១៥. អាយតនធាតុនិទ្ទេសវណ្ណនា

អាយតនវិត្ថារកថាវណ្ណនា

៥១០. ‘‘ខន្ធាយតនា’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋានិ បទុទ្ធារវសេន ‘‘អាយតនានី’’តិ វត្វា គណនបរិច្ឆេទេនាហ ‘‘ទ្វាទសាយតនានី’’តិ. តត្ថ វត្តព្ពំ បរតោ សយមេវ វក្ខតិ. ចក្ខាយតនន្តិអាទិ នេសំ សរូបទស្សនំ.

អត្ថោ នាម សទ្ទត្ថោ, ភាវត្ថោ បន លក្ខណមេវ. សោ បន សទ្ទត្ថោ ទុវិធោ – អសាធារណោ សាធារណោតិ. តត្ថ អសាធារណោ ចក្ខាទិសទ្ទត្ថោ, សាធារណោ អាយតនសទ្ទត្ថោ ទ្វាទសន្នម្បិ សមានត្តា.

តេសុ អសាធារណំ តាវ ទស្សេន្តោ ‘‘វិសេសតោ តាវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិសេសតោតិ វិសេសត្ថតោ, ចក្ខាទិសទ្ទត្ថតោតិ អត្ថោ. អស្សាទេតីតិ ចក្ខតិ-សទ្ទោ ‘‘មធុំ ចក្ខតិ, ព្យញ្ជនំ ចក្ខតី’’តិ រសសាយនត្ថោ អត្ថីតិ តស្ស វសេន អត្ថំ វទតិ. ‘‘ចក្ខុំ ខោ បន, មាគណ្ឌិយ, រូបារាមំ រូបរតំ រូបសម្មុទិត’’ន្តិ (ម. និ. ២.២០៩) វចនតោ ចក្ខុ រូបំ អស្សាទេតិ. សតិបិ សោតាទីនំ សទ្ទារាមតាទិភាវេ យោ ‘‘យំ ចក្ខុ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ៥៩៧) បាឡិយំ, ‘‘រូបាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦០០; វិសុទ្ធិ. ២.៤៣៣) អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តោ អត្ថវិសេសោ, តត្ថេវ និរុឡ្ហត្តា ចក្ខុម្ហិ ឯវ ចក្ខុសទ្ទោ បវត្តតិ គវាទីសុ គោសទ្ទាទិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វិភាវេតិ ចាតិ សទ្ទលក្ខណសិទ្ធស្ស ចក្ខតិ-សទ្ទស្ស វសេន អត្ថំ វទតិ. ចក្ខតីតិ ហិ អាចិក្ខតិ, អភិព្យត្តំ វទតីតិ អត្ថោ. នេត្តស្ស ច វទន្តស្ស វិយ សមវិសមវិភាវនមេវ អាចិក្ខនន្តិ កត្វា អាហ ‘‘វិភាវេតិ ចាតិ អត្ថោ’’តិ, អនេកត្ថត្តា វា ធាតូនំ វិភាវនត្ថតា ច ចក្ខតិ-សទ្ទស្ស ទដ្ឋព្ពា. រត្តទុដ្ឋាទិកាលេសុ កកណ្ដករូបំ វិយ, ឧទ្ទរូបំ វិយ ច វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ រូបំ ហទយង្គតភាវំ រូបយតិ រូបមិវ បកាសំ ករោតិ, សវិគ្គហមិវ កត្វា ទស្សេតីតិ អត្ថោ. វិត្ថារណំ វា រូបសទ្ទស្ស អត្ថោ, វិត្ថារណញ្ច បកាសនមេវាតិ អាហ ‘‘បកាសេតីតិ អត្ថោ’’តិ. អនេកត្ថត្តា វា ធាតូនំ បកាសនត្ថោ ឯវ រូបសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. វណ្ណវាចកស្ស រូបសទ្ទស្ស រូបយតីតិ និព្ពចនំ, រូបក្ខន្ធវាចកស្ស រុប្បតីតិ អយំ វិសេសោ. ឧទាហរីយតីតិ វុច្ចតីតិ អត្ថេ វចនសទ្ទោ ឯវ គហិតោ សិយា, ន ច វចនសទ្ទោ ឯវេត្ថ សទ្ទោ, អថ ខោ សព្ពោបិ សោតវិញ្ញេយ្យោតិ. សប្បតីតិ សកេហិ បច្ចយេហិ សប្បីយតិ, សោតវិញ្ញេយ្យភាវំ គមីយតីតិ អត្ថោ.

សូចយតីតិ អត្តនោ វត្ថុំ អបាកដំ គន្ធវសេន ‘‘ឥទំ សុគន្ធំ, ទុគ្គន្ធ’’ន្តិ បកាសេតិ, បដិច្ឆន្នំ វា បុប្ផាទិវត្ថុំ ‘‘ឯត្ថ បុប្ផមត្ថិ, ចម្បកាទិផលមត្ថិ, អម្ពាទី’’តិ បេសុញ្ញំ ករោន្តំ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. រសគ្គហណមូលកត្តា អជ្ឈោហរណស្ស ជីវិតហេតុម្ហិ អាហាររសេ និន្នតាយ ជីវិតំ អវ្ហយតីតិ ជិវ្ហា និរុត្តិលក្ខណេន. កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោតិ វិសេសេន កាយោ វុត្តោ អនុត្តរិយហេតុភាវំ អនាគច្ឆន្តេសុ កាមរាគនិទានកម្មជនិតេសុ, កាមរាគស្ស ច វិសេសបច្ចយេសុ ឃានជិវ្ហាកាយេសុ កាយស្ស វិសេសតរសាសវបច្ចយត្តា. តេន ហិ ផោដ្ឋព្ពសុខំ អស្សាទេន្តា សត្តា មេថុនម្បិ សេវន្តិ. ឧប្បត្តិទេសោតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានន្តិ អត្ថោ, កាយិន្ទ្រិយវត្ថុកា វា ចត្តារោ ខន្ធា ពលវកាមាសវាទិហេតុភាវតោ វិសេសេន សាសវាតិ វុត្តាតិ តេសំ ឧប្បត្តិដ្ឋានន្តិ អត្ថោ.

មុនាតីតិ នាឡិយា មិនមានោ វិយ, មហាតុលាយ ធារយមានោ វិយ ច អារម្មណំ វិជានាតីតិ អត្ថោ. មនតេ ឥតិ វា មនោ, តំ តំ អារម្មណំ បរិច្ឆេទវសេន ជានាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តីតិ យេ វិសេសលក្ខណេន អាយតនសទ្ទបរា វត្តព្ពា, តេ ចក្ខាទយោ តថា វុត្តាតិ តតោ អញ្ញេ មនោគោចរភូតា ធម្មា សាមញ្ញលក្ខណេនេវ ឯកាយតនភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តា. យថា ហិ ឱឡារិកវត្ថារម្មណមននសង្ខាតេហិ វិសយវិសយីភាវេហិ បុរិមានិ បាកដានិ, តថា អបាកដា ច អញ្ញេ មនោគោចរា ន អត្តនោ សភាវំ ន ធារេន្តីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនត្ថោ ធម្មសទ្ទោ. ធារីយន្តិ សាមញ្ញរូបេន អវធារីយន្តីតិ វា ធម្មា. យថា ហិ រូបាទយោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ អសាធារណតោ ឯវ យថាសកំ សភាវតោ វិញ្ញាយន្តិ, ន ឯវមេតេ, ឯតេ បន អនេកធម្មភាវតោ, សាធារណតោ, សភាវសាមញ្ញតោបិ មនសា វិញ្ញាយន្តីតិ.

