១៣. អភិញ្ញានិទ្ទេសវណ្ណនា

ទិព្ពសោតធាតុកថាវណ្ណនា

៤០០. តត្ថាតិ ទិព្ពសោតធាតុយា និទ្ទេសេ. អភិញ្ញាបាឡិយា ហិ និទ្ទេសមុខេន អភិញ្ញានំ និព្ពត្តនវិធិ វិធីយតិ. អភិញ្ញាសីសេនេត្ថ អភិញ្ញាបាឡិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘តតោ បរាសុ ច តីសុ អភិញ្ញាសូ’’តិ. តតោ បរាសូតិ ច សត្ថុនោ ទេសនាក្កមំ, អត្តនោ ច ឧទ្ទេសក្កមំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បដិបត្តិក្កមំ. ន ហិ បដិបជ្ជន្តា ឥមិនាវ កមេន បដិបជ្ជន្តិ. សព្ពត្ថាតិ ទិព្ពសោតធាតុបាឡិយំ, សេសាភិញ្ញាបាឡិយញ្ចាតិ សព្ពត្ថ. តត្រាតិ វាក្យោបញ្ញាសេ និបាតមត្តំ, តត្រ វា យថាវុត្តបាឋេ. ទិព្ពសទិសត្តាតិ ទិព្ពេ ភវាតិ ទិព្ពា, ទេវានំ សោតធាតុ, តាយ ទិព្ពាយ សទិសត្តា. ឥទានិ តំ ទិព្ពសទិសតំ វិភាវេតុំ ‘‘ទេវានំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តាតិ សទ្ធាពហុលតាវិសុទ្ធទិដ្ឋិតានិសំសទស្សាវិតាទិសម្បត្តិយា សុដ្ឋុ ចរិតត្តា សុចរិតេន ទេវូបបត្តិជនកេន បុញ្ញកម្មេន និព្ពត្តា. បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន វាតរោគាទីនំ សង្គហោ. អបលិពុទ្ធាតិ អនុបទ្ទុតា. បិត្តាទីហិ អនុបទ្ទុតត្តា, កម្មស្ស ច ឧឡារតាយ ឧបក្កិលេសវិមុត្តិ វេទិតព្ពា. ឧបក្កិលេសទោសរហិតំ ហិ កម្មំ តិណាទិទោសរហិតំ វិយ សស្សំ ឧឡារផលំ អនុបក្កិលិដ្ឋំ ហោតិ. ការណូបចារេន ចស្ស ផលំ តថា វោហរីយតិ, យថា ‘‘សុក្កំ សុក្កវិបាក’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣១២; ម. និ. ២.៨១; អ. និ. ៤.២៣៣). ទូរេបីតិ បិ-សទ្ទេន សុខុមស្សាបិ អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆនសមត្ថតំ សង្គណ្ហាតិ. បសាទសោតធាតូតិ ចតុមហាភូតានំ បសាទលក្ខណា សោតធាតុ.

វីរិយារម្ភវសេនេវ ឥជ្ឈនតោ សព្ពាបិ កុសលភាវនា វីរិយភាវនា, បធានសង្ខារសមន្នាគតា វា ឥទ្ធិបាទភាវនាបិ វិសេសតោ វីរិយភាវនា, តស្សា អានុភាវេន និព្ពត្តា វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តា. ញាណមយា សោតធាតុ ញាណសោតធាតុ. តាទិសាយេវាតិ ឧបក្កិលេសវិមុត្តតាយ, ទូរេបិ សុខុមស្សបិ អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆនសមត្ថតាយ ច តំសទិសា ឯវ. ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តាតិ ទិព្ពវិហារសង្ខាតានំ ចតុន្នំ ភូមីនំ វសេន បដិលទ្ធត្តា, ឥមិនា ការណវសេនស្សា ទិព្ពភាវមាហ. យំ ចេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាតិ អដ្ឋង្គសមន្នាគមេន ឧក្កំសគតំ បាទកជ្ឈានសង្ខាតំ ទិព្ពវិហារំ សន្និស្សាយ បវត្តត្តា, ទិព្ពវិហារបរិយាបន្នំ វា អត្តនា សម្បយុត្តំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ និស្សយបច្ចយភូតំ សន្និស្សិតត្តាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សវនដ្ឋេនាតិ សទ្ទគហណដ្ឋេន. យាថាវតោ ហិ សទ្ទូបលទ្ធិ សទ្ទសភាវាវពោធោ សវនំ. សន្តេសុបិ អញ្ញេសុ សភាវធារណាទីសុ ធាតុអត្ថេសុ អត្តសុញ្ញតាសន្ទស្សនត្ថា សត្ថុ ធាតុទេសនាតិ អាហ ‘‘និជ្ជីវដ្ឋេន ចា’’តិ. សោតធាតុកិច្ចំ សទ្ទសម្បដិច្ឆនំ, សទ្ទសន្និដ្ឋានបច្ចយតា ច.

ញាណស្ស បរិសុទ្ធិ ឧបក្កិលេសវិគមេនេវាតិ អាហ ‘‘និរុបក្កិលេសាយា’’តិ. មានុសិកា មនុស្ស សន្តកា, មំសសោតធាតុ, ទិព្ពវិទូរាទិវិសយគ្គហណសង្ខាតេន អត្តនោ កិច្ចវិសេសេន អតិក្កន្តំ មានុសិកំ ឯតាយាតិ អតិក្កន្តមានុសិកា. តេនាហ ‘‘មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា សទ្ទសវនេនា’’តិ. តត្ថ មនុស្សូបចារន្តិ មនុស្សេហិ ឧបចរិតព្ពដ្ឋានំ, បកតិយា សោតទ្វារេន គហេតព្ពំ វិសយន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘សទ្ទសវនេនា’’តិ. ទិព្ពេតិ ទេវលោកបរិយាបន្នេ. តេ បន វិសេសតោ ទេវានំ កថា សទ្ទា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ទេវានំ សទ្ទេ’’តិ. មនុស្សានំ ឯតេតិ មានុសា, តេ មានុសេ. ឯវំ ទេវមនុស្សសទ្ទានំយេវ គហិតត្តា វុត្តំ ‘‘បទេសបរិយាទាន’’ន្តិ, ឯកទេសគ្គហណន្តិ អត្ថោ. សទេហសន្និស្សិតា អត្តនោ សរីរេ សន្និស្សិតា. និប្បទេសបរិយាទានំ ឋានភេទគ្គហណមុខេន សវិញ្ញាណកាទិភេទភិន្នស្ស សទ្ទស្ស អនវសេសេន សង្គណ្ហនតោ.

អយំ ទិព្ពសោតធាតុ. បរិកម្មសមាធិចិត្តេនាតិ បរិកម្មភូតាវេណិកសមាធិចិត្តេន, ទិព្ពសោតញាណស្ស បរិកម្មវសេន បវត្តក្ខណិកសមាធិនា សមាហិតចិត្តេនាតិ អត្ថោ. បរិកម្មសមាធិ នាម ទិព្ពសោតធាតុយា ឧបចារាវត្ថាតិបិ វទន្តិ. សា បន នានាវជ្ជនវសេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. សព្ពោឡារិកសទ្ទទស្សនត្ថំ សីហាទីនំ សទ្ទោ បឋមំ គហិតោ. តិយោជនមត្ថកេបិ កិរ កេសរសីហស្ស សីហនាទសទ្ទោ សុយ្យតិ. អាទិ-សទ្ទេន មេឃសទ្ទព្យគ្ឃសទ្ទាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច យថា ឱឡារិកសទ្ទាវជ្ជនំ យាវទេវ សុខុមសទ្ទាវជ្ជនូបាយទស្សនត្ថំ, តថា សទ្ទគ្គហណភាវនាពលេន សុខុមតរសទ្ទគ្គហណសំសិទ្ធិតោ.

ឯវំ អាសន្នសទ្ទគ្គហណានុសារេន ទូរទូរតរសទ្ទគ្គហណម្បិ សមិជ្ឈតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយា’’តិអាទិនា ទិសាសម្ពន្ធវសេន សទ្ទានំ មនសិការវិធិ អារទ្ធោ. តត្ថ សទ្ទនិមិត្តន្តិ ញាណុប្បត្តិហេតុភាវតោ សទ្ទោ ឯវ សទ្ទនិមិត្តំ, យោ វា យថាវុត្តោ ឧបាទាយុបាទាយ លព្ភមានោ សទ្ទានំ ឱឡារិកសុខុមាការោ, តំ សទ្ទនិមិត្តំ. តេនេវាហ ‘‘សទ្ទានំ សទ្ទនិមិត្ត’’ន្តិ. យំ បន វុត្តំ ‘‘ឱឡារិកានម្បិ សុខុមានម្បិ សទ្ទានំ សទ្ទនិមិត្តំ មនសិ កាតព្ព’’ន្តិ, តំ ឱឡារិកសុខុមសម្មតេសុបិ ឱឡារិកសុខុមសព្ភាវទស្សនត្ថំ. តញ្ច សព្ពំ សុខុមេ ញាណបរិចយទស្សនត្ថំ ទដ្ឋព្ពំ. សទ្ទនិមិត្តស្ស អបច្ចុប្បន្នសភាវត្តា ‘‘សទ្ទោវ សទ្ទនិមិត្ត’’ន្តិ អយមេវ បក្ខោ ញាយាគតោតិ កេចិ, តំ ន ឱឡារិកសុខុមានំ សទ្ទានំ វណ្ណារម្មណេន ញាណេន នីលបីតាទិវណ្ណានំ វិយ តត្ថេវ គហេតព្ពតោ. ឱឡារិកសុខុមភាវោ ចេត្ថ សទ្ទនិមិត្តន្តិ អធិប្បេតន្តិ. តស្សាតិ យថាវុត្តេន វិធិនា បដិបជ្ជន្តស្ស យោគិនោ. តេ សទ្ទាតិ យេ សព្ពោឡារិកតោ បភុតិ អាវជ្ជន្តស្ស អនុក្កមេន សុខុមសុខុមា សទ្ទា អាវជ្ជិតា, តេ. បាកតិកចិត្តស្សាបីតិ បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនតោ បុព្ពេ បវត្តចិត្តស្សាបិ. បរិកម្មសមាធិចិត្តស្សាតិ ទិព្ពសោតធាតុយា ឧប្បាទនត្ថំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋិតស្ស សទ្ទំ អារព្ភ បរិកម្មករណវសេន បវត្តក្ខណិកសមាធិចិត្តស្ស. បុព្ពេបិ ញាណេន បរិមទ្ទិតត្តា អតិវិយ បាកដា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

តេសុ សទ្ទេសូតិ យេ បរិកម្មស្ស វិសយទស្សនត្ថំ ពហូ សទ្ទា វុត្តា, តេសុ សទ្ទេសុ. អញ្ញតរន្តិ យត្ថស្ស បរិកម្មករណវសេន អភិណ្ហំ មនសិការោ បវត្តោ, តំ ឯកំ សទ្ទំ. តតោ បរន្តិ តតោ អប្បនុប្បត្តិតោ បរំ. តស្មិំ សោតេតិ តស្មិំ ញាណសោតេ. បតិតោ ហោតីតិ ទិព្ពសោតធាតុ អន្តោគធា ហោតិ អប្បនាចិត្តស្ស ឧប្បត្តិតោ បភុតិ ទិព្ពសោតញាណលាភី នាម ហោតិ, ន ទានិស្ស តទត្ថំ ភាវនាភិយោគោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ អត្ថោ. តន្តិ ទិព្ពសោតធាតុំ. ថាមជាតន្តិ ជាតថាមំ ទឡ្ហភាវប្បត្តំ. វឌ្ឍេតព្ពំ បាទកជ្ឈានារម្មណំ. កិន្តិ កិត្តកន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថន្តរេ សទ្ទំ សុណាមីតិ ឯកង្គុលមត្តំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា’’តិ. បាទកជ្ឈានស្ស ហិ អារម្មណភូតំ កសិណនិមិត្តំ ‘‘ឯត្តកំ ឋានំ ផរតូ’’តិ មនសិ ករិត្វា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជន្តស្ស កសិណនិមិត្តំ តត្តកំ ឋានំ ផរិត្វា តិដ្ឋតិ. សោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ តត្ថ គតេ សទ្ទេ អាវជ្ជតិ, សុភាវិតភាវនត្តា តត្ថ អញ្ញតរំ សទ្ទំ អារព្ភ ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសុ បច្ឆិមំ ឥទ្ធិចិត្តំ, ឥតរស្ស បុនបិ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិតព្ពមេវ. តតោ ឯវ ហិ បាទកជ្ឈានារម្មណេន ផុដ្ឋោកាសព្ភន្តរគតេបិ សទ្ទេ សុណាតិយេវាតិ សាសង្កំ វទតិ. ឯកង្គុលទ្វង្គុលាទិគ្គហណញ្ចេត្ថ សុខុមសទ្ទាបេក្ខាយ កតំ.

ឯវំ សុណន្តោវាតិ ឯវំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា សវនេន វសីកតាភិញ្ញោ ហុត្វា យថាវជ្ជិតេ សទ្ទេ សុណន្តោ ឯវ. បាដិយេក្កន្តិ ឯកជ្ឈំ បវត្តមានេបិ តេ សទ្ទេ បច្ចេកំ វត្ថុភេទេន វវត្ថបេតុកាមតាយ សតិ.

ទិព្ពសោតធាតុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចេតោបរិយញាណកថាវណ្ណនា

៤០១. បរិយាតីតិ សរាគាទិវិភាគេន បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតិ. តេនាហ ‘‘បរិច្ឆិន្ទតីតិ អត្ថោ’’តិ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិ អត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោ. ‘‘បរសត្តាន’’ន្តិ ឯត្ថ បរ-សទ្ទោ អញ្ញត្ថោតិ អាហ ‘‘អត្តានំ ឋបេត្វា សេសសត្តាន’’ន្តិ, យថា ហិ យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា. យោ អត្តា ន ហោតិ, សោ បរោតិ. សត្តានន្តិ ចេត្ថ រូបាទីសុ សត្តាតិ សត្តា. តស្សា បន បញ្ញត្តិយា សវិញ្ញាណកសន្តានេ និរុឡ្ហត្តា និច្ឆន្ទរាគាបិ សត្តាត្វេវ វុច្ចន្តិ, ភូតបុព្ពគតិយា វា. ‘‘បុ’’ន្តិ នរកំ, តត្ថ គលន្តិ បបតន្តីតិ បុគ្គលា, បាបការិនោ. ឥតរេបិ សំសារេ សំសារិនោ តំសភាវានាតិវត្តនតោ បុគ្គលាត្វេវ វុច្ចន្តិ. តំតំសត្តនិកាយស្ស វា តត្ថ តត្ថ ឧបបត្តិយា បូរណតោ, អនិច្ចតាវសេន គលនតោ ច បុគ្គលាតិ នេរុត្តា.

ឯតញ្ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា ‘‘ឯតំ ចេតោបរិយញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណវសេន ឥជ្ឈតី’’តិ តំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ, ឯតស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស ឧប្បាទនេ បរិកម្មំ, តស្មា តេន ចេតោបរិយញាណំ ឧប្បាទេតុកាមេន អធិគតទិព្ពចក្ខុញាណេន ភិក្ខុនាតិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. ហទយរូបន្តិ ន ហទយវត្ថុ, អថ ខោ ហទយមំសបេសិ. យំ ពហិ កមលមកុឡសណ្ឋានំ, អន្តោ កោសាតកីផលសទិសន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ហិ និស្សាយ ទានិ វុច្ចមានំ លោហិតំ តិដ្ឋតិ. ហទយវត្ថុ បន ឥមំ លោហិតំ និស្សាយ បវត្តតីតិ. កថំ បន ទិព្ពចក្ខុនា លោហិតស្ស វណ្ណទស្សនេន អរូបំ ចិត្តំ បរិយេសតីតិ អាហ ‘‘យទា ហី’’តិអាទិ. កថំ បន សោមនស្សសហគតាទិចិត្តវុត្តិយា កម្មជស្ស លោហិតស្ស វិវិធវណ្ណភាវាបត្តីតិ? កោ វា ឯវមាហ ‘‘កម្មជមេវ តំ លោហិត’’ន្តិ ចតុសន្តតិរូបស្សាបិ តត្ថ លព្ភមានត្តា. តេនេវាហ ‘‘ឥទំ រូបំ សោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. ឯវម្បិ យំ តត្ថ អចិត្តជំ, តស្ស យថាវុត្តវណ្ណភេទេន ន ភវិតព្ពន្តិ? ភវិតព្ពំ, សេសតិសន្តតិរូបានំ តទនុវត្តនតោ. យថា ហិ គមនាទីសុ ចិត្តជរូបានិ ឧតុកម្មាហារសមុដ្ឋានរូបេហិ អនុវត្តីយន្តិ, អញ្ញថា កាយស្ស ទេសន្តរុប្បត្តិយេវ ន សិយា, ឯវមិធាបិ ចិត្តជរូបំ សេសតិសន្តតិរូបានិ អនុវត្តមានានិ បវត្តន្តិ. បសាទកោធវេលាសុ ចក្ខុស្ស វណ្ណភេទាបត្តិយេវ ច តទត្ថស្ស និទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ.

បរិយេសន្តេនាតិ បឋមំ តាវ អនុមានតោ ញាណំ បេសេត្វា គវេសន្តេន. ចេតោបរិយញាណញ្ហិ ឧប្បាទេតុកាមេន យោគិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អភិនីហារក្ខមំ កត្វា ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស លាភី សមានោ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា បរស្ស ហទយមំសបេសិំ និស្សាយ បវត្តមានស្ស លោហិតស្ស វណ្ណទស្សនេន ‘‘ឥទានិ ឥមស្ស ចិត្តំ សោមនស្សសហគត’’ន្តិ វា ‘‘ទោមនស្សសហគត’’ន្តិ វា ‘‘ឧបេក្ខាសហគត’’ន្តិ វា នយគ្គាហវសេនបិ វវត្ថបេត្វា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមី’’តិ បរិកម្មំ កាតព្ពំ. កាលសតម្បិ កាលសហស្សម្បិ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តថេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. តស្សេវំ ទិព្ពចក្ខុនា ហទយលោហិតវណ្ណទស្សនាទិវិធិនា បដិបជ្ជន្តស្ស ឥទានិ ចេតោបរិយញាណំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ យំ តទា បវត្តតីតិ វវត្ថាបិតំ ចិត្តំ, តំ អារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តិ. តេសំ បុរិមានិ តីណិ, ចត្តារិ វា បរិកម្មាទិសមញ្ញានិ កាមាវចរានិ, ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា អប្បនាចិត្តំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានិកំ. តត្ថ យំ អន្តេន អប្បនាចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ ញាណំ, ឥទំ ចេតោបរិយញាណំ. តញ្ហិ យត្ថានេន បរិកម្មំ កតំ, តំ បរស្ស ចិត្តំ បច្ចក្ខតោ បដិវិជ្ឈន្តំ វិភាវេន្តមេវ ហុត្វា បវត្តតិ រូបំ វិយ ច ទិព្ពចក្ខុញាណំ, សទ្ទំ វិយ ច ទិព្ពសោតញាណំ. តតោ បរំ បន កាមាវចរចិត្តេហិ សរាគាទិវវត្ថាបនំ ហោតិ នីលាទិវវត្ថាបនំ វិយ. ឯវមធិគតស្ស បន ចេតោបរិយញាណស្ស ថាមគមនវិធានម្បិ អធិគមនវិធានសទិសមេវាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា តេន…បេ… ថាមគតំ កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯវំ ថាមគតេ ហីតិអាទិ ថាមគតានិសំសទស្សនំ. សព្ពម្បិ កាមាវចរចិត្តន្តិ ចតុបណ្ណាសវិធម្បិ កាមាវចរចិត្តំ. ‘‘សព្ពម្បី’’តិ បទំ ‘‘រូបាវចរារូបាវចរចិត្ត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តេន បញ្ចទសវិធម្បិ រូបាវចរចិត្តំ, ទ្វាទសវិធម្បិ អរូបាវចរចