសាធារណំ, ឯកច្ចស្ស សីឃម្បិ បាកដំ ហោតីតិ ‘‘ឯកទ្វេសន្តតិវារា’’តិ ឯកគ្គហណម្បិ កតំ, អតិបរិត្តសភាវឧតុអាទិសមុដ្ឋានា វា ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពា.

តីរេ អក្កន្តឧទកលេខា នាម កាលុស្សិយំ គតា តីរសមីបេ ឧទករាជិ. យាវ ន វិប្បសីទតីតិ កាលុស្សិយវិគមេន យាវ វិប្បសន្នា ន ហោតិ. កេចិ បន ‘‘អតិន្តេ តីរេ អល្លបាទេន អក្កន្តេ យាវ បាទេ ឧទកលេខា ន វិប្បសីទតិ, ន សំសីទតិ, ន វូបសម្មតី’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វទន្តិ. តេ បនេតេ កិរិយាភេទេន វុត្តា កាលវិសេសា, ន អញ្ញមញ្ញំ សមសមា, ឩនាធិកភាគវន្តោវ ទដ្ឋព្ពា. ទ្វេ តយោ ជវនវារា កាមាវចរជវនវសេន វេទិតព្ពា, ន ឥតរជវនវសេន. ន ហិ តេ បរិមិតកាលា, អនន្តរា បវត្តភវង្គាទយោបិ តទន្តោគធាវ ទដ្ឋព្ពា. តទុភយន្តិ រូបារូបសន្តតិទ្វយំ.

ឯកភវបរិច្ឆិន្នន្តិ បដិសន្ធិចុតិបរិច្ឆិន្នំ. ឯកភវបរិយាបន្នំ ធម្មជាតំ ឯតរហីតិ វត្តព្ពំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ នាម. មនោតិ សសម្បយុត្តំ វិញ្ញាណមាហ. ធម្មាតិ អារម្មណធម្មា. មនោតិ វា មនាយតនំ. ធម្មាតិ វេទនាទយោ អរូបក្ខន្ធា. ឧភយមេតំ បច្ចុប្បន្នន្តិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ ហោន្តំ ឯតំ ឧភយំ ហោតីតិ អត្ថោ. វិញ្ញាណន្តិ និកន្តិវិញ្ញាណំ. តញ្ហិ តស្មិំ បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគវសេន បដិពទ្ធំ ហោតិ. អភិនន្ទតីតិ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនាហិ អភិនន្ទតិ. តថាភូតោ ច វត្ថុបរិញ្ញាយ អភាវតោ តេសុ បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អាកឌ្ឍីយតិ. ឯត្ថ ច ទ្វាទសាយតនានំ ‘‘ឯតំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២៨៤) អាគតត្តា តត្ថ បវត្តោ ឆន្ទរាគោ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នារម្មណោ, ន ខណបច្ចុប្បន្នារម្មណោតិ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សន្ធាយ ភទ្ទេករត្តសុត្តេ…បេ… សំហីរតីតិ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. ‘‘បច្ចុប្បន្នញ្ច យោ ធម្មំ, តត្ថ តត្ថ វិបស្សតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៧២, ២៨៥) ឯត្ថាបិ វិបស្សនាចិត្តំ ខណបច្ចុប្បន្នំ, វិបស្សិតព្ពធម្មា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នាតិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា វិបស្សនាវ ន សម្ភវេយ្យ. ‘‘ខណបច្ចុប្បន្នំ បាឡិយំ អាគត’’ន្តិ ន វុត្តំ តស្ស វសេន អារម្មណករណស្ស អដ្ឋកថាយំ អនាគតត្តា.

កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥទ្ធិចិត្តស្ស ឧប្បត្តិសមកាលមេវ បរចិត្តស្សបិ ឧប្បត្តិសម្ភវតោតិ យុត្តិទស្សនំ. យថា អាកាសេតិអាទិ សទិសូទាហរណំ. តំ បន តេសំ វចនំ អយុត្តំ. កស្មា? មគ្គផលវីថិតោ អញ្ញត្ថ អនិដ្ឋេ ឋានេ អាវជ្ជនជវនានំ នានារម្មណភាវប្បត្តិទោសតោតិ យុត្តិវចនំ.

យទិ ឯវំ កថំ ចេតោបរិយញាណំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ បនា’’តិអាទិ. អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ បន ជវនវារេន ទីបេតព្ពំ, ន សកលេន បច្ចុប្បន្នទ្ធុនាតិ អធិប្បាយោ.

តត្រាយំ ទីបនាតិអាទិ ជវនវារស្ស អទ្ធាបច្ចុប្បន្នភាវទីបនមុខេន ឥទ្ធិចិត្តស្ស បវត្តិអាការទីបនំ. ឥតរានីតិ អាវជ្ជនបរិកម្មចិត្តានិ. ឯត្ថ ច ‘‘កេចី’’តិ យទិបិ អភយគិរិវាសិនោ អធិប្បេតា, តេ បន ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណំ ន ឥច្ឆន្តីតិ ‘‘ឋិតិក្ខណេ វា បដិវិជ្ឈតី’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយា. តថា យេ ‘‘ឥទ្ធិមស្ស ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តេសំ ‘‘ឋិតិក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា បដិវិជ្ឈតី’’តិ វចនំ ន សមេតិ. ន ហិ តស្មិំ ខណទ្វយេ ឧប្បជ្ជមានំ បរចិត្តេន សហ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ នាមាតិ. ឋិតិភង្គក្ខណេសុ ច ឧប្បជ្ជមានំ ឯកទេសំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ, ឯកទេសំ អតីតារម្មណំ អាបជ្ជតិ. យញ្ច វុត្តំ ‘‘បរស្ស ចិត្តំ ជានិស្សាមីតិ រាសិវសេន មហាជនស្ស ចិត្តេ អាវជ្ជិតេ’’តិ, ឯត្ថ ច មហាជនោ អត្ថតោ បរេ អនេកបុគ្គលាតិ ‘‘បរេសំ ចិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ អាវជ្ជនប្បវត្តិ វត្តព្ពា សិយា. អថាបិ បរស្សាតិ មហាជនស្សាតិ អត្ថោ សម្ភវេយ្យ, តថាបិ តស្ស ឯកបុគ្គលស្សេវ វា ចិត្តរាសិំ អាវជ្ជិត្វា ឯកស្ស បដិវិជ្ឈនំ អយុត្តំ. ន ហិ រាសិអាវជ្ជនំ ឯកទេសាវជ្ជនំ ហោតីតិ, តស្មា តេហិ ‘‘មហាជនស្ស ចិត្តេ អាវជ្ជិតេ’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ.

យំ បន តេ វទន្តិ ‘‘យស្មា ឥទ្ធិមស្ស ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តត្ថាយំ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា, ចេតោបរិយញាណលាភី បរស្ស ចិត្តំ ញាតុកាមោ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អតីតាទិវិភាគំ អកត្វា ចិត្តសាមញ្ញេន ‘‘ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមិ, ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមី’’តិ បរិកម្មំ កត្វា បុន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ សាមញ្ញេនេវ ចិត្តំ អាវជ្ជិត្វា តិណ្ណំ, ចតុន្នំ វា បរិកម្មានំ អនន្តរា ចេតោបរិយញាណេន បរចិត្តំ បដិវិជ្ឈតិ វិភាវេតិ រូបំ វិយ ទិព្ពចក្ខុនា. តតោ បរំ បន កាមាវចរចិត្តេហិ សរាគាទិវវត្ថានំ ហោតិ នីលាទិវវត្ថានំ វិយ. តត្ថ ទិព្ពចក្ខុនា ទិដ្ឋហទយវត្ថុរូបស្ស សត្តស្ស អភិមុខីភូតស្ស ចិត្តសាមញ្ញេន ចិត្តំ អាវជ្ជយមានំ អាវជ្ជនំ អភិមុខីភូតំ វិជ្ជមានំ ចិត្តំ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តំ អាវជ្ជេតិ. បរិកម្មានិ ច តំ តំ វិជ្ជមានំ ចិត្តំ ចិត្តសាមញ្ញេនេវ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តជាននបរិកម្មានិ ហុត្វា បវត្តន្តិ. ចេតោបរិយញាណំ បន វិជ្ជមានំ ចិត្តំ បដិវិជ្ឈន្តំ វិភាវេន្តំ តេន សហ ឯកក្ខណេ ឯវ ឧប្បជ្ជតិ.