៥១១. សេន សេនាតិ សកេន សកេន. ឧដ្ឋហន្តីតិ ឧដ្ឋានំ ករោន្តិ. វាយមន្តីតិ ឧស្សហន្តិ, អត្តនោ កិច្ចំ ករោន្តិច្ចេវ អត្ថោ. ឥមស្មិំ ច អត្ថេ អាយតន្តិ ឯត្ថាតិ អាយតនានីតិ អធិករណត្ថោ អាយតនសទ្ទោ, ទុតិយតតិយេសុ កត្តុអត្ថោ. តេ ចាតិ ចិត្តចេតសិកេ ធម្មេ. តេ ហិ តំតំទ្វារារម្មណេសុ អយន្តិ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ អាយា. វិត្ថារេន្តីតិ បុព្ពេ អនុប្បន្នត្តា លីនានិ អបាកដានិ បុព្ពន្តតោ ឧទ្ធំ បត្ថរេន្តិ បាកដានិ ករោន្តិ, ឧប្បាទេន្តីតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច សំសារទុក្ខំ. ន និវត្តតីតិ អនុប្បាទនិរោធវសេន ន និរុជ្ឈតិ. អាយតនំ អាយតនន្តិ អាមេឌិតវចនំ អស្សា សមញ្ញាយ ចក្ខាទីសុ និរុឡ្ហភាវទស្សនត្ថំ.

៥១២. ឯវំ អវយវភេទវសេន អាយតនសទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ តត្ថ បរិយាយតោបិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សាធុផលភរិតតាយ, អបរិស្សយតាយ ច មនោរម្មេ.

តត្ថ និវសន្តីតិ និវសន្តា វិយ ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘តទាយត្តវុត្តិតាយា’’តិ. យត្ថ សុវណ្ណរតនាទីនិ និវុត្ថានិ វិយ អាកិណ្ណានិ តិដ្ឋន្តិ, សោ បទេសោ តេសំ អាករោ, ឯវំ ចិត្តចេតសិកា ចក្ខាទីសូតិ តេ តេសំ អាករោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចក្ខាទីសុ ច…បេ… អាករោ’’តិ. តន្និស្សិតត្តាតិ ឯត្ថ មនោ មនោវិញ្ញាណាទីនំ ចិត្តចេតសិកានំ និស្សយបច្ចយោ ន ហោតីតិ តស្ស តេសំ ទ្វារភាវោ និស្សយភាវោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អហុត្វា ឯវ បច្ចយសាមគ្គិវសេន ឧប្បជ្ជន្តាបិ ចិត្តចេតសិកា អនេកេ ឯកជ្ឈំ តត្ថ លព្ភមានា សមោសដា វិយ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន សមោសរណតោ’’តិ. ន ហិ ធម្មានំ អនាគតទ្ធេ វិជ្ជមានតាលេសោបិ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘បុញ្ជោ នត្ថិ អនាគតេ’’តិ (មហានិ. ១០). តត្ថេវ ឧប្បត្តិតោតិ តេសុ ចក្ខាទីសុ ឯវ ឧប្បត្តិតោ. ឧប្បត្តិយា បច្ចយភូតេ ចក្ខាទិកេ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ វិយ កត្វា ឧបចារវសេន វុត្តំ. ន ហិ អរូបធម្មានំ និប្បរិយាយតោ ឧប្បត្តិទេសោ នាម អត្ថិ. យទគ្គេន វា តេ តេសំ និស្សយារម្មណភូតា, តទគ្គេន សញ្ជាតិទេសោ. ន ហិ បច្ចយភាវមន្តរេន រូបធម្មានម្បិ អាធារាធេយ្យភាវោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘និស្សយារម្មណភាវេនា’’តិ. ព្យតិរេកបធានតាយ ការណលក្ខណស្ស ‘‘តេសំ អភាវេ អភាវតោ’’ ឥច្ចេវាហ, ន ‘‘ភាវេ ភាវតោ’’តិ.

យថាវុត្តេនត្ថេនាតិ ‘‘ចក្ខតី’’តិអាទិនា, ‘‘អាយតនតោ អាយានំ តននតោ’’តិអាទិនា, ‘‘និវាសដ្ឋាន’’ន្តិអាទិនា ច វុត្តប្បការេន អត្ថេន. ធម្មាយតនបរិយាបន្នានំ ធម្មានំ ពហុភាវតោ យេភុយ្យេន ច តេ ពហូ ឯវ ហុត្វា កិច្ចករាតិ ‘‘ធម្មា ច តេ អាយតនញ្ចា’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោ.

៥១៣. តថា តថា លក្ខិតព្ពតោ លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ វា លក្ខណំ, សភាវោ.

តាវភាវតោតិ តត្តកតោ, តេន អនូនាធិកភាវំ ទស្សេតិ. តត្ថ ទ្វាទសាយតនវិនិមុត្តស្ស កស្សចិ ធម្មស្ស អភាវា អធិកភាវតោ ចោទនា នត្ថិ, សលក្ខណធារណំ បន សព្ពេសំ សាមញ្ញលក្ខណន្តិ ឩនចោទនា សម្ភវតីតិ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចក្ខាទយោបិ ហី’’តិអាទិ. ភវង្គមនសង្ខាតោតិ ទ្វិក្ខត្តុំ ចលិត្វា បវត្តភវង្គមនសង្ខាតោ. ចលនវសេន ភវង្គប្បវត្តិយា សតិ ឯវ អាវជ្ជនុប្បត្តិ, ន អញ្ញត្ថាតិ អាវជ្ជនស្សាបិ ការណភូតន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ភវង្គមនសង្ខាតោ…បេ… ឧប្បត្តិទ្វារ’’ន្តិ. អសាធារណន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អសាធារណំ. សតិបិ អសាធារណភាវេ ចក្ខាទីនំ ទ្វារភាវេន គហិតត្តា ធម្មាយតនេន អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វារារម្មណភាវេហិ វា អសាធារណតំ សន្ធាយ ‘‘អសាធារណ’’ន្តិ វុត្តំ.

៥១៤. យេភុយ្យសហុប្បត្តិអាទីហិ ឧប្បត្តិក្កមាទីសុ អយុត្តិ យោជេតព្ពា. យេភុយ្យេន ហិ ចក្ខាយតនាទីនិ កស្សចិ កទាចិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសាយតនានិ បាតុភវន្តី’’តិអាទិ (យម. អដ្ឋ. អាយតនយមក ១៨-២១). តស្មា អាយតនានំ ឧប្បត្តិក្កមោ តាវ ន យុជ្ជតិ, ន បហានក្កមោ កុសលាព្យាកតានំ អប្បហាតព្ពតោ, ន បដិបត្តិក្កមោ អកុសលានំ ឯកច្ចអព្យាកតានញ្ច អប្បដិបជ្ជនីយតោ, ន ភូមិក្កមោ អឌ្ឍេកាទសន្នំ អាយតនានំ ឯកន្តកាមាវចរត្តា, ឥតរេសញ្ច ចតុភូមិបរិយាបន្នត្តា, ឯកច្ចស្ស លោកុត្តរភាវតោ ចាតិ. ‘‘អជ្ឈត្តិកេសុ ហី’’តិ ឯតេន អជ្ឈត្តិកភាវេន, វិសយីភាវេន ច អជ្ឈត្តិកានំ បឋមំ ទេសេតព្ពតំ ទស្សេតិ, តេសុបិ បឋមំ ទេសេតព្ពេសុ បាកដត្តា បឋមតរំ ចក្ខាយតនំ ទេសិតន្តិ.

តតោ ឃានាយតនាទីនីតិ ឯត្ថ ពហុបការត្តាភាវេន ចក្ខុសោតេហិ បុរិមតរំ អទេសេតព្ពានិ, សហ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ឯកេន កមេន ទេសេតព្ពានីតិ ឃានាទិក្កមេន ទេសិតានីតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញថាបិ ហិ ទេសិតេសុ ន ន សក្កា ចោទេតុំ, ន ច សក្កា ពោធេតព្ពានិ ន ទេសេតុន្តិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា វា ចក្ខាទីនិ បឋមំ វុត្តានិ អារម្មណតោ សុបាកដានីតិ, មនាយតនំ បន កិញ្ចិ បច្ចុន្នារម្មណំ…បេ… កិញ្ចិ យាវ នវត្តព្ពារម្មណន្តិ បច្ឆា វុត្តំ. បច្ចុប្បន្នារម្មណេសុបិ ឧបាទារូបារម្មណានិ ចត្តារិ បឋមំ វុត្តានិ, តតោ ភូតរូបារម្មណំ. ឧបាទារូបារម្មណេសុបិ ទូរតរេ ទូរេ, សីឃតរំ សីឃញ្ច អារម្មណសម្បដិច្ឆនទីបនត្ថំ ចក្ខាទីនំ ទេសនាក្កមោ. ចក្ខុសោតទ្វយញ្ហិ ទូរគោចរន្តិ បឋមំ វុត្តំ, តត្រាបិ ចក្ខុ ទូរតរគោចរន្តិ សព្ពបឋមំ វុត្តំ. បស្សន្តោបិ ហិ ទូរតរេ នទីសោតំ, ន តស្ស សោតបដិឃាតសទ្ទំ សុណាតិ. ឃានជិវ្ហាសុបិ ឃានំ សីឃតរវុត្តីតិ បឋមំ វុត្តំ បុរតោ ឋបិតមត្តស្សបិ ភោជនស្ស គន្ធោ គយ្ហតីតិ. យថាឋានំ វា តេសំ ទេសនាក្កមោ. ឥមស្មិញ្ហិ សរីរេ សព្ពុបរិ ចក្ខុស្ស អធិដ្ឋានំ, តស្ស អធោ សោតស្ស, តស្ស អធោ ឃានស្ស, តស្ស អធោ ជិវ្ហាយ, តថា កាយស្ស យេភុយ្យតោ, មនោ បន អរូបិភាវតោ សព្ពបច្ឆា វុត្តោ. តំតំគោចរត្តា តស្ស តស្ស អនន្តរំ ពាហិរាយតនានិ វុត្តានីតិ វុត្តោវាយមត្ថោតិ ឯវម្បិ ឥមេសំ កមោ វេទិតព្ពោ. គោចរោ វិសយោ ឯតស្សាតិ គោចរវិសយោ, មនោ. កស្ស បន គោចរោ ឯតស្ស វិសយោ? ចក្ខាទីនំ បញ្ចន្នម្បិ. វិញ្ញាណុប្បត្តិការណវវត្ថានតោតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឧប្បត្តិការណស្ស វវត្ថិតភាវតោ សវិភត្តិភាវតោ. ឯតេន ចក្ខាទិអនន្តរំ រូបាទិវចនស្ស ច ការណមាហ.

៥១៥. សង្គហិតត្តាតិ គណនសង្គហវសេន សង្គហិតត្តា. ជាតិវសេនាតិ ចក្ខុភាវសមានតាវសេន. បច្ចយភេទោ កម្មាទិភេទោ. ទានាទិបាណាតិបាតាទិភេទភិន្នស្ស ហិ កុសលាកុសលកម្មស្ស, តស្ស ច សហការីការណភូតានំ អព្ភន្តរានំ, ពាហិរានញ្ច បច្ចយានំ ភេទេន ចក្ខាយតនំ ភិន្នំ វិសទិសំ ហោតីតិ. និរយាទិកោ, អបទាទិគតិនានាករណញ្ច គតិភេទោ គតីនំ, គតីសុ វា ភេទោតិ កត្វា. ហត្ថិអស្សាទិកោ, ខត្តិយាទិកោ ច និកាយភេទោ. តំតំសត្តសន្តានភេទោ បុគ្គលភេទោ. យា ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ អនន្តប្បភេទតា វុត្តា, សោ ឯវ ហទយវត្ថុស្ស ភេទោ តាទិសភេទានាតិវត្តនតោ. តតោ មនាយតនស្ស អនន្តប្បភេទតា យោជេតព្ពា. យស្មា ឈានវិរហិតំ នាម លោកុត្តរំ នត្ថិ, តស្មា បញ្ចន្នំ ឈានានំ វសេន អដ្ឋ លោកុត្តរចិត្តានិ ចត្តាលីសំ ហោន្តីតិ តានិ ឯកាសីតិយា លោកិយចិត្តេសុ បក្ខិបិត្វា អាហ ‘‘ឯកវីសុត្តរសតប្បភេទញ្ចា’’តិ. វត្ថូតិ ចក្ខាទិវត្ថុ. តប្បភេទេន វិញ្ញាណំ អនន្តប្បភេទំ. បដិបទា ទុក្ខាបដិបទាទិ. អាទិ-សទ្ទេន ឈានាធិបតិភូមិអារម្មណាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. នីលំ នីលស្ស សភាគំ, អញ្ញំ វិសភាគំ. បច្ចយោ កម្មាទិ. តត្ថាបិ កុសលសមុដ្ឋានាទិតា, សីតឧតុសមុដ្ឋានាទិតា ច ភេទោ វេទិតព្ពោ. អាទិសទ្ទេន គតិនិកាយភេទោ. សភាវនានត្តភេទតោតិ សុខា ទុក្ខា អទុក្ខមសុខាតិ ឯវមាទិកោ សភាវភេទោ. ចក្ខុសម្ផស្សជា សោតសម្ផស្សជាតិ ឯវមាទិកំ នានត្តំ.

៥១៦. ‘‘អនាគមនតោ អនិគ្គមនតោ’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បុព្ពន្តាបរន្តេសុ អវិជ្ជមានសរូបត្តា ឧទយតោ បុព្ពេ កុតោចិ នាគច្ឆន្តិ, វយតោ ច ឧទ្ធំ ន កត្ថចិ គច្ឆន្តិ, វិជ្ជមានក្ខណេបិ ឥត្តរកាលតាយ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា. តេនាហ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិ. សបរិប្ផន្ទកិរិយាវសេន ឦហនំ ឦហា, ចិន្តនវសេន ព្យាបារនំ ព្យាបារោ, តត្ថ ព្យាបារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ហិ ចក្ខុរូបាទីនំ ឯវំ ហោតី’’តិ. ឦហំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ច តានី’’តិអាទិ. ឧភយម្បិ បន ឦហា ច ហោតិ ព្យាបារោ ចាតិ ឧប្បដិបាដិវចនំ. ធម្មតាវាតិ សភាវោ ឯវ, ការណសមត្ថតា វា ឦហាព្យាបាររហិតានំ ទ្វារាទិភាវោ ធម្មតា. ឥមស្មិញ្ច អត្ថេ ‘‘យ’’ន្តិ ឯតស្ស យស្មាតិ អត្ថោ. បុរិមស្មិំ សម្ភវនវិសេសនំ យំ-សទ្ទោ. ‘‘សុញ្ញោ គាមោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆន្នេតំ អជ្ឈត្តិកានំ អាយតនានំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៣៨) វចនតោ សុញ្ញគាមោវិយ ទដ្ឋព្ពានិ. អន្នបានសហិតន្តិ គហិតេ សុញ្ញគាមេ យំ យទេវ ភាជនំ បរាមសីយតិ, តំ តំ រិត្តកំយេវ បរាមសីយតិ, ឯវំ ធុវាទិភាវេន គហិតានិ យោនិសោ ឧបបរិក្ខិយមានានិ រិត្តកានេវ ឯតានិ ទិស្សន្តីតិ. តេនាហ ‘‘ធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតត្តា’’តិ. ចក្ខាទិទ្វារេសុ អភិជ្ឈាទោមនស្សុប្បាទកភាវេន រូបាទីនិ ចក្ខាទីនំ អភិឃាតកានីតិ វុត្តានិ. អហិសុសុមារបក្ខីកុក្កុរសិង្គាលមក្កដា ឆ បាណកា. វិសមពិលាកាសគាមសុសានវនានិ តេសំ គោចរា. តត្ថ វិសមាទិអជ្ឈាសយេហិ ចក្ខាទីហិ វិសមភាវពិលាកាសគាមសុសានសន្និស្សិតសទិសូបាទិន្នធម្មវនភាវេហិ អភិរមិតត្តា រូបាទីនំ វិសមាទិសទិសតា យោជេតព្ពា.

ឥតិ អាយតនានំ វិត្ថារកថាមុខវណ្ណនា.

ធាតុវិត្ថារកថាវណ្ណនា

៥១៧. ចក្ខុស្ស វិញ្ញាណន្តិ ចក្ខុស្ស ការណភូតស្ស វិញ្ញាណំ. កាមំ រូបាលោកមនសិការាទយោបិ តស្ស វិញ្ញាណស្ស ការណា, តេ បន សាធារណការណំ, ចក្ខុ អសាធារណន្តិ អសាធារណការណេនាយំ និទ្ទេសោ យថា ភេរិសទ្ទោ, យវង្កុរោតិ. តថា ហិ ចក្ខុ បុគ្គលន្តរាសាធារណំ, នីលាទិសព្ពរូបសាធារណញ្ចាតិ សាមិភាវេន និទ្ទិដ្ឋំ.

វិទហតីតិ ឯវំ ឯវញ្ច តយា បវត្តិតព្ពន្តិ វិនិយុញ្ជមានំ វិយ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. វិទហតីតិ ច ធាត្វត្ថោ ឯវ វិសិដ្ឋោ ឧបសគ្គេន ទីបីយតីតិ វិនាបិ ឧបសគ្គេន ធាតូតិ ឯស សទ្ទោ តមត្ថំ វទតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. កត្តុកម្មភាវករណាធិករណេសុ ច ធាតុសទ្ទសិទ្ធិ ហោតីតិ បញ្ចាបិ តេ អត្ថា វុត្តា. លោកុត្តរា ធាតុយោ សំសារទុក្ខំ ន វិទហន្តិ, អញ្ញទត្ថុ វិធំសេន្តីតិ កត្វា ‘‘លោកិយា’’តិ វិសេសិតំ. វវត្ថិតាតិ អវត្ថិតា, អញ្ញមញ្ញំ វា អសំកិណ្ណា. សុវណ្ណរជតាទិធាតុយោ សុវណ្ណាទីនំ ពីជភូតា សេលាទយោ. យថាសម្ភវន្តិ ឯត្ថ កេចិ ‘‘លោកិយលោកុត្តរាសុ ធាតូសុ យោ យោ អត្ថោ សម្ភវតិ, តទនុរូប’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ, តទយុត្តំ ‘‘លោកិយា ហិ ធាតុយោ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា. អត្ថវសេន ចេតំ យថាសម្ភវគ្គហណំ កតំ, ន ធាតុវសេន. កាមំ បញ្ចបិ អត្ថា ចក្ខាទីនំ សព្ពេសំ ឥច្ឆិតព្ពា, តថាបិ ចក្ខាទីសុ យស្ស យស្ស ធម្មស្ស យទា កត្តុវចនិច្ឆា, ន តទា កម្មភាវោ. យទា បន កម្មវចនិច្ឆា, ន តទា កត្តុភាវោ. ឯវំ សេសេសុបីតិ យថាសម្ភវគ្គហណំ. តេនាហ ‘‘ឥតិ ចក្ខាទីសូ’’តិអាទិ.

