១៤. ខន្ធនិទ្ទេសវណ្ណនា

បញ្ញាកថាវណ្ណនា

៤២១. សព្ពាការេនាតិ ឧបចារាការោ, អប្បនាការោ, វសីភាវាការោ, វិតក្កាទិសមតិក្កមាការោ, រូបាទីហិ វិរជ្ជនាការោ, ចុទ្ទសធា ចិត្តស្ស បរិទមនាការោ, បញ្ចវិធអានិសំសាធិគមាការោតិ ឯវមាទិនា សព្ពេន ភាវនាការេន.

តទនន្តរាតិ ‘‘ចិត្តំ បញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ ទេសនាក្កមេន, បដិបត្តិក្កមេន ច តស្ស សមាធិស្ស អនន្តរា. បញ្ញា ភាវេតព្ពា សមាធិភាវនាយ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ ឯវំ អតិសង្ខេបទេសិតត្តា, គាថាវណ្ណនាយំ វា ‘‘សមាធិសិលាយំ សុនិសិតំ វិបស្សនាបញ្ញាសត្ថ’’ន្តិ ឯវំ អតិវិយ សង្ខេបេន ភាសិតត្តា អយំ សា បញ្ញាតិ សភាវតោ វិញ្ញាតុម្បិ តាវ ន សុករា. ភាវនាវិធានស្ស បន អទស្សិតត្តា បគេវ ភាវេតុំ ន សុករាតិ សម្ពន្ធោ. បុច្ឆនដ្ឋេន បញ្ហា, កម្មំ កិរិយា ករណំ, បញ្ហាវ កម្មំ បញ្ហាកម្មំ, បុច្ឆនបយោគោតិ អត្ថោ.

កា បញ្ញាតិ សរូបបុច្ឆា. កេនដ្ឋេន បញ្ញាតិ កេន អត្ថេន បញ្ញាតិ វុច្ចតិ, ‘‘បញ្ញា’’តិ បទំ កំ អភិធេយ្យត្ថំ និស្សាយ បវត្តន្តិ អត្ថោ. សា បនាយំ បញ្ញា សភាវតោ, កិច្ចតោ, ឧបដ្ឋានាការតោ, អាសន្នការណតោ ច កថំ ជានិតព្ពាតិ អាហ ‘‘កានស្សា លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានី’’តិ. កតិវិធាតិ បភេទបុច្ឆា. កស្មា បនេត្ថ សំកិលេសវោទានបុច្ឆា ន គហិតាតិ? វុច្ចតេ – លោកុត្តរាយ តាវ បញ្ញាយ នត្ថេវ សំកិលេសោ. អសតិ ច តស្មិំ កុតោ វោទានបុច្ឆាតិ តទុភយំ ន គហិតំ. លោកិយាយ បន តានិ ភាវនាវិធានេ ឯវ អន្តោគធានីតិ កត្វា វិសុំ ន គហិតានិ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិអន្តោគធត្តា, សមាធិភាវនាយំ វា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពានីតិ ន គហិតានិ. បដិបត្តិ នាម ទិដ្ឋានិសំសេ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘បញ្ញាភាវនាយ កោ អានិសំសោ’’តិ.

៤២២. តត្រាតិ តស្មិំ, តស្ស វា បញ្ហាកម្មស្ស. វិស្សជ្ជនន្តិ វិវរណំ. បុច្ឆិតោ ហិ អត្ថោ អវិភាវិតត្តា និគូឡ្ហោ មុដ្ឋិយំ កតោ វិយ តិដ្ឋតិ, តស្ស វិវរណំ វិស្សជ្ជនំ វិភូតភាវករណតោ. កា បញ្ញាតិ កាមញ្ចាយំ សរូបបុច្ឆា, វិភាគវន្តានំ បន សភាវវិភាវនំ វិភាគទស្សនមុខេនេវ ហោតីតិ វិភាគោ តាវ អនវសេសតោ ទស្សេតព្ពោ. តំទស្សនេន ច អយមាទីនវោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ញា ពហុវិធា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ពហុវិធាតិ កុសលាទិវសេន អនេកវិធា. នានប្បការាតិ អត្ថជាបិកាទិភេទេន, សុតមយញាណាទិភេទេន ច នានាវិធា. តំ សព្ពន្តិ តំ អនវសេសំ បញ្ញាវិភាគំ. ន សាធេយ្យាតិ វិបស្សនាភាវនាយ សទ្ធិំ មគ្គភាវនា ឥធ អធិប្បេតត្ថោ. តាយ ហិ តណ្ហាជដាវិជដនំ, តញ្ច ន សាធេយ្យ. អនវសេសតោ ហិ បញ្ញាបភេទេ វិស្សជ្ជិយមានេ ‘‘ឯកវិធេន ញាណវត្ថូ’’តិអាទិកោ (វិភ. ៧៥១) សព្ពោ ញាណវត្ថុ វិភង្គេ, សុត្តន្តេសុ ច តត្ថ តត្ថ អាគតោ បញ្ញាបភេទោ. សកលោបិ វា អភិធម្មនយោ អាហរិត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោ ភវេយ្យ, តថា ច សតិ យ្វាយំ ឥធ បញ្ញាភាវនាវិធិ អធិប្បេតោ, តស្ស វិស្សជ្ជនាយ ឱកាសោវ ន ភវេយ្យ. កិញ្ច យ្វាយំ ឋានាឋានកម្មន្តរវិបាកន្តរាទិវិសយេ បញ្ញាយ បវត្តិភេទោ, សោបិ យថារហំ សទ្ធិំ ផលាផលភេទេន វិភជិត្វា វិស្សជ្ជេតព្ពោ សិយា. សោ ច បន វិស្សជ្ជិយមានោ អញ្ញទត្ថុ វិក្ខេបាយ សំវត្តេយ្យ, យថា តំ អវិសយេ. តេនាហ ‘‘ឧត្តរិ ច វិក្ខេបាយ សំវត្តេយ្យា’’តិ. កុសលចិត្តសម្បយុត្តំ វិបស្សនាញាណន្តិ ឯត្ថ កុសល-គ្គហណេន ទុវិធម្បិ អព្យាកតំ និវត្តេតិ, តថា ‘‘អត្ថិ សំកិលិដ្ឋបញ្ញា’’តិ ឯវំ បវត្តំ មិច្ឆាវាទំ បដិសេធេតិ. វិបស្សនាញាណ-គ្គហណេន សេសកុសលបញ្ញា.

៤២៣. សញ្ជាននវិជាននាការវិសិដ្ឋន្តិ សញ្ជាននាការវិជាននាការេហិ សាតិសយំ. យតោ នានប្បការតោ ជាននំ ជាននភាវោ វិសយគ្គហណាការោ. សោ ហិ នេសំ សមានោ, ន សញ្ជាននាទិអាការោ. បីតកន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេន ‘‘លោហិតកំ ឱទាតំ ទីឃំ រស្ស’’ន្តិអាទិកេ សញ្ញាយ គហេតព្ពាការេ សង្គណ្ហាតិ. សញ្ជាននមត្តមេវាតិ ឯត្ថ សញ្ជាននំ នាម ‘‘នីលំ បីត’’ន្តិអាទិកំ អារម្មណេ វិជ្ជមានំ វា អវិជ្ជមានំ វា សញ្ញានិមិត្តំ កត្វា ជាននំ. តថា ហេសា បុន សញ្ជាននបច្ចយនិមិត្តករណរសា. មត្ត-សទ្ទេន វិសេសនិវត្តិអត្ថេន វិជាននបជាននាការេ និវត្តេតិ, ឯវ-សទ្ទេន កទាចិបិ ឥមិស្សា តេ វិសេសា នត្ថេវាតិ អវធារេតិ. តេនាហ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ វិញ្ញាណកិច្ចម្បិ កាតុំ អសក្កោន្តី សញ្ញា កុតោ បញ្ញាកិច្ចំ ករេយ្យាតិ ‘‘លក្ខណបដិវេធំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘មគ្គបាតុភាវ’’ន្តិ. អារម្មណេ បវត្តមានំ វិញ្ញាណំ ន តត្ថ សញ្ញា វិយ នីលបីតាទិកស្ស សញ្ជាននវសេនេវ បវត្តតិ, អថ ខោ តត្ថ អញ្ញញ្ច វិសេសំ ជានន្តមេវ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ. កថំ បន វិញ្ញាណំ លក្ខណបដិវេធំ បាបេតីតិ? បញ្ញាយ ទស្សិតមគ្គេន. លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ ហិ អនេកវារំ លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា បវត្តមានាយ បគុណភាវតោ បរិចយវសេន ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ វិបស្សនា សម្ភវតិ, យថា តំ បគុណស្ស គន្ថស្ស សជ្ឈាយនេ ញាយាគតាបិ វារា ន វិញ្ញាយន្តិ. លក្ខណបដិវេធន្តិ ច លក្ខណានំ អារម្មណករណមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បដិវិជ្ឈនំ. ឧស្សក្កិត្វាតិ ឧទយព្ពយញាណបដិបាដិយា អាយូហិត្វា. មគ្គបាតុភាវំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ អសម្ពោធសភាវត្តា. វុត្តនយវសេនាតិ វិញ្ញាណេ វុត្តនយវសេន អារម្មណញ្ច ជានាតិ, លក្ខណបដិវេធញ្ច បាបេតិ. អត្តនោ បន អនញ្ញសាធារណេន អានុភាវេន ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបាតុភាវញ្ច បាបេតិ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អជាតពុទ្ធីតិ អសញ្ជាតព្យវហារពុទ្ធិ. ឧបភោគបរិភោគន្តិ ឧបភោគបរិភោគារហំ, ឧបភោគបរិភោគវត្ថូនំ បដិលាភយោគ្យន្តិ អត្ថោ. ឆេកោតិ មហាសារោ. កូដោតិ កហាបណបតិរូបកោ តម្ពកំសាទិមយោ. អទ្ធសារោតិ ឧបឌ្ឍគ្ឃនកោ. ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេន បាទសារ សមសារបរោបាទសារាទីនំ សង្គហោ. តេ បការេតិ ឥន្ទជាលាជាតិបុប្ផាទិប្បការេ ចេវ ឆេកាទិប្បការេ ច.

សញ្ញា ហីតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ. សញ្ញា វិភាគំ អកត្វា បិណ្ឌវសេនេវ អារម្មណស្ស គហណតោ ទារកស្ស កហាបណទស្សនសទិសី វុត្តា. តថា ហិ សា ‘‘យថាឧបដ្ឋិតវិសយបទដ្ឋានា’’ វុច្ចតិ. វិញ្ញាណំ អារម្មណេ ឯកច្ចវិសេសគហណសមត្ថតាយ គាមិកបុរិសស្ស កហាបណទស្សនសទិសំ វុត្តំ. បញ្ញា អារម្មណេ អនវសេសវិសេសាវពោធតោ ហេរញ្ញិកស្ស កហាបណទស្សនសទិសី វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘នានប្បការតោ ជានន’’ន្តិ ឥមិនា ញេយ្យធម្មា បច្ចេកំ នានប្បការាតិ តេសំ យាថាវតោ អវពោធោ បញ្ញាតិ ទស្សេតិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាថមាគច្ឆន្តី’’តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥).

យត្ថាតិ យស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ. ន តត្ថ ឯកំសេន ហោតីតិ តស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ បញ្ញា ឯកន្តេន ន ហោតិ. ន ហិ ទុហេតុកអហេតុកចិត្តុប្បាទេសុ បញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ. អវិនិព្ភុត្តាតិ អវិយុត្តា. តេហីតិ សញ្ញាវិញ្ញាណេហិ. យថា ហិ សុខំ បីតិយា ន និយមតោ អវិយុត្តំ, ឯវំ សញ្ញាវិញ្ញាណានិ បញ្ញាយ ន និយមតោ អវិយុត្តាតិ. យថា បន បីតិ សុខេន និយមតោ អវិយុត្តា, ឯវំ បញ្ញា សញ្ញាវិញ្ញាណេហិ និយមតោ អវិយុត្តា. តស្មា ឯវំ អវិនិព្ភុត្តេសុ ឥមេសុ តីសុ ធម្មេសុ តេសំ វិនិព្ភោគោ ទុក្ករោតិ តិណ្ណំ ជនានំ កហាបណទស្សនំ និទស្សិតន្តិ. តេសំ ទុវិញ្ញេយ្យនានត្តតំយេវ វចនន្តរេនបិ ទស្សេតុំ ‘‘តេនាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រូបធម្មេសុបិ តាវ នានានទីនំ ឧទកស្ស, នានាតេលស្ស វា ឯកស្មិំ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា មថិតស្ស ‘‘ឥទំ អសុកាយ នទិយា ឧទកំ, ឥទំ អសុកតេល’’ន្តិ និទ្ធារេត្វា សរូបតោ ទស្សនំ ទុក្ករំ, កិមង្គំ បន អរូបធម្មេសូតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកាន’’ន្តិអាទិមាហ.

៤២៤. ធម្មានំ សកោ ភាវោ, សមានោ ច ភាវោ ធម្មសភាវោ. តត្ថ បឋមេន កក្ខឡផុសនាទិសលក្ខណំ គហិតំ, ទុតិយេន អនិច្ចទុក្ខតាទិសាមញ្ញលក្ខណំ. តទុភយស្ស ច យាថាវតោ បដិវិជ្ឈនលក្ខណា បញ្ញាតិ អាហ ‘‘ធម្មសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញា’’តិ. ឃដបដាទិបដិច្ឆាទកស្ស ពាហិរន្ធការស្ស ទីបាលោកាទិ វិយ យថាវុត្តធម្មសភាវបដិច្ឆាទកស្ស មោហន្ធការស្ស វិទ្ធំសនរសា. ឧប្បជ្ជមានោ ឯវ ហិ បញ្ញាលោកោ ហទយន្ធការំ វិធមេន្តោ ឯវំ ឧប្បជ្ជតិ, តតោ ឯវ ធម្មសភាវេសុ អសម្មុយ្ហនាការេន បច្ចុបតិដ្ឋតីតិ អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា. ការណភូតា វា សយំ ផលភូតំ អសម្មោហំ បច្ចុបដ្ឋាបេតីតិ ឯវម្បិ អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា. វិបស្សនាបញ្ញាយ ឥធ អធិប្បេតត្តា ‘‘សមាធិ តស្សា បទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ សុត្តបទំ និពន្ធនភាវេន អាគតំ (សំ. និ. ៣.៥, ៩៩; សំ. និ. ៥.១០៧១; នេត្តិ. ៤០; មិ. ប. ២.១.១៤).

បញ្ញាបភេទកថាវណ្ណនា

៤២៥. ធម្មសភាវបដិវេធោ នាម បញ្ញាយ អាវេណិកោ សភាវោ, ន តេនស្សា កោចិ វិភាគោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ធម្មសភាវបដិវេធលក្ខណេន តាវ ឯកវិធា’’តិ. លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ វុច្ចតិ វដ្ដំ, តប្បរិយាបន្នតាយ លោកេ និយុត្តា, តត្ថ វា វិទិតាតិ លោកិយា. តត្ថ អបរិយាបន្នតាយ លោកតោ ឧត្តរា ឧត្តិណ្ណាតិ លោកុត្តរា. លោកុត្តរាបិ ហិ មគ្គសម្បយុត្តា ភាវេតព្ពា. វិបស្សនាបរិយាយោបិ តស្សា លព្ភតេវាតិ លោកុត្តរ-គ្គហណំ ន វិរុជ្ឈតិ. អត្តានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តេហិ សហ អាសវេហីតិ សាសវា, អារម្មណករណវសេនបិ នត្ថិ ឯតិស្សា អាសវាតិ អនាសវា. អាទិ-សទ្ទេន អាសវវិប្បយុត្តសាសវទុកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. នាមរូបវវត្ថានវសេនាតិ នាមវវត្ថានវសេន, រូបវវត្ថានវសេន ច. បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ ទស្សនញ្ច, និស្សយភាវតោ សម្បយុត្តា ធម្មា ភវន្តិ ឯត្ថ, សយម្បិ វា ភវតិ ឧប្បជ្ជតិ ន និព្ពានំ វិយ អបាតុភាវន្តិ ភូមិ ចាតិ ទស្សនភូមិ, បឋមមគ្គោ. សេសមគ្គត្តយំ បន យស្មា បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋស្មិំយេវ ធម្មេ ភាវនាវសេន ឧប្បជ្ជតិ, ន អទិដ្ឋបុព្ពំ កិញ្ចិ បស្សតិ, តស្មា ភាវនា ច យថាវុត្តេនត្ថេន ភូមិ ចាតិ ភាវនាភូមិ. តត្ថ បញ្ញា ទស្សនភូមិភាវនាភូមិវសេន ទុវិធាតិ វុត្តា. សុតាទិនិរបេក្ខាយ ចិន្តាយ និព្ពត្តា ចិន្តាមយា. ឯវំ សុតមយា, ភាវនាមយា ច. មយសទ្ទោ បច្ចេកំ សម្ពន្ធិតព្ពោ. អាយេ វឌ្ឍិយំ កោសល្លំ អាយកោសល្លំ, អបាយេ អវឌ្ឍិយំ កោសល្លំ អបាយកោសល្លំ, ឧបាយេ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស និព្ពត្តិការណេ កោសល្លំ ឧបាយកោសល្លន្តិ វិសុំ វិសុំ កោសល្លបទំ សម្ពន្ធិតព្ពំ. អជ្ឈត្តំ អភិនិវេសោ បដិបជ្ជនំ ឯតិស្សាតិ អជ្ឈត្តាភិនិវេសា. ឯវំ ពហិទ្ធាភិនិវេសា, ឧភយាភិនិវេសា ច វេទិតព្ពា.

៤២៦. លោកិយមគ្គសម្បយុត្តាតិ លោកិយកុសលចិត្តុប្បាទេសុ មគ្គសម្បយុត្តា, វិសេសតោ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទិវិសុទ្ធិចតុក្កសង្គហិតមគ្គសម្បយុត្តា. សមុទាយេសុ បវត្តា សមញ្ញា តទេកទេសេសុបិ វត្តតីតិ អាហ ‘‘មគ្គសម្បយុត្តា’’តិ, បច្ចេកម្បិ វា សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ មគ្គសមញ្ញាតិ កត្វា ឯវំ វុត្តំ.

ធម្មនានត្តាភាវេបិ បទត្ថនានត្តមត្តេន ទុក្ករវចនំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អត្ថតោ បនេសា លោកិយលោកុត្តរាវា’’តិ. អាសវវិប្បយុត្តសាសវទុកាទីសុបិ វិប្បយុត្តតាទិគ្គហណមេវ វិសេសោ, អត្ថតោ លោកិយលោកុត្តរាវ បញ្ញាតិ អាហ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន ឱឃនីយឱឃវិប្បយុត្តឱឃនីយាទិទុកានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. បឋមជ្ឈានិកានិ ចត្តារិ មគ្គចិត្តានិ, តថា ទុតិយាទិជ្ឈានិកានិ ចាតិ ឯវំ សោឡសសុ មគ្គចិត្តេសុ. វិបស្សនាបញ្ញាយ ឥធ អធិប្បេតត្តា មហគ្គតបញ្ញា ន គហិតា.

៤២៧. អត្តនោ ចិន្តាវសេនាតិ តស្ស តស្ស អនវជ្ជស្ស អត្ថស្ស សាធនេ បរោបទេសេន វិនា អត្តនោ ឧបាយចិន្តាវសេនេវ. សុតវសេនាតិ យថាសុតស្ស បរោបទេសស្ស វសេន. យថា តថា វាតិ បរតោ ឧបទេសំ សុត្វា វា អសុត្វា វា សយមេវ ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស. ‘‘អប្បនាប្បត្តា’’តិ ឥទំ សិខាប្បត្តភាវនាមយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ, ន បន ‘‘អប្បនាប្បត្តាវ ភាវនាមយា’’តិ.

យោគវិហិតេសូតិ បញ្ញាវិហិតេសុ បញ្ញាបរិណាមិតេសុ ឧបាយសម្បាទិតេសុ. កម្មាយតនេសូតិ ឯត្ថ កម្មមេវ កម្មាយតនំ, កម្មញ្ច តំ អាយតនញ្ច អាជីវានន្តិ វា កម្មាយតនំ. ឯស នយោ សិប្បាយតនេសុបិ. តត្ថ ទុវិធំ កម្មំ ហីនញ្ច វឌ្ឍកីកម្មាទិ, ឧក្កដ្ឋញ្ច កសិវាណិជាទិ. សិប្បម្បិ ទុវិធំ ហីនញ្ច នឡការសិប្បាទិ, ឧក្កដ្ឋញ្ច មុទ្ទាគណនាទិ. វិជ្ជាវ វិជ្ជាដ្ឋានំ. តំ ធម្មិកមេវ នាគមណ្ឌលបរិត្តផុធមនកមន្តសទិសំ វេទិតព្ពំ. តានិ បនេតានិ ឯកច្ចេ បណ្ឌិតា ពោធិសត្តសទិសា មនុស្សានំ ផាសុវិហារំ អាកង្ខន្តា នេវ អញ្ញេហិ ករិយមានានិ បស្សន្តិ, ន វា កតានិ ឧគ្គណ្ហន្តិ, ន កថេន្តានំ សុណន្តិ. អថ ខោ អត្តនោ ធម្មតាយ ចិន្តាយ ករោន្តិ, បញ្ញវន្តេហិ អត្តនោ ធម្មតាយ ចិន្តាយ កតានិបិ អញ្ញេហិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ករោន្តេហិ កតសទិសានេវ ហោន្តិ.

កម្មស្សកតន្តិ ‘‘ឥទំ កម្មំ សត្តានំ សកំ, ឥទំ នោ សក’’ន្តិ ឯវំ ជាននញាណំ. សច្ចានុលោមិកន្តិ វិបស្សនាញាណំ. តំ ហិ សច្ចបដិវេធស្ស អនុលោមនតោ ‘‘សច្ចានុលោមិក’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥទានិស្ស បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបំ អនិច្ចន្តិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វា-សទ្ទេន អនិយមត្ថេន ទុក្ខានត្តលក្ខណានិបិ គហិតានេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ នានន្តរិយកភាវតោ. យំ ហិ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តទនត្តាតិ. យំ ឯវរូបិន្តិ យំ ឯវំ ហេដ្ឋា និទ្ទិដ្ឋសភាវំ. អនុលោមិកំ ខន្តិន្តិអាទីនិ បញ្ញាវេវចនានិ. សា ហិ ហេដ្ឋា វុត្តានំ កម្មាយតនាទីនំ អបច្ចនីកទស្សនេន អនុលោមនតោ, តថា សត្តានំ ហិតចរិយាយ មគ្គសច្ចស្ស, បរមត្ថសច្ចស្ស, និព្ពានស្ស ច អវិលោមនតោ អនុលោមេតីតិ អនុលោមិកា. សព្ពានិបិ ឯតានិ ការណានិ ខមតិ ទដ្ឋុំ សក្កោតីតិ ខន្តិ. បស្សតីតិ ទិដ្ឋិ. រោចេតីតិ រុចិ. មុនាតីតិ មុតិ. បេក្ខតីតិ បេក្ខា. តេ ច កម្មាយតនាទយោ ធម្មា ឯតាយ និជ្ឈាយមានា និជ្ឈានំ ខមន្តីតិ ធម្មនិជ្ឈានខន្តិ. បរតោ អសុត្វា បដិលភតីតិ អញ្ញស្ស ឧបទេសវចនំ អសុត្វា សយមេវ ចិន្តេន្តោ បដិលភតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ ចិន្តាមយា បញ្ញា នាម វុច្ចតិ. សា បនេសា អភិញ្ញាតានំ ពោធិសត្តានមេវ ឧប្បជ្ជតិ. តត្ថាបិ សច្ចានុលោមិកញាណំ ទ្វិន្នំយេវ ពោធិសត្តានំ អន្តិមភវិកានំ, សេសបញ្ញា សព្ពេសម្បិ បូរិតបារមីនំ មហាបញ្ញានំ ឧប្បជ្ជតិ. បរតោ សុត្វា បដិលភតីតិ កម្មាយតនាទីនិ បរេន ករិយមានានិ វា កតានិ វា ទិស្វាបិ បរស្ស កថយមានស្ស វចនំ សុត្វាបិ អាចរិយសន្តិកេ ឧគ្គហេត្វាបិ បដិលទ្ធា សព្ពា បរតោ សុត្វាវ បដិលទ្ធា នាមាតិ វេទិតព្ពា. សមាបន្នស្សាតិ សមាបត្តិសមង្គិស្ស, និទស្សនមត្តញ្ចេតំ. វិបស្សនាមគ្គបញ្ញា ឥធ ‘‘ភាវនាមយា បញ្ញា’’តិ អធិប្បេតា.

សាតិ ‘‘បរិត្តារម្មណា មហគ្គតារម្មណា’’តិ (វិភ. ៧៥៣) វុត្តបញ្ញា. លោកិយវិបស្សនាតិ លោកិយវិបស្សនាបញ្ញា. សា លោកុត្តរវិបស្សនាតិ យា និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តា អប្បមាណារម្មណា បញ្ញា វុត្តា, សា លោកុត្តរវិបស្សនាតិ មគ្គបញ្ញំ សន្ធាយាហ. សា ហិ សង្ខារានំ អនិច្ចតាទិំ អគណ្ហន្តីបិ វិបស្សនាកិច្ចបារិបូរិយា, និព្ពានស្ស វា តថលក្ខណំ វិសេសតោ បស្សតីតិ វិបស្សនាតិ វុច្ចតិ. គោត្រភុញាណំ បន កិញ្ចាបិ អប្បមាណារម្មណំ, មគ្គស្ស បន អាវជ្ជនដ្ឋានិយត្តា ន វិបស្សនាវោហារំ លភតិ.

អយន្តិ ឯតាយ សម្បត្តិយោតិ អាយោ, វុទ្ធិ. តត្ថ កោសល្លន្តិ តស្មិំ អនត្ថហានិអត្ថុប្បត្តិលក្ខណេ អាយេ កោសល្លំ កុសលតា និបុណតា.

តំ បន ឯកន្តិកំ អាយកោសល្លំ បាឡិវសេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេ ធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទំ វុច្ចតីតិ យា ឥមេសំ អកុសលធម្មានំ អនុប្បត្តិបហានេសុ, កុសលធម្មានញ្ច ឧប្បត្តិដ្ឋិតីសុ បញ្ញា, ឥទំ អាយកោសល្លំ នាមាតិ វុច្ចតិ.

វុទ្ធិលក្ខណា អាយតោ អបេតត្តា អបាយោ, អវុទ្ធិ. តត្ថ កោសល្លន្តិ តស្មិំ អត្ថហានិអនត្ថុប្បត្តិលក្ខណេ អបាយេ កោសល្លំ កុសលតា អបាយកោសល្លំ. តម្បិ បាឡិវសេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេ ធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥទំ វុច្ចតីតិ យា ឥមេសំ កុសលធម្មានំ អនុប្បជ្ជននិរុជ្ឈនេសុ, អកុសលធម្មានំ វា ឧប្បត្តិដ្ឋិតីសុ បញ្ញា, ឥទំ អបាយកោសល្លំ នាមាតិ វុច្ចតិ. អាយកោសល្លំ តាវ បញ្ញា ហោតុ, អបាយកោសល្លំ កថំ បញ្ញា នាម ជាតាតិ? ឯវំ មញ្ញតិ ‘‘អបាយុប្បាទនសមត្ថតា អបាយកោសល្លំ នាម សិយា’’តិ, តំ បន តស្ស មតិមត្តំ. កស្មា? បញ្ញវា ឯវ ហិ ‘‘មយ្ហំ ឯវំ មនសិ ករោតោ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា នុប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ. អនុប្បន្នា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា បវឌ្ឍន្តី’’តិ បជានាតិ, សោ ឯវំ ញត្វា អនុប្បន្នេ អកុសលេ ន ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នេ បជហតិ. អនុប្បន្នេ កុសលេ ឧប្បាទេតិ, ឧប្បន្នេ ភាវនាបារិបូរិំ បាបេតិ. ឯវំ អបាយកោសល្លម្បិ បញ្ញា ឯវាតិ.

សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ សត្តានំ តំតំហិតសុខធម្មានំ. តង្ខណប្បវត្តន្តិ អច្ចាយិកេ កិច្ចេ វា ភយេ វា ឧប្បន្នេ តស្ស តិកិច្ឆនត្ថំ តស្មិំយេវ ខណេ បវត្តំ. ឋានេន ឧប្បត្តិ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឋានុប្បត្តិកំ, ឋានសោ ឯវ ឧប្បជ្ជនកំ. តត្រុបាយាតិ តត្រ តត្រ ករណីយេ ឧបាយភូតា.

គហេត្វាតិ ‘‘ឥទំ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា បរិគ្គណ្ហនវសេន គហេត្វា. ឧភយំ គហេត្វាតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធា’’តិ ឧភយំ អនុបុព្ពតោ បរិគ្គហេត្វា. អថ វា ‘‘យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ ឯកប្បហារេនេវ សព្ពេបិ បញ្ចក្ខន្ធេ អវិភាគេន បរិគ្គហេត្វា. អយំ បន តិក្ខវិបស្សកស្ស មហាបុញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ វិបស្សនាភិនិវេសោ.

៤២៨. ទុក្ខសច្ចំ អារព្ភាតិ ទុក្ខសច្ចំ អារម្មណំ កត្វា, តប្បដិច្ឆាទកសម្មោហវិធំសនវសេន ច បវត្តំ ញាណំ ទុក្ខេ ញាណំ. ទុក្ខសមុទយំអារព្ភាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តថា សេសបទទ្វយេបិ. បច្ចវេក្ខណញាណំ ហិ ចតុសច្ចំ អារព្ភ បវត្តញាណំ នាម, តតិយំ បន មគ្គញាណំ, ឥតរសច្ចានិ វិបស្សនាញាណន្តិ បាកដមេវ.

‘‘អត្ថាទីសុ បភេទគតានិ ញាណានី’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ បាឡិវសេនេវ វិវរិតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទាតិ យំ អត្ថប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ, អយំ អត្ថបដិសម្ភិទា នាម. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ធម្មប្បភេទស្ស ហិ សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. និរុត្តិប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ និរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា. បដិភានប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ បដិភានេ បភេទគតំ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា. និរុត្តិបដិភានប្បភេទា តព្ពិសយានំ អត្ថាទីនំ បច្ចយុប្បន្នតាទិភេទេហិ ភិន្ទិត្វា វេទិតព្ពា.

និព្ពានម្បិ សម្បាបកហេតុអនុសារេន អរីយតិ, អធិគម្មតីតិ អត្ថោ. ‘‘យំ កិញ្ចិ បច្ចយសម្ភូត’’ន្តិ ឯតេន សច្ចហេតុធម្មបច្ចយាការវារេសុ អាគតានិ ទុក្ខាទីនិ គហិតានិ. សច្ចបច្ចយាការវារេសុ និព្ពានំ, បរិយត្តិវារេ ភាសិតត្ថោ, អភិធម្មភាជនីយេ វិបាកោ, កិរិយា ចាតិ ឯវំ បាឡិយំ វុត្តានំ ឯវ វសេន បញ្ច អត្ថា វេទិតព្ពា. ទហតីតិ វិទហតិ, និព្ពត្តកហេតុអាទីនំ សាធារណមេតំ និព្ពចនំ. តទត្ថំ បន វិភាវេតុំ ‘‘បវត្តេតិ វា សម្បាបុណិតុំ វា ទេតី’’តិ វុត្តំ. តេសុ បុរិមោ អត្ថោ មគ្គវជ្ជេសុ ទដ្ឋព្ពោ. ភាសិតម្បិ ហិ អវពោធនវសេន អត្ថំ បវត្តេតិ, មគ្គោ បន និព្ពានំ បាបេតីតិ តស្មិំ បច្ឆិមោ អត្ថោ. និព្ពានំ ហិ បត្តព្ពោ អត្ថោ, ភាសិតត្ថោ ញាបេតព្ពោ អត្ថោ, ឥតរោ និព្ពត្តេតព្ពោ អត្ថោតិ ឯវំ តិវិធោ ហោតិ.

‘‘យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតូ’’តិ ឯតេន សច្ចហេតុធម្មបច្ចយាការវារេសុ អាគតានិ សមុទយាទីនិ គហិតានិ, សច្ចបច្ចយាការវារេសុ មគ្គោ, បរិយត្តិវារេ ភាសិតំ, អភិធម្មភាជនីយេ កុសលាកុសលន្តិ ឯវំ បាឡិយំ វុត្តានំ ឯវ វសេន បញ្ច ធម្មា វេទិតព្ពា. តត្ថ មគ្គោ សម្បាបកោ, ភាសិតំ ញាបកោ, ឥតរំ និព្ពត្តកោតិ ឯវំ តិវិធោ ហេតុ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ច កិរិយានំ អវិបាកតាយ ធម្មភាវោ ន វុត្តោ. យទិ ឯវំ វិបាកា ន ហោន្តីតិ អត្ថភាវោបិ ន វត្តព្ពោ? ន, បច្ចយុប្បន្នភាវតោ. ឯវំ សតិ កុសលាកុសលានម្បិ អត្ថភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាយំ ទោសោ អប្បដិសិទ្ធត្តា. វិបាកស្ស បន បធានហេតុតាយ បាកដភាវតោ ធម្មភាវោ ឯវ តេសំ វុត្តោ. កិរិយានំ បច្ចយភាវតោ ធម្មភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចេ? នាយំ ទោសោ អប្បដិសិទ្ធត្តា. កម្មផលសម្ពន្ធស្ស បន ហេតុភាវស្សាភាវតោ ធម្មភាវោ ន វុត្តោ. អបិច ‘‘អយំ ឥមស្ស បច្ចយោ, អយំ បច្ចយុប្បន្នោ’’តិ ឯតំ ភេទមកត្វា កេវលំ កុសលាកុសលេ, វិបាកកិរិយាធម្មេ ច បច្ចវេក្ខន្តស្ស ធម្មត្ថបដិសម្ភិទា ហោន្តីតិ តេសំ អត្ថធម្មតា ន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អយមេវ ហិ អត្ថោតិ យ្វាយំ អត្ថធម្មានំ បញ្ចធា វិភជនវសេន អត្ថោ វុត្តោ, អយមេវ អភិធម្មេ វិភជិត្វា ទស្សិតោតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ’’តិ ឯត្ថ ធម្ម-សទ្ទោ សភាវវាចកោតិ កត្វា អាហ ‘‘សភាវនិរុត្តី’’តិ, អវិបរីតនិរុត្តីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អព្យភិចារី វោហារោ’’តិ, តស្ស តស្ស អត្ថស្ស ពោធនេ បដិនិយតសម្ពន្ធោ សទ្ទវោហារោតិ អត្ថោ. តទភិលាបេតិ តស្ស សភាវនិរុត្តិសញ្ញិតស្ស អព្យភិចារិវោហារស្ស អភិលាបនេ. សា បនាយំ សភាវនិរុត្តិ មាគធភាសា. អត្ថតោ នាមបញ្ញត្តីតិ អាចរិយា. អបរេ បន យទិ សភាវនិរុត្តិ បញ្ញត្តិសភាវា, ឯវំ សតិ បញ្ញត្តិ អភិលបិតព្ពា, ន វចនន្តិ អាបជ្ជតិ. ន ច វចនតោ អញ្ញំ អភិលបិតព្ពំ ឧច្ចារេតព្ពំ អត្ថិ. អថ ផស្សាទិវចនេហិ ពោធេតព្ពំ អភិលបិតព្ពំ, ឯវញ្ច សតិ អត្ថធម្មានម្បិ ពោធេតព្ពត្តា តេសម្បិ និរុត្តិភាវោ អាបជ្ជតិ. ផស្សោតិ ច សភាវនិរុត្តិ, ផស្សំ ផស្សាតិ ន សភាវនិរុត្តីតិ ទស្សិតោវាយមត្ថោ. ន ច អវចនំ ឯវំបការំ អត្ថិ. តស្មា វចនភូតាយ ឯវ តស្សា សភាវនិរុត្តិយា អភិលាបេ ឧច្ចារណេតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

តំ សភាវនិរុត្តិសទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ សភាវនិរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា, ‘‘ឯវមយំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា សទ្ទារម្មណា នាម ជាតា, ន បញ្ញត្តិអារម្មណា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៧១៨) ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា និរុត្តិសទ្ទារម្មណាយ សោតវិញ្ញាណវីថិយា បរតោ មនោទ្វារេ និរុត្តិបដិសម្ភិទា បវត្តតីតិ វទន្តិ. ‘‘និរុត្តិបដិសម្ភិទា បច្ចុប្បន្នារម្មណា’’តិ (វិភ. ៧៤៩) ច វចនសទ្ទំ គហេត្វា បច្ឆា ជាននំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ. ឯវំ បន អញ្ញស្មិំ បច្ចុប្បន្នារម្មណេ អញ្ញំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ វុត្តន្តិ អាបជ្ជតិ. យថា បន ទិព្ពសោតញាណំ មនុស្សាទិសទ្ទភេទនិច្ឆយស្ស បច្ចយភូតំ តំតំសទ្ទវិភាវកំ, ឯវំ សភាវាសភាវនិរុត្តិនិច្ឆយស្ស បច្ចយភូតំ បច្ចុប្បន្នសភាវនិរុត្តិសទ្ទារម្មណំ តំវិភាវកំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទាតិ វុច្ចមានេ ន កោចិ បាឡិវិរោធោ. ‘‘តំ សភាវនិរុត្តិសទ្ទំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្សា’’តិ ច ‘‘បច្ចុប្បន្នសទ្ទារម្មណំ បច្ចវេក្ខណំ បវត្តេន្តស្សា’’តិ ន នសក្កា វត្តុំ. តញ្ហិ ញាណំ សភាវនិរុត្តិំ វិភាវេន្តមេវ តំតំសទ្ទបច្ចវេក្ខណានន្តរំ តំតំបភេទនិច្ឆយហេតុភាវតោ និរុត្តិំ ភិន្ទន្តំ បដិវិជ្ឈន្តមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ បភេទគតម្បិ ហោតីតិ.

សព្ពត្ថ ញាណន្តិ សព្ពស្មិំ វិសយេ ញាណំ, សព្ពម្បិ ញាណន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ញាណារម្មណំ ញាណ’’ន្តិ. សព្ពត្ថាតិ វា សព្ពេសុ អត្ថាទីសុ, តីសុ, ចតូសុបិ វា បវត្តត្តា, កុសលកិរិយាភូតាយ បដិភានបដិសម្ភិទាយ ធម្មត្ថភាវតោ តីសុ ឯវ វា បវត្តត្តា ‘‘សព្ពត្ថ ញាណ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘យថាវុត្តេសុ វា’’តិអាទិ. តត្ថ សគោចរកិច្ចាទិវសេនាតិ សគោចរស្ស, កិច្ចាទិកស្ស ច វសេន ‘‘ឥទំ ញាណំ ឥទំ នាម អារម្មណំ កត្វា បវត្តំ ឥមិនា នាម កិច្ចេនា’’តិ ជាននំ. អាទិ-សទ្ទេន លក្ខណបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានភូមិអាទីនំ សង្គហោ. តេនេវាហ ‘‘ឥមានិ ញាណានិ ឥទមត្ថជោតកានី’’តិអាទិ.

៤២៩. បភេទំ គច្ឆន្តីតិ អនេកភេទភិន្នេសុ អារម្មណេសុ តេសំ យាថាវតោ តំតំបភេទាវពោធនសមត្ថតំ ឧបគច្ឆន្តិ.

មហាសាវកានញ្ច អសេក្ខភូមិយំ បភេទំ គតាតិ សាមញ្ញវិធិនា ទស្សិតមត្ថំ អបវាទេន និវត្តេតុំ អានន្ទត្ថេរ-គ្គហណំ កតំ.

ឯតា បដិសម្ភិទា. សេក្ខភូមិយំ បភេទគមនំ អប្បវិសយំ, អសេក្ខភូមិយំ ពហុវិសយន្តិ អាហ ‘‘អធិគមោ នាម អរហត្តប្បត្តី’’តិ, សាតិសយំ វា អធិគមំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តំ. សេក្ខេន បត្តានម្បិ ហិ ឥមាសំ អរហត្តប្បត្តិយា វិសទភាវាធិគមោតិ. បុព្ពយោគោ វិយ បន អរហត្តប្បត្តិ អរហតោបិ បដិសម្ភិទាវិសទតាយ បច្ចយោ ន ន ហោតីតិ បញ្ចន្នម្បិ យថាយោគំ សេក្ខាសេក្ខបដិសម្ភិទាវិសទតាយ ការណតា យោជេតព្ពា. អត្ថធម្មាទីនំ អនវសេសសង្គណ្ហនតោ ពុទ្ធវចនវិសយា ឯវ បរិយត្តិអាទយោ ទស្សិតា. បាឡិយា សជ្ឈាយោ បរិយាបុណនំ, តទត្ថសវនំ សវនំ, បរិតោ សព្ពសោ ញាតុំ ឥច្ឆា បរិបុច្ឆាតិ អាហ ‘‘បាឡិអដ្ឋកថាទីសុ គណ្ឋិបទអត្ថបទវិនិច្ឆយកថា’’តិ, បទត្ថតោ, អធិប្បាយតោ ច ទុវិញ្ញេយ្យដ្ឋានំ វិត្ថារតោ សន្និដ្ឋានកថាតិ អត្ថោ. យស្ស ហិ បទស្ស អត្ថោ ទុវិញ្ញេយ្យោ, តំ គណ្ឋិបទំ, យស្ស អធិប្បាយោ ទុវិញ្ញេយ្យោ, តំ អត្ថបទំ. អាទិ-សទ្ទេន ខន្ធាទិបដិសំយុត្តេ កថាមគ្គេ សង្គណ្ហាតិ. ភាវនានុយោគសហិតំ គតំ, បច្ចាគតញ្ច ឯតស្ស អត្ថីតិ គតបច្ចាគតិកោ, តស្ស ភាវោ, តេន គតបច្ចាគតិកភាវេន. វសនដ្ឋានតោ យាវ គោចរគាមោ, តតោ ច យាវ វសនដ្ឋានំ កម្មដ្ឋានានុយុត្តោតិ អត្ថោ. យាវ អនុលោមគោត្រភុសមីបន្តិ សង្ខារុបេក្ខាញាណមាហ. តញ្ហិ តេសំ សមីបប្បវត្តំ.

សត្ថេសូតិ អនវជ្ជេសុ សត្តានំ ហិតសុខាវហេសុ គន្ថេសុ. តថា សិប្បាយតនេសូតិ ឯត្ថាបិ. បុព្ពកាលេ ឯកសតរាជូនំ ទេសភាសា ឯកសតវោហារា. ធម្មបទេ (ធ. ប. ១ អាទយោ) យមកវគ្គោ ឱបម្មវគ្គោតិ វទន្តិ, មូលបណ្ណាសេ (ម. និ. ១.៣២៥ អាទយោ; ៤៣៩ អាទយោ) យមកវគ្គោ ឱបម្មវគ្គោ ឯវាតិ អបរេ. សុតបដិភានពហុលានន្តិ ពហុស្សុតានំ បដិភានវន្តានំ.

សព្ពានីតិ បុព្ពេ វុត្តានិ បញ្ច, បច្ឆា វុត្តានិ អដ្ឋបិ វា. សេក្ខផលវិមោក្ខបរិយោសានេ ភវា សេក្ខផលវិមោក្ខន្តិកា. ឋានាឋានញាណពលាទីនិ សព្ពពុទ្ធគុណេសុ សកិច្ចតោ បាកដតរានីតិ វុត្តំ ‘‘ទស ពលានិ វិយា’’តិ, អញ្ញេ វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទយោបិ សព្ពេ ភគវតោ គុណវិសេសា អសេក្ខផលវិមោក្ខន្តិកា ឯវ.

បញ្ញាភូមិ-មូល-សរីរវវត្ថានវណ្ណនា

៤៣០. ឥមាយ បញ្ញាយាតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ. ភូមិ សល្លក្ខណាទិគ្គហណវសេន បវត្តិដ្ឋានភាវតោ. អាទិ-សទ្ទេន អាហារាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. កស្មា បនេតេ ឯវំ ពហុធម្មា ភូមិភាវេន គយ្ហន្តិ, ននុ ខន្ធាទីសុ ឯកេនាបិ អត្ថសិទ្ធិ ហោតីតិ? ន, តិវិធសត្តានុគ្គហត្ថំ ខន្ធាទិត្តយគ្គហណំ កត្តព្ពំ, អញ្ញថា សព្ពសាធារណោ អនុគ្គហោ ន កតោ សិយា. តិវិធា ហិ សត្តា រូបសម្មូឡ្ហា អរូបសម្មូឡ្ហា ឧភយសម្មូឡ្ហាតិ. តេសុ យេ អរូបសម្មូឡ្ហា, តទត្ថំ ខន្ធានំ គហណំ អរូបធម្មានំ ចតុធា វិភត្តត្តា. យេ រូបសម្មូឡ្ហា, តទត្ថំ អាយតនានំ រូបធម្មានំ អទ្ធេកាទសធា វិភត្តត្តា. យេ បន ឧភយសម្មូឡ្ហា, តទត្ថំ ធាតូនំ ឧភយេសម្បិ វិភត្តត្តា. តថា ឥន្ទ្រិយភេទេន តិក្ខិន្ទ្រិយា មជ្ឈិមិន្ទ្រិយា មុទិន្ទ្រិយា, សំខិត្តរុចី មជ្ឈិមរុចី វិត្ថាររុចីតិ ច តិវិធា សត្តា, តេសម្បិ អត្ថាយ យថាក្កមំ ខន្ធាទិគ្គហណំ កតន្តិ យោជេតព្ពំ. ឥន្ទ្រិយគ្គហណំ បន កាមំ ឯតេ ធម្មា ឥស្សរា វិយ សហជាតធម្មេសុ ឥស្សរិយំ អាធិបច្ចំ បវត្តេន្តិ, តំ បន នេសំ ធម្មសភាវសិទ្ធំ, ន ឯត្ថ កស្សចិ វសីភាវោ ‘‘សុញ្ញា ឯតេ អវសវត្តិនោ’’តិ អនត្តលក្ខណស្ស សុខគ្គហណត្ថំ. តំ បនេតំ ចតុព្ពិធម្បិ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតុវសេន ទិដ្ឋមេវ ឧបការាវហំ, ន អញ្ញថាតិ សច្ចាទិទ្វយំ គហិតំ. អាទិ-សទ្ទេន គហិតធម្មេសុបិ អយំ នយោ នេតព្ពោ. មូលំ បតិដ្ឋាភាវតោ. សតិ ហិ សីលវិសុទ្ធិយំ, ចិត្តវិសុទ្ធិយញ្ច អយំ បញ្ញា មូលជាតា ហោតិ, នាសតីតិ. សរីរំ បរិព្រូហេតព្ពតោ. ឥមិស្សា ហិ បញ្ញាយ សន្តានវសេន បវត្តមានាយ បាទបាណិសីសដ្ឋានិយា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិអាទិកា ឥមា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ អវយវេន សមុទាយូបលក្ខណនយេន ‘‘សរីរ’’ន្តិ វេទិតព្ពា.

៤៣១. បញ្ច ខន្ធាតិ ឯត្ថ បញ្ចាតិ គណនបរិច្ឆេទោ, តេន ន តតោ ហេដ្ឋា, ន ឧទ្ធន្តិ ទស្សេតិ. ខន្ធាតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ. យស្មា ចេត្ថ ខន្ធ-សទ្ទោ រាសដ្ឋោ ‘‘មហាឧទកក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៥១; ៦.៣៧) វិយ, តស្មា អតីតាទិវិភាគភិន្នំ សព្ពំ រូបំ រាសិវសេន ពុទ្ធិយា ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘រូបមេវ ខន្ធោ រូបក្ខន្ធោ’’តិ សមានាធិករណសមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘តីហិ ខន្ធេហិ ឥណំ ទស្សាមា’’តិអាទីសុ វិយ កោដ្ឋាសដ្ឋេ បន ខន្ធ-សទ្ទេ និព្ពានស្សាបិ ខន្ធន្តរភាវោ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ អតីតាទិវិភាគាភាវតោ. ន ហិ ឯកស្ស និច្ចស្ស សតោ និព្ពានស្ស អតីតាទិវិភាគោ អត្ថីតិ. បឋមេនត្ថេន រូបរាសីតិ អត្ថោ, ទុតិយេន រូបកោដ្ឋាសោតិ. វេទនាក្ខន្ធោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. កស្មា បនេតេ ខន្ធា បញ្ចេវ វុត្តា ឥមិនា ឯវ ច កមេនាតិ? ភាជនភោជនព្យញ្ជនភត្តការកភុញ្ជកវិកប្បទស្សនតោ, យថោឡារិកយថាសំកិលេសូបទេសតោ ចាតិ វេទិតព្ពំ. វិវាទមូលហេតុភាវំ សំសារហេតុតំ, កម្មហេតុតញ្ច ចិន្តេត្វា វេទនាសញ្ញា សង្ខារក្ខន្ធតោ នីហរិត្វា វិសុំ ខន្ធភាវេន ទេសិតា.

រូបក្ខន្ធកថាវណ្ណនា

៤៣២. តត្ថាតិ តេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ. យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានំ. រុប្បនលក្ខណន្តិ អតិប្បសង្គនិយមនំ. យំ-សទ្ទេន ហិ សនិបាតេន កិំ-សទ្ទេន ច គហិតេន អនិយមត្ថតាយ អតិប្បសង្គេ អាបន្នេ តំ រុប្បនសទ្ទោ និវត្តេតិ, តេន រូបស្ស អនវសេសបរិគ្គហោ កតោ ហោតិ. សីតាទីហីតិ សីតុណ្ហជិឃច្ឆាបិបាសាទីហិ. ហេតុអត្ថេ ចេតំ ករណវចនំ. រុប្បនំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ រុប្បនលក្ខណំ. ធម្មោ ឯវ ធម្មជាតំ. រុប្បនញ្ចេត្ថ សីតាទិវិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិសទិសុប្បត្តិ. ននុ ច អរូបធម្មានម្បិ វិរោធិបច្ចយសមាគមេ វិសទិសុប្បត្តិ លព្ភតីតិ? សច្ចំ លព្ភតិ, ន បន វិភូតតរំ. វិភូតតរំ ហេត្ថ រុប្បនំ អធិប្បេតំ សីតាទិគ្គហណតោ. យទិ ឯវំ, កថំ ព្រហ្មលោកេ រូបសមញ្ញា? តត្ថាបិ តំសភាវានតិវត្តនតោ ហោតិយេវ រូបសមញ្ញា, អនុគ្គាហកបច្ចយវសេន វា. វិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ យោ អត្តនោ សន្តានេ ភិន្នេ ភិជ្ជមានស្សេវ វិសទិសុប្បត្តិហេតុភាវោ, តំ រុប្បនន្តិ អញ្ញេ. ឥមស្មិំ បក្ខេ រូបយតិ វិការំ អាបាទេតីតិ រូបំ, បុរិមបក្ខេ បន រុប្បតីតិ. សង្ឃដ្ដនេន វិការាបត្តិយំ រុប្បនសទ្ទោ និរុឡ្ហោតិ កេចិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ អរូបធម្មេសុ រូបសមញ្ញាយ បសង្គោ ឯវ នត្ថិ សង្ឃដ្ដនាភាវតោ. បដិឃាតោ រុប្បនន្តិ អបរេ. សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វាតិ រាសដ្ឋំ ហទយេ ឋបេត្វា វទតិ.

ភូតោបាទាយភេទតោតិ ឯត្ថ តទធីនវុត្តិតាយ ភវតិ ឯត្ថ ឧបាទាយរូបន្តិ ភូតំ. ភូតានិ ឧបាទិយតេវ, ន បន សយំ តេហិ, អញ្ញេហិ វា ឧបាទីយតីតិ ឧបាទាយំ.

កាមំ ចតុធាតុវវត្ថានេ វចនត្ថាទិតោបិ ភូតានិ វិភាវិតានេវ, សភាវធម្មានំ បន លក្ខណាទិវិភាវនាតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានានិ ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានី’’តិ. តត្ថ បទដ្ឋានស្ស អវុត្តត្តា អាហ ‘‘បទដ្ឋានតោ បនា’’តិអាទិ. អវចនញ្ច តស្ស តស្សត្ថស្ស បច្ចយតោតិ ឯត្ថ បការន្តរេន វិភាវិតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពាបីតិ ចតស្សោបិ ធាតុយោ. អាបោសង្គហិតាយ តេជោនុបាលិតាយ វាយោវិត្ថម្ភិតាយ ឯវ បថវីធាតុយា បវត្តិ, ន អញ្ញថាតិ សា សេសភូតត្តយបទដ្ឋានា, ឯវមិតរាបីតិ អាហ ‘‘អវសេសធាតុត្តយបទដ្ឋានា’’តិ.

ចតុវីសតិវិធន្តិ គណនបរិច្ឆេទោ ពលរូបាទីនំ បដិសេធនត្ថោ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ រូបំ អស្សាទេន្តំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. ចក្ខតីតិ ហិ អយំ ចក្ខតិ-សទ្ទោ ‘‘មធុំ ចក្ខតិ, ព្យញ្ជនំ ចក្ខតី’’តិអាទីសុ វិយ អស្សាទនត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ចក្ខុំ ខោ, មាគណ្ឌិយ, រូបារាមំ រូបរតំ រូបសមុទិត’’ន្តិ (ម. និ. ២.២០៩). អដ្ឋកថាយម្បិ វុច្ចតិ ‘‘រូបេសុ អាវិញ្ឆនរស’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤៣៣; ធ. ស. អដ្ឋ. ៦០០). សតិបិ សោតាទីនំ សទ្ទារម្មណាទិភាវេ និរុឡ្ហត្តា ទស្សនេ ឯវ ចក្ខុ-សទ្ទោ បវត្តតិ បទុមាទីសុ បង្កជាទិសទ្ទា វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា ចក្ខតីតិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ អភិព្យត្តំ វទន្តំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘វិភាវេតិ ចា’’តិ (មហានិ. អដ្ឋ. ១៣; វិភ. អដ្ឋ. ១៥៤) វុត្តំ. តំ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ វិភាវនត្ថតាបិ ចក្ខតិ-សទ្ទស្ស សម្ភវតីតិ កត្វា វុត្តំ. សុណាតិ ឯតេន, វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ សយំ វា សុណាតីតិ សោតំ. ឃាយតិ ឯតេន, សយំ វា ឃាយតីតិ ឃានំ. រសគ្គហណមូលកត្តា អជ្ឈោហរណស្ស ជីវិតនិមិត្តំ អាហាររសោ ជីវិតំ, តស្មិំ និន្នតាយ តំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា និរុត្តិនយេន. កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោ ឧប្បត្តិដ្ឋានន្តិ កាយោ អនុត្តរិយហេតុភាវំ អនាគច្ឆន្តេសុ កាមរាគនិទានកម្មជនិតេសុ, កាមរាគស្ស ច វិសេសបច្ចយេសុ ឃានជិវ្ហាកាយេសុ កាយស្ស វិសេសតោ សាសវបច្ចយត្តា. តេន ហិ ផោដ្ឋព្ពសុខំ អស្សាទេន្តា សត្តា មេថុនម្បិ សេវន្តិ. កាយិន្ទ្រិយវត្ថុកា វា ចត្តារោ ខន្ធា ពលវកាមាសវាទិហេតុភាវតោ វិសេសេន សាសវាតិ កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោតិ កាយោ វុត្តោ. វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ រូបយតីតិ រូបំ, រូបមិវ បកាសំ ករោតិ សវិគ្គហមិវ ទស្សេតីតិ អត្ថោ. អនេកត្ថត្តា វា ធាតូនំ បកាសនត្ថោ ឯវ រូបសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. សប្បតីតិ សទ្ទោ, ឧទាហរីយតិ, សកេហិ វា បច្ចយេហិ សប្បីយតិ សោតវិញ្ញេយ្យភាវំ ឧបនីយតីតិ អត្ថោ. គន្ធយតីតិ គន្ធោ, អត្តនោ វត្ថុំ សូចយតិ អបាកដំ ‘‘ឥទំ សុគន្ធំ, ទុគ្គន្ធ’’ន្តិ បកាសេតិ, បដិច្ឆន្នំ វា បុប្ផផលាទិំ ‘‘ឥទមេត្ថ អត្ថី’’តិ បេសុញ្ញំ ករោន្តំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. រសន្តិ តំ សត្តាតិ រសោ, អសាទេន្តីតិ អត្ថោ.

ឥត្ថិយាវ ឥន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, តថា បុរិសិន្ទ្រិយំ. ជីវន្តិ តេន សហជាតធម្មាតិ ជីវិតំ, តទេវ ឥន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. ហទយញ្ច តំ វត្ថុ ច, ហទយស្ស វា មនោវិញ្ញាណស្ស វត្ថុ ហទយវត្ថុ. ចោបនកាយភាវតោ កាយោ ច សោ អធិប្បាយវិញ្ញាបនតោ វិញ្ញត្តិ ចាតិ កាយវិញ្ញត្តិ. ចោបនវាចាភាវតោ, អធិប្បាយវិញ្ញាបនតោ ច វចី ច សា វិញ្ញត្តិ ចាតិ វចីវិញ្ញត្តិ. វិគ្គហាភាវតោ ន កស្សតិ, កសិតុំ ឆិន្ទិតុំ ន សក្កា, ន វា កាសតិ ទិព្ពតីតិ អកាសំ, អកាសមេវ អាកាសំ, តទេវ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន អាកាសធាតុ. រូបស្សាតិ និប្ផន្នរូបស្ស. លហុភាវោ លហុតា. សយំ អនិប្ផន្នតាយ ‘‘រូបស្សា’’តិ វិសេសិតំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អយំ បន វិសេសោ – កម្មនិ សាធុ កម្មញ្ញំ, តស្ស ភាវោ កម្មញ្ញតា. បឋមំ, ឧបរិ ច ចយោ បវត្តិ ឧបចយោ. បុព្ពាបរវសេន សម្ពន្ធា តតិ បវត្តិ សន្តតិ. អនិច្ចស្ស វិនាសិនោ ភាវោ អនិច្ចតា. កពលំ ករីយតីតិ កពឡីការោ. អាហរតីតិ អាហារោ. ឯវំ តាវ ឧបាទាយរូបំ សទ្ទត្ថតោ វេទិតព្ពំ.

កមតោ បន សព្ពេសំ រូបធម្មានំ និស្សយភាវេន មូលភូតត្តា បឋមំ ភូតរូបានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. ឥតរេសុ អជ្ឈត្តិកភាវេន អត្តភាវសមញ្ញាយ មូលភាវតោ ចក្ខាទីនិ បញ្ច អាទិតោ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. តេសំ វិសយីនំ ឥមេ វិសយាតិ ទស្សេតុំ រូបាទីនិ ចត្តារិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. ផោដ្ឋព្ពំ បន អនុបាទារូបត្តា, ភូតគ្គហណេន គហិតត្តា ច ឥធ ន គហិតំ. ស្វាយំ អត្តភាវោ ឥមេហិ ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា សង្ខំ គច្ឆតីតិ ទស្សនត្ថំ តទនន្តរំ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយទ្វយំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. ‘‘ឥមិនា ជីវតី’’តិ វោហារំ លព្ភតីតិ ទស្សនត្ថំ តតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្ស ឥមំ និស្សាយ វិញ្ញាណប្បវត្តិយំ អត្តហិតាទិសិទ្ធីតិ ទស្សនត្ថំ ហទយវត្ថុ. តស្ស ឥមាសំ វសេន សព្ពេ កាយវចីបយោគាតិ ទស្សនត្ថំ វិញ្ញត្តិទ្វយំ. ឥមាយ រូបកាយស្ស បរិច្ឆេទោ, អញ្ជសោ ចាតិ ទស្សនត្ថំ អាកាសធាតុ. ឥមេហិស្ស សុខប្បវត្តិ, ឧប្បត្តិអាទយោ ចាតិ ទស្សនត្ថំ លហុតាទយោ. សព្ពោ ចាយំ ចតុសន្តតិរូបសន្តានោ ឥមិនា ឧបត្ថម្ភីយតីតិ ទស្សនត្ថំ អន្តេ កពឡីការោ អាហារោ ឧទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

៤៣៣. ឥទានិ យថាឧទ្ទិដ្ឋានិ ឧបាទារូបានិ លក្ខណាទិតោ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ រូបាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ ឧបាទារូបេសុ. រូបេ, រូបស្ស វា អភិឃាតោ រូបាភិឃាតោ, តំ អរហតីតិ រូបាភិឃាតារហោ, រូបាភិឃាតោ ហោតុ វា មា វា ឯវំសភាវោ ចតុន្នំ ភូតានំ បសាទោ រូបាភិឃាតារហភូតប្បសាទោ, ឯវំលក្ខណំ ចក្ខូតិ អត្ថោ. យស្មា បច្ចយន្តរសហិតោ ឯវ ចក្ខុបសាទោ រូបាភិហននវសេន បវត្តតិ, ន កេវលោ. តស្មា តំសភាវតាវ បមាណំ, ន រូបាភិឃាតោតិ ទស្សនត្ថំ រូបាភិឃាតារហតា វុត្តា យថា វិបាការហំ កុសលាកុសលន្តិ. អភិឃាតោ ច វិសយវិសយីនំ អញ្ញមញ្ញំ អភិមុខីភាវោ យោគ្យទេសាវដ្ឋានំ អភិឃាតោ វិយាតិ កត្វា. សោ រូបេ ចក្ខុស្ស, រូបស្ស វា ចក្ខុម្ហិ ហោតិ. តេនាហ ‘‘យំ ចក្ខុ អនិទស្សនំ សប្បដិឃំ រូបម្ហិ សនិទស្សនម្ហិ សប្បដិឃម្ហិ បដិហញ្ញិ វា’’តិ, ‘‘យម្ហិ ចក្ខុម្ហិ អនិទស្សនម្ហិ សប្បដិឃម្ហិ រូបំ សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ បដិហញ្ញិ វា បដិហញ្ញតិ វា’’តិ (ធ. ស. ៥៩៧) ច អាទិ. បរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណាយតនត្តភាវនិព្ពត្តកស្ស កម្មស្ស និទានភូតា កាមតណ្ហា, រូបតណ្ហា ច តទាយតនិកភវបត្ថនាភាវតោ ទដ្ឋុកាមតាទិវោហារំ អរហតីតិ ទុតិយនយោ សព្ពត្ថ វុត្តោ. តត្ថ ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មំ សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានានិ. ឯវំវិធានំ ភូតានំ បសាទោ ទដ្ឋុកាមតា…បេ… បសាទោ, ឯវំលក្ខណំ ចក្ខុ. តស្ស តស្ស ហិ ភវស្ស មូលការណភូតា តណ្ហា តស្មិំ តស្មិំ ភវេ ឧប្បជ្ជនារហាយតនវិសយាបិ នាម ហោតីតិ កាមតណ្ហាទីនំ ទដ្ឋុកាមតាទិវោហារារហតា វុត្តា.

ទដ្ឋុកាមតាតិ ហិ ទដ្ឋុមិច្ឆា, រូបតណ្ហាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ទដ្ឋុកាមតាយ, សេសានញ្ច តំតំអត្តភាវនិព្ពត្តកកម្មាយូហនក្ខណតោ សតិ បុរិមនិព្ពត្តិយំ វត្តព្ពំ នត្ថិ, អសតិ បន មគ្គេន អសមុគ្ឃាតិតភាវោយេវ ការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យតោ មគ្គេន អសមុច្ឆិន្នំ ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជិត្វា អត្តនោ ផលស្ស បច្ចយភាវូបគមនតោ វិជ្ជមានមេវាតិ ឧប្បន្នតា អត្ថិតា បរិយាយេហិ វុច្ចតិ ‘‘អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេន្តោ អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ពហុលីករោន្តោ ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ អន្តរាយេវ អន្តរធាបេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៥៦), ‘‘សន្តំ វា អជ្ឈត្តំ កាមច្ឆន្ទំ ‘អត្ថិ មេ អជ្ឈត្តំ កាមច្ឆន្ទោ’តិ បជានាតី’’តិ (ទី. និ. ២.៣៨២; ម. និ. ១.១១៥) ច ឯវមាទីសុ.

រូបេសុ បុគ្គលស្ស, វិញ្ញាណស្ស វា អាវិញ្ឆនរសំ. អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ និស្សយបច្ចយភាវតោ. ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ យេសំ ភូតានំ បសាទោ, តេវស្ស អាសន្នការណន្តិ កត្វា. ឯត្ថ ច តំតំអត្តភាវនិប្ផាទកសាធារណកម្មវសេន បុរិមំ ចក្ខុលក្ខណំ វុត្តំ ការណវិសេសស្ស អនាមដ្ឋត្តា. ‘‘ឯវរូបំ នាម មេ ចក្ខុ ហោតូ’’តិ ឯវំ និព្ពត្តិតអាវេណិកកម្មវសេន ទុតិយន្តិ វទន្តិ. សតិបិ បន បញ្ចន្នំ បសាទភាវសាមញ្ញេ សវិសយាវភាសនសង្ខាតស្ស បសាទព្យាបារស្ស វសេន បុរិមំ វុត្តំ. បសាទការណស្ស សតិបិ កម្មភាវសាមញ្ញេ, ឯកត្តេ វា អត្តនោ ការណភេទេន ភេទទស្សនវសេន ទុតិយន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សោតាទីនំ លក្ខណាទីសុ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថាហ – ចក្ខាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ កិំ ឯកកម្មុនា ឧប្បត្តិ, ឧទាហុ នានាកម្មុនាតិ? ឧភយថាបីតិ បោរាណា. តត្ថ នានាកម្មុនា តាវ ឧប្បត្តិយំ ចក្ខាទីនំ វិសេសេ វត្តព្ពំ នត្ថិ ការណស្ស ភិន្នត្តា. ឯកកម្មុនា បន ឧប្បត្តិយំ កថំ នេសំ វិសេសោតិ? ការណស្ស ភិន្នត្តា ឯវ. តំតំភវបត្ថនាភូតា ហិ តណ្ហា តំតំភវបរិយាបន្នាយតនាភិលាសតាយ សយំ វិចិត្តរូបា ឧបនិស្សយភាវេន តំតំភវនិព្ពត្តកកម្មស្ស វិចិត្តភេទតំ វិទហតិ. យតោ តទាហិតវិសេសំ តំ តថារូបសមត្ថតាយោគេនានេករូបាបន្នំ វិយ អនេកំ វិសិដ្ឋសភាវំ ផលំ និព្ពត្តេតិ. ន ចេត្ថ សមត្ថតា សមត្ថភាវតោ អញ្ញា វេទិតព្ពា ការណវិសេសេន អាហិតវិសេសស្ស វិសិដ្ឋផលនិប្ផាទនយោគ្យតាមត្តតោ. អយញ្ច ឯកស្សបិ កម្មស្ស អនេកិន្ទ្រិយហេតុតាវិសេសយោគោ យុត្តិតោ, អាគមនតោ ច បរតោ អាគមិស្សតិ. អបិច ឯកស្សេវ កុសលចិត្តស្ស សោឡសាទិវិបាកចិត្តនិព្ពត្តិហេតុតា វុច្ចតិ. លោកេបិ ឯកស្សេវ សាលិពីជស្ស បរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណតណ្ឌុលអាតណ្ឌុលផលនិព្ពត្តិហេតុតា ទិស្សតេវ, កិំ វា ឯតាយ យុត្តិចិន្តាយ. យតោ កម្មផលំ ចក្ខាទីនិ, កម្មវិបាកោ ច សព្ពសោ ពុទ្ធានំយេវ ញាណស្ស វិសយោតិ.

៤៣៤. កេចីតិ មហាសង្ឃិកេសុ ឯកច្ចេ. តេសុ ហិ វសុធម្មោ ឯវំ វទតិ ‘‘ចក្ខុម្ហិ តេជោ អធិកំ, សោតេ វាយុ, ឃានេ បថវី, ជិវ្ហាយ អាបោ, កាយេ សព្ពេបិ សមា’’តិ. ចក្ខាទីសុ តេជាទិអធិកតា នាម តន្និស្សយភូតានំ តទធិកតាយាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តេជាធិកានំ ភូតានំ បសាទោ ចក្ខូ’’តិអាទិមាហ. កាយោ សព្ពេសន្តិ កោ ឯត្ថ វិសេសោ, ននុ តេជាទិអធិកានញ្ច ភូតានំ បសាទា សព្ពេសំយេវាតិ? សច្ចមេតំ, ឥទំ បន ‘‘សព្ពេស’’ន្តិ វចនំ សមានានន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ អនុវត្តមានស្ស ឯកទេសាធិកភាវស្ស និវារណវសេន វុត្តត្តា. តេជាទីនំ ហិ បច្ចេកំ អធិកភាវេ វិយ ទ្វិន្នំ, តិណ្ណំ វា អធិកភាវេបិ យថាវុត្តាធិកភាវេនេវ ឯកកាទិវសេន លព្ភមានាយ ឱមត្តតាយបិ កាយប្បសាទោ ន ហោតីតិ បាកដោយមត្ថោ. តស្មា ចតុន្នម្បិ ភូតានំ សមភាវេន កាយប្បសាទោ ហោតីតិ សព្ពសទ្ទោ ឥធ សមភាវទីបកោ ទដ្ឋព្ពោ. តេជាទីនន្តិ បទីបសង្ខាតស្ស តេជស្ស ឱភាសរូបេន, វាយុស្ស សទ្ទេន, បថវិយា គន្ធេន, ខេឡសង្ខាតស្ស ឧទកស្ស រសេនាតិ បុរិមវាទេ, បច្ឆិមវាទេ ច យថាយោគំ តំតំភូតគុណេហិ អនុគ្គយ្ហភាវតោ, រូបាទីនំ គហណេ ឧបការិតព្ពតោតិ អត្ថោ. អាលោកាទិសហការីការណសហិតានំយេវ ចក្ខាទីនំ រូបាទិអវភាសនសមត្ថតា, វិវរស្ស ច សោតវិញ្ញាណូបនិស្សយភាវោ គុណោតិ តេសំ លទ្ធិ. តេជាទីនំ វិយ បន វិវរស្ស ភូតភាវាភាវតោ យថាយោគ-គ្គហណំ. អថ វា រូបាទយោ វិយ វិវរម្បិ ភូតគុណោតិ បរាធិប្បាយេ តេជស្ស អាលោករូបេន, អាកាសសង្ខាតស្ស វិវរស្ស សទ្ទេន, វាយុស្ស គន្ធេន, ឧទកស្ស រសេន, បថវិយា ផោដ្ឋព្ពេនាតិ ឯវំ យថាយោគំ តំតំភូតគុណេហីតិ យោជនា.

រូបាទីនំ អធិកភាវទស្សនតោតិ អគ្គិម្ហិ រូបស្ស បភស្សរស្ស, វាយុម្ហិ សទ្ទស្ស សភាវេន សុយ្យមានស្ស, បថវិយា សុរភិអាទិនោ គន្ធស្ស, អាបេ ច រសស្ស មធុរស្សាតិ ឥមេសំ វិសេសយុត្តានំ ទស្សនតោ ‘‘រូបាទយោ តេសំ គុណា’’តិ បឋមវាទី អាហាតិ. តស្សេវ ‘‘ឥច្ឆេយ្យាមា’’តិអាទិនា ឧត្តរមាហ. ឥមិនាវ ឧបាយេន ទុតិយវាទិនោបិ និគ្គហោ ហោតីតិ. អថ វា រូបាទិវិសេសគុណេហិ តេជអាកាសបថវីអាបវាយូហិ ចក្ខាទីនិ កតានីតិ វទន្តស្ស កណាទស្ស វាទំ ឧទ្ធរិត្វា តំ និគ្គហេតុំ ‘‘អថាបិ វទេយ្យុ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាសវេ ឧបលព្ភមានោបិ គន្ធោ បថវិយា អាបោសំយុត្តាយ កប្បាសតោ វិសទិសាយាតិ ន កប្បាសគន្ធស្ស អធិកភាវាបត្តីតិ ចេ? ន, អនភិភូតត្តា. អាសវេ ហិ ឧទកសំយុត្តា បថវី ឧទកេន អភិភូតា, ន កប្បាសបថវីតិ តស្ស ឯវ គន្ធេន អធិកេន ភវិតព្ពំ. ឧណ្ហោទកសំយុត្តោ ច អគ្គិ ឧបលព្ភនីយោ មហន្តោតិ កត្វា តស្ស ផស្សោ វិយ វណ្ណោបិ បភស្សរោ ឧបលព្ភេយ្យាតិ ឧណ្ហោទកេ វណ្ណតោ អគ្គិនា អនភិសម្ពន្ធស្ស សីតោទកស្ស វណ្ណោ បរិហាយេថ. តស្មាតិ ឯតស្ស ឧភយស្ស អភាវា. តទភាវេន ហិ រូបាទីនំ តេជាទិវិសេសគុណតា និវត្តិតា. តន្និវត្តនេន ‘‘តេជាទីនំ គុណេហិ រូបាទីហិ អនុគ្គយ្ហភាវតោ’’តិ ឥទំ ការណំ និវត្តិតន្តិ ឯវំ បរម្បរាយ ឧភយាភាវោ វិសេសបរិកប្បនបហានស្ស ការណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្មា បហាយេត’’ន្តិអាទិ. ឯកកលាបេបិ រូបរសាទយោ វិសទិសា, កោ បន វាទោ នានាកលាបេ ចក្ខាទយោ ភូតវិសេសាភាវេបីតិ ទស្សេតុំ រូបរសាទិនិទស្សនំ វុត្តំ.

យទិ ភូតវិសេសោ នត្ថិ, កិំ បន ចក្ខាទិវិសេសស្ស ការណន្តិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ អញ្ញមញ្ញស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកម្បិ កម្មំ បញ្ចាយតនិកត្តភាវភវប្បត្ថនានិប្ផន្នំ ចក្ខាទិវិសេសហេតុតាយ អញ្ញមញ្ញស្ស អសាធារណន្តិ ច កម្មវិសេសោតិ ច វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ តំ យេន វិសេសេន ចក្ខុស្ស បច្ចយោ, តេនេវ សោតស្ស បច្ចយោ ហោតិ ឥន្ទ្រិយន្តរាភាវប្បត្តិតោ. ‘‘បដិសន្ធិក្ខណេ មហគ្គតា ចេតនា កដត្តារូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១២.៧៨) វចនេន បដិសន្ធិក្ខណេ វិជ្ជមានានំ សព្ពេសំ កដត្តារូបានំ ឯកា ចេតនា កម្មបច្ចយោ ហោតីតិ វិញ្ញាយតិ. នានាចេតនាយ ហិ តទា ឥន្ទ្រិយុប្បត្តិយំ សតិ បរិត្តេន ច មហគ្គតេន ច កម្មុនា និព្ពត្តិតំ កដត្តារូបំ អាបជ្ជេយ្យាតិ. ន ចេកា បដិសន្ធិ អនេកកម្មនិព្ពត្តា ហោតីតិ សិទ្ធមេកេន កម្មេន អនេកិន្ទ្រិយុប្បត្តិ ហោតីតិ.

៤៣៥. អនល្លីនោ និស្សយោ ឯតស្សាតិ អនល្លីននិស្សយោ, រូបសទ្ទសង្ខាតោ វិសយោ. គន្ធរសានំ និស្សយា ឃានជិវ្ហានំ និស្សយេ អល្លីយន្តីតិ តេ និស្សយវសេន អល្លីនា. ផោដ្ឋព្ពំ សយំ កាយនិស្សយអល្លីនំ ភូតត្តា. អបរោ នយោ – ចក្ខុសោតានិ អប្បត្តវិសយគ្គាហកានិ សាន្តរេ, អធិកេ ច វិសយេ វិញ្ញាណុប្បត្តិហេតុភាវតោ. សោតម្បិ សម្បត្តវិសយគ្គាហីតិ កេចិ. យទិ សោតំ សម្បត្តគ្គាហិ, ចិត្តជោ សទ្ទោ សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណំ ន សិយា. ន ហិ ពហិទ្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឧប្បត្តិ អត្ថិ. បាឡិយញ្ច អវិសេសេន សទ្ទារម្មណស្ស សោតវិញ្ញាណារម្មណភាវោ វុត្តោ. កិញ្ច ទិសាទេសវវត្ថានញ្ច សទ្ទស្ស ន សិយា, អត្តនោ វិសយិបទេសស្ស ឯវ គហេតព្ពតោ គន្ធោ វិយ. តស្មា យត្ថ ឧប្បន្នោ សទ្ទោ, តត្ថេវ ឋិតោ. សចេ សោតបថេ អាបាថមាគច្ឆតិ, ននុ ទូរេ ឋិតេហិ រជកាទិសទ្ទា ចិរេន សុយ្យន្តីតិ? ន ទូរាសន្នានំ យថាបាកដេ សទ្ទេ គហណវិសេសតោ. យថា ហិ ទូរាសន្នានំ វចនសទ្ទេ យថាបាកដេ គហណវិសេសតោ អាការវិសេសានំ អគ្គហណំ, គហណញ្ច ហោតិ, ឯវំ រជកាទិសទ្ទេបិ អាសន្នស្ស អាទិតោ បភុតិ យាវ អវសានា កមេន បាកដីភូតេ, ទូរស្ស ច អវសានេ, មជ្ឈេ វា បិណ្ឌវសេន បវត្តិបាកដីភូតេ និច្ឆយគ្គហណានំ សោតវិញ្ញាណវីថិយា បរតោ បវត្តានំ វិសេសតោ លហុកំ សុតោ ‘‘ចិរេន សុតោ’’តិ អធិមានោ ហោតិ. សោ បន សទ្ទោ យត្ថ ឧប្បន្នោ, តន្និស្សិតោវ អត្តនោ វិជ្ជមានក្ខណេ សោតស្ស អាបាថមាគច្ឆតិ. យទិ សទ្ទស្ស ភូតបរម្បរាយ សមន្តតោ បវត្តិ នត្ថិ, កថំ បដិឃោសុប្បត្តីតិ? ទូរេ ឋិតោបិ សទ្ទោ អញ្ញត្ថ បដិឃោសុប្បត្តិយា, ភាជនាទិចលនស្ស ច អយោកន្តោ វិយ អយោចលនស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៣៦. បុព្ពេ លក្ខណាទិនា វិភាវិតម្បិ ចក្ខុំ ឋិតដ្ឋានាទិតោ វិភាវេតុំ ‘‘ចក្ខុ ចេត្ថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ចក្ខុ សាធយមានំ តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ. ច-ការោ ព្យតិរេកត្ថោ, តេនស្ស វុច្ចមានមេវ វិសេសំ ជោតេតិ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ យថានិទ្ទិដ្ឋេសុ បញ្ចសុ ឧបាទារូបេសុ. ‘‘សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិទេសេ’’តិ ឯតេន អវសេសំ កណ្ហមណ្ឌលំ បដិក្ខិបតិ. ស្នេហមិវ សត្ត អក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា ឋិតាហេវ អត្តនោ និស្សយភូតាហិ ចតូហិ ធាតូហិ កតូបការំ តន្និស្សិតេហេវ អាយុវណ្ណាទីហិ អនុបាលិតំ បរិវារិតំ តិសន្តតិរូបសមុដ្ឋាបកេហិ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ តិដ្ឋតិ. សត្តអក្ខិបដលព្យាបនវចនេនេវ ចក្ខុស្ស អនេកកលាបគតភាវំ ទស្សេតិ. បមាណតោ ឩកាសិរមត្តន្តិ ឩកាសិរមត្តេ បទេសេ បវត្តនតោ វុត្តំ. ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វត្ថុភាវំ និស្សយភាវតោ អាវជ្ជនសម្បដិច្ឆនាទីនំ តទារម្មណាវសានានំ ទ្វារភាវំ សមវសរដ្ឋានតោ. តំ បនេតំ ចក្ខុ អធិដ្ឋានភេទតោ, តត្ថាបិ បច្ចេកំ អនេកកលាបគតភាវតោ អនេកម្បិ សមានំ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន អាវជ្ជនាយ ឯកត្តា, ឯកស្មិំ ខណេ ឯកស្សេវ ច កិច្ចករត្តា ឯកំ កត្វា វុត្តំ. ឯវម្បិ ពហូសុ កថមេកស្សេវ កិច្ចករត្តំ. យំ តត្ថ វិសទំ ហុត្វា រូបាភិឃាតារហំ, តំ វិញ្ញាណស្ស និស្សយោ ហោតីតិ គហេតព្ពំ. ផោដ្ឋព្ពវិសេសោ វិយ កាយវិញ្ញាណស្ស អារម្មណភាវេ.

មនុបស្សតីតិ ម-ការោ បទសន្ធិករោ, អថ វា មនូតិ មច្ចោ.

អង្គុលិវេធកំ អង្គុលីយកំ.

វិសមជ្ឈាសយតាយ ចក្ខុ វម្មិកឆិទ្ទាភិរតសប្បោ វិយ, ពិលជ្ឈាសយតាយ សោតំ ឧទកពិលាភិរតកុម្ភីលោ វិយ, អាកាសជ្ឈាសយតាយ ឃានំ អជដាកាសាភិរតបក្ខី វិយ, គាមជ្ឈាសយតាយ ជិវ្ហា គាមាភិរតកុក្កុរោ វិយ, ឧបាទិន្នកជ្ឈាសយតាយ កាយោ អាមកសុសានាភិរតសិង្គាលោ វិយ បស្សិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វម្មិ…បេ… ទដ្ឋព្ពា’’តិ អាហ. វិសមជ្ឈាសយតា ច ចក្ខុស្ស វិសមជ្ឈាសយំ វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តា, ចក្ខុមតោ វា បុគ្គលស្ស អជ្ឈាសយវសេន ចក្ខុ វិសមជ្ឈាសយំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. សព្ពោបិ ច យថាវុត្តោ បបញ្ចោ សោតាទីសុបិ យថារហំ វេទិតព្ពោ.

៤៣៧. ចក្ខុម្ហិ, ចក្ខុស្ស វា បដិហននំ ចក្ខុបដិហននំ, តំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ ចក្ខុបដិហននលក្ខណំ. បដិហននញ្ចេត្ថ យថាវុត្តោ អភិឃាតោវ. វិសយភាវោ អារម្មណបច្ចយតា. កាមំ សា ឯវ គោចរតា, តថាបិ វិសយគោចរានំ អយំ វិសេសោ – អនញ្ញត្ថភាវោ, តព្ពហុលចារិតា ច ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស. វិសយភាវេ ចស្ស យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. យត្ថ បន កាយវិញ្ញត្តិអាទិកេ.

៤៣៨. ឥត្ថិយា ភាវោ, ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ភវតិ ឯតេន ចិត្តំ, អភិធានញ្ចាតិ ឥត្ថិភាវោ, តំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ ឥត្ថិភាវលក្ខណំ. តតោ ឯវ ‘‘ឥត្ថី’’តិ តំសហិតំ សន្តានំ បកាសេន្តំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឥត្ថីតិ បកាសនរស’’ន្តិ. វដ្ដំសតា អវិសទហត្ថបាទាទិតា ច ឥត្ថិលិង្គំ. ថនមំសាវិសទតា, និម្មស្សុទាឋិតា, កេសពន្ធនំ, វត្ថគ្គហណញ្ច ‘‘ឥត្ថី’’តិ សញ្ជាននស្ស បច្ចយភាវតោ ឥត្ថិនិមិត្តំ. ទហរកាលេបិ សុប្បកមុសលកាទីហិ កីឡា, មត្តិកតក្កេន សុត្តកន្តនាទិ ច ឥត្ថិកុត្តំ, ឥត្ថិកិរិយាតិ អត្ថោ. អវិសទដ្ឋានគមនាទិកោ អាការោ ឥត្ថាកប្បោ. អបរោ នយោ – ឥត្ថីនំ មុត្តករណំ ឥត្ថិលិង្គំ. សរាធិប្បាយា ឥត្ថិនិមិត្តំ. អវិសទដ្ឋានគមននិសជ្ជាខាទនភោជនាទិកា ឥត្ថិកុត្តំ. ឥត្ថិសណ្ឋានំ ឥត្ថាកប្បោ. ឥមានិ ច ឥត្ថិលិង្គាទីនិ យថាសកំ កម្មាទិនា បច្ចយេន ឧប្បជ្ជមានានិបិ យេភុយ្យេន ឥត្ថិន្ទ្រិយសហិតេ ឯវ សន្តានេ តំតទាការានិ ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ តេសំ ការណន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឥត្ថិលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ. ឥត្ថិលិង្គាទីសុ ឯវ ច ការណភាវសង្ខាតេន អធិបតិភាវេន តស្ស ឥន្ទ្រិយតា វុត្តា, ឥន្ទ្រិយសហិតេ សន្តានេ ឥត្ថិលិង្គាទិអាការរូបបច្ចយានំ អញ្ញថា អនុប្បាទនតោ, ឥត្ថិគ្គហណស្ស ច តេសំ រូបានំ បច្ចយភាវតោ.

យស្មា បន ភាវទសកេបិ រូបានំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ន ជនកំ, នាបិ អនុបាលកំ, ឧបត្ថម្ភកំ វា, ន ច អញ្ញេសំ កលាបរូបានំ, តស្មា តំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ វិយ សកលាបរូបានំ, អាហារោ វិយ វា កលាបន្តររូបានញ្ច ‘‘ឥន្ទ្រិយអត្ថិអវិគតបច្ចយោ’’តិ បាឡិយំ ន វុត្តំ. យស្មា ច បច្ចយន្តរាធីនានិ លិង្គាទីនិ, តស្មា យត្ថស្ស អាធិបច្ចំ, តំសទិសេសុ មតចិត្តកតរូបេសុបិ តំសណ្ឋានតា ទិស្សតិ. ឯស នយោ បុរិសិន្ទ្រិយេបិ. យំ បនេត្ថ វិសទិសំ, តំ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ. តយិទំ ទ្វយំ យស្មា ឯកស្មិំ សន្តានេ សហ ន បវត្តតិ ‘‘យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ? នោ’’តិអាទិ (យម. ៣.ឥន្ទ្រិយយមក.១៨៨) វចនតោ, តស្មា ឧភតោព្យញ្ជនកស្សាបិ ឯកស្មិំ ខណេ ឯកមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. យេ បន ‘‘សរីរេកទេសវុត្តិ ភាវរូប’’ន្តិ វទន្តិ, តេសម្បិ តំ មិច្ឆាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តទុភយម្បិ…បេ… ព្យាបកមេវា’’តិ វត្វា យទិ ឯវំ កាយប្បសាទេន សង្ករោ សិយាតិ អាសង្កំ និវត្តេន្តោ ‘‘ន ច កាយប្បសាទេនា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យទិបិ សកលសរីរព្យាបិតាយ កាយប្បសាទេន អដ្ឋិតោកាសេ ឋិតន្តិ វត្តព្ពតំ នាបជ្ជតិ, តេន បន ភិន្ននិស្សយត្តា ឋិតោកាសេ ឋិតន្តិបិ វត្តព្ពតំ នាបជ្ជតីតិ អយមេវ ចេត្ថ និប្បរិយាយកថា. ‘‘រូបរសាទយោ វិយា’’តិ ឯតេន សមាននិស្សយេសុបិ នាម សង្ករោ នត្ថិ លក្ខណភេទតោ, កិមង្គំ បន ភិន្ននិស្សយសភាវេសូតិ ទស្សេតិ.

៤៣៩. សហជរូបានុបាលនលក្ខណន្តិ អត្តនា សហជាតរូបានំ អនុបាលនលក្ខណំ. ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឯកន្តកម្មជត្តា សហជ-គ្គហណេនេវ អនុបាលេតព្ពានម្បិ កម្មជភាវោ សិទ្ធោតិ កម្មជ-គ្គហណំ ន កតំ. យថាសកំ ខណមត្តដ្ឋាយិនោបិ កម្មជរូបស្ស បវត្តិហេតុភាវេន តំ អនុបាលកំ, តស្មា សហជរូបានុបាលនលក្ខណំ. ន ហិ កម្មជានំ កម្មំយេវ ឋិតិហេតុ ភវិតុំ អរហតិ អាហារជាទីនំ អាហារាទិ វិយ. កិំ ការណា? តង្ខណាភាវតោ. តេសន្តិ សហជរូបានំ. បវត្តនំ យាបនំ. ឋបនំ ឋិតិហេតុតា. អត្តនា អនុបាលនវសេន យាបេតព្ពានិ បវត្តេតព្ពានិ ភូតានិ ឯតស្ស បទដ្ឋានន្តិ យាបយិតព្ពភូតបទដ្ឋានំ. អនុបាលនលក្ខណាទិម្ហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បវត្តនរសាទិមេវ សង្គណ្ហាតិ. អត្ថិក្ខណេយេវាតិ អនុបាលេតព្ពានំ អត្ថិក្ខណេយេវ. អសតិ អនុបាលេតព្ពេ ឧប្បលាទិម្ហិ កិំ ឧទកំ អនុបាលេយ្យ. យទិ កម្មជានំ ឋិតិហេតុមន្តរេន ឋិតិ ន ហោតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស កោ ឋិតិហេតូតិ អាហ ‘‘សយ’’ន្តិអាទិ. យទិ កម្មជានំ ឋានំ ជីវិតិន្ទ្រិយបដិពទ្ធំ, អថ កស្មា សព្ពកាលំ ន ឋបេតីតិ អាហ ‘‘ន ភង្គតោ’’តិអាទិ. តស្ស តស្ស អនុបាលនាទិកស្ស សាធនតោ. តំ សាធនញ្ច ជីវមានតាវិសេសស្ស បច្ចយភាវតោ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធរូបស្ស ហិ មតរូបតោ កម្មជស្ស, តទនុពន្ធភូតស្ស ច ឧតុសមុដ្ឋានាទិតោ ជីវិតិន្ទ្រិយកតោ វិសេសោ, ន កេវលំ ខណដ្ឋិតិយា ឯវ, បពន្ធានុបច្ឆេទស្សាបិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, ឥតរថា អាយុក្ខយតោ មរណំ ន យុជ្ជេយ្យាតិ.

៤៤០. មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ និស្សយលក្ខណំ ហទយវត្ថូតិ កថមេតំ វិញ្ញាតព្ពន្តិ? អាគមតោ, យុត្តិតោ ច. ‘‘យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច បវត្តន្តិ, តំ រូបំ មនោធាតុយា ច មនោវិញ្ញាណធាតុយា ច តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៨) ឯវមាទិ អាគមោ. យទិ ឯវំ, កស្មា រូបកណ្ឌេ តំ ន វុត្តន្តិ? តត្ថ អវចនំ អញ្ញការណំ. កិំ បន តន្តិ? ទេសនាភេទោ. យថា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឯកន្តតោ ចក្ខាទិនិស្សយានិ, ន ឯវំ មនោវិញ្ញាណំ ឯកន្តេន ហទយវត្ថុនិស្សយំ. និស្សិតវសេន ច វត្ថុទុកាទិទេសនា បវត្តា ‘‘អត្ថិ រូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វត្ថុ, អត្ថិ រូបំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ន វត្ថូ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៥៨៤). យម្បិ ឯកន្តតោ ហទយវត្ថុនិស្សយំ, តស្ស វសេន ‘‘អត្ថិ រូបំ មនោវិញ្ញាណស្ស វត្ថូ’’តិអាទិនា ទុកាទីសុ វុច្ចមានេសុបិ ន តទនុគុណា អារម្មណទុកាទយោ សម្ភវន្តិ. ន ហិ ‘‘អត្ថិ រូបំ មនោវិញ្ញាណស្ស អារម្មណំ, អត្ថិ រូបំ ន មនោវិញ្ញាណស្ស អារម្មណ’’ន្តិ សក្កា វត្តុន្តិ វត្ថារម្មណទុកា ភិន្នគតិកា សិយុន្តិ ឯករសា ទេសនា ន ភវេយ្យ. ឯករសញ្ច ទេសនំ ទេសេតុំ ឥធ សត្ថុ អជ្ឈាសយោ. តស្មា តត្ថ ហទយវត្ថុ ន វុត្តំ, ន អលព្ភមានត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យុត្តិ បន ឯវំ វេទិតព្ពា – និប្ផន្នឧបាទាយរូបនិស្សយំ ធាតុទ្វយំ បញ្ចវោការភវេ. តត្ថ រូបាយតនាទីនំ, ឱជាយ ច ឥន្ទ្រិយពទ្ធតោ ពហិបិ បវត្តិទស្សនតោ ន តំនិស្សយតា យុជ្ជតិ, ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានម្បិ តទុភយរហិតេបិ សន្តានេ ធាតុទ្វយទស្សនតោ ន តំនិស្សយតា យុជ្ជតិ, ជីវិតិន្ទ្រិយស្សាបិ អញ្ញកិច្ចំ វិជ្ជតីតិ ន តំនិស្សយតា យុជ្ជតិ ឯវាតិ បារិសេសតោ ហទយវត្ថុ, តេសំ និស្សយោតិ វិញ្ញាយតិ. សក្កា ហិ វត្តុំ និប្ផន្នឧបាទាយរូបនិស្សយំ ធាតុទ្វយំ បញ្ចវោការភវេ រូបបដិពទ្ធវុត្តិភាវតោ. យំ យញ្ហិ រូបបដិពទ្ធវុត្តិ, តំ តំ និប្ផន្នឧបាទាយរូបនិស្សយំ ទិដ្ឋំ យថា ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតូ’’តិ. ‘‘បញ្ចវោការភវេ’’តិ ច វិសេសនំ មនោវិញ្ញាណធាតុវសេន កតំ. មនោធាតុ បន ចតុវោការភវេ នត្ថេវ. ននុ ច ឥន្ទ្រិយនិស្សយតាយបិ សាធនតោ វិរុទ្ធោ ហេតុ អាបជ្ជតីតិ? ន ទិដ្ឋពាធនតោ. ទិដ្ឋំ ហេតំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិយ ធាតុទ្វយស្ស វត្ថុនោ មន្ទតិក្ខាទិអននុវិធានំ. តថា ហិស្ស បាឡិយំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយតា ន វុត្តា. តេន តទនុវិធានសង្ខាតា ឥន្ទ្រិយនិស្សយតា ពាធីយតិ. ហោតុ ធាតុទ្វយនិស្សយោ ហទយវត្ថុ, ឧបាទាយរូបញ្ច, ឯតំ បន កម្មសមុដ្ឋានំ, បដិនិយតកិច្ចំ, ហទយបទេសេ ឋិតមេវាតិ កថំ វិញ្ញាយតីតិ? វុច្ចតេ – វត្ថុរូបភាវតោ កម្មសមុដ្ឋានំ ចក្ខុ វិយ, តតោ ឯវ បដិនិយតកិច្ចំ, វត្ថុរូបភាវតោតិ ច វិញ្ញាណនិស្សយភាវតោតិ អត្ថោ. អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពចេតសា សមន្នាហរិត្វា កិញ្ចិ ចិន្តេន្តស្ស ហទយស្ស ខិជ្ជនតោ តត្ថេតមវដ្ឋិតន្តិ វិញ្ញាយតិ. តាសញ្ញេវ ធាតូនន្តិ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំយេវ. និស្សយភាវតោ ឧបរិ អារោបេត្វា វហន្តំ វិយ បច្ចុបតិដ្ឋតីតិ ឧព្ពហនបច្ចុបដ្ឋានំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

៤៤១. អភិក្កមោ អាទិ យេសំ តេ អភិក្កមាទី. អាទិ-សទ្ទេន បដិក្កមសមិញ្ជនបសារណឧក្ខេបនអវេក្ខេបនាទិកា សព្ពា កិរិយា បរិគ្គយ្ហតិ. តេសំ អភិក្កមាទីនំ បវត្តកំ ចិត្តំ សមុដ្ឋានំ យស្សា សា អភិក្កមាទិប្បវត្តកចិត្តសមុដ្ឋានា, វាយោធាតុ. តស្សា យំ សហជរូបកាយស្ស ថម្ភនសន្ធារណចលនសង្ខាតំ កិច្ចំ, តស្ស សហការីការណភូតោ អាការវិសេសោ កាយវិញ្ញត្តិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អភិក្កមាទិ…បេ… កាយវិញ្ញត្តី’’តិ.

កស្ស បន អាការវិការោតិ? សាមត្ថិយតោ វាយោធាតុអធិកានំ ចិត្តជមហាភូតានំ. កិំ តំ សាមត្ថិយំ? ចិត្តជតា, ឧបាទាយរូបតា ច. អថ វា វាយោធាតុយា អាការវិការោ សហជ…បេ… បច្ចយោតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. យទិ ឯវំ វិញ្ញត្តិយា ឧបាទាយរូបភាវោ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ ឧបាទាយរូបំ ឯកភូតសន្និស្សយំ អត្ថិ. ‘‘ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’’ន្តិ ហិ វុត្តំ, នាយំ ទោសោ ចតុន្នំ វិការោ ចតូសុ ឯកស្សាបិ ហោតិ ចតុសាធារណធនំ វិយ. វាយោធាតុអធិកតាយ ច កលាបស្ស ‘‘វាយោធាតុយា’’តិ វចនំ ន វិរុជ្ឈតិ. ឯវំ អធិកតា ច សាមត្ថិយតោ, ន បមាណតោ. អញ្ញថា ហិ អវិនិព្ភោគវុត្តិតា ន យុជ្ជេយ្យ. វាយោធាតុយា ឯវាតិ កេចិ. តេសំ មតេន វិញ្ញត្តិយា ឧបាទាយរូបតា ទុរុបបាទា. ន ហិ ឯកស្ស វិការោ ចតុន្នំ ហោតិ. សា បនាយំ ហត្ថចលនាទីសុ ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរមវិញ្ញាយមានន្តរេន មនោទ្វារជវនេន គយ្ហតិ. ផន្ទមានវណ្ណវិនិមុត្តោ កោចិ វិការោ អត្ថិ. តស្ស ច តគ្គហណានន្តរំ គហណំ ហោតីតិ កថមេតំ វិញ្ញាយតីតិ អធិប្បាយគ្គហណតោ. ន ហិ វិញ្ញត្តិវិការរហិតេសុ រុក្ខចលនាទីសុ ‘‘ឥទមេស ការេតិ មញ្ញេ’’តិ អធិប្បាយគ្គហណំ ទិដ្ឋំ, ហត្ថចលនាទីសុ បន ទិដ្ឋំ. តស្មា ផន្ទមានវណ្ណវិនិមុត្តោ កោចិ វិការោ អត្ថិ អធិប្បាយស្ស ញាបកោតិ វិញ្ញាយតិ. ញាបកោ ច ហេតុ ញាបេតព្ពមត្ថំ សយំ គហិតោ ឯវ ញាបេតិ, ន វិជ្ជមានតាមត្តេនាតិ វណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិការគ្គហណម្បិ អនុមានតោ វិញ្ញាយតិ. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘វិសយត្តមនាបន្នា, សទ្ទា នេវត្ថពោធកា;

ន សត្តាមត្តតោ អត្ថេ, តេ អញ្ញាតា បកាសកា’’តិ.

យទិ វិការគ្គហណមេវ ការណំ អធិប្បាយគ្គហណស្ស, កស្មា អគ្គហិតសង្កេតានំ អធិប្បាយគ្គហណំ ន ហោតីតិ? ន កេវលំ វិការគ្គហណមេវ អធិប្បាយគ្គហណស្ស ការណំ, អថ ខោ បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគ្គហណញ្ច ឥមស្ស ឧបនិស្សយោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ថម្ភនសន្ធារណចលនានិ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាយ វាយោធាតុយា ហោន្តីតិ វុត្តំ. កិំ សព្ពាវ វាយោធាតូ សព្ពានិ តានិ ករោន្តីតិ? នយិទមេវំ. សត្តមជវនសម្ភូតា ហិ វាយោធាតុ បុរិមជវនសម្ភូតា វាយោធាតុយោ ឧបថម្ភកបច្ចយេ លភិត្វា ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ចលយតិ ចិត្តជរូបំ, ន ឥតរា. ឥតរា បន សន្ថម្ភនសន្ធារណមត្តំ ករោន្តិយោ តស្សា ឧបការាយ ហោន្តិ. ទេសន្តរុប្បត្តិ ឯវ ចលនន្តិ និមិត្តេ ច កត្តុភាវោ សមារោបិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញថា ធម្មានំ អព្យាបារតា, ខណិកតា ច ន សិយា. សត្តហិ យុគេហិ អាកឌ្ឍិតព្ពសកដមេត្ថ អដ្ឋកថាយំ និទស្សិតំ. ចិត្តជរូបេ បន ចលន្តេ តំសម្ពន្ធតាយ ឧតុកម្មាហារជរូបម្បិ ចលតិ នទីសោតេ បក្ខិត្តសុក្ខគោមយបិណ្ឌំ វិយ ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរំ វិញ្ញត្តិគ្គហណស្ស វុត្តត្តា. កិំ ចលនករា ឯវ វាយោធាតុ វិញ្ញត្តិវិការសហិតាតិ? នយិទមេវំ, តថា ចលយិតុមសក្កុណន្តិយោបិ ថម្ភនសន្ធារណមត្តករា បឋមជវនាទិសម្ភូតាបិ វាយោធាតុយោ វិញ្ញត្តិវិការសហិតា ឯវាតិ គហេតព្ពំ. យេន ទិសាភាគេនាយំ អភិក្កមាទិំ បវត្តេតុកាមោ, តទភិមុខវិការសព្ភាវតោ. អធិប្បាយសហភាវី ហិ វិការោ វិញ្ញត្តិ. ឯវញ្ច កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនស្សាបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកវចនំ សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ. យថាវុត្តវិការគ្គហណមុខេន តំសមង្គិនោ អធិប្បាយោ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ‘‘អធិប្បាយប្បកាសនរសា’’តិ.

កាយវិប្ផន្ទនស្ស ហេតុភូតាយ វាយោធាតុយា វិការភាវតោ បរិយាយេន វិញ្ញត្តិ កាយវិប្ផន្ទនហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានា វុត្តា. ចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុបទដ្ឋានាតិ ច វាយោធាតុយា កិច្ចាធិកតាយ វុត្តំ. កាយវិប្ផន្ទនេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តាតិ កាយវិប្ផន្ទនេន ករណភូតេន អធិប្បាយស្ស វិញ្ញាបនហេតុភាវតោ កាយវិញ្ញត្តីតិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – វិញ្ញាបេតីតិ វិញ្ញត្តិ. កិំ វិញ្ញាបេតិ? អធិប្បាយំ. កេន? កាយេន. កីទិសេន? វិប្ផន្ទមានេនាតិ. ទុតិយនយេ បន យថាវុត្តេន កាយេន វិញ្ញាយតីតិ កាយវិញ្ញត្តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

អត្ថាវពោធនសមត្ថោ វចីវិសេសោ វចីភេទោ. តេន វាយុវនប្បតិនទីឃោសាទិំ និវត្តេតិ. តស្ស បវត្តកំ ចិត្តំ សមុដ្ឋានំ យស្សា សា វចីភេទប្បវត្តកចិត្តសមុដ្ឋានា, បថវីធាតុ. តស្សា យំ ឧបាទិន្នសង្ខាតស្ស អក្ខរុប្បត្តិដ្ឋានស្ស ឃដ្ដនសញ្ញិតំ កិច្ចំ, តស្ស សហការីការណភូតោ អាការវិសេសោ វចីវិញ្ញត្តិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វចីភេ…បេ… វចីវិញ្ញត្តី’’តិ.

ឥទានិ ‘‘កស្ស បន អាការវិការោ’’តិអាទិ កាយវិញ្ញត្តិយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – យថា តត្ថ ‘‘ផន្ទមានវណ្ណគ្គហណានន្តរ’’ន្តិ វុត្តំ, ឯវមិធ ‘‘សុយ្យមានសទ្ទសវនានន្តរ’’ន្តិ យោជេតព្ពំ. ឥធ ច ថម្ភនាទីនំ អភាវតោ ‘‘សត្តមជវនសម្ភូតា’’តិអាទិនយោ ន លព្ភតិ. ឃដ្ដនេន ហិ សទ្ធិំ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតិ. ឃដ្ដនញ្ច បឋមជវនាទីសុបិ លព្ភតេវ. ឃដ្ដនំ បច្ចយវសេន ភូតកលាបានំ អញ្ញមញ្ញំ អាសន្នតរុប្បាទោ. ចលនំ ឯកស្សាបិ ទេសន្តរុប្បាទបរម្បរតាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. យថា ច វាយោធាតុយា ចលនំ កិច្ចំ, ឯវំ បថវីធាតុយា ឃដ្ដនំ. តេនេវាហ ‘‘បថវីធាតុយា ឧបាទិន្នឃដ្ដនស្ស បច្ចយោ’’តិ. សេសំ វុត្តនយមេវ. យថា ហីតិអាទិ កាយវចីវិញ្ញត្តីនំ អនុមានវសេន គហេតព្ពភាវវិភាវនំ. យថា ហិ ឧស្សាបេត្វា ពទ្ធគោសីសាទិរូបានិ ទិស្វា តទនន្តរប្បវត្តាយ អវិញ្ញាយមានន្តរាយ មនោទ្វារវីថិយា គោសីសាទីនំ ឧទកសហចារិប្បការសញ្ញាណាការំ គហេត្វា ឧទកគ្គហណំ ហោតិ, ឯវំ វិប្ផន្ទមានសមុច្ចារិយមានវណ្ណសទ្ទេ គហេត្វា តទនន្តរបវត្តាយ អវិញ្ញាយមានន្តរាយ មនោទ្វារវីថិយា បុរិមសិទ្ធសម្ពន្ធគហណូបនិស្សយសហិតាយ សាធិប្បាយវិការគ្គហណំ ហោតិ.

៤៤២. រូបានិ បរិច្ឆិន្ទតិ, សយំ វា តេហិ បរិច្ឆិជ្ជតិ, រូបានំ វា បរិច្ឆេទមត្តំ រូបបរិច្ឆេទោ, តំ លក្ខណំ ឯតិស្សាតិ រូបបរិច្ឆេទលក្ខណា. អយំ ហិ អាកាសធាតុ តំ តំ រូបកលាបំ បរិច្ឆិន្ទន្តី វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘រូបបរិយន្តប្បកាសនរសា’’តិ. អត្ថតោ បន យស្មា រូបានំ បរិច្ឆេទមត្តំ ហុត្វា គយ្ហតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘រូបមរិយាទបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ. យស្មិំ កលាបេ ភូតានំ បរិច្ឆេទោ, តេហេវ អសម្ផុដ្ឋភាវបច្ចុបដ្ឋានា. វិជ្ជមានេបិ ហិ កលាបន្តរភូតានំ កលាបន្តរភូតេហិ សម្ផុដ្ឋភាវេ តំតំភូតវិវិត្តតា រូបបរិយន្តោ អាកាសោតិ យេសំ សោ បរិច្ឆេទោ, តេហិ សោ អសម្ផុដ្ឋោវ. អញ្ញថា បរិច្ឆិន្នតា ន សិយា តេសំ ភូតានំ ព្យាបិភាវាបត្តិតោ. អព្យាបិតា ហិ អសម្ផុដ្ឋតា. តេនាហ ភគវា ‘‘អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៧, ៧២៤). កណ្ណច្ឆិទ្ទមុខវិវរាទិវសេន ច ឆិទ្ទវិវរភាវបច្ចុបដ្ឋានា វា. យេសំ រូបានំ បរិច្ឆេទោ, តត្ថេវ តេសំ បរិច្ឆេទភាវេន លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘បរិច្ឆិន្នរូបបទដ្ឋានា’’តិ. ‘‘យាយ បរិច្ឆិន្នេសូ’’តិអាទិនា អាកាសធាតុយា តំតំកលាបានំ កលាបន្តរេហិ អសង្ករការណតំ ទស្សេតិ.

៤៤៣. អទន្ធតាតិ អគរុតា. វិនោទនំ វិក្ខិបនំ, អបនយនន្តិ អត្ថោ. អថទ្ធតាតិ អកថិនតា. អត្តនោ មុទុភាវេនេវ សព្ពកិរិយាសុ អវិរោធិតា. មុទុ ហិ កត្ថចិ ន វិរុជ្ឈតិ. តីសុបិ ឋានេសុ បដិបក្ខេ អ-ការោ ទន្ធតាទិហេតូនំ បដិបក្ខសមុដ្ឋានត្តា លហុតាទីនន្តិ កេចិ. អបរេ បន ‘‘សត្តាបដិសេធេ’’តិ វទន្តិ. សរីរេន កត្តព្ពកិរិយានំ អនុកូលតាសង្ខាតកម្មញ្ញភាវោ លក្ខណំ ឯតិស្សាតិ សរីរកិរិយានុកូលកម្មញ្ញភាវលក្ខណា. អកម្មញ្ញំ ទុព្ពលំ នាម ហោតីតិ កម្មញ្ញតា អទុព្ពលភាវបច្ចុបដ្ឋានា វុត្តា.

លហុតាទីនំ អញ្ញមញ្ញាវិជហនេន ទុវិញ្ញេយ្យនានត្តតា វុត្តាតិ តំតំវិការាធិករូបេហិ តំនានត្តប្បកាសនត្ថំ ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិ វុត្តំ. ធាតុក្ខោភោ វាតបិត្តសេម្ហបកោបោ, រសាទិធាតូនំ វា វិការាវត្ថា. ទ្វិធា វុត្តោបិ អត្ថតោ បថវីធាតុអាទីនំ ធាតូនំយេវ វិការោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បដិបក្ខបច្ចយា សប្បាយឧតុអាហារាវិក្ខិត្តចិត្តតា. តេ ច តំតំវិការស្ស វិសេសបច្ចយភាវតោ វុត្តា, អវិសេសេន បន សព្ពេ សព្ពេសំ បច្ចយា. យតោ នេសំ អញ្ញមញ្ញាវិជហនំ, ឥទ្ធិវឡញ្ជនាទីសុ វិយ វសវត្តនំ មទ្ទវប្បការោ. សុបរិមទ្ទិតចម្មសុធន្តសុវណ្ណគហណញ្ចេត្ថ មុទុកម្មញ្ញសទិសរូបនិទស្សនមត្តំ, ន តំ ឥធ អធិប្បេតំ មុទុតាកម្មញ្ញតាសព្ភាវតោ. ន ហិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបសន្តានេ លហុតាទីនិ សម្ភវន្តិ, ឥន្ទ្រិយពទ្ធេបិ រូបភវេ ន សន្តិ ទន្ធត្តករាទិធាតុក្ខោភាភាវតោ. សតិ ហិ តាទិសេ ធាតុក្ខោភេ តប្បដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានាហិ លហុតាទីហិ ភវិតព្ពន្តិ កេចិ, តំ អការណំ. ន ហិ វូបសមេតព្ពបច្ចនីកាបេក្ខោ តព្ពិរោធិធម្មសមុប្បាទោ, តថា សតិ សហេតុកកិរិយចិត្តុប្បាទេសុ កាយលហុតាទីនំ អភាវោវ សិយា. កស្មា បន កម្មជរូបេសុ លហុតាទយោ ន ហោន្តីតិ? បច្ចុប្បន្នបច្ចយាបេក្ខត្តា. អញ្ញថា សព្ពទាភាវីហិ លហុតាទីហិ ភវិតព្ពំ សិយាតិ.

៤៤៤. អាទិ ចយោ, ឦសំ វា ចយោតិ អាចយោ, យថាបច្ចយំ តតោ តតោ អាគតស្ស វិយ ចយោតិ វា អាចយោ, តទុភយំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា អាចយោ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ អាចយលក្ខណោ. រូបស្ស ឧបចយោ បឋមុប្បាទោ, វឌ្ឍិ ច ‘‘ឧបញ្ញត្តំ ឧបសិត្ត’’ន្តិអាទីសុ វិយ ឧប-សទ្ទស្ស បឋមូបរិអត្ថស្ស និទស្សនតោ. បុព្ពន្តតោតិ បុព្ពកោដ្ឋាសតោ, អនាគតភាវតោតិ អត្ថោ. ឧប្បជ្ជមានេ រូបធម្មេ ឧប្បាទោ អនាគតក្ខណតោ ឧម្មុជ្ជាបេន្តោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧម្មុជ្ជាបនរសោ’’តិ. តថា សោ ‘‘ឥមេ រូបធម្មា’’តិ និយ្យាតេន្តោ វិយ គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘និយ្យាតនបច្ចុបដ្ឋានោ’’តិ. បរិបុណ្ណភាវបច្ចុបដ្ឋានតា ‘‘ឧបរិចយោ ឧបចយោ’’តិ ឥមស្ស អត្ថស្ស វសេន វេទិតព្ពា. បវត្តិលក្ខណាតិ រូបានំ បវត្តនន្តិ លក្ខិតព្ពា. អនុប្បពន្ធនរសាតិ បុព្ពាបរវសេន អនុ អនុ បពន្ធនកិច្ចា. តតោ ឯវ អនុបច្ឆេទវសេន គហេតព្ពតោ អនុបច្ឆេទបច្ចុបដ្ឋានា.

ឧភយម្បីតិ ឧបចយោ សន្តតីតិ ឧភយម្បិ. ជាតិរូបស្សេវាតិ រូបុប្បាទស្សេវ អធិវចនំ. យទិ ឯវំ កស្មា វិភជ្ជ វុត្តាតិ អាហ ‘‘អាការនានត្តតោ’’តិ, ជាតិរូបស្ស បវត្តិអាការភេទតោតិ អត្ថោ. វេនេយ្យវសេន វិភជ្ជកថនេ ការណំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. កថំ បនេតំ វិញ្ញាតព្ពំ, បវត្តិអាការនានត្តតោ ជាតិរូបស្ស ភេទោ, ន សភាវតោតិ? និទ្ទេសតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យោ អាយតនានន្តិ យោ អឌ្ឍេកាទសន្នំ រូបាយតនានំ អាទិចយត្តា ‘‘អាចយោ’’តិ វុត្តោ. សោ ឯវ ឧបចយោ បឋមុប្បាទភាវតោ ឧប-សទ្ទោ បឋមត្ថោតិ កត្វា. យោ បន តត្ថេវ ឧប្បជ្ជមានានំ ឧបរិ ចយត្តា ឧបចយោ, សា ឯវ សន្តតិ អនុបពន្ធវសេន ឧប្បត្តិភាវតោ. អថ វា យោ អាយតនានំ អាចយោ បឋមភាវេន ឧបលក្ខិតោ ឧប្បាទោ, សោ បន តត្ថេវ ឧប្បជ្ជមានានំ ឧបរិ ចយត្តា ឧបចយោ, វឌ្ឍីតិ អត្ថោ. ឧបចយោ វឌ្ឍិភាវេន ឧបលក្ខិតោ ឧប្បាទោ, សា ឯវ សន្តតិ បពន្ធាការេន ឧប្បត្តិភាវតោ. តេនាហ ‘‘អដ្ឋកថាយម្បី’’តិអាទិ.

តត្ថ ឯវំ កិំ កថិតន្តិ ‘‘យោ អាយតនានំ អាចយោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៦៤១) និទ្ទេសេន កិំ អត្ថជាតំ កថិតំ ហោតិ? អាយតនេន អាចយោ កថិតោ. អាចយុបចយសន្តតិយោ ហិ និព្ពត្តិភាវេន អាចយោ ឯវាតិ អាយតនេហិ អាចយាទីនំ បកាសិតត្តា តេហិ អាចយោ កថិតោ. អាយតនានំ អាចយាទិវចនេនេវ អាចយសភាវានិ ឧប្បាទធម្មានិ អាយតនានីតិ អាចយេន តំបកតិកំ អាយតនំ កថិតំ. លក្ខណញ្ហិ ឧប្បាទោ, ន រូបរូបន្តិ.

រូបបរិបាកោ រូបធម្មានំ ជិណ្ណតា. ឧបនយនរសាតិ ភង្គុបនយនកិច្ចា. សភាវានបគមេបីតិ កក្ខឡតាទិសភាវស្ស អវិគមេបិ. ឋិតិក្ខណេ ហិ ជរា, ន ច តទា ធម្មោ សភាវំ វិជហតិ នាម. នវភាវោ ឧប្បាទាវត្ថា, តស្ស អបគមភាវេន គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘នវភាវាបគមបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ. ‘‘អរូបធម្មាន’’ន្តិ ឥទំ តេសំ ជរាយ សុដ្ឋុ បដិច្ឆន្នតាយ វុត្តំ. រូបធម្មានម្បិ ហិ ខណិកជរា បដិច្ឆន្នា ឯវ, យា អវីចិជរាតិបិ វុច្ចតិ. ឯស វិការោតិ ខណ្ឌិច្ចាទិវិការមាហ. សោ ហិ អរូបធម្មេសុ ន លព្ភតិ. យា អវីចិជរា នាម, តស្សាបិ ឯស វិការោ នត្ថីតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. នត្ថិ ឯតិស្សា ជរាយ វីចីតិ អវីចិជរា, នវភាវតោ ទុវិញ្ញេយ្យន្តរជរាតិ អត្ថោ.

បរិតោ សព្ពសោ ‘‘ភិជ្ជន’’ន្តិ លក្ខិតព្ពាតិ បរិភេទលក្ខណា. និច្ចំ នាម ធុវំ, រូបំ បន ខណភង្គិតាយ យេន ភង្គេន ន និច្ចន្តិ អនិច្ចំ, សោ អនិច្ចស្ស ភាវោតិ អនិច្ចតា. សា បន យស្មា ឋិតិប្បត្តំ រូបំ វិនាសភាវេន សំសីទន្តី វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សំសីទនរសា’’តិ. យស្មា ច សា រូបធម្មានំ ភង្គភាវតោ ខយវយាការេនេវ គយ្ហតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ខយវយបច្ចុបដ្ឋានា’’តិ.

៤៤៥. ឱជាលក្ខណោតិ ឯត្ថ អង្គមង្គានុសារិនោ រសស្ស សារោ ឧបថម្ភពលករោ ភូតនិស្សិតោ ឯកោ វិសេសោ ឱជា. កពឡំ ករីយតីតិ កពឡីការោ. អាហរីយតីតិ អាហារោ, កពឡំ កត្វា អជ្ឈោហរីយតីតិ អត្ថោ. ឥទំ បន សវត្ថុកំ ឱជំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ពាហិរំ អាហារំ បច្ចយំ លភិត្វា ឯវ អជ្ឈត្តិកាហារោ រូបំ ឧប្បាទេតិ, សោ បន រូបំ អាហរតីតិ អាហារោ. តេនាហ ‘‘រូបាហរណរសោ’’តិ. តតោ ឯវ ឱជដ្ឋមករូបុប្បាទនេន ឥមស្ស កាយស្ស ឧបថម្ភនបច្ចុបដ្ឋានោ. ឱជាយ រូបាហរណកិច្ចំ ពាហិរាធីនន្តិ អាហ ‘‘អាហរិតព្ពវត្ថុបទដ្ឋានោ’’តិ.

៤៤៦. ពលរូបន្តិអាទីសុ ឥមស្មិំ កាយេ ពលំ នាម អត្ថិ, សម្ភវោ នាម អត្ថិ, រោគោ នាម អត្ថិ, ‘‘ជាតិ សញ្ជាតី’’តិ (វិភ. ១៩១) វចនតោ ជាតិ នាម អត្ថិ, តេហិបិ ចតូហិ មហាភូតេហិ វិនា អភាវតោ ឧបាទាយរូបេហិ ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឯកច្ចានន្តិ អភយគិរិវាសីនំ. បដិក្ខិត្តន្តិ ឯត្ថ ឯវំ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ – មិទ្ធំ រូបមេវ ន ហោតិ នីវរណេសុ ទេសិតត្តា. យស្ស ហិ នីវរណេសុ ទេសនា, តំ ន រូបំ យថា កាមច្ឆន្ទោ. សិយា បនេតំ ទុវិធំ មិទ្ធំ រូបំ, អរូបញ្ចាតិ. តត្ថ យំ អរូបំ, តំ នីវរណេសុ ទេសិតំ ‘‘ន រូប’’ន្តិ? តំ ន, វិសេសវចនាភាវតោ. ន ហិ វិសេសេត្វា មិទ្ធំ នីវរណេសុ ទេសិតំ, តស្មា មិទ្ធស្ស ទុវិធតំ បរិកប្បេត្វាបិ ន សក្កា នីវរណភាវំ និវត្តេតុំ. សក្កា ហិ វត្តុំ ‘‘យំ តំ អរូបតោ អញ្ញំ មិទ្ធំ បរិកប្បិតំ, តម្បិ នីវរណំ មិទ្ធសភាវត្តា ឥតរំ មិទ្ធំ វិយា’’តិ.

ភវតុ នីវរណំ, កោ វិរោធោតិ ចេ? នីវរណញ្ច បហាតព្ពំ. បញ្ច នីវរណេ បហាយ ‘‘អទ្ធា មុនីសិ សម្ពុទ្ធោ, នត្ថិ នីវរណា តវា’’តិ (សុ. និ. ៥៤៦) វចនតោ. អប្បហាតព្ពញ្ច រូបំ ‘‘កតមេ ធម្មា នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពា? ចតូសុ ភូមីសុ កុសលំ, ចតូសុ ភូមីសុ វិបាកោ, តីសុ ភូមីសុ កិរិយាព្យាកតំ, រូបញ្ច និព្ពានញ្ច. ឥមេ ធម្មា នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពា’’តិ (ធ. ស. ១៤០៧) វចនតោ. ន ចេត្ថ តទារម្មណកិលេសប្បហានំ អធិប្បេតំ ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៣៤) វិយ កាមច្ឆន្ទាទីនំ តថា បហានស្ស អនធិប្បេតត្តា. តស្មា ន មិទ្ធំ រូបំ. យទិ មិទ្ធស្ស រូបភាវំ ន សម្បដិច្ឆថ, កថំ ភគវតោ និទ្ទា. មិទ្ធញ្ហិ ‘‘និទ្ទាបចលាយិកា’’តិអាទិនា វិភង្គេ វិភត្តត្តា និទ្ទាតិ? ន មិទ្ធំ និទ្ទា, និទ្ទាហេតុភាវតោ បន តំ ‘‘និទ្ទា’’តិ វិភត្តំ យថា ឥត្ថិលិង្គាទិ. ឯវម្បិ និទ្ទាហេតុនោ មិទ្ធស្ស អភាវតោ កថំ ភគវតោ និទ្ទាតិ? និទ្ទា ភគវតោ សរីរគិលានិយា, ន មិទ្ធេន. សា ច នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតិ, តមហំ អាយមិស្សាមី’’តិ (ម. និ. ២.២២) វចនតោ. ន ចេត្ថ ឯវមវធារណំ មិទ្ធមេវ និទ្ទាហេតូតិ, និទ្ទាហេតុ ឯវ មិទ្ធន្តិ ឯវមវធារណា. តស្មា អញ្ញោបិ អត្ថិ និទ្ទាហេតុ, កោ បន សោតិ? សរីរគិលានិយា. តេន វុត្តំ ‘‘និទ្ទា ភគវតោ សរីរគិលានិយា, ន មិទ្ធេនា’’តិ.

និទ្ទា ច ភគវតោ នត្ថីតិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ អគ្គិវេស្សន…បេ… ទិវា សុបិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧) វចនតោ. ឥតោបិ ន មិទ្ធំ រូបំ សម្បយោគវចនតោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ថិនមិទ្ធនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណេន នីវរណញ្ចេវ នីវរណសម្បយុត្តញ្ចា’’តិអាទិ (ធ. ស. ១១៧៦). ន ចេត្ថ យថាលាភភវនំ? សក្កា បច្ចេតុំ ‘‘សក្ខរកថលិកម្បិ មច្ឆគុម្ពម្បិ ចរន្តម្បិ តិដ្ឋន្តម្បី’’តិអាទិ (ទី. និ. ១.២៤៩) វិយ អប្បសិទ្ធតាយ រូបភាវស្ស. សិទ្ធេ ហិ តស្ស រូបភាវេ សម្ភវតោ យថាលាភបច្ចយោ យុជ្ជេយ្យាតិ. ឥតោបិ ន រូបំ មិទ្ធំ អារុប្បេសុ ឧប្បជ្ជនតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘នីវរណំ ធម្មំ បដិច្ច នីវរណោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ នបុរេជាតបច្ចយា’’តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.៨) ឥមស្ស វិភង្គេ ‘‘អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វិត្ថារោ. តស្មា ‘‘ន មិទ្ធំ រូប’’ន្តិ យំ អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តំ, តំ សុបដិក្ខិត្តមេវ.

ឥតរេសូតិ ពលរូបាទីសុ. កម្មសមុដ្ឋានស្សាបិ រោគស្ស វិសភាគបច្ចយសមុប្បន្នោ ធាតុក្ខោភោ អាសន្នការណំ, បគេវ ឥតរស្ស. សោ ច អត្ថតោ រូបធម្មានំ វិការាវត្ថាឋិតិភង្គក្ខណេសុ ឯវ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘រោគរូបំ ជរតាអនិច្ចតាគហណេន គហិតមេវា’’តិ. ឧបចយសន្តតិគហណេន គហិតមេវាតិ តព្ពិនិមុត្តស្ស រូបុប្បាទស្ស អភាវតោ. ឧបាទាវត្ថាយ ច អញ្ញា ជាតិ នាម នត្ថេវ. សម្ភវោ កាមធាតុយំ ឯកច្ចិយសត្តានំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកបច្ចយោ អាបោធាតុយា បវត្តិអាការវិសេសោតិ អាហ ‘‘សម្ភវរូបំ អាបោធាតុគ្គហណេន គហិតមេវា’’តិ. កាយពលំ នាម អត្ថតោ វាយោធាតុយា បវត្តិអាការវិសេសោ តស្សា វិប្ផារភាវតោ. យតោ នំ ‘‘បាណពល’’ន្តិ វទន្តិ, តេនាហ ‘‘ពលរូបំ វាយោធាតុគ្គហណេន គហិតមេវា’’តិ. កស្មា បន នេសំ អយថាក្កមតោ បដិក្ខេបោ កតោតិ? វិសុំ នត្ថីតិ កត្វា អនុបលព្ភមានត្តា អនាទរទស្សនត្ថំ, មិទ្ធបដិក្ខេបោ វា មហាបញ្ហោតិ បឋមំ កតោ. តទនុសារេន បដិលោមនយេន ឥតរេសម្បិ អភាវោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ឥតី’’តិ ឥទំ ‘‘អដ្ឋវីសតិវិធ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ, ឥមិនា វុត្តក្កមេន អដ្ឋវីសតិវិធំ ហោតីតិ. សោ ច ខោ បាឡិយំ អាគតនយេនេវាតិ អនូនតា វេទិតព្ពា. អនធិកភាវោ បន ទស្សិតោ ឯវ.

៤៤៧. សម្បយុត្តធម្មរាសិ ហិនោតិ ឯតេន បតិដ្ឋហតីហិ ហេតុ, មូលដ្ឋេន លោភាទិកោ, អលោភាទិកោ ច, តាទិសោ ហេតុ ន ហោតីតិ នហេតុ. នាស្ស ហេតុ អត្ថីតិ អហេតុកំ, សហេតុកបដិយោគិភាវតោ ហេតុនា សហ ន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. អហេតុកមេវ ហេតុនា វិប្បយុត្តតាយ ហេតុវិប្បយុត្តំ. ធម្មនានត្តាភាវេបិ ហិ សទ្ទត្ថនានត្តេន វេនេយ្យវសេន ទុកន្តរទេសនា ហោតីតិ ទុកបទវសេន ចេតំ វុត្តំ. បច្ចយាធីនវុត្តិតាយ សហ បច្ចយេនាតិ សប្បច្ចយំ. អត្តនោ បច្ចយេហិ លោកេ និយុត្តំ, វិទិតន្តិ វា លោកិយំ. អា ភវគ្គំ, អា គោត្រភុំ វា សវន្តីតិ អាសវា, សហ អាសវេហីតិ សាសវំ, អាសវេហិ អាលម្ពិតព្ពន្តិ អត្ថោ. អាទិសទ្ទេន សំយោជនីយំ ឱឃនីយំ យោគនីយំ នីវរណីយំ សំកិលេសិកំ បរាមដ្ឋំ អចេតសិកំ ចិត្តវិប្បយុត្តំ នរូបាវចរំ នអរូបាវចរំ នអបរិយាបន្នំ អនិយតំ អនិយ្យានិកំ អនិច្ចន្តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អាហិតោ អហំ មានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, អត្តភាវោ. តំ អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តា អជ្ឈត្តា, ឥន្ទ្រិយពទ្ធធម្មា, តេសុ ភវំ អជ្ឈត្តិកំ, ចក្ខាទិ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តនយេន អជ្ឈត្តមេវ អជ្ឈត្តិកំ យថា វេនយិកោតិ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨) ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អត្តភាវំ អធិកិច្ច បវត្តត្តា អជ្ឈត្តិក’’ន្តិ. សេសំ តេវីសតិវិធំ. ‘‘តតោ ពាហិរត្តា’’តិ ឥទំ អជ្ឈត្តិកលក្ខណាភាវតោ វុត្តំ. ឃដ្ដនវសេនាតិ វិសយី, វិសយោ ច ហុត្វា សង្ឃដ្ដនវសេន. សេសំ សោឡសវិធំ. វិបរីតត្តាតិ ឃដ្ដនវសេន អគហេតព្ពតោ. ទុប្បដិវិជ្ឈសភាវត្តាតិ សុខុមភាវេន ទុវិញ្ញេយ្យសភាវត្តា. ញាណស្ស អាសន្នេ ន ហោតីតិ ទូរេ. តេរស ហទយវត្ថុបរិយោសានានិ. សភាវេនេវាតិ ‘‘រូបស្ស បរិច្ឆេទោ, រូបស្ស វិការោ, រូបស្ស ឧបចយោ’’តិអាទិនា អគ្គហេត្វា អត្តនោ សភាវេនេវ កក្ខឡត្តាទិនា ញាណេន បរិច្ឆិជ្ជ គហេតព្ពតោ. សេសំ ទសវិធំ. តព្ពិបរីតតាយាតិ សភាវេន អបរិគ្គហិតព្ពតោ. សោតាទីនម្បិ ចក្ខុនោ វិយ បសន្នសភាវត្តា ឯវ យថាសកំ វិសយគ្គហណបច្ចយតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចក្ខាទិ…បេ… បសាទរូប’’ន្តិ. វិបរីតត្តាតិ តព្ពិធុរសភាវត្តា. អធិបតិយដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ ចក្ខាទីនំ តាវ បញ្ចន្នំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ អាធិបតេយ្យំ តេសំ បដុមន្ទភាវានុវត្តនតោ, ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយទ្វយស្ស សកិច្ចេ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស សហជរូបានុបាលនេ. តទុភយំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ឧបាទិន្នត្តាតិ គហិតត្តា. កម្មនិព្ពត្តញ្ហិ ‘‘មមេតំ ផលំ’’ន្តិ កម្មុនា គហិតំ វិយ ហោតិ អបដិក្ខេបតោ.

៤៤៨. សនិទស្សនកម្មជាទីនំ តិកានន្តិ សនិទស្សនត្តិកស្ស, កម្មជាទិត្តិកានញ្ច. ឱឡារិកេតិ ទ្វាទសវិធេ ឱឡារិករូបេ. រូបន្តិ រូបាយតនំ. ទដ្ឋព្ពភាវសង្ខាតេន សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនំ, បដិហននភាវសង្ខាតេន សហ បដិឃេនាតិ សប្បដិឃំ, សនិទស្សនញ្ច តំ សប្បដិឃញ្ចាតិ សនិទស្សនសប្បដិឃំ. តត្ថ យស្ស ទដ្ឋព្ពភាវោ អត្ថិ, តំ សនិទស្សនំ. ចក្ខុវិញ្ញាណគោចរភាវោវ ទដ្ឋព្ពភាវោ. តស្ស រូបាយតនតោ អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ រូបាយតនំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា វុត្តំ ‘‘សហ និទស្សនេន សនិទស្សន’’ន្តិ. ធម្មភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ វិសេសោ, សោ អញ្ញោ វិយ កត្វា ឧបចរិតុំ យុត្តោ. ឯវំ ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតីតិ. យោ សយំ, និស្សយវសេន ច សម្បត្តានំ, អសម្បត្តានញ្ច បដិមុខភាវោ អញ្ញមញ្ញំ បតនំ, សោ បដិហននភាវោ, យេន ព្យាបារាទិវិការបច្ចយន្តរសហិតេសុ ចក្ខាទីនំ វិសយេសុ វិការុប្បត្តិ. សេសំ ឯកាទសវិធំ ឱឡារិករូបំ. តញ្ហិ សនិទស្សនត្តាភាវតោ អនិទស្សនំ, វុត្តនយេនេវ សប្បដិឃំ. ឧភយបដិក្ខេបេន អនិទស្សនអប្បដិឃំ. កម្មតោ ជាតន្តិ ឯត្ថ យំ ឯកន្តកម្មសមុដ្ឋានំ អដ្ឋិន្ទ្រិយានិ, ហទយញ្ចាតិ នវវិធំ រូបំ, យញ្ច នវវិធេ ចតុសមុដ្ឋានេ កម្មសមុដ្ឋានំ នវវិធមេវ រូបន្តិ ឯវំ អដ្ឋារសវិធម្បិ កម្មតោ ឧប្បជ្ជនតោ កម្មជំ. យញ្ហិ ជាតញ្ច យញ្ច ជាយតិ យញ្ច ជាយិស្សតិ, តំ សព្ពម្បិ ‘‘កម្មជ’’ន្តិ វុច្ចតិ យថា ទុទ្ធន្តិ. តទញ្ញបច្ចយជាតន្តិ កម្មតោ អញ្ញបច្ចយតោ ជាតំ ឧតុចិត្តាហារជំ. នកុតោចិជាតន្តិ លក្ខណរូបមាហ. វិញ្ញត្តិទ្វយំ, សទ្ទោ, អាកាសធាតុ, លហុតាទិត្តយំ ចិត្តសមុដ្ឋានានិ អវិនិព្ភោគរូបានីតិ ឯតំ បញ្ចទសវិធំ រូបំ ចិត្តជំ. អាកាសធាតុ, លហុតាទិត្តយំ, អាហារសមុដ្ឋានានិ អវិនិព្ភោគរូបានីតិ ឯតំ ទ្វាទសវិធំ រូបំ អាហារជំ. ឯត្ថ សទ្ទំ បក្ខិបិត្វា តេរសវិធំ រូបំ ឧតុតោ សមុដ្ឋិតំ ឧតុជំ. សេសំ កម្មជតិកេ វុត្តនយានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ.

៤៤៩. ទិដ្ឋាទិចតុក្កវសេន, រូបរូបាទិចតុក្កវសេន, វត្ថាទិចតុក្កវសេនាតិ បាដេក្កំ ចតុក្កសទ្ទោ យោជេតព្ពោ. យំ រូបាយតនំ អទក្ខិ យំ បស្សតិ យំ ទក្ខិស្សតិ យំ បស្សេយ្យ, តំ សព្ពំ ទិដ្ឋំ នាម ទិដ្ឋសភាវានាតិវត្តនតោ យថា ទុទ្ធន្តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ទស្សនវិសយត្តាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យត្តា. សវនវិសយត្តាតិ សោតវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យត្តា. គន្ធរសផោដ្ឋព្ពត្តយន្តិ គន្ធោ រសោ ផោដ្ឋព្ពន្តិ ឯតំ តយំ. មុតំ នាម មុត្វា បត្វា គហេតព្ពតោ. តេនាហ ‘‘សម្បត្តគ្គាហកឥន្ទ្រិយវិសយត្តា’’តិ.

កិមិទំ ផោដ្ឋព្ពំ នាមាតិ? បថវីតេជោវាយោធាតុត្តយំ. កស្មា បនេត្ថ អាបោធាតុ អគ្គហិតា, ននុ សីតតា ផុសិត្វា គយ្ហតិ, សា ច អាបោធាតូតិ? សច្ចំ គយ្ហតិ, ន បន សា អាបោធាតុ. កិញ្ចរហីតិ? តេជោធាតុ ឯវ. មន្ទេ ហិ ឧណ្ហភាវេ សីតពុទ្ធិ. ន ហិ សីតំ នាម កោចិ គុណោ អត្ថិ, កេវលំ បន ឧណ្ហភាវស្ស មន្ទតាយ សីតតាភិមានោ. កថមេតំ វិញ្ញាតព្ពន្តិ ចេ? អនវដ្ឋិតត្តា សីតពុទ្ធិយា យថា បារាបារេ. តថា ហិ ឃម្មកាលេ អាតបេ ឋិតានំ ឆាយំ បវិដ្ឋានំ សីតពុទ្ធិ ហោតិ, តត្ថេវ បន បថវីគព្ភតោ ឧដ្ឋិតានំ ឧណ្ហពុទ្ធិ. យទិ ហិ សីតតា អាបោធាតុ សិយា, ឯកស្មិំ កលាបេ ឧណ្ហភាវេន សទ្ធិំ ឧបលព្ភេយ្យ, ន ច ឧបលព្ភតិ. តស្មា វិញ្ញាយតិ ន អាបោធាតុ សីតតាតិ. ឥទញ្ច ភូតានំ អវិនិព្ភោគវុត្តិតំ ឥច្ឆន្តានំ ឧត្តរំ, អនិច្ឆន្តានម្បិ បន ចតុន្នំ ភូតានំ ឯកស្មិំ កលាបេ កិច្ចទស្សនេន សភាគវុត្តិតាយ សាធិតាយ ឧត្តរមេវ. យេ បន ‘‘វាយោធាតុយា លក្ខណំ សីតតា’’តិ វទន្តិ, តេសម្បិ ឥទមេវ ឧត្តរំ. យទិ ហិ វាយោធាតុ សីតតា សិយា, ឯកស្មិំ កលាបេ ឧណ្ហភាវេន សទ្ធិំ សីតតា ឧបលព្ភេយ្យ, ន ច ឧបលព្ភតិ. តស្មា វិញ្ញាយតិ ន វាយោធាតុ សីតតាតិ. យេសំ បន ទ្រវតា អាបោធាតុ, សា ច ផុសិត្វា គយ្ហតីតិ ទស្សនំ. តេ វត្តព្ពា ‘‘ទ្រវភាវោបិ ផុសីយតីតិ អាយស្មន្តានំ អធិមានមត្តំ សណ្ឋានំ វិយា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ បុរាតនេហិ –

‘‘ទ្រវតា សហវុត្តីនិ, តីណិ ភូតានិ សម្ផុសំ;

‘ទ្រវតំ សម្ផុសាមី’តិ, លោកោយមភិមញ្ញតិ.

‘‘ផុសំ ភូតានិ សណ្ឋានំ, មនសា គណ្ហតេ យថា;

‘បច្ចក្ខតោ ផុសាមី’តិ, ញាតព្ពា ទ្រវតា តថា’’តិ.

សេសន្តិ យថាវុត្តំ រូបាទិសត្តវិធំ រូបំ ឋបេត្វា អវសិដ្ឋំ ឯកវីសតិវិធំ រូបំ. វិញ្ញាណស្សេវាតិ មនោវិញ្ញាណស្សេវ. អវធារណេន រូបាយតនាទីនម្បិ មនោវិញ្ញាណវិញ្ញេយ្យត្តេ និយមាភាវតោ ន វិញ្ញាតរូបតាតិ សង្ករាភាវំ ទស្សេតិ.

និប្ផន្នរូបំ បនេត្ថ រូបរូបំ នាមាតិ យទេត្ថ អដ្ឋវីសតិវិធេ រូបេ ‘‘និប្ផន្ន’’ន្តិ វុត្តំ រូបំ, តទេវ រូបលក្ខណយោគតោ រូបំ. រុប្បនំ រូបំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ យថា អរិសសោតិ, រូបគុណយោគតោ វា យថា នីលគុណយោគតោ នីលំ វត្ថន្តិ. ស្វាយំ រូបសទ្ទោ រុឡ្ហិយា អតំសភាវេបិ បវត្តតីតិ អបរេន រូបសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘រូបរូប’’ន្តិ យថា តិលតេលំ, ទុក្ខទុក្ខន្តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៥៣៩) ច, រុប្បនសភាវំ រូបន្តិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ, អាកាសធាតុអាទីនំ កថំ រូបភាវោតិ? និប្ផន្នរូបស្ស បរិច្ឆេទវិការលក្ខណភាវតោ តគ្គតិកមេវាតិ ‘‘រូប’’ន្ត្វេវ វុច្ចតិ.

វសន្តិ ឯត្ថ ចិត្តចេតសិកា បវត្តន្តីតិ វត្ថុ, ចិត្តតំសម្បយុត្តានំ អាធារភូតំ រូបំ. តំ បន ឆព្ពិធំ. តត្ថ ហទយរូបំ វត្ថុ ឯវ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ និស្សយភាវតោ. ន ទ្វារំ អញ្ញនិស្សយានំ ចក្ខាទិ វិយ. យថា ហិ ចក្ខាទីនិ សម្បដិច្ឆនាទីនំ បវត្តិយា ទ្វារំ ហោន្តិ, ន ឯវំ ហទយវត្ថុ. តេន វុត្តំ ‘‘យំ បនេត្ថ ហទយរូបំ នាម, តំ វត្ថុ, ន ទ្វារ’’ន្តិ. វិញ្ញត្តិទ្វយំ ទ្វារំ កម្មទ្វារភាវតោ. តន្និស្សិតស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស អភាវតោ ន វត្ថុ. បសាទរូបំ វត្ថុ ចេវ អត្តសន្និស្សិតស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណាទិកស្ស, ទ្វារញ្ច អញ្ញនិស្សិតស្ស សម្បដិច្ឆនាទិកស្ស. សេសំ ឯកវីសតិវិធំ រូបំ វុត្តវិបរិយាយតោ នេវ វត្ថុ ន ច ទ្វារំ.

៤៥០. ឯកតោ ឯវ ជាតំ ឯកជំ. ននុ ច ឯកតោ ឯវ បច្ចយតោ បច្ចយុប្បន្នស្ស ឧប្បត្តិ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, រូបជនកបច្ចយេសុ ឯកតោតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. ន ហិ រូបុប្បត្តិ រូបជនកតោ អញ្ញំ បច្ចយំ អបេក្ខតិ. ទ្វិជន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេសន្តិ ឥមេសំ បភេទានំ វសេន. កម្មជមេវាតិ កម្មតោ ឯវ ជាតំ. ចិត្តជមេវាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចិត្តតោ ច ឧតុតោ ច ជាតន្តិ កាលេន ចិត្តតោ, កាលេន ឧតុតោតិ ឯវំ ចិត្តតោ ច ឧតុតោ ច ជាតំ ទដ្ឋព្ពំ. តំ ទ្វិជំ ទ្វីហិ ជាតន្តិ. បរតោ ទ្វីសុបិ ឯសេវ នយោ. សទ្ទាយតនមេវាតិ ឯត្ថ យំ ចិត្តជំ សទ្ទាយតនំ, តំ សវិញ្ញត្តិកមេវាតិ ឯកេ. អវិញ្ញត្តិកោបិ អត្ថិ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោតិ បោរាណា.

វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ ហិ ឯវំ បវត្តមហាអដ្ឋកថាវាទំ និស្សាយ ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស សទ្ទស្ស វិញ្ញត្តិយា វិនាបិ ឧប្បត្តិ ឥច្ឆិតព្ពា. ន ហិ វិញ្ញត្តិ ‘‘កាយវាចាយ វិញ្ញត្តី’’តិ វចនតោ អសោតវិញ្ញេយ្យេន សទ្ទេន សហ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ សន្តេ ចិត្តជេនាបិ សទ្ទនវកេន ភវិតព្ពំ. សោ ច វាទោ ‘‘សទ្ទោ ច ហោតិ, ន សោតវិញ្ញេយ្យោ ចា’’តិ វិរុទ្ធមេវេតន្តិ មញ្ញមានេហិ សង្គហការេហិ បដិក្ខិត្តោ. អបរេ បន មហាអដ្ឋកថាវាទំ អប្បដិក្ខិបិត្វា តស្ស អធិប្បាយំ វណ្ណេន្តិ. កថំ? ‘‘ជិវ្ហាតាលុចលនាទិកំ វិតក្កសមុដ្ឋិតំ វិញ្ញត្តិសហជមេវ សុខុមសទ្ទំ ទិព្ពសោតេន សុត្វា អាទិសតី’’តិ សុត្តេ, បដ្ឋានេ ច ឱឡារិកំ សទ្ទំ សន្ធាយ សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយភាវោ វុត្តោតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វិតក្កវិប្ផារសទ្ទស្ស អសោតវិញ្ញេយ្យតា វុត្តាតិ. តំ ចតុជំ. អវសេសន្តិ អវិនិព្ភោគរូបេន សទ្ធិំ អាកាសធាតុមាហ.

លក្ខណរូបំ បន នកុតោចិជាតន្តិ កុតោចិបិ បច្ចយតោ ន ជាតំ, នាបិ សយមេវ ជាតំ បច្ចយេហិ វិនា សយមេវ ជាតស្ស សព្ពេន សព្ពំ អភាវតោ. កថំ បនេតំ វិញ្ញាតព្ពំ លក្ខណរូបំ ន ជាយតីតិ? លក្ខណាភាវតោ. ឧប្បត្តិមន្តានំ ហិ រូបាយតនាទីនំ ជាតិអាទីនិ លក្ខណានិ វិជ្ជន្តិ, ន ឯវំ ជាតិអាទីនំ. តស្មា វិញ្ញាតព្ពមេតំ ជាតិអាទីនិ ន ជាយន្តីតិ. សិយា បនេតំ ‘‘ជាតិអាទីនំ ជាតិអាទីនិ លក្ខណានិ វិជ្ជន្តី’’តិ? តំ ន, កស្មា? តថា សតិ អនវដ្ឋានាបត្តិតោ. យទិ ហិ ជាតិអាទីនិ ជាតិអាទិមន្តានិ សិយុំ, តានិបិ ជាតិអាទិមន្តានិ, តានិបិ ជាតិអាទិមន្តានីតិ អនវដ្ឋានមេវ អាបជ្ជតិ. តស្មា សុដ្ឋុ វុត្តំ ‘‘ជាតិអាទីនិ ន ជាយន្តី’’តិ. តេនាហ ‘‘ន ហិ ឧប្បាទស្ស ឧប្បាទោ អត្ថិ, ឧប្បន្នស្ស ច បរិបាកភេទមត្តំ ឥតរទ្វយ’’ន្តិ, ជរាមរណន្តិ អត្ថោ.

តត្ថ ‘‘ឧប្បាទោ នត្ថី’’តិ ឯតេន ឧប្បាទស្ស ជរាមរណាភាវមាហ. អសតិ ឧប្បាទេ កុតោ ជរាមរណន្តិ មត្តគ្គហណេន ជរាមរណស្ស ឧប្បាទាភាវម្បិ. យទិ ឯវំ ជាតិយា កុតោចិ ជាតតាវចនំ កថន្តិ អាហ ‘‘យម្បី’’តិអាទិ. តត្ថ កិច្ចានុភាវក្ខណេ ទិដ្ឋត្តាតិ យេ តេ ចិត្តាទយោ រូបាយតនាទីនំ រូបានំ ជនកបច្ចយា, តេសំ តទុប្បាទនំ បតិ អនុបរតព្យាបារានំ យោ សោ បច្ចយភាវូបលក្ខណីយោ កិច្ចានុភាវក្ខណោ, តទា ជាយមានានំ រូបាយតនាទីនំ ធម្មានំ វិការភាវេន ឧបលព្ភមានតំ សន្ធាយ វេនេយ្យបុគ្គលវសេន ជាតិយា កុតោចិ បច្ចយតោ ជាតត្តំ បាឡិយំ អនុញ្ញាតំ យថា តំ ចិត្តសមុដ្ឋានតាទិ វិញ្ញត្តិអាទីនំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យេហិ បច្ចយធម្មេហិ រូបាទយោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេសំ បច្ចយភាវូបគមនក្ខណេ ឧបលព្ភមានា រូបាទយោ តតោ បុរេ, បច្ឆា ច អនុបលព្ភមានា តតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វិញ្ញាយន្តិ, ឯវំ ជាតិបិ វេទិតព្ពា. យទិ ឯវំ និប្បរិយាយតោ ជាតិយា កុតោចិ ជាតតា សិទ្ធា, អថ កស្មា វេនេយ្យបុគ្គលវសេនាតិ វុត្តន្តិ? នយិទមេវំ ជាយមានធម្មវិការភាវេន ឧបលព្ភមានត្តា. យទិ ហិ ធម្មោ វិយ ឧបលព្ភេយ្យ ជាតិ, និប្បរិយាយោវ តស្សា កុតោចិ ជាតភាវោ, ន ឯវមុបលព្ភតិ, អថ ខោ វិការភាវេន. តស្មា វុត្តំ ‘‘វេនេយ្យបុគ្គលវសេនា’’តិ.

តទា កិរ សោតូនំ ឯវំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ‘‘អយំ ជាតិ សព្ពេសំ ធម្មានំ បភវោ, សយញ្ច ន កុតោចិ ជាយតិ យថា តំ បកតិវាទីនំ បកតី’’តិ, តំ នេសំ មិច្ឆាគាហំ វិធមេន្តោ សត្ថា ‘‘ឧបចយោ សន្តតី’’តិ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា កុតោចិ បច្ចយតោ ជាតញ្ច កត្វា ទេសេសិ, ន បន ជរាមរណំ បច្ចយធម្មានំ កិច្ចានុភាវក្ខណេ អទស្សនតោ. យទិ ឯវំ កថំ ‘‘ជរាមរណំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.២០) វុត្តំ? យស្មា បដិច្ចសមុប្បន្នានំ ធម្មានំ បរិបាកភង្គតាយ តេសុ សន្តេសុ ហោន្តិ, ន អសន្តេសុ. ន ហិ អជាតំ បរិបច្ចតិ, ភិជ្ជតិ វា, តស្មា តំ ជាតិបច្ចយតំ សន្ធាយ ‘‘ជរាមរណំ បដិច្ចសមុប្បន្ន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.២០) បរិយាយេន សុត្តេសុ វុត្តំ. យោ បនេត្ថ កាមភវាទីសុ កម្មាទិនា បច្ចយេន យោនិវិភាគតោ បដិសន្ធិយំ, បវត្តិយញ្ច រូបធម្មានំ បវត្តិភេទោ វត្តព្ពោ, សោ បរតោ បដិច្ចសមុប្បាទកថាយំ អាវិ ភវិស្សតីតិ ន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ឥតិ រូបក្ខន្ធេ វិត្ថារកថាមុខវណ្ណនា.

វិញ្ញាណក្ខន្ធកថាវណ្ណនា

៤៥១. យំ កិញ្ចីតិ អនវសេសបរិយាទានទីបកេន បទទ្វយេន វេទយិតស្ស ពហុភេទតំ ទស្សេន្តោ វុច្ចមានំ រាសដ្ឋំ ឧល្លិង្គេតិ. វេទយិតំ អារម្មណរសានុភវនំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ វេទយិតលក្ខណំ. សព្ពំ តំ ធម្មជាតន្តិ អធិប្បាយោ, បុព្ពេ វា រូបក្ខន្ធកថាយំ វុត្តំ អធិការតោ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯកតោ កត្វាតិ អតីតាទិភេទភិន្នំ សព្ពំ តំ ពុទ្ធិយា ឯកតោ កត្វា. ឯវញ្ហិ រាសដ្ឋស្ស សម្ភវោ. នីលាទិភេទស្ស អារម្មណស្ស សញ្ជាននំ, ‘‘នីលំ បីតំ ទីឃំ រស្ស’’ន្តិ (ធ. ស. ៦១៥) ច អាទិនា សញ្ញុប្បាទវសេន ជាននំ គហណំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ សញ្ជាននលក្ខណំ. អភិសង្ខរណំ អាយូហនំ ព្យាបារាបត្តិ, អភិសន្ទហនំ វា, ឧភយថាបិ ចេតនាបធានតាយ សង្ខារក្ខន្ធស្ស ឯវំ វុត្តំ ‘‘អភិសង្ខរណលក្ខណ’’ន្តិ. តថា ហិ សុត្តន្តភាជនីយេ សង្ខារក្ខន្ធំ វិភជន្តេន ភគវតា ‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា ចេតនា’’តិអាទិនា (វិភ. ២១) ចេតនាវ វិភត្តា. មិនិតព្ពវត្ថុំ នាឡិយា មិនមានោ បុរិសោ វិយ យេន សញ្ជាននាការវិសិដ្ឋេន អាការេន វិសយំ គណ្ហាតិ, តំ អារម្មណូបលទ្ធិសង្ខាតំ វិជាននំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ វិជាននលក្ខណំ. ឥតរេ វេទនាក្ខន្ធាទយោ សុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តីតិ វិញ្ញាណេន ឯកុប្បាទាទិភាវតោ, សមានជាតិអាទិវិភាគតោ ច.

អត្តនា ‘‘វិជាននលក្ខណ’’ន្តិ វុត្តមត្ថំ សុត្តេន សមត្ថេតុំ ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិអាទិ វុត្តំ. យថាបច្ចយំ បវត្តិមត្តមេតំ, យទិទំ សភាវធម្មោតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិជាននលក្ខណ’’ន្តិ ភាវសាធនវសេន វុត្តំ. ធម្មសភាវា វិនិមុត្តោ កោចិ កត្តា នាម នត្ថីតិ តស្សេវ កត្តុភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘វិជានាតី’’តិ វុត្តំ. យំ វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណំ, តទេវ ចិន្តនាទិអត្ថេន ចិត្តំ, មននដ្ឋេន មនោតិ បរិយាយតោបិ នំ ពោធេតិ. ឯត្តាវតា ច ខន្ធតោ, ភេទតោ, បរិយាយតោ ច វិញ្ញាណំ វិភាវិតំ ហោតិ.

ជាយន្តិ ឯត្ថ វិសទិសាបិ សទិសាការាតិ ជាតិ, សមានាការោ. សា បនាយំ ជាតិ កាមំ អនេកវិធា នានប្បការា, តំ ឥធាធិប្បេតមេវ បន ទស្សេន្តោ ‘‘កុសលំ, អកុសលំ, អព្យាកតញ្ចា’’តិ អាហ. តត្ថ កុសលដ្ឋេន កុសលំ. កោយំ កុសលដ្ឋោ នាម? អារោគ្យដ្ឋោ អនវជ្ជដ្ឋោ សុខវិបាកដ្ឋោ. អារោគ្យដ្ឋេនាបិ ហិ កុសលំ វុច្ចតិ ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសល’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩). អនវជ្ជដ្ឋេនាបិ ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, កុសលោ កាយសមាចារោ? យោ ខោ, មហារាជ, អនវជ្ជោ កាយសមាចារោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣៦១). សុខវិបាកដ្ឋេនាបិ ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតូ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៨០). កុសលចិត្តញ្ហិ រាគាទីនំ ចេតសិករោគានំ អវជ្ជសភាវានំ បដិបក្ខភាវតោ, សុខវិបាកវិបច្ចនតោ ច អរោគំ, អនវជ្ជំ, សុខវិបាកញ្ចាតិ.

សទ្ទត្ថតោ បន កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយតិ ចលយតិ កម្មេតិ វិទ្ធំសេតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតេន វា អាការេន សយន្តីតិ កុសា, បាបធម្មា, តេ កុសេ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតានំ វា សានតោ តនុករណតោ ញាណំ កុសំ នាម, តេន លាតព្ពំ គហេតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ កុសលំ. យថា វា កុសោ ឧភយភាគគតំ ហត្ថបទេសំ លុនាតិ, ឯវមិទំ ឧប្បន្នានុប្បន្នវសេន ឧភយភាគគតំ សំកិលេសបក្ខំ លុនាតិ ឆិន្ទតិ, តស្មា កុសោ វិយ លុនាតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតានំ វា សាវជ្ជធម្មានំ សលនតោ សំវរណតោ កុសលំ. កុសលធម្មវសេន ហិ អកុសលា បវត្តិនិវារណេន, អប្បវត្តិភាវាបាទនេន ច មនច្ឆដ្ឋេសុ ទ្វារេសុ អប្បវត្តិយា សំវុតា បិហិតា ហោន្តិ. កុច្ឆិតេ វា បាបធម្មេ សលយតិ កម្បេតិ អបនេតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតានំ វា បាណាតិបាតាទីនំ បាបធម្មានំ សានតោ និសានតោ តេជនតោ កុសា, ទោសលោភាទយោ. ទោសាទីនញ្ហិ វសេន ចេតនាយ តិក្ខភាវប្បត្តិយា បាណាតិបាតាទីនំ មហាសាវជ្ជតា, តេ កុសេ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុសលំ. កុច្ឆិតានំ វា សានតោ អន្តករណតោ វិនាសនតោ កុសានិ, បុញ្ញកិរិយវសេន បវត្តានិ សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ, តេហិ លាតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ កុសលំ. ‘‘កុ’’ ឥតិ វា ភូមិ វុច្ចតិ, អធិដ្ឋានភាវេន តំសទិសស្ស អត្តនោ និស្សយភូតស្ស រូបារូបប្បពន្ធស្ស សម្បតិ, អាយតិញ្ច អនុទហនេន វិនាសនតោ កុំ សិយន្តីតិ កុសា, រាគាទយោ, តេ វិយ អត្តនោ និស្សយស្ស លវនតោ ឆិន្ទនតោ កុសលំ. បយោគសម្បាទិតា ហិ កុសលធម្មា អច្ចន្តមេវ រូបារូបធម្មេ អប្បវត្តិករណេន សមុច្ឆិន្ទន្តីតិ.

ន កុសលន្តិ អកុសលំ, កុសលបដិបក្ខន្តិ អត្ថោ. ន កុសលន្តិ ហិ កុសលបដិក្ខេបេន អកុសលបទស្ស អវយវភេទេន អត្ថេ វុច្ចមានេ យថា យំ ធម្មជាតំ ន អរោគំ, ន អនវជ្ជំ, ន សុខវិបាកំ, ន ច កោសល្លសម្ភូតំ, តំ អកុសលន្តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ, ឯវំ យំ ន កុច្ឆិតានំ សលនសភាវំ, ន កុសានំ លវនសភាវំ, ន កុសេន កុសេហិ វា បវត្តេតព្ពំ, ន ច កុសោ វិយ លវនកំ, តំ អកុសលំ នាមាតិ អយម្បិ អត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ. ឯត្ថ ច យស្មា កុសលំ អកុសលស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភូតំ, យតោ ចេតសិករោគបដិបក្ខាទិភាវតោ អរោគាទិបរិយាយេនបិ ពោធិតំ, តស្មា អកុសលំ បន កុសលស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភូតន្តិ វុត្តំ ‘‘កុសលបដិបក្ខន្តិ អត្ថោ’’តិ. តំ បន យថាក្កមំ បហាយកបហាតព្ពភាវេនេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ន ព្យាកតន្តិ អព្យាកតំ, កុសលាកុសលភាវេន អកថិតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ កុសលភាវោ អនវជ្ជសុខវិបាកដ្ឋោ. អកុសលភាវោ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកដ្ឋោ, តទុភយភាវេន អវុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេនេវ អរោគសរោគាទិភាវេន ច អវុត្តតា វណ្ណិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯត្ថ ច ‘‘កុសលំ អកុសល’’ន្តិ ច វត្វា ‘‘អព្យាកត’’ន្តិ វុត្តត្តា កុសលាកុសលភាវេនេវ អវុត្តតា វិញ្ញាយតិ, ន បការន្តរេន. អវុត្តតា ចេត្ថ ន តថា អវត្តព្ពតាមត្តេន, អថ ខោ តទុភយវិនិមុត្តសភាវតាយ តេសំ ធម្មានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហេតំ ‘‘អវិបាកលក្ខណ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

៤៥២. ភូមិភេទតោតិ ភវន្តិ ឯត្ថ ធម្មាតិ ភូមិ, ឋានំ, អវត្ថា ច. អវត្ថាបិ ហិ អវត្ថាវន្តានំ បវត្តិដ្ឋានំ វិយ គយ្ហតិ, ឯវំ នេសំ សុខគ្គហណំ ហោតីតិ. តត្ថ លោកិយា ភូមិ ឋានវសេនេវ វេទិតព្ពា, លោកុត្តរា អវត្ថាវសេន. លោកិយា វា ឋានាវត្ថាវសេន, លោកុត្តរា អវត្ថាវសេនេវ. កាមាវចរន្តិ ឯត្ថ វត្ថុកាមោ កិលេសកាមោតិ ទ្វេ កាមា. តេសុ វត្ថុកាមោ វិសេសតោ បញ្ច កាមគុណា កាមីយន្តីតិ, កិលេសកាមោ តណ្ហា កាមេតីតិ. តេ ទ្វេបិ សហិតា ហុត្វា យត្ថ អវចរន្តិ, តំ កាមាវចរំ. កិំ បន តន្តិ? ឯកាទសវិធោ កាមភវោ. ឥទំ យេភុយ្យេន តត្ថ អវចរតិ បវត្តតីតិ កាមាវចរំ ឯកស្ស អវចរសទ្ទស្ស លោបំ កត្វា. ឯវំ រូបារូបាវចរានិបិ វេទិតព្ពានិ រូបតណ្ហា រូបំ, អរូបតណ្ហា អរូបន្តិ កត្វា. អថ វា កាមតណ្ហា កាមោ ឧត្តរបទលោបេន, អវចរតិ ឯត្ថាតិ អវចរំ, កាមស្ស អវចរំ កាមាវចរំ. ឯវំ រូបាវចរារូបាវចរានិបិ វេទិតព្ពានិ. លោកតោ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរំ កុសលស្ស អធិប្បេតត្តា. ឥតរំ បន លោកតោ ឧត្តិណ្ណន្តិ លោកុត្តរំ.

សោមនស្សុបេក្ខាញាណសង្ខារភេទតោតិ ឯត្ថ សោមនស្សុបេក្ខាភេទោ តាវ យុត្តោ តេសំ ភិន្នសភាវត្តា, ញាណសង្ខារភេទោ បន កថន្តិ? នាយំ ទោសោ ញាណសង្ខារកតោ ភេទោញាណសង្ខារភេទោ, សោ ច តេសំ ភាវាភាវកតោតិ កត្វា. សោភនំ មនោ, សុន្ទរំ វា មនោ ឯតស្សាតិ សុមនោ, សុមនស្ស ភាវោ សោមនស្សំ, មានសិកសុខា វេទនា រុឡ្ហិយា, សោមនស្សេន ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ ភង្គា សហគតំ បវត្តំ សំសដ្ឋំ, សម្បយុត្តន្តិ អត្ថោ. សោមនស្សសហគតតា ចស្ស អារម្មណវសេន វេទិតព្ពា. ឥដ្ឋារម្មណេ ហិ ចិត្តំ សោមនស្សសហគតំ ហោតិ. ននុ ច ឥដ្ឋារម្មណំ លោភស្ស វត្ថុ, កថំ តត្ថ កុសលំ ហោតីតិ? នយិទមេកន្តិកំ ឥដ្ឋេបិ អាភោគាទិវសេន កុសលស្ស ឧប្បជ្ជនតោ. យស្ស ហិ ចតុសម្បត្តិចក្កសមាយោគាទិវសេន យោនិសោវ អាភោគោ ហោតិ, កុសលមេវ ច មយា កត្តព្ពន្តិ កុសលករណេ ចិត្តំ និយមិតំ, អកុសលប្បវត្តិតោ ច និវត្តេត្វា កុសលករណេ ឯវ បរិណាមិតំ, អភិណ្ហករណវសេន ច សមុទាចរិតំ, តស្ស ឥដ្ឋេបិ អារម្មណេ អលោភាទិសម្បយុត្តមេវ ចិត្តំ ហោតិ, ន លោភាទិសម្បយុត្តំ.

ញាណេន សមំ បការេហិ យុត្តន្តិ ញាណសម្បយុត្តំ. ឯកុប្បាទាទយោ ឯវ ចេត្ថ បការាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ កម្មូបបត្តិឥន្ទ្រិយបរិបាកកិលេសទូរីភាវា ញាណសម្បយុត្តតាយ ការណំ. យោ ហិ បរេសំ ធម្មំ ទេសេតិ, អនវជ្ជានិ សិប្បាយតនកម្មាយតនវិជ្ជដ្ឋានានិ សិក្ខាបេតីតិ ឯវមាទិកំ បញ្ញាសំវត្តនិយំ ករោតិ, តស្ស កម្មូបនិស្សយវសេន កុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ ញាណសម្បយុត្តំ ហោតិ. តថា អព្យាបជ្ជេ លោកេ ឧប្បន្នស្ស ឧបបត្តិំ និស្សាយ ញាណសម្បយុត្តំ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘តស្ស តត្ថ សុខិនោ ធម្មបទា ប្លវន្តិ, ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ, អថ ខោ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសភាគី (អ. និ. ៤.១៩១) ហោតី’’តិ. តថា បញ្ញាទសកបត្តស្ស ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ និស្សាយ កុសលំ ឧប្បជ្ជមានំ ញាណសម្បយុត្តំ ហោតិ. យេន បន កិលេសា វិក្ខម្ភិតា, តស្ស កិលេសទូរីភាវំ និស្សាយ ញាណសម្បយុត្តំ ហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យោគា វេ ជាយតេ ភូរិ, អយោគា ភូរិសង្ខយោ’’តិ (ធ. ប. ២៨២). អត្តនោ វា បរស្ស វា សមុស្សាហជនិតំ ចិត្តបយោគសង្ខាតំ សង្ខរណំ សង្ខារោ, សោ ឯតស្ស នត្ថីតិ អសង្ខារំ. តេន បន សហ សង្ខារេន បវត្តតីតិ សសង្ខារំ. ញាណេន វិប្បយុត្តំ វិរហិតន្តិ ញាណវិប្បយុត្តំ. វិប្បយោគោតិ ចេត្ថ ញាណស្ស អភាវោ អប្បវត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបេក្ខតីតិ ឧបេក្ខា, វេទយមានាបិ អារម្មណំ អជ្ឈុបេក្ខតិ មជ្ឈត្តតាការសណ្ឋិតត្តាតិ អត្ថោ. អថ វា ឧបេតា សុខទុក្ខានំ អវិរុទ្ធា ឥក្ខា អនុភវនន្តិ ឧបេក្ខា. អថ វា ឥដ្ឋេ ច អនិដ្ឋេ ច អារម្មណេ បក្ខបាតាភាវេន ឧបបត្តិតោ យុត្តិតោ ឥក្ខតិ អនុភវតីតិ ឧបេក្ខា, តាយ សហគតន្តិ ឧបេក្ខាសហគតំ. សេសំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឯវំ អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចិត្តានិ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តេសំ បវត្តិអាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យទា ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ទេសកាលកល្យាណមិត្តាទិសម្បត្តិំ សង្គណ្ហាតិ. អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុន្តិ ឯត្ថ អញ្ញគ្គហណេន សទ្ធាពហុលតា, វិសុទ្ធទិដ្ឋិតា, កុសលកិរិយាយ អានិសំសទស្សាវិតា, សោមនស្សបដិសន្ធិកតា, ឯកាទស បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយា ធម្មាតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ. អាទិនយប្បវត្តន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ន កេវលំ ‘‘អត្ថិ យិដ្ឋ’’ន្តិអាទីនំ (ម. និ. ១.៤៤១; ២.៩៥) នវន្នំយេវ សម្មាទិដ្ឋិវត្ថូនំ គហណំ, អថ ខោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយាទីនម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បុរក្ខត្វាតិ បុព្ពង្គមំ កត្វា. តញ្ច ខោ សហជាតបុព្ពង្គមវសេន ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១-២) វិយ សម្បយោគស្ស អធិប្បេតត្តា. អសំសីទន្តោតិ សិលោកមច្ឆរិយាទិវសេន បុញ្ញកិរិយាយំ សំសីទំ សង្កោចំ អនាបជ្ជន្តោ, តេន មុត្តចាគតាទិំ ទស្សេតិ. អនុស្សាហិតោតិ កេនចិបិ ន ឧស្សាហិតោ. សរសតោ ហិ បុញ្ញបដិបត្តិទស្សនមិទំ. បរេហីតិ បន បាកដុស្សាហនទស្សនំ.

ទានាទីនីតិ ទានំ សីលំ យាវ ទិដ្ឋិជុកម្មន្តិ ឥមានិ ទានាទីនិ ទស បុញ្ញានិ, ទានាទីនីតិ វា ទានសីលភាវនាមយានិ ឥតរេសម្បិ សត្តន្នំ ឯត្ថេវន្តោគធត្តា. យត្ថ សយំ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ សន្តានំ បុនន្តិ, បុជ្ជំ ភវផលំ និព្ពត្តេន្តីតិ វា បុញ្ញានិ. អស្ស បុញ្ញចេតនាសមង្គិនោ. អមុត្តចាគតា ទេយ្យធម្មេ សាបេក្ខចិត្តតា. អាទិ-សទ្ទេន សីលសមាទានាទីសុ អនធិមុត្តតាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តទេវាតិ សោមនស្សសហគតាទិនា សទិសតាយ វុត្តំ. សទិសម្បិ ហិ ‘‘តទេវា’’តិ វោហរីយតិ យថា ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី, តានិយេវ ឱសធានី’’តិ. ឥមស្មិញ្ហិ អត្ថេតិ លីនស្ស ចិត្តស្ស ឧស្សាហនបយោគសង្ខាតេ អត្ថេ. ឯតន្តិ ‘‘សង្ខារោ’’តិ ឯតំ បទំ. បុព្ពបយោគស្សាតិ បុញ្ញកិរិយាយំ សង្កោចេ ជាយមានេ តតោ វិវេចេត្វា សមុស្សាហនវសេន បវត្តស្ស ចិត្តបយោគស្ស, បុព្ពគ្គហណញ្ចេត្ថ តថាបវត្តបុព្ពាភិសង្ខារវសេន សោ សង្ខារោ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ, ន តស្ស សង្ខារស្ស បុព្ពកាលិកត្តា. ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៤១; ២.៩៥) នយប្បវត្តាយ សម្មាទិដ្ឋិយា អសម្ភវទស្សនត្ថំ ពាល-គ្គហណំ. សំសីទនុស្សាហនាភាវទស្សនត្ថំ សហសា-គហណំ. សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ បុញ្ញំ ករោន្តាតិ អធិប្បាយោ. សោមនស្សហេតូនំ អភាវំ អាគម្មាតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. មជ្ឈត្តារម្មណតថារូបចេតោសង្ខារាទយោបិ ហិ ឧបេក្ខាសហគតតាយ ការណំ ហោន្តិយេវាតិ.

ឯវន្តិអាទិ និគមនំ. តយិទំ អដ្ឋវិធម្បិ កាមាវចរំ កុសលចិត្តំ រូបារម្មណំ យាវ ធម្មារម្មណន្តិ ឆសុ អារម្មណេសុ យំ វា តំ វា អាលម្ពិត្វា ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតានន្តរំ កាយទ្វារាទីហិ តីហិ ទ្វារេហិ កាយកម្មាទិវសេន ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ញាណសម្បយុត្តានិ ចត្តារិ យទា តិហេតុកបដិសន្ធិំ ឧប្បាទេន្តិ, តទា សោឡស វិបាកចិត្តានិ ផលន្តិ. យទា បន ទុហេតុកំ, តទា ទ្វាទស តិហេតុកវជ្ជានិ. អហេតុកំ បន បដិសន្ធិំ តិហេតុកានិ ន ឧប្បាទេន្តេវ, ទុហេតុកានិ បន ទុហេតុកបដិសន្ធិទានកាលេ ទ្វាទស, អហេតុកបដិសន្ធិំ ទានកាលេ អដ្ឋ ផលន្តិ. តិហេតុកា បន បដិសន្ធិ ទុហេតុកេហិ ន ហោតិយេវ. ‘‘អដ្ឋ ផលន្តី’’តិ ចេតំ បដិសន្ធិំ ជនកកម្មវសេន វុត្តំ. អញ្ញេន បន កម្មុនា ‘‘សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២) វចនតោ សហេតុកម្បិ វិបាកចិត្តំ អហេតុកបដិសន្ធិកស្ស ហោតិយេវ. ឥមស្មិំ ច បក្ខេ ពលវតា បច្ចយេន ឧប្បន្នំ អសង្ខារំ, ទុព្ពលេន សសង្ខារន្តិ វេទិតព្ពំ. យេ បន អាគមនតោ ច វិបាកស្ស អសង្ខារសសង្ខារភាវំ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ មតេន ទ្វាទស, អដ្ឋ ច ផលន្តីតិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ តិធា ផលំ ទទន្តញ្ចេតំ កាមាវចរសុគតិយំ ឧបបត្តិំ, សុគតិទុគ្គតីសុ ភោគសម្បទញ្ច ករោតិ. នាគសុបណ្ណាទីនម្បិ ហិ យំ ទេវភោគសម្បត្តិសទិសំ ភោគជាតំ ឧប្បជ្ជតិ, តម្បិ កាមាវចរកុសលស្សេវ ផលំ. ន ហិ អកុសលស្ស ឥដ្ឋំ ផលំ អត្ថីតិ.

រូបាវចរំ បនាតិ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ. តេន យថា កាមាវចរំ កិលេសានំ តទង្គប្បហានមត្តករំ, ន ឯវមិទំ, ឥទំ បន វិក្ខម្ភនប្បហានករំ. យថា វា តំ វេទនាញាណសង្ខារភេទតោ អដ្ឋធា ភិជ្ជតិ, ន ឯវមិទំ, ឥទំ បន តតោ អញ្ញថា វាតិ វក្ខមានំ វិសេសំ ជោតេតិ. តំ បនេតំ សវត្ថុកំ, សាសវំ, វិនីវរណញ្ច រូបាវចរន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សវត្ថុកំ ឯវា’’តិ ហិ ឥមិនា អរូបាវចរំ និវត្តេតិ, ‘‘សាសវ’’ន្តិ ឥមិនា បឋមមគ្គចិត្តំ, ‘‘វិនីវរណ’’ន្តិ ឥមិនា បដិឃសហិតទ្វយំ. កត្ថចិ បញ្ច ឈានង្គានិ, កត្ថចិ ចត្តារិ, កត្ថចិ តីណិ, កត្ថចិ ទ្វេ, កត្ថចិ អបរានិ ទ្វេតិ ឯវំ ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធន្តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា ឈានកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ១.៧៩ អាទយោ) វុត្តមេវ. តយិទំ ភាវនាមយមេវ ហុត្វា វុត្តនយេន បថវីកសិណាទិកំ អាលម្ពិត្វា យថារហំ ញាណសម្បយុត្តកុសលានន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ, ហីនាទិភេទភិន្នំ បនេតំ យថាក្កមំ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីសុ សោឡសសុបិ ព្រហ្មលោកេសុ ឧបបត្តិនិប្ផាទកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

រូបសញ្ញាសមតិក្កមាទិនា សមធិគន្តព្ពំ អរូបាវចរំ. ចតុន្នំ អរូបានន្តិ ឧបេក្ខាសមាធិសង្ខាតេហិ ចតូហិ អរូបជ្ឈានេហិ. ករណេ ហិ ឯតំ សាមិវចនំ. អរូបានំ វា យោ អារម្មណាទិកតោ សម្បយុត្តធម្មេហិ យោគោ យោគភេទោ, តស្ស វសេន. វុត្តប្បការេនាតិ ហេដ្ឋា អារុប្បកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ១.២៧៥ អាទយោ) វុត្តប្បការេន. បឋមន្តិ បឋមំ អរូបាវចរកុសលចិត្តំ. ទុតិយតតិយចតុត្ថានីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តានិមានិ ភាវនាមយានេវ ហុត្វា យថានុបុព្ពំ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ, បឋមារុប្បវិញ្ញាណំ, នត្ថិភាវំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនន្តិ ឥមានិ អាលម្ពិត្វា ឧបេក្ខាសហគតញាណសម្បយុត្តកុសលានន្តរំ ឧប្បជ្ជិត្វា ចតូសុ អរូបីព្រហ្មលោកេសុ បដិសន្ធិបវត្តិវិបាកទាយីនិ. សេសំ បនេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ឆវិសុទ្ធិបរម្បរាយ សមធិគន្តព្ពំ លោកុត្តរំ. តត្ថ វត្តព្ពំ បរតោ អាគមិស្សតិ. ចតុមគ្គសម្បយោគតោតិ សោតាបត្តិមគ្គោ យាវ អរហត្តមគ្គោតិ ឥមេហិ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ សម្បយោគតោ. ចតុព្ពិធម្បិ ចេតំ ភាវនាមយមេវ ហុត្វា និព្ពានំ អាលម្ពិត្វា សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ, អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោតិ នាមេន ឧប្បជ្ជតិ, សត្តភវាទិភវូបបត្តិនិវត្តកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកវីសតិវិធំ ហោតិ នាតិសង្ខេបវិត្ថារនយេនាតិ អធិប្បាយោ.

៤៥៣. កាមាវចរមេវាតិ ឯត្ថ និកាយន្តរិយា រូបារូបាវចរម្បិ អកុសលំ ឥច្ឆន្តីតិ តេសំ មតិនិសេធនត្ថំ កាមាវចរគ្គហណំ. មហគ្គតភូមិយំ ឧប្បជ្ជន្តម្បិ តត្ថ រូបធាតុយំ បវត្តិវិបាកំ ទេន្តម្បិ ឯកន្តេន កាមាវចរមេវាតិ ទស្សនត្ថំ អវធារណំ. យទិ ឯវំ, កស្មា កាមាវចរមេវាតិ? តត្ថ ការណំ វុត្តមេវ. កថំ វុត្តំ? ‘‘កាមតណ្ហា កាមោ ឧត្តរបទលោបតោ, អវចរតិ ឯត្ថាតិ អវចរំ, កាមស្ស អវចរំ កាមាវចរ’’ន្តិ. ឯត្ថ ហិ កាមតណ្ហាវិសយតា ‘‘កាមាវចរភាវស្ស ការណំ’’ វុត្តា យថា រូបារូបតណ្ហាវិសយតា ‘‘រូបារូបាវចរភាវស្ស’’. ឯកំសេន ចេតំ ឯវំ ឥច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញថា ព្យាបិលក្ខណំ ន សិយា. យទិ ហិ អាលម្ពិតព្ពធម្មវសេន ភូមិវវត្ថានំ ករេយ្យ, ឯវំ សតិ អនារម្មណានំ សង្គហោ ន សិយា. អថ វិបាកទានវសេន, ឯវម្បិ អវិបាកានំ សង្គហោ ន សិយា. តស្មា អាលម្ពណធម្មវសេន បរិយាបន្នានំ សា កាតព្ពា, អបរិយាបន្នានំ បន លោកតោ ឧត្តិណ្ណតាយ លោកុត្តរតា, ឧត្តរិតរាភាវតោ អនុត្តរតា ច វេទិតព្ពា.

បរិយាបន្នាតិ ច បរិច្ឆេទការិកាយ តណ្ហាយ បរិច្ឆិជ្ជ អាបន្នា, គហិតាតិ អត្ថោ. ននុ ចេត្ថ កាមតណ្ហា កតមា? កាមាវចរធម្មារម្មណា តណ្ហា, កាមាវចរធម្មា កតមេ? កាមតណ្ហាវិសយាតិ ឥតរេតរសន្និស្សយតាទោសោតិ? នយិទមេវំ អវីចិអាទិឯកអាទសោកាសនិន្នតាយ កញ្ចិ តណ្ហំ កាមតណ្ហាភាវេន គហេត្វា តំសភាវាយ តណ្ហាយ វិសយភាវេន កាមាវចរធម្មានំ ឧបលក្ខិតព្ពត្តា. និក្ខេបកណ្ឌេបិ (ធ. ស. ៩៨៥ អាទយោ) ‘‘ឯត្ថាវចរា’’តិ វចនំ អវីចិបរនិម្មិតបរិច្ឆិន្នោកាសាយ កាមតណ្ហាយ វិសយភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. តទោកាសតា ច តណ្ហាយ តន្និន្នតាយ វេទិតព្ពា.

មូលតោ តិវិធន្តិ តីណិ អកុសលមូលានិ លោភាទីនិ, តេសំ វសេន តំសហិតម្បិ តិវិធន្តិ អត្ថោ. តានិ ហិ សុប្បតិដ្ឋិតភាវការណត្តា មូលមិវាតិ មូលានិ, លោភោ មូលំ ឯតស្សាតិ លោភមូលំ. អសាធារណេន និទ្ទេសោ យថា ភេរិសទ្ទោ, យវង្កុរោតិ. តថា ទោសមូលំ. មោហោ ឯវ មូលំ ឥមស្ស, នាញ្ញន្តិ មោហមូលំ.

សោមនស្សុបេក្ខាទិដ្ឋិគតសង្ខារភេទតោតិ សោមនស្សុបេក្ខាភេទតោ ទិដ្ឋិគតភេទតោ សង្ខារភេទតោតិ បច្ចេកំ ភេទសទ្ទោ យោជេតព្ពោ. យទេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តន្តិ ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ ‘‘គូថគតំ, មុត្តគត’’ន្តិ (ម. និ. ២.១១៩; អ. និ. ៩.១១) យថា. អថ វា វិបរិយេសគ្គាហតាយ ទិដ្ឋិយា គតមេវ, ន ឯត្ថ គន្តព្ពវត្ថុ តថា សភាវន្តិ ទិដ្ឋិគតំ. តយិទំ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ (ម. និ. ២.១៨៧, ២០២, ២០៣, ៤២៧; ៣.២៧-២៩) អភិនិវេសភាវតោ លោភេនេវ សទ្ធិំ បវត្តតិ, ន ទោសេន.

យទាហីតិអាទិ លោភមូលចិត្តានំ បវត្តិអាការទស្សនំ. មិច្ឆាទិដ្ឋិន្តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិអាទិមិច្ឆាទិដ្ឋិំ. តាយ ហិ វិបល្លត្ថចិត្តា សត្តា ‘‘ឯតាវកោ ជីវវិសយោ យាវ ឥន្ទ្រិយគោចរោ’’តិ បរលោកំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘នត្ថិ កាមេសុ អាទីនវោ’’តិ យថា តថា កាមេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជន្តិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘ឯស បន្ថោ បគេវ វិហិតោ ទេវយានេ, យេន យន្តិ បុត្តវន្តោ វិសោកា. តំ បស្សន្តិ បសវោ, បក្ខិនោ ច, តេន តេ មាតរិបិ មិថុនំ ចរន្តី’’តិអាទិនា នយេន បុត្តមុខទស្សនំ សគ្គមោក្ខមគ្គោតិ ឯវមាទិកំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ សង្គណ្ហាតិ.

កាមេ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, តេន ព្រាហ្មណានំ សុវណ្ណហរណមេវ អទិន្នាទានេ សាវជ្ជំ, ឥតរំ អនវជ្ជំ. គរូនំ, គុន្នំ, អត្តនោ, ជីវិតស្ស, វិវាហស្ស ច អត្ថាយ មុសាវាទោ អនវជ្ជោ, ឥតរោ សាវជ្ជោ. គរុអាទីនំ អត្ថាយ បេសុញ្ញហរណំ អនវជ្ជំ, ឥតរំ សាវជ្ជំ. ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិកថា បាបវូបសមាយ ហោតីតិ ឯវមាទិកេ មិច្ឆាគាហេ សង្គណ្ហាតិ. ទិដ្ឋមង្គលាទីនីតិ ទិដ្ឋសុតមុតមង្គលានិ. សភាវតិក្ខេនាតិ លោភស្ស, មិច្ឆាភិនិវេសស្ស វា វសេន សរសេនេវ តិខិណេន កុរូរេន. មន្ទេនាតិ ទន្ធេន អតិខិណេន. តាទិសំ បន អត្តនោ, បរស្ស វា សមុស្សាហនេន បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សមុស្សាហិតេនា’’តិ. បរភណ្ឌំ វា ហរតីតិ វា-សទ្ទេន តថាបវត្តនកមុសាវាទាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. កាមានំ វា អនុភុយ្យមានានំ. វា-សទ្ទេន បរសន្តកស្ស វា អយថាធិប្បេតតាយ យំ លទ្ធំ, តំ គហេតព្ពន្តិ គហណាទិកំ សង្គណ្ហាតិ.

ទុវិធមេវ ហោតិ សម្បយុត្តធម្មវសេន ភេទាភាវតោ. យទិ ឯវំ, កស្មា ‘‘ទោមនស្សសហគតំ បដិឃសម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តន្តិ? អសាធារណធម្មេហិ តស្ស ចិត្តស្ស ឧបលក្ខណត្ថំ. បាណាតិបាតាទីសូតិ បាណាតិបាតនាទីសុ. អាទិ-សទ្ទេន អទិន្នាទានមុសាវាទបេសុញ្ញផរុសសម្ផប្បលាបព្យាបាទេ សង្គណ្ហាតិ. សភាវតិក្ខំ ហុត្វា បវត្តមានំ ចិត្តំ អសង្ខារមេវ ហោតិ, ឥតរំ សសង្ខារន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘តិក្ខមន្ទប្បវត្តិកាលេ’’តិ. មន្ទំ បន ហុត្វា បវត្តមានំ ឯកំសេន សសង្ខារមេវាតិ ន សក្កា វិញ្ញាតុំ. យំ សសង្ខារេន សប្បយោគេន បវត្តតិ, តំ មន្ទមេវ ហោតីតិ កត្វា តថាវុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

មោហេកហេតុកំ ចិត្តំ មូលន្តរវិរហតោ អតិមូឡ្ហំ, វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចយោគតោ ចញ្ចលញ្ចាតិ ឧបេក្ខាសហគតមេវ ហោតិ, ន តស្ស កទាចិបិ សភាវតិក្ខតា អត្ថិ. អារម្មណេ ហិ សំសប្បនវសេន, វិក្ខិបនវសេន ច បវត្តមានស្ស ចិត្តទ្វយស្ស កីទិសេ កិច្ចេ សភាវតិក្ខតាយ, ឧស្សាហេតព្ពតាយ វា ភវិតព្ពំ, តស្មា ន តត្ថ សង្ខារភេទោ អត្ថិ. អញ្ញេសុ អកុសលចិត្តេសុ លព្ភមានម្បិ ឧទ្ធច្ចំ វិសេសតោ ឯត្ថេវ ពលវំ, តតោ ឯវ សម្បយុត្តធម្មេសុ បធានំ ហុត្វា បវត្តតីតិ ឥទមេវ ឧទ្ធច្ចេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្ត’’ន្តិ. តថា ហិ បាឡិយំ (ធ. ស. ៤២៧) ឥធ សរូបតោ ឧទ្ធច្ចំ អាគតំ, ឯវំ អសាធារណបធានធម្មវសេន មោហមូលំ ‘‘វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ, ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្ត’’ន្តិ ទុវិធំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អសន្និដ្ឋានំ សំសយោ. វិក្ខេបោ អវូបសមោ, ភន្តតាតិ អត្ថោ.

តយិទំ ទ្វាទសវិធម្បិ អកុសលចិត្តំ ឆសុ អារម្មណេសុ យំ វា តំ វា អាលម្ពិត្វា ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតានន្តរំ កាយទ្វារាទីហិ តីហិ ទ្វារេហិ កាយកម្មាទិវសេន យថារហំ បាណាតិបាតាទិកម្មបថវសេន ចេវ កម្មវសេន ច ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឋបេត្វា ឧទ្ធច្ចសហគតំ សេសំ ឯកាទសវិធម្បិ ចតូសុបិ អបាយេសុ បដិសន្ធិំ ទេតិ, បវត្តិវិបាកំ សុគតិយម្បិ. ឧទ្ធច្ចសហគតំ បន បវត្តិវិបាកមេវាតិ. ឯត្ថាហ – កិំ បន ការណំ សព្ពទុព្ពលំ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ បដិសន្ធិំ ទេតិ, អធិមោក្ខសព្ភាវតោ តតោ ពលវន្តម្បិ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ន ទេតីតិ? ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ អវុត្តត្តា. ឥទំ ហិ បដិសន្ធិំ ទេន្តំ អបាយេសុ ទទេយ្យ, អបាយគមនីយញ្ច ទស្សនបហាតព្ពន្តិ តត្ថ វុច្ចេយ្យ, ន ច វុត្តំ. តស្មា បដិសន្ធិំ ន ទេតិ, បវត្តិវិបាកទានំ បនស្ស ន សក្កា បដិក្ខិបិតុំ. បដិសម្ភិទាវិភង្គេ ‘‘ឧទ្ធច្ចសហគតេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា, តស្ស វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧៣០ អត្ថតោ សមានំ) វចនតោ.

អបរេ បនាហុ – បុថុជ្ជនស្ស ឧប្បជ្ជមានំ ឧទ្ធច្ចសហគតំ ទស្សនប្បហាតព្ពសហាយសព្ភាវតោ ឧភយវិបាកម្បិ ទេតិ, ន សេក្ខស្ស តទភាវតោតិ. ឥទមេត្ថ វិចារេតព្ពំ, យស្ស វិបាកទានំ វុត្តំ, កិំ តំ ភាវនាយ បហាតព្ពំ, ឧទាហុ នោតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ តាវ ភាវនាយ បហាតព្ពំ, បដ្ឋានេ ភាវនាយ បហាតព្ពស្ស នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោ វត្តព្ពោ សិយា. អថ ន ភាវនាយ បហាតព្ពំ, ទស្សនេនបហាតព្ពត្តិកេ ‘‘នេវទស្សនេននភាវនាយបហាតព្ព’’មិច្ចស្ស វិភង្គេ វត្តព្ពំ សិយា. យទិ តព្ពិរុទ្ធសភាវតាយ តត្ថ ន វុច្ចេយ្យ, ឯវម្បិ តស្មិំ តិកេ តស្ស នវត្តព្ពតា អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, កិំ ការណំ? ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ (ធ. ស. ៣៦៥ អាទយោ) អាគតានំ ទ្វាទសន្នំ អកុសលចិត្តុប្បាទានំ ទ្វីហិ បទេហិ សង្គហិតត្តា វិភជិត្វា ទស្សេតព្ពស្ស និយោគតោ កស្សចិ ចិត្តុប្បាទស្ស អភាវា, យថា ឧប្បន្នត្តិកេ អតីតាទីនំ នវត្តព្ពតា ន វុត្តា, ឯវមេតស្សាបិ. អថ វា ភាវនាយ បហាតុំ អសក្កុណេយ្យស្សាបិ តស្ស បុថុជ្ជនេ វត្តមានស្ស ភាវនាយ បហាតព្ពសភាវសាមញ្ញតោ, សាវជ្ជតោ ច ភាវនាយ បហាតព្ពបរិយាយោ វិជ្ជតីតិ នត្ថិ នវត្តព្ពតាបសង្គទោសោ. និប្បរិយាយេន ច ន ភាវនាយ បហាតព្ពន្តិ តស្ស វសេន នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយភាវោបិ ន វុត្តោ. ទស្សនបហាតព្ពបច្ចយស្សាបិ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស សហាយវេកល្លមត្តមេវ ទស្សនេន កតំ, ន កោចិបិ ភាវោ អនុប្បាទធម្មតំ តស្ស អាបាទិតោតិ ឯកន្តេន ភាវនាយ បហាតព្ពតា វុត្តា. អថ វា អបាយគមនីយភាវាបេក្ខំ ទស្សនប្បហាតព្ពវចនន្តិ តទភាវតោ តំ វិភជនំ វុត្តន្តិ.

៤៥៤. ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ‘‘អព្យាកតំ វិបាក’’ន្តិ អាទិកោ នបុំសកនិទ្ទេសោ, តតោ ឯវ អធិកតាព្យាកតាបេក្ខាយ ទុវិធន្តិ វុត្តំ. អញ្ញថា រូបនិព្ពានានម្បិ អព្យាកតភាវតោ តំ ចតុព្ពិធន្តិ វត្តព្ពំ សិយា. វិបាកស្ស កាមាវចរាទិភាវោ កុសលេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អហេតុកតា សហេតុកតា វិយ សម្បយុត្តហេតុវសេន, ន និព្ពត្តកហេតុវសេន. វិបាកស្ស ហិ សហេតុកតា សហេតុកកម្មវសេន សិជ្ឈមានាបិ សម្បយុត្តហេតុវសេនេវ វុច្ចតិ, អញ្ញថា អហេតុកានម្បិ សហេតុកតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. កស្មា បន សហេតុកស្ស អហេតុកោ វិបាកោ ហោតីតិ? តត្ថ ការណំ វុត្តមេវ. កិញ្ច អារម្មណាភិនិបាតមត្តេសុ បញ្ចសុ វិញ្ញាណេសុ យថា អលោភាទិសម្បយោគោ ន សម្ភវតិ, ឯវំ មន្ទតរមន្ទកិច្ចេសុ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណេសូតិ ហេតូនំ ឧប្បត្តិយា អសម្ភវតោបិ នេសំ អហេតុកតា ទដ្ឋព្ពា.

មនោវិញ្ញាណតោ ឧប្បជ្ជនវិសិដ្ឋមននកិច្ចានំ អភាវតោ មនោមត្តា ធាតុ មនោធាតុ.

ចក្ខុសន្និស្សិតំ ហុត្វា រូបស្ស វិជាននំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ ចក្ខុសន្និស្សិតរូបវិជាននលក្ខណំ. តត្ថ ចក្ខុសន្និស្សិតវចនេន រូបារម្មណំ អញ្ញំ វិញ្ញាណំ និវត្តេតិ. វិជាននគ្គហណេន ចក្ខុសន្និស្សិតេ ផស្សាទិកេ និវត្តេតិ. ចក្ខុរូបគ្គហណេន និស្សយតោ, អារម្មណតោ ច វិញ្ញាណំ វិភាវេតិ ឧភយាធីនវុត្តិកត្តា. យទិ ហិ ចក្ខុ នាម ន សិយា, អន្ធាបិ រូបំ បស្សេយ្យុំ, ន ច បស្សន្តិ. យទិ ច នីលាទិរូបំ នាម ន សិយា, ទេសាទិនិយមេន ន ភវិតព្ពំ, អត្ថេវ ច និយមោ, ឯកន្តសារម្មណតា ច ចិត្តស្ស វុត្តាតិ ‘‘អារម្មណេន វិនា នីលាទិអាភាសំ ចិត្តំ បវត្តតី’’តិ ឯវំ បវត្តោ វាទោ មិច្ឆាវាទោតិ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ភគវា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥; សំ. និ. ២.៤៤; ៤.៦០; កថា. ៤៦៥).

កស្មា បនេត្ថ វចនភេទោ កតោតិ? ឯកម្បិ ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, រូបំ បន អនេកមេវ សំហតន្តិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ. កិំ បន ការណំ ឯកម្បិ ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតិ, រូបំ បន អនេកមេវាតិ? បច្ចយភាវវិសេសតោ. ចក្ខុ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស និស្សយបុរេជាតឥន្ទ្រិយវិប្បយុត្តបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោន្តំ អត្ថិភាវេនេវ ហោតិ, តស្មិំ សតិ តស្ស ភាវតោ, អសតិ អភាវតោ. យតោ តំ អត្ថិអវិគតបច្ចយេហិស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ វុច្ចតិ, តំនិស្សយតា ចស្ស ន ឯកទេសេន អល្លីយនវសេន ឥច្ឆិតព្ពា អរូបភាវតោ, អថ ខោ គរុរាជាទីសុ សិស្សរាជបុរិសាទីនំ វិយ តប្បដិពទ្ធវុត្តិតាយ. ឥតរេ បន បច្ចយា តេន តេន វិសេសេន វេទិតព្ពា. ស្វាយំ បច្ចយភាវោ ន ឯកស្មិំ ន សម្ភវតីតិ ឯកម្បិ ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិ ឯកវចនេន និទ្ទេសោ កតោ.

រូបំ បន យទិបិ ចក្ខុ វិយ បុរេជាតអត្ថិអវិគតបច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ បុរេតរំ ហុត្វា វិជ្ជមានក្ខណេយេវ ឧបការកត្តា, តថាបិ អនេកមេវ សំហតំ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ អារម្មណភាវតោ. យញ្ហិ បច្ចយធម្មំ សភាវភូតំ, បរិកប្បិតាការមត្តំ វា វិញ្ញាណំ វិភាវេន្តំ បវត្តតិ, តទញ្ញេសញ្ច សតិបិ បច្ចយភាវេ សោ តស្ស សារម្មណសភាវតាយ យំ កិញ្ចិ អនាលម្ពិត្វា បវត្តិតុំ អសមត្ថស្ស ឱលុព្ភ បវត្តិការណតាយ អាលម្ពនីយតោ អារម្មណំ នាម. តស្ស យស្មា យថា តថា សភាវូបលទ្ធិវសេន អារម្មណបច្ចយលាភោ, តស្មា ចក្ខុវិញ្ញាណំ រូបំ អារព្ភ បវត្តមានំ តស្ស សភាវំ វិភាវេន្តមេវ បវត្តតិ. សា ចស្ស ឥន្ទ្រិយាធីនវុត្តិកស្ស អារម្មណសភាវូបលទ្ធិ, ន ឯកទ្វិកលាបគតវណ្ណវសេន ហោតិ, នាបិ កតិបយកលាបគតវណ្ណវសេន, អថ ខោ អាភោគានុរូបំ អាបាថគតវណ្ណវសេនាតិ អនេកមេវ រូបំ សំហច្ចការិតាយ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘រូបេ ចា’’តិ ពហុវចនេន និទ្ទិសិ.

យំ បន ‘‘រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា តំសម្បយុត្តកានញ្ច ធម្មានំ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.២) វុត្តំ, តំ កថន្តិ? តម្បិ យាទិសំ រូបាយតនំ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ ហោតិ, តាទិសមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. កីទិសំ បន តន្តិ? សមុទិតន្តិ បាកដោយមត្ថោ. ឯវញ្ច កត្វា យទេកេ វទន្តិ ‘‘អាយតនសល្លក្ខណវសេន ចក្ខុវិញ្ញាណាទយោ សល្លក្ខណារម្មណា, ន ទព្ពសល្លក្ខណវសេនា’’តិ, តម្បិ យុត្តមេវ ហោតិ. ន ចេត្ថ សមុទាយារម្មណតា អាសង្កិតព្ពា សមុទាយាភោគស្សេវាភាវតោ. សមុទិតា បន វណ្ណធម្មា អារម្មណបច្ចយា ហោន្តិ. កថំ បន បច្ចេកំ អសមត្ថា សមុទិតា អារម្មណា បច្ចយា ហោន្តិ, ន ហិ បច្ចេកំ ទដ្ឋុំ អសក្កោន្តា អន្ធា សមុទិតា បស្សន្តីតិ? នយិទមេកន្តិកំ វិសុំ វិសុំ អសមត្ថានំ សិវិកាវហនាទីសុ សមត្ថតាយ ទស្សនតោ. កេសាទីនញ្ច យស្មិំ ឋានេ ឋិតានំ បច្ចេកំ វណ្ណំ គហេតុំ ន សក្កា, តស្មិំយេវ ឋានេ សមុទិតានំ វណ្ណំ គហេតុំ សក្កាតិ ភិយ្យោបិ តេសំ សំហច្ចការិតា បរិព្យត្តា. ឯតេន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បរមាណុរូបំ អារម្មណំ, ឧទាហុ តំសមុទាយោតិអាទិកា ចោទនា បដិក្ខិត្តាតិ វេទិតព្ពា. ‘‘សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ចា’’តិអាទីសុបិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦) ឯសេវ នយោ. ឯវំ ឧភយាធីនវុត្តិកតាយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស និស្សយតោ, អារម្មណតោ ច វិភាវនំ កតំ, ឯវំ សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ.

រូបមត្តារម្មណរសន្តិ រូបាយតនមត្តស្សេវ អារម្មណករណរសំ. មត្តសទ្ទេន យថា អារម្មណន្តរំ និវត្តេតិ, ឯវំ រូបាយតនេបិ លព្ភមានេ ឯកច្ចេ វិសេសេ និវត្តេតិ. ន ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វណ្ណមត្តតោ អញ្ញំ កិញ្ចិ វិសេសំ តត្ថ គហេតុំ សក្កោតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន កិញ្ចិ ធម្មំ បដិវិជានាតិ អញ្ញត្រ អភិនិបាតមត្តា’’តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ រូបារម្មណេ ឯវ ឧប្បជ្ជនតោ តទភិមុខភាវេន គយ្ហតីតិ វុត្តំ ‘‘រូបាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ. អត្តនោ អនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានានំ អរូបធម្មានំ សមនន្តរវិគតា អរូបធម្មា បវត្តិឱកាសទានេន អនន្តរសមនន្តរនត្ថិវិគតបច្ចយេហិ ឧបការកា និស្សយារម្មណធម្មា វិយ អាសន្នការណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រូបារម្មណាយ កិរិយមនោធាតុយា អបគមបទដ្ឋាន’’ន្តិ. សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ចក្ខុវិញ្ញាណាទិគហិតំ រូបាទិអារម្មណំ តទនន្តរមេវ អបរិបតន្តំ កត្វា សម្បដិច្ឆន្តី គណ្ហន្តី វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘រូបាទិសម្បដិច្ឆនរសា’’តិ. តថាភាវេន សម្បដិច្ឆនភាវេន បច្ចុបតិដ្ឋតីតិ តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា.

ឆសុ អារម្មណេសុ កទាចិ បញ្ចន្នំ, តតោ វា កតិបយានំ វិជាននសភាវាបិ ឆឡារម្មណវិជាននលក្ខណា វុត្តា តំសភាវានតិវត្តនតោ, ឆស្វេវ វា ឥតរេសំ អារម្មណានំ អន្តោគធត្តា. សន្តីរណាទិកិច្ចាតិ សន្តីរណតទារម្មណកិច្ចា វា, សន្តីរណតទារម្មណបដិសន្ធិភវង្គចុតិកិច្ចា វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ហទយវត្ថុបទដ្ឋានា’’តិ ឥទំ ឥមាសំ ទ្វិន្នំ មនោវិញ្ញាណធាតូនំ ឯកន្តេនេវ ហទយវត្ថុសន្និស្សយតាយ វុត្តំ. ហេដ្ឋា វុត្តនយេន បន តំតំអនន្តរាតីតវិញ្ញាណាបគមបទដ្ឋានាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. តស្សា ភេទោតិ តស្សា វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា ‘‘ទុវិធា’’តិ វុត្តាយ ទុវិធតាសង្ខាតោ ភេទោ. ឯកន្តមិដ្ឋារម្មណេតិ ឯកន្តេនេវ ឥដ្ឋេ អារម្មណេ, អតិវិយ ឥដ្ឋារម្មណេតិ អត្ថោ. បញ្ចទ្វារេ ចេវ ជវនាវសានេ ចាតិ ឯត្ថ បញ្ចទ្វារេ សម្បដិច្ឆនវោដ្ឋព្ពនានំ អន្តរាឡំ ឋានំ, ឥតរត្រ ជវនភវង្គានន្តិ ឯវំ ទ្វិឋានា ហោតិ. ឥតរាយបិ សន្តីរណតទារម្មណកាលេ យថាវុត្តមេវ ឋានំ, បដិសន្ធិអាទិកាលេ បន ចុតិភវង្គានំ អន្តរាឡំ បដិសន្ធិយា, បដិសន្ធិអាវជ្ជនានំ តទារម្មណាវជ្ជនានំ ជវនាវជ្ជនានំ វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនានញ្ច អន្តរាឡំ ភវង្គស្ស, តទារម្មណបដិសន្ធីនំ ជវនបដិសន្ធីនំ វា អន្តរាឡំ ចុតិយា ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឆសូតិ ឯត្ថ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. កាយស្ស និស្សយភូតានំ នាតិឥដ្ឋផោដ្ឋព្ពភូតានំ បដិឃដ្ដនានិឃំសស្ស ពលវភាវតោ កាយវិញ្ញាណំ សុខសម្បយុត្តំ. ឧបាទារូបានំយេវ ឃដ្ដនា ទុព្ពលាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឧបេក្ខាសហគតានិ. តេនាហ ‘‘សេសំ ឧបេក្ខាយុត្ត’’ន្តិ. សេសំ ឆព្ពិធម្បិ.

អលោភាទោសាមោហា ចេវ អលោភាទោសា ច អលោភាទយោ, តេហិ អលោភាទីហិ វិបាកហេតូហិ សម្បយុត្តំ អលោភាទិវិបាកហេតុសម្បយុត្តំ. កាមាវចរកុសលំ វិយ សោមនស្សាទិភេទតោតិ យថា កាមាវចរំ កុសលំ សោមនស្សុបេក្ខាញាណសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ, ឯវមិទម្បីតិ អដ្ឋវិធតាយ សទិសតំ ទស្សេតិ. កាមាវចរភាវតោ ហីនាទិតោ, យោនីសុ ឧប្បត្តិតោ ច សទិសមេវ, សម្បយុត្តធម្មតោ បន អារម្មណតោ, បវត្តិអាការតោ ច វិសទិសំ. តថា ហិ កុសលំ កម្មទ្វារវសេន បវត្តតិ, ន ឥទំ, វិបាកានំ អវិញ្ញត្តិជនកត្តា. ឧប្បត្តិទ្វារវសេន បន ឥមស្សាបិ អត្ថេវ បវត្តិភេទោ បញ្ចទ្វារមនោទ្វារេសុ មហាវិបាកានំ តទារម្មណវសេន បវត្តិសម្ភវតោ. យថា បន កុសលំ គតិវសេន បញ្ចវិធំ, វិញ្ញាណដ្ឋិតិវសេន សត្តវិធញ្ច, ន ឯវមិទំ តទេកទេសេ ឯវ ឧប្បជ្ជនតោ. តត្ថ អារម្មណតោ, ឯកច្ចបវត្តិអាការតោ ច វិសទិសតំ ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឆសុ អារម្មណេសូតិ បរិត្តាទិអតីតាទិអជ្ឈត្តាទិប្បភេទេសុ ឆសុ អារម្មណេសុ.

អាគមនាទិវសេនាតិ អាគមនបច្ចយវសេន. តត្ថ ឯកច្ចានំ អាចរិយានំ មតេន មុខេ ចលិតេ អាទាសតលេ មុខនិមិត្តំ ចលនំ វិយ អសង្ខារស្ស កុសលស្ស វិបាកោ អសង្ខារោ, សសង្ខារស្ស កុសលស្ស វិបាកោ សសង្ខារោតិ ឯវំ អាគមនវសេន. ឯកច្ចានំ បន អាចរិយានំ មតេន ពលវន្តេហិ វិភូតេហិ បច្ចយេហិ កម្មាទីហិ ឧប្បន្នោ អសង្ខារោ, ទុព្ពលេហិ សសង្ខារោតិ ឯវំ បច្ចយវសេន. សម្បយុត្តធម្មានន្តិ បាឡិយំ សរូបតោ អាគតសម្បយុត្តធម្មានំ. តេសំ ហិ វសេន កុសលតោ វិបាកស្ស វិសេសាភាវោ. និរុស្សាហន្តិ ឯត្ថ ឧស្សាហោ នាម អនុបច្ឆិន្នាវិជ្ជាតណ្ហាមានសន្តានេ វិបាកុប្បាទនសមត្ថតាសង្ខាតោ ព្យាបារោ, សោ វិបាកេសុ នត្ថីតិ តំ និរុស្សាហំ. កុសលេសុ បន អភិញ្ញាវសបវត្តេសុបិ អត្ថេវាតិ តំ សឧស្សាហំ.

លោភាទីនំ ឯកន្តសាវជ្ជតាយ អយោនិសោមនសិការហេតុកានំ នត្ថិ វិបាកភាវោ, អលោភាទីនម្បិ ឯកន្តអនវជ្ជសភាវានំ ការណស្ស តព្ពិធុរតាយ នត្ថេវ អកុសលវិបាកភាវោតិ អាហ ‘‘អកុសលវិបាកំ អហេតុកមេវា’’តិ. យថា អតិឥដ្ឋេ, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ច អារម្មណេ វេទនាភេទសព្ភាវតោ កុសលវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ ទុវិធា ហោតិ សោមនស្សសហគតា, ឧបេក្ខាសហគតាតិ, ន ឯវំ អតិអនិដ្ឋេ, អនិដ្ឋមជ្ឈត្តេ ច អារម្មណេ វេទនាភេទោ អត្ថីតិ អកុសលវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឯកមេវាតិ ‘‘សត្តវិធ’’ន្តិ វុត្តំ. សតិ ហិ តត្ថ វេទនាភេទេ អតិអនិដ្ឋេ ទោមនស្សេន ភវិតព្ពំ, ន ច បដិឃេន វិនា ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ.

កាយវិញ្ញាណស្ស ទុក្ខសហគតតា កុសលវិបាកេ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពា. ឧបេក្ខា ហីនាតិ ឯកន្តនិហីនស្ស អកុសលស្ស វិបាកភាវតោ ឧបេក្ខាបិ សមានា ហីនា ឯវ ទុក្ខសភាវត្តា. តេនាហ ‘‘ទុក្ខំ វិយ នាតិតិខិណា’’តិ. យថា ទុក្ខំ អតិវិយ តិខិណំ កដុកំ, ន ឯវមយំ, តថាបិ ទុក្ខសភាវេនេវ បវត្តតិ. ន ហិ អកុសលស្ស វិបាកោ អទុក្ខោ ហោតិ. ឧបេក្ខាភាវោ ចស្ស ពលវតា ពាធិយមានស្ស បដិប្បហរិតុំ អសក្កោន្តស្ស ទុព្ពលស្ស បុរិសស្ស តេន ករិយមានពាធាយ ឧបេក្ខនា វិយាតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតរេសូតិ កុសលវិបាកេសុ.

រូបាវចរន្តិ រូបាវចរវិបាកវិញ្ញាណំ. វិបាកកថា ហេសាតិ. កុសលំ វិយាតិ រូបាវចរកុសលំ វិយ. ន ហិ រូបាវចរវិបាកោ តទញ្ញកុសលសទិសោ. អបិច សម្ពន្ធិសទ្ទា ឯតេ, យទិទំ ‘‘កុសលំ, វិបាកោ’’តិ ច. តស្មា យថា ‘‘មាតរំ បយិរុបាសតី’’តិ វុត្តេ អត្តនោ មាតរន្តិ អវុត្តម្បិ សិទ្ធមេវេតំ, ឯវំ ឥធាបីតិ អត្តនោ កុសលំ វិយាតិ អត្ថោ. កុសលសទិសតា ចេត្ថ ធម្មតោ, អារម្មណតោ ច វេទិតព្ពា. តថា ហិ យេ ផស្សាទយោ កុសលេ លព្ភន្តិ, តេ វិបាកេបិ លព្ភន្តិ. យស្មិំ ច អារម្មណេ កុសលំ បវត្តតិ, តត្ថេវ អយំ វិបាកោបិ បវត្តតិ. យំ បនេត្ថ បញ្ចមជ្ឈានចិត្តំ អភិញ្ញាប្បត្តំ, តស្ស វិបាកោ ឯវ នត្ថិ. កស្មា នត្ថិ? អសម្ភវតោ, អានិសំសភូតត្តា ច. តញ្ហិ វិបាកំ ទេន្តំ រូបាវចរមេវ ទទេយ្យ. ន ហិ អញ្ញភូមិកំ កម្មំ អញ្ញភូមិកំ វិបាកំ ទេតិ. កម្មនិមិត្តារម្មណតា ច រូបាវចរវិបាកស្ស វុត្តាតិ ន តំ អញ្ញំ អារព្ភ បវត្តតិ. បរិត្តារម្មណាទិអារម្មណញ្ច តំ ន ហោតីតិ អយមសម្ភវោ. ឈានស្ស អានិសំសភូតញ្ច ទានាទីនំ តស្មិំ អត្តភាវេ បច្ចយលាភោ វិយាតិ.

បវត្តិតោ បន វិបាកស្ស, កុសលស្ស ច អត្ថេវ ភេទោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘កុសលំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កុសលំ វិយ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសាទិអារម្មណភេទតោ ចតុព្ពិធំ. បវត្តិភេទោ វុត្តនយោវ ជវនវសេន, បដិសន្ធិអាទិវសេន ច បវត្តនតោ.

ចតុមគ្គយុត្តចិត្តផលត្តាតិ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ សម្បយុត្តកុសលចិត្តស្ស ផលត្តា, ចតុព្ពិធសាមញ្ញផលសម្បយុត្តភាវតោតិ អត្ថោ. មគ្គវីថិយំ ទ្វិក្ខត្តុំ, តិក្ខត្តុំ វា ផលសមាបត្តិយំ អបរិច្ឆិន្នបរិមាណំ បវត្តមានម្បិ ទ្វីសុ ឋានេសុ បវត្តិយា ‘‘ទ្វិធា បវត្តតី’’តិ វុត្តំ. សព្ពម្បីតិ តេវីសតិវិធំ កាមាវចរវិបាកំ, បញ្ចវិធំ រូបាវចរវិបាកំ, ចតុព្ពិធំ អរូបាវចរវិបាកំ, ចតុព្ពិធមេវ លោកុត្តរវិបាកន្តិ សព្ពម្បិ វិបាកវិញ្ញាណំ នាតិសង្ខេបវិត្ថារនយេន ឆត្តិំសវិធំ ហោតិ.

ភូមិភេទតោ តិវិធំ លោកុត្តរស្ស អភាវតោ. លោកុត្តរញ្ហិ កិរិយចិត្តំ នត្ថិ ឯកន្តេន អនន្តរវិបាកទាយិភាវតោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហូ’’តិ (ខុ. បា. ៦.៥; សុ. និ. ២២៨). ហោតុ តាវ សេក្ខានំ ឧប្បជ្ជមានំ អនុត្តរំ កុសលំ បុគ្គលន្តរភាវូបនយនតោ សផលំ, អរហតោ បន ឧប្បជ្ជមានំ បុគ្គលន្តរភាវូបនយនតោ និប្ផលំ, តស្ស កិរិយភាវោ កស្មា ន ឥច្ឆិតោតិ? ឥច្ឆិតព្ពោ សិយា. យទិ តស្ស បុនប្បុនំ ឧប្បត្តិ សិយា, សកិំយេវ បន លោកុត្តរកុសលំ បវត្តតិ. យទិ ហិ បុនប្បុនំ បវត្តេយ្យ, មគ្គចិត្តំ អរហតោបិ បវត្តតីតិ លោកុត្តរកិរិយចិត្តំ សិយា, ន ចេតំ អត្ថិ បយោជនាភាវតោ. តស្មា នត្ថិ លោកុត្តរកិរិយវិញ្ញាណំ. កិរិយវិញ្ញាណន្តិ ច កិរិយាមត្តំ វិញ្ញាណំ, កុសលាកុសលំ វិយ កិញ្ចិ វិបាកំ អនុប្បាទេត្វា កិរិយាមត្តមេវ ហុត្វា បវត្តនកវិញ្ញាណន្តិ អត្ថោ. កស្មា បនេតំ វិបាកំ ន ឧប្បាទេតីតិ? វុច្ចតេ – ឯត្ថ ហិ យទេតំ អាវជ្ជនទ្វយំ, តំ អនុបច្ឆិន្នភវមូលេបិ សន្តានេ បវត្តំ អនាសេវនតាយ ទុព្ពលភាវតោ អពីជសាមត្ថិយំ វិយ បុប្ផំ អផលមេវ ហោតិ. យំ បន ឧច្ឆិន្នភវមូលាយំ សន្តតិយំ បវត្តំ អដ្ឋារសវិធំ វិញ្ញាណំ, តំ សមុច្ឆិន្នមូលាយ លតាយ បុប្ផំ វិយ ផលទាយិ ន ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. អញ្ញស្ស អសម្ភវតោ កិរិយហេតុនា នាម អលោភាទិនាវ ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អលោភាទិកិរិយហេតុវិរហិត’’ន្តិ.

ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បុរេចរា ហុត្វា រូបាទិអារម្មណានំ វិជាននលក្ខណា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិបុរេចររូបាទិវិជាននលក្ខណា. អយំ បន មនោវិញ្ញាណតោ ឧប្បន្នាបិ វិសិដ្ឋមននកិច្ចាភាវេន មនោមត្តា ធាតូតិ មនោធាតុ. តថា ហេសា មនោវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន ធាតុនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥១៧) អាគមិស្សតិ. អាវជ្ជនរសាតិ អាភោគរសា, ចិត្តសន្តានស្ស វា បុរិមាការតោ អញ្ញថា ឱណោជនរសា. ភវង្គវិច្ឆេទបទដ្ឋានាតិ ភវង្គសន្តានវិច្ឆេទបទដ្ឋានា. អបុព្ពារម្មណា សកិទេវ បវត្តមានា សព្ពថា វិសយរសំ អនុភវិតុំ ន សក្កោតីតិ ឥដ្ឋាទីសុ សព្ពត្ថ ឧបេក្ខាយុត្តាវ ហោតិ.