តត្ថ យស្មា សន្តានស្ស សន្តានគ្គហណតោ ឯកត្តវសេន អាវជ្ជនាទីនិ ‘‘ចិត្ត’’ន្ត្វេវ បវត្តានិ. តញ្ច ចិត្តមេវ, យំ ចេតោបរិយញាណេន វិភាវិតំ. តស្មា សមានាការប្បវត្តិតោ ន អនិដ្ឋេ មគ្គផលវីថិតោ អញ្ញស្មិំ ឋានេ នានារម្មណតា អាវជ្ជនជវនានំ ហោតិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណញ្ច បរិកម្មំ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោតិ សិទ្ធំ ហោតិ. អតីតត្តិកោ ច ឯវំ ឧបបន្នោ ហោតិ. អញ្ញថា សន្តតិបច្ចុប្បន្នេ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេ ច ‘‘បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ ឥធ វុច្ចមានេ អតីតានាគតានញ្ច បច្ចុប្បន្នតា អាបជ្ជេយ្យ. តថា ច សតិ ‘‘បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច តំ វុត្តំ. ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ. បុរិមា បុរិមា អតីតា ខន្ធា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ បច្ចុប្បន្នានំ ខន្ធានំ អនន្តរ …បេ… អនុលោមំ គោត្រភុស្សា’’តិអាទិ វចនតោ (បដ្ឋា. ២.១៨.៥) ន អទ្ធាសន្តតិបច្ចុប្បន្នេស្វេវ ច អនន្តរាតីតា ចត្តារោ ខន្ធា អតីតាតិ វិញ្ញាយន្តិ. ន ច អភិធម្មមាតិកាយំ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៨-១៩) អាគតស្ស បច្ចុប្បន្នបទស្ស អទ្ធាសន្តតិបច្ចុប្បន្នបទត្ថតា កត្ថចិ បាឡិយំ វុត្តា. តស្មា តេហិ ឥទ្ធិមស្ស ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តុប្បត្តិយា ចេតោបរិយញាណស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណតា វុត្តា. យទា បន ‘‘យំ ឥមស្ស ចិត្តំ បវត្តំ, តំ ជានាមិ. យំ ភវិស្សតិ, តំ ជានាមី’’តិ វា អាភោគំ កត្វា បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនាទីនិ ករោតិ, តទា អាវជ្ជនបរិកម្មានិ, ចេតោបរិយញាណញ្ច អតីតានាគតារម្មណានេវ ហោន្តិ អាវជ្ជនេនេវ វិភាគស្ស កតត្តា.

យេ បន ‘‘ឥទ្ធិមា បរស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ អាវជ្ជេតិ, អាវជ្ជនំ ខណបច្ចុប្បន្នំ អារម្មណំ កត្វា តេនេវ សហ និរុជ្ឈតិ. តតោ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ, យេសំ បច្ឆិមំ ឥទ្ធិចិត្តំ, សេសានិ កាមាវចរានិ, តេសំ សព្ពេសម្បិ តទេវ និរុទ្ធំ ចិត្តំ អារម្មណំ ហោតិ, ន ច តានិ នានារម្មណានិ ហោន្តិ អទ្ធានវសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា’’តិ ឥទំ វចនំ និស្សាយ ‘‘អាវជ្ជនជវនានំ បច្ចុប្បន្នាតីតារម្មណភាវេបិ នានារម្មណតាភាវោ វិយ ឯកទ្វិតិចតុបញ្ចចិត្តក្ខណានាគតេសុបិ ចិត្តេសុ អាវជ្ជិតេសុ អាវជ្ជនជវនានំ យថាសម្ភវំ អនាគតបច្ចុប្បន្នាតីតារម្មណភាវេបិ នានារម្មណតា ន សិយា. តេន ចតុបញ្ចចិត្តក្ខណានាគតេ អាវជ្ជិតេ អនាគតារម្មណបរិកម្មានន្តរំ ខណបច្ចុប្បន្នារម្មណំ ចេតោបរិយញាណំ សិទ្ធ’’ន្តិ វទន្តិ. តេសំ វាទោ ‘‘អនាគតារម្មណោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ធម្មស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ, បច្ចុប្បន្នារម្មណោ ធម្មោ អតីតារម្មណស្ស ធម្មស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមេសំ បញ្ហានំ អនុទ្ធដត្តា, គណនាយ ច ‘‘អាសេវនេ តីណី’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៩.៣៩) វុត្តត្តា ន សិជ្ឈតិ. ន ហិ កុសលកិរិយាមហគ្គតំ អនាសេវនំ អត្ថីតិ. ឯតស្ស ច វាទស្ស និស្សយភាវោ អាវជ្ជនជវនានំ ខណបច្ចុប្បន្ននិរុទ្ធារម្មណតាវចនស្ស ន សិជ្ឈតិ, ‘‘យំ បវត្តំ, បវត្តិស្សតិ ចា’’តិ វិសេសំ អកត្វា គហណេ អាវជ្ជនស្ស អនាគតគ្គហណាភាវំ, តទភាវា ជវនានម្បិ វត្តមានគ្គហណាភាវញ្ច សន្ធាយេវ តស្ស វុត្តត្តា. តទា ហិ ភវង្គចលនានន្តរំ អភិមុខីភូតមេវ ចិត្តំ អារព្ភ អាវជ្ជនា បវត្តតីតិ ជាននចិត្តស្សបិ វត្តមានារម្មណភាវេ អាវជ្ជនជាននចិត្តានំ សហដ្ឋានទោសាបត្តិយា, រាសិឯកទេសាវជ្ជនបដិវេធេ សម្បត្តសម្បត្តាវជ្ជនជាននេ ច អនិដ្ឋេ ឋានេ អាវជ្ជនជវនានំ នានារម្មណភាវទោសាបត្តិយា ច យំ វុត្តំ ‘‘ខណបច្ចុប្បន្នំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណស្ស អារម្មណំ ហោតី’’តិ, តំ អយុត្តន្តិ បដិក្ខិបិត្វា យថាវុត្តទោសាបត្តិំ, កាលវសេន ច អទ្ធាសន្តតិបច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា នានារម្មណតាភាវំ ទិស្វា អាវជ្ជនជវនានំ វត្តមានតំ និរុទ្ធារម្មណភាវោ វុត្តោតិ. តម្បិ វចនំ បុរិមវាទិនោ នានុជានេយ្យុំ. តស្មិំ ហិ សតិ ‘‘អាវជ្ជនា កុសលាន’’ន្តិអាទីសុ (បដ្ឋា ១.១.៤១៧) វិយ អញ្ញបទសង្គហិតស្ស អនន្តរបច្ចយវិធានតោ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណអាវជ្ជនា អតីតារម្មណានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តន្តិ.