៥១៨. អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធាតុយោតិ ឯត្ថាបិ ធាតីតិ ធាតូតិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា ធារណត្ថោ ធា-សទ្ទោតិ កត្វា. កត្តុអត្ថោបិ ចាយំ បុរិមេន អសទិសោ វិធានធារណត្ថានំ ភិន្នសភាវត្តា. និស្សត្តសភាវមត្តធារណញ្ច ធាតុសទ្ទស្ស បធានោ អត្ថោតិ វិសុំ វុត្តោ. ធាតុយោ វិយ ធាតុយោតិ ឯត្ថ សីហសទ្ទោ វិយ កេសរិម្ហិ និរុឡ្ហា បុរិសេ សេលាវយវេសុ និរុឡ្ហោ ធាតុសទ្ទោ ចក្ខាទីសុ ឧបចរិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ញាណញ្ច ញេយ្យញ្ច ញាណញេយ្យានិ, តេសំ អវយវា តប្បភេទភូតា ធាតុយោ ញាណញេយ្យាវយវា. តត្ថ ញាណប្បភេទោ ធម្មធាតុឯកទេសោ, ញេយ្យប្បភេទោ អដ្ឋារសាបីតិ ញាណញេយ្យាវយវមត្តា ធាតុយោ ហោន្តីតិ. អថ វា ញាណេន ញាតព្ពោ សភាវោ អវិបរីតោ ធាតុសទ្ទេន វុច្ចមានោ ញាណញេយ្យោ, ន ទិដ្ឋិអាទីហិ វិបរីតគ្គាហកេហិ ញេយ្យោតិ អត្ថោ, តស្ស ញាណញេយ្យស្ស អវយវា ចក្ខាទយោ, វិសភាគលក្ខណាវយវេសុ រសាទីសុ និរុឡ្ហោ ធាតុសទ្ទោ តាទិសេសុ អញ្ញាវយវេសុ ចក្ខាទីសុ ឧបចរិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. រសាទីសុ វិយ វា ចក្ខាទីសុបិ និរុឡ្ហោ ឯវ. ‘‘និជ្ជីវមត្តស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ ឯតេន និជ្ជីវមត្តបទត្ថេ ធាតុសទ្ទស្ស និរុឡ្ហតំ ទស្សេតិ. ឆ ធាតុយោ ឯតស្សាតិ ឆធាតុរោ. យោ លោកេ បុរិសោតិ ធម្មសមុទាយោ វុច្ចតិ, សោ ឆធាតុរោ ឆន្នំ បថវីអាទីនំ និជ្ជីវមត្តានំ សភាវានំ សមុទាយមត្តោ, ន ឯត្ថ ជីវោ វា បុរិសោ វា អត្ថីតិ អត្ថោ.

៥១៩. ចក្ខាទីនំ កមោ បុព្ពេ វុត្តោតិ ឥធេកេកស្មិំ តិកេ តិណ្ណំ ធាតូនំ កមំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហេតុផលានុបុព្ពវវត្ថានវសេនា’’តិ. ហេតុផលានំ អនុបុព្ពវវត្ថានំ ហេតុផលភាវោ ឯវ, មនោធម្មធាតូនញ្ច មនោវិញ្ញាណស្ស ហេតុភាវោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ. កិរិយមនោធាតុ មនោវិញ្ញាណស្ស ឧបនិស្សយកោដិយា, វិបាកមនោធាតុ វិបាកមនោវិញ្ញាណស្ស អនន្តរាទិនាបិ, ឥតរស្ស សព្ពាបិ ឧបនិស្សយកោដិយា ច, ធម្មធាតុ បន វេទនាទិកា សហជាតា សហជាតាទិនា, អសហជាតា អនន្តរាទិនា, ឧបនិស្សយេន, អារម្មណាទិនា ច មនោវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ ទ្វារភូតមនោវសេន វា. ទ្វារភូតមនោបិ ហិ សុត្តេសុ មនោធាតូតិ វុច្ចតីតិ តស្សា វា មនោធាតុយា មនោវិញ្ញាណស្ស ហេតុភាវោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ ហេតូតិ បច្ចយោ អធិប្បេតោ, ផលន្តិ បច្ចយុប្បន្នន្តិ អាហ ‘‘ចក្ខុធាតូ’’តិអាទិ.

៥២០. សព្ពាសំ វសេនាតិ យថាវុត្តានំ អាភាធាតុអាទីនំ បញ្ចតិំសាយ ធាតូនំ វសេន. អបរមត្ថសភាវស្ស បរមត្ថសភាវេសុ ន កទាចិ អន្តោគធតា អត្ថីតិ អាហ ‘‘សភាវតោ វិជ្ជមានាន’’ន្តិ.

ចន្ទាភាសូរិយាភាទិកា វណ្ណនិភា ឯវាតិ អាហ ‘‘រូបធាតុយេវ ហិ អាភាធាតូ’’តិ. រូបាទិបដិពទ្ធាតិ រាគវត្ថុភាវេន គហេតព្ពាការោ សុភនិមិត្តន្តិ កត្វា ‘‘រូបាទយោ ឯវា’’តិ អវត្វា បដិពទ្ធវចនំ វុត្តំ. អសតិបិ រាគវត្ថុភាវេ កុសលវិបាការម្មណំ សុភធាតូតិ ទុតិយោ វិកប្បោ វុត្តោ. សេសាតិ មនោវិញ្ញាណធាតុសម្បយុត្តា. ធាតុទ្វយនិរោធមត្តន្តិ មនោវិញ្ញាណធាតូនំ និរោធមត្តំ ចតុត្ថារុប្បចិត្តុប្បាទនិរោធភាវតោ. តទញ្ញវិញ្ញាណនិរោធោ វិយ ហិ វិញ្ញាណធាតុមនោធាតូនំ និរោធោ សមាបត្តិពលសិទ្ធោតិ កត្វា ធាតុទ្វយគ្គហណំ.

‘‘ធម្មធាតុមត្ត’’ន្តិ ឥទំ កាមធាតុយា ធម្មធាតុបរិយាបន្នត្តា វុត្តំ. កាមបដិសំយុត្តោតិ កាមរាគសម្បយុត្តោ, អារម្មណករណេន វា កាមគុណោបសំហិតោ. យំ ឯតស្មិំ អន្តរេតិ យេ ឯតស្មិំ អវីចិបរនិម្មិតវសវត្តិបរិច្ឆិន្នេ ឱកាសេ. ឱគាឡ្ហា ហុត្វា អធោភាគេ ច ឱកាសេ ចរន្តីតិ ឯត្ថាវចរា. អញ្ញត្ថ ចរន្តាបិ យថាវុត្តេ ឯវ ឋានេ បរិយាបន្នាតិ ឯត្ថ បរិយាបន្នា.

នេក្ខម្មធាតុ ធម្មធាតុ ឯវ វិតក្កបក្ខេ. សព្ពេបិ កុសលា ធម្មាតិ ទានមយបុញ្ញកិរិយតោ, សីលមយបុញ្ញកិរិយតោ, បព្ពជ្ជតោ ច បដ្ឋាយ យាវ អគ្គមគ្គាធិគមា បវត្តា សព្ពេបិ អនវជ្ជធម្មា. វិហិំសាធាតុ ចេតនា, បរវិហេឋនច្ឆន្ទោ វា. អវិហិំសា ករុណា.

ហីនាតិ ហីឡិតា. បណីតាតិ សម្ភាវិតា. ‘‘នាតិហីឡិតា នាតិសម្ភាវិតា មជ្ឈិមា’’តិ ខន្ធនិទ្ទេសេ អាគតា ហីនទុកតោ ឯវ នីហរិត្វា មជ្ឈិមា ធាតុ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឧភោបីតិ ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុយោ.