កស្មា បនេវំ ចេតោបរិយញាណស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណតា វិចារិតា, ននុ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស, អនាគតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.២) ឯតេសំ វិភង្គេសុ ‘‘អតីតា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស យថាកម្មូបគញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, អនាគតា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ, ឧប្បន្នត្តិកេ ច ‘‘អនុប្បន្នា ខន្ធា ឧប្បាទិនោ ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៧.៣) ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ កត្វា ‘‘បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្សា’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.៣) ឯតស្ស វិភង្គេ ‘‘បច្ចុប្បន្នា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.៣), ឧប្បន្នត្តិកេ ច ‘‘ឧប្បន្នា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៧.២) ឯត្តកស្សេវ វុត្តត្តា បច្ចុប្បន្នេ ចិត្តេ ចេតោបរិយញាណំ នប្បវត្តតីតិ វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ បវត្តេយ្យ, បុរិមេសុ វិយ ឥតរេសុ ច ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ កត្តព្ពំ សិយាតិ? សច្ចំ កត្តព្ពំ, នយទស្សនវសេន បន តំ សំខិត្តន្តិ អញ្ញាយ បាឡិយា វិញ្ញាយតិ.

‘‘អតីតារម្មណោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, អនាគតារម្មណោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស, បច្ចុប្បន្នារម្មណោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្សា’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៩.២០-២២) ឯតេសំ ហិ វិភង្គេសុ ‘‘ចេតោបរិយញាណេន អតីតារម្មណបច្ចុប្បន្នចិត្តសមង្គិស្ស ចិត្តំ ជានាតិ, អតីតារម្មណា បច្ចុប្បន្នា ខន្ធា ចេតោបរិយញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, ចេតោបរិយញាណេន អនាគតារម្មណបច្ចុប្បន្នចិត្តសមង្គិស្ស ចិត្តំ ជានាតិ, អនាគតារម្មណា បច្ចុប្បន្នា ខន្ធា ចេតោបរិយញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, ចេតោបរិយញាណេន បច្ចុប្បន្នារម្មណបច្ចុប្បន្នចិត្តសមង្គិស្ស ចិត្តំ ជានាតិ, បច្ចុប្បន្នារម្មណា បច្ចុប្បន្នា ខន្ធា ចេតោបរិយញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៩.២០-២២) ចេតោបរិយញាណស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណេ បវត្តិ វុត្តាតិ. តេនេវាយំ វិចារណា កតាតិ វេទិតព្ពា.

៤១៧. តេសន្តិ តេសុ ទ្វីសុ ញាណេសូតិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. ចិត្តមេវ អារម្មណំ ចេតោបរិយញាណត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញំ ខន្ធំ វា ខន្ធប្បដិពទ្ធំ វា ន ជានាតី’’តិ. តត្ថ ខន្ធប្បដិពទ្ធំ នាមគោត្តាទិ. យទិ ឯវំ កថំ មគ្គារម្មណន្តិ អាហ ‘‘មគ្គសម្បយុត្តចិត្តារម្មណត្តា បន បរិយាយតោ មគ្គារម្មណន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. ចេតនាមត្តមេវ អារម្មណំ, តថា ហិ តំ ‘‘យថាកម្មូបគញាណ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. ខន្ធប្បដិពទ្ធេសូតិ ឯត្ថ និព្ពានម្បិ ខន្ធប្បដិពទ្ធមេវ. ខន្ធេហិ វិសយីកតត្តាតិ វទន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយំ ‘‘អតីតេ ពុទ្ធា មគ្គំ ភាវយិំសុ, ផលំ សច្ឆាកំសុ, អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិំសូតិ ឆិន្នវដុមកានុស្សរណវសេន មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណតោបិ អប្បមាណារម្មណ’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤២១). តត្ថ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណានិ តាវ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន មគ្គផលេសុ ញាណេសុ បវត្តន្តិ. និព្ពានបច្ចវេក្ខណញ្ច និព្ពានារម្មណេសុ អប្បមាណធម្មេសុ ញាណេសូតិ មគ្គាទិបច្ចវេក្ខណានិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អប្បមាណារម្មណតំ សាធេន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. ‘‘អប្បមាណា ខន្ធា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’ឥច្ចេវ (បដ្ឋា. ៩.១២.៥៨) ហិ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ. តស្មា បុព្ពេនិវាសញាណេន ឯវ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណកិច្ចេ វុច្ចមានេបិ និព្ពានបច្ចវេក្ខណតា ន សក្កា វត្តុំ. អដ្ឋកថាយំ បន និព្ពានារម្មណតា និទស្សិតា.

កុសលា ខន្ធាតិ ឥទ្ធិវិធបុព្ពេនិវាសានាគតំសញាណាបេក្ខោ ពហុវចននិទ្ទេសោ, ន ចេតោបរិយយថាកម្មូបគញាណាបេក្ខាតិ តេសំ ចតុក្ខន្ធារម្មណភាវស្ស អសាធកោតិ ចេ? ន, អញ្ញត្ថ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ខន្ធា ច វិចារោ ច ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៦.៧២), ‘‘សវិតក្កសវិចារា ខន្ធា ច វិតក្កោ ច ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៦.៧៣) ច វុត្តត្តា ចេតោបរិយញាណាបេក្ខាបិ ពហុវចននិទ្ទេសោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធិតោ. ឯវម្បិ យថាកម្មូបគញាណស្ស ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ខន្ធា ច វិចារោ ចា’’តិអាទីសុ អវុត្តត្តា ចតុក្ខន្ធារម្មណតា ន សិជ្ឈតីតិ? ន, តត្ថ អវចនស្ស អញ្ញការណត្តា. យថាកម្មូបគញាណេន ហិ កម្មសំសដ្ឋា ចត្តារោ ខន្ធា កម្មមុខេន គយ្ហតិ. តញ្ហិ យថា ចេតោបរិយញាណំ បុរិមបរិកម្មវសេន អវិតក្កាទិវិភាគំ, សរាគាទិវិភាគញ្ច ចិត្តំ វិភាវេតិ, ន ឯវំ វិភាគំ វិភាវេតិ. កម្មវសេនេវ បន សមុទាយំ វិភាវេតិ, តស្មា ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ខន្ធា ច វិចារោ ចា’’តិអាទិកេ វិភាគករណេ តំ ន វុត្តំ, ន ចតុក្ខន្ធានារម្មណតោតិ. ឥទំ បនស្ស អការណន្តិ កេចិ. តត្ថាបិ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស យថាកម្មូបគញាណស្ស អនាគតំសញាណស្សា’’តិ បឋន្តិ ឯវ. ន ហិ តំ កុសលាកុសលវិភាគំ វិយ សវិតក្កាទិវិភាគំ កម្មំ វិភាវេតុំ អសមត្ថំ. ទុច្ចរិតសុចរិតវិភាវនម្បិ ហិ លោភាទិអលោភាទិសម្បយោគវិភាគវិសេសវិភាវនំ ហោតីតិ.

‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាមគោត្តានុស្សរណកាលេ ន វត្តព្ពារម្មណ’’ន្តិ ឯត្តកមេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. នាមគោត្តំ បន ខន្ធូបនិពន្ធោ សម្មុតិសិទ្ធោ ព្យញ្ជនត្ថោ, ន ព្យញ្ជនន្តិ. អយមេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តីតិ អាចរិយស្សាយំ អត្តនោ មតិ. យំ បន វុត្តំ ‘‘ន ព្យញ្ជន’’ន្តិ, តស្ស សមត្ថនំ ‘‘ព្យញ្ជនញ្ហី’’តិអាទិ.

៤១៩. កាមាវចរេ និព្ពត្តិស្សតីតិ និព្ពត្តិក្ខន្ធជាននមាហ.

៤២០. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកវសេន អភិញ្ញាញាណានំ, អារម្មណវិចារេ. ‘‘អជ្ឈត្តារម្មណញ្ចេវ ពហិទ្ធារម្មណញ្ចា’’តិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា យំ វុត្តំ បោរាណដ្ឋកថាយំ, តំ ‘‘កាលេន…បេ… ហោតិយេវា’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តន្តិ អត្ថោ. ន ហិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា នាម វិសុំ ឯកំ អត្ថិ, នាបិ តំ ឯកជ្ឈំ អារម្មណំ ករីយតីតិ. យទិ ឯវំ តិកោ ឯវ ន បូរតិ បទទ្វយាសង្គហិតស្ស តតិយស្ស អត្ថន្តរស្ស អភាវតោ, ន, បការភេទវិសយត្តា តិកនិទ្ទេសស្ស. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេ ឯវ តិប្បការេបិ ធម្មេ’’តិ វុត្តំ. តេ ឯវ អជ្ឈត្តាទិវសេន តិវិធេបិ ធម្មេតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘តេ ឯវ ធម្មេ’’តិ អវត្វា ‘‘តិប្បការេ’’តិ វចនំ បការភេទនិពន្ធនា អយំ តិកទេសនាតិ ទស្សនត្ថំ. យថា ហិ កុសលត្តិកាទីនំ ទេសនា យថារហំ ធម្មានំ ជាតិសម្បយោគប្បហានសិក្ខាភូមិអារម្មណប្បភេទនិយមកាលាទិភេទនិពន្ធនា, ន ឯវមយំ ជាតិអាទិភេទនិពន្ធនា, នាបិ សនិទស្សនត្តិកហេតុទុកាទិទេសនា វិយ សភាវាទិភេទនិពន្ធនា, អថ ខោ បការភេទនិពន្ធនា. បញ្ចេវ ហិ ខន្ធា សសន្តតិបរិយាបន្នតំ ឧបាទាយ ‘‘អជ្ឈត្តា’’តិ វុត្តា, បរសន្តតិបរិយាបន្នតំ ឧបាទាយ ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ, តទុភយំ ឧបាទាយ ‘‘អជ្ឈត្តពហិទ្ធា’’តិ. តេនាហ ‘‘អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបញ្ច និព្ពានញ្ច ឋបេត្វា សព្ពេ ធម្មា សិយា អជ្ឈត្តា, សិយា ពហិទ្ធា, សិយា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា’’តិ (ធ. ស. ១៤៣៥). ននុ ចេត្ថ អត្ថន្តរាភាវតោ, បការន្តរស្ស ច អនាមដ្ឋត្តា តតិយោ រាសិ នត្ថីតិ? នយិទមេវំ. យទិបិ ហិ បឋមបទេន អសង្គហិតសង្គណ្ហនវសេន ទុតិយបទស្ស បវត្តត្តា សព្ពេបិ សភាវធម្មា បទទ្វយេនេវ បរិគ្គហិតា, តេហិ បន វិសុំ វិសុំ គហិតធម្មេ ឯកជ្ឈំ គហណវសេន តតិយបទំ វុត្តន្តិ អត្ថេវ តតិយោ រាសិ. ន ហិ សមុទាយោ អវយវោ ហោតិ, ភិន្នវត្ថុកេ បន ធម្មេ អធិដ្ឋានភេទំ អមុញ្ចិត្វា ឯកជ្ឈំ គហណំ ន សម្ភវតីតិ កាលេន អជ្ឈត្តំ, កាលេន ពហិទ្ធា ជាននកាលេតិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អភិញ្ញានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ តេរសមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.