វិញ្ញាណធាតុ យទិបិ ឆវិញ្ញាណធាតុវសេន វិភត្តា, តថាបិ វិញ្ញាណធាតុគ្គហណេន តស្ស បុរេចារិកបច្ឆាចារិកត្តា មនោធាតុ គហិតាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសត្តវិញ្ញាណធាតុ សង្ខេបោយេវា’’តិ. អនេកេសំ ចក្ខុធាតុអាទីនំ, តាសុ ច ឯកេកិស្សា នានប្បការតាយ នានាធាតូនំ វសេន អនេកធាតុ នានាធាតុ លោកោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘អដ្ឋារសធាតុប្បភេទមត្តមេវា’’តិ.

៥២១. ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយមនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុភេទេនាតិ ពហូសុ បោត្ថកេសុ លិខិតំ, កេសុចិ ‘‘ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយមនោមនោវិញ្ញាណធាតុភេទេនា’’តិ. តត្ថ ន ចក្ខាទីនំ កេវលេន ធាតុសទ្ទេន សម្ពន្ធោ អធិប្បេតោ វិជាននសភាវស្ស បភេទវចនតោ. វិញ្ញាណធាតុសទ្ទេន ច សម្ពន្ធេ ករិយមានេ ទ្វេ មនោគហណានិ ន កាតព្ពានិ. ន ហិ ទ្វេ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ សន្តិ. អន្តរា វា មនោធាតុគហណំ អកត្វា ‘‘ចក្ខុ…បេ… កាយមនោវិញ្ញាណធាតុមនោធាតូ’’តិ វត្តព្ពំ អតុល្យយោគេ ទ្វន្ទសមាសាភាវតោ. អយំ បនេត្ថ បាឋោ សិយា ‘‘ចក្ខុ…បេ… កាយវិញ្ញាណមនោមនោវិញ្ញាណធាតុភេទេនា’’តិ. តស្ស វិញ្ញាណស្ស យេភុយ្យេន អត្តវាទិនោ តស្ស ឯកមេកស្ស អត្តស្ស អទ្វយតំ, និច្ចត្តញ្ច បវេទេន្តីតិ អនេកតានិច្ចតាបកាសនំ តេសំ ជីវសញ្ញាសមូហននាយ ហោតិ. ខន្ធាយតនទេសនា សង្ខេបទេសនា, ឥន្ទ្រិយទេសនា វិត្ថារទេសនា, តទុភយំ អបេក្ខិត្វា អយំ អនតិសង្ខេបវិត្ថារា ធាតុទេសនា. អភិធម្មេ វា សុត្តន្តភាជនីយេ (វិភ. ១៧២ អាទយោ) វុត្តា ធាតុទេសនា អតិសង្ខេបទេសនា, អាភាធាតុអាទីនំ អនេកធាតុនានាធាតុអន្តានំ វសេន ទេសេតព្ពា អតិវិត្ថារទេសនា, តទុភយំ អបេក្ខិត្វា អយំ អនតិសង្ខេបវិត្ថារា.

អស្ស ភគវតោ. សទ្ធម្មតេជសា វិហតំ សទ្ធម្មតេជវិហតំ.

៥២២. សង្ខតោតិ គណនតោ. ជាតិតោតិ ចក្ខុភាវសាមញ្ញតោ. អថ វា ជាតិតោតិ ចក្ខុសភាវតោ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុបសាទោ’’តិ. វីសតិ ធម្មាតិ សង្ខំ គច្ឆតិ វេទនាទីនំ អភិន្ទិត្វា គហណតោ. សេសកុសលាកុសលាព្យាកតវិញ្ញាណវសេនាតិ ឯត្ថ អព្យាកតាបេក្ខាយ សេសគ្គហណំ, កុសលាកុសលំ បន សព្ពសោ អគ្គហិតមេវាតិ.

៥២៣. តា ច ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទយោ បញ្ចបិ.

បុរិមេហេវាតិ អនន្តរាទីហិ ឯវ. ជវនមនោវិញ្ញាណធាតុ បន ជវនមនោវិញ្ញាណធាតុយា អាសេវនបច្ចយេនាបិ បច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. ធម្មធាតូតិ បន សហជាតោ វេទនាទិក្ខន្ធោ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘សហជាត…បេ… បច្ចយោ ហោតី’’តិ. អវិគតាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន មនោវិញ្ញាណធាតុយា យថារហំ ហេតុអធិបតិកម្មវិបាកាហារិន្ទ្រិយឈានមគ្គបច្ចយភាវោ សង្គយ្ហតិ. តេនាហ ‘‘ពហុធា បច្ចយោ ហោតី’’តិ. ឯកច្ចា ច ធម្មធាតុ សុខុមរូបនិព្ពានប្បការា, យា ច សម្បយោគានន្តរភាវាទីនំ អភាវេន អារម្មណករណេ យោគ្យា. បញ្ចទ្វារិកវិបាកវជ្ជនត្ថំ ‘‘ឯកច្ចាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា’’តិ វុត្តំ, មនោទ្វារិកា បន វិបាកាបិ តទារម្មណភូតា ឯកច្ចំ ធម្មធាតុំ អារព្ភ បវត្តតីតិ. អថ វា ‘‘ឯកច្ចាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា’’តិ ឥទំ សព្ពំ កាមាវចរកុសលំ កាមាវចរកិរិយំ អភិញ្ញាទ្វយំ អារុប្បទ្វយន្តិ ឯវរូបំ មនោវិញ្ញាណធាតុំ សន្ធាយ វុត្តំ, លោកុត្តរមនោវិញ្ញាណធាតុយា បន ឯកច្ចា ធម្មធាតុ អារម្មណបច្ចយោតិ បាកដោយមត្ថោ. ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទីនំ ចក្ខាទីនំ យថាវុត្តបច្ចយធម្មតោ អតិរេកេបិ បច្ចយធម្មេ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អាលោកាទយោតិ អាលោកោ នាម សូរិយាលោកាទិ. តស្ស សុត្តន្តនយេន ឧបនិស្សយភាវោ វេទិតព្ពោ, ឯវំ សេសានិបិ.

វិវរំ នាម វិសេសតោ សោតពិលំ. វាយុ គន្ធូបសំហរណកវាតោ. អាបោ មុខេ បក្ខិត្តអាហារស្ស តេមនកឧទកំ. បថវី កាយប្បសាទស្ស និស្សយភូតា បថវីធាតុ. ភវង្គមនំ ទ្វិក្ខត្តុំ ចលិតំ ភវង្គចិត្តំ. សព្ពត្ថ មនសិការោ អាវជ្ជនមនសិការោ.

៥២៤. អវិសេសតោ ទដ្ឋព្ពាការស្ស វុច្ចមានត្តា អាហ ‘‘សព្ពា ឯវា’’តិ. វិសេសតោ វិបស្សនាយ ភូមិវិចារោ ឯសោតិ ‘‘សង្ខតា’’តិ វិសេសិតំ. បុព្ពន្តាបរន្តវិវិត្តតោតិ ឯត្ថ ‘‘បុព្ពន្តោនាម អតីតោ អទ្ធា, អបរន្តោ នាម អនាគតោ. ឧភយត្ថ ច សង្ខតា ធាតុយោ សភាវវិវិត្តា អនុបលព្ភមានសភាវត្តា. បុព្ពន្តោ វា សភាវធម្មស្ស ឧទយោ តតោ បុព្ពេ អវិជ្ជមានត្តា. អបរន្តោ វយោ តតោ បរំ អភាវតោ. តស្មា បុព្ពន្តាបរន្តវិវិត្តតោតិ បាកាភាវតោ វិទ្ធំសាភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ភេរិតលំ វិយ ចក្ខុទាតុ សទ្ទស្ស វិយ វិញ្ញាណស្ស និស្សយភាវតោ. អាទាសតលាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យន្តំ នាម ឧច្ឆុយន្តំ. ចក្កយដ្ឋីតិ តិលមន្ថំ អាហ. សោ ហិ អចក្កពន្ធោបិ តំសទិសតាយ ចក្កយដ្ឋីត្វេវ វុច្ចតិ, ចក្កពន្ធមេវ វា សន្ធាយ តថា វុត្តំ. ឥមាហិ ច ឧបមាហិ និជ្ជីវាន. ភេរិតលទណ្ឌាទីនំ សមាយោគេ, និជ្ជីវានំ សទ្ទាទីនំ វិយ និជ្ជីវានំ ចក្ខុរូបាទីនំ សមាយោគេ និជ្ជីវានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បវត្តីតិ ការណផលានំ ធាតុមត្តតំ, ការកវេទកវិរហញ្ច ទស្សេតិ.

បុរេចរានុចរា វិយាតិ និជ្ជីវស្ស កស្សចិ កេចិ និជ្ជីវា បុរេចរានុចរា វិយាតិ អត្ថោ. មនោធាតុយេវ វា អត្តនោ ខណំ អនតិវត្តន្តី អត្តនោ ខណ អនតិវត្តន្តានំយេវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អវិជ្ជមានាយបិ បុរេចរានុចរាភិសន្ធិយំ អនន្តរបុព្ពកាលាបរកាលតាយ បុរេចរានុចរា វិយ ទដ្ឋព្ពា.

ឆន្នញ្ហិ វិញ្ញាណធាតូនំ ឯកជ្ឈំ អនេកានន្តរបច្ចយាភាវតោ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិអភាវោ វិយ អញ្ញមញ្ញានន្តរបច្ចយតាភាវតោ អនន្តរុប្បត្តិបិ នត្ថិ. យទិ សិយា, ឆឡារម្មណសន្និធានេ មនសិការមន្តរេនាបិ ឆឡារម្មណូបលទ្ធិ សិយា, ន ច ហោតិ, តស្មា ទស្សនាទិអនន្តរំ សវនាទីនំ អភាវោ វិយ មនោវិញ្ញាណធាតានន្តរំ ន ទស្សនាទីនិ, ន ច ទស្សនាទិអនន្តរំ មនោវិញ្ញាណធាតុ ហោតិ. តត្ថ ភវង្គស្ស, ទស្សនាទីនញ្ច ភិន្នារម្មណតាយ មនោវិញ្ញាណធាតានន្តរំ ទស្សនាទីនិ, ទស្សនាទីនំ អនន្តរញ្ច សវនាទីនិ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ យុត្តមេតំ. ទស្សនាទីនំ, បន សន្តីរមណស្ស ច អភិន្នវិសយតាយ ទស្សនាទិអនន្តរំ ន មនាវិញ្ញាណទាតុ ហោតីតិ អយុត្តន្តិ? នយិទមេវំ និយតានិយតវិសយានំ ភិន្នវិសយភាវុបបត្តិតោ. យទិ ច ទស្សនាទិអនន្តរំ កាចិ វិញ្ញាណធាតុ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សាបិ ទស្សនាទិទ្វារតាយ ទស្សនាទិវិញ្ញាណធាតុ ឯវ សិយា, ន មនោវិញ្ញាណធាតុ, តតោ ច ទស្សនាទិកិច្ចវិធុរំ ចិន្តនំ មននន្តិ មនោទ្វារប្បវត្តានំ មននកិច្ចាបរិច្ចាគោ វិយ ទស្សនវិញ្ញាណធាតុយា ទស្សនកិច្ចាបរិច្ចាគោ អាបជ្ជតិ. តថា តទនន្តរស្សាតិ សព្ពាយបិ ទស្សនវិញ្ញាណភាវតោ ច វិញ្ញាណកាយា ន ភវេយ្យុំ.

យថា បន មនោវិញ្ញាណធាតានន្តរំ មនោធាតុ, តតោ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ, ឯវំ ទស្សនវិញ្ញាណធាតានន្តរំ មនោធាតុ, តតោ សោតវិញ្ញាណាទីនិ ហោន្តីតិ ចេ? ន, មនោធាតុយា ទស្សនធាតុភាវប្បសង្គតោ. យថា ហិ មនសោ និព្ពិសេសាវត្ថា មននមត្តតាយ មនោធាតុ, ឯវំ ទស្សនស្ស និព្ពិសេសាវត្ថា ទស្សនមត្តតាយ ទស្សនធាតុ សិយា. តញ្ច ចក្ខូវិញ្ញាណំ រូបវិសយន្តិ សទ្ទាទិវិសយាភោគាភាវតោ សវនវិញ្ញាណាទីនំ អសម្ភវោ. តតោ ច រូបារម្មណបសុតមេវ វិញ្ញាណំ សិយា មនោវិញ្ញាណានំ វិយ ទស្សនវិញ្ញាណាទីនំ សមានវត្ថុភាវប្បសង្គតោ, អញ្ញវត្ថុសន្និស្សិតញ្ច វិញ្ញាណំ ន សិយា, ន ចេតំ យុត្តំ. តស្មា សុខទុក្ខានំ វិយ ឧបេក្ខា ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ, មនោវិញ្ញាណស្ស ច ព្យវធាយិកា មនោធាតុ ទដ្ឋព្ពា, ន ចស្សា ឧបេក្ខាយ វិយ អទុក្ខមសុខតា អទស្សនាទិអមននតា, អត ខោ មននកិច្ចាវិសេសតោ មនោវិញ្ញាណសភាគតា. មនោ ហិ ហទយវត្ថុម្ហិ វត្តមានោ អញ្ញវត្ថុសន្និស្សិតានំ វិញ្ញាណានំ វិសយំ ទស្សេត្វា និវត្តមានោ អគ្គិ វិយ ឧសុមមត្តេ មននមត្តេ ឋត្វា និវត្តតិ, អញ្ញវត្ថុសន្និស្សិតវិញ្ញាណនិរោធេ ច ឧដ្ឋហន្តោ អគ្គិ វិយ ឧសុមមត្តេ ឧដ្ឋហតិ. បច្ចយានុរូបបវត្តិកានិ ច មននមត្តានិ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អន្តានិ ហោន្តិ. បដិឃសញ្ញាសហគតានញ្ហិ បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ ឥន្ទ្រិយារម្មនបដិឃាតជតាយ អភិនិបាតមត្តកិច្ចំ, មននលក្ខណិន្ទ្រិយសមុប្បន្នស្ស ច មនោវិញ្ញាណស្ស វិសយវិចិន្តនាសម្ភូតតាយ តទនុរូបាចិន្តនា. តស្មា អភិនិបាតប្បច្ចយបដិឃដ្ដនានិឃំសពលេន ភវង្គលក្ខណំ ចិត្តំ ចលនាវត្ថំ ហុត្វា និវត្តមានំ ចិន្តនាវិសេសវិរហតោ អភិនិបាតានុគុណំ ចិន្តនាវសានំ មននមត្តំ ឧប្បាទេតិ.

ទស្សនាទិបិ អភិនិបាតមត្តំ ទុតិយំ ខណំ អនតិវត្តមានំ អត្តានុគុណំ ចិន្តនាមននសមញ្ញាវិរហតោ ទស្សនាទិអភិនិបាតវិសេសវិចិត្តំ ចិត្តភាវាទិនា សមានំ ចិន្តនាទិមននមត្តំ អញ្ញវត្ថុស្មិំ និព្ពត្តេតិ, តស្មា វត្ថុកិច្ចេហិ តំ មនោវិញ្ញាណកាយសង្គហិតាបិ មនោធាតុ មនោទ្វារនិក្ខមបវេសភូតា អារម្មណន្តរេ ទ្វារន្តរមនសិការតព្ពិសយសម្បដិច្ឆនភាវេន បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណធាតូនំ យថាក្កមំ បុរេចរា, អនុចរាតិ ច វុត្តា. សា បនាយំ សតិបិ វិញ្ញាណភាវេ មនសោ សម្ភូយ វិសិដ្ឋមននកិច្ចាភាវតោ ធាតុភាវសាមញ្ញេន មនោមត្តា ធាតុ មនោធាតូតិ វុច្ចតិ.

យថាវុត្តេនេវ ច ហេតុនា មត្ត-សទ្ទលោបំ កត្វា វិញ្ញាណដ្ឋយោគតោ មនោមត្តំ វិញ្ញាណន្តិ មនោវិញ្ញាណកាយសង្គហោបិ ចស្សា យុជ្ជតិ ឯវ. អញ្ញវិញ្ញាណេហិ បន ទ្វារារម្មណេហិ ច វិសេសនត្ថំ ‘‘មនោធាតូ’’តិ វុត្តាតិ. មនោវិញ្ញាណធាតូតិ បន វិញ្ញាណធាតុវិសេសនំ មនោគហណំ. ធាតុវិសេសនត្ថេ ច មនោវិញ្ញាណគ្គហណេ វិញ្ញាណវិសេសនំ ទ្វារភូតមនោទស្សនមេវាតិ ទ្វារសមញ្ញារហត្តា ន មនោធាតូតិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ មនោទ្វារន្តោគធំ, ន ច ទស្សនាទិបុរេចរានុចរន្តិ មនសោ វិញ្ញាណធាតុ, មនសោ វិញ្ញាណន្តិ ច មនោទ្វារសមញ្ញារហំ, សវិសេសញ្ច តស្ស មននកិច្ចំ, វិញ្ញាណកិច្ចញ្ចាតិ មត្តសទ្ទស្ស លោបមន្តរេន ‘‘មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ, និជ្ជីវភាវវិភាវនត្ថំ ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ ច វុច្ចតីតិ.

សល្លមិវ សូលមិវ តិវិធទុក្ខតាសមាយោគតោ ទដ្ឋព្ពោ. វេទនាសល្លសូលយោគាតិ វេទនាសង្ខាតសល្លសូលយោគតោ. អាតុរា វិយាតិ តេន អាតុរិភូតា បុគ្គលា វិយ. អាសាយេវ ទុក្ខំ អាសាទុក្ខំ, អាសាវិឃាតំ ទុក្ខំ វា. សញ្ញា ហិ អសុភាទិកម្បិ សុភាទិតោ សជ្ជានន្តី អាសំ, តស្សា ច វិឃាតំ អាសីសិតសុភាទិអសិទ្ធិយា ជនេតីតិ. វនមិគោ តិណបុរិសំ បុរិសោតិ គណ្ហន្តោ អយថាភូច្ចនិមិត្តគ្គាហកោ, តថា សញ្ញាបីតិ អាហ ‘‘វនមិគោ វិយា’’តិ. កម្មបធានា សង្ខារាតិ ‘‘បដិសន្ធិយំ បក្ខិបនតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ជាតិទុក្ខានុពន្ធតោតិ អត្តនា និព្ពត្តិយមានេន ជាតិទុក្ខេន អនុពន្ធតា. ភវបច្ចយា ជាតិ ហិ ជាតិទុក្ខន្តិ. បទុមំ វិយ ទិស្សមានំ ខុរចក្កំ វិយ រូបម្បិ ឥត្ថិអាទិភាវេន ទិស្សមានំ នានាវិធុបទ្ទវំ ជនេតិ. សព្ពេ អនត្ថា រាគាទយោ, ជាតិអាទយោ ច វិសយភូតា, អនុបសន្តា, សប្បដិភយា ចាតិ. តប្បដិបក្ខភូតត្តា អសង្ខតា ធាតុ អមតាទិតោ ទដ្ឋព្ពា.

វវត្ថានាភាវោ ‘‘ឥទមេវ ឥមស្ស អារម្មណ’’ន្តិ និយមាភាវោ, តេន យថា អរញ្ញមក្កដោ កេនចិ អនិវារិតោ គហិតំ ឯកំ រុក្ខសាខំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហាតិ, តម្បិ មុញ្ចិត្វា អញ្ញន្តិ កត្ថចិ អនវដ្ឋិតោ បរិព្ភមតិ, ឯវំ គហិតំ ឯកំ អារម្មណំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ, តម្បិ មុញ្ចិត្វា អញ្ញន្តិ អនវដ្ឋិតតា, អារម្មណំ អគ្គហេត្វា បវត្តិតុំ អសមត្ថតា ច មក្កដសមានតាតិ ទស្សេតិ. អដ្ឋិវេធវិទ្ធោបិ ឧប្បថំ អនុគច្ឆន្តោ ទុដ្ឋស្សោ អស្សខឡុង្កោ. យត្ថកាមនិបាតិតោតិ យត្ថ កត្ថចិ ឥច្ឆិតារម្មណេ និបាតិភាវតោ. នានាវេសធារី រង្គនដោ.

អាយតនទាតុនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ បន្នរសមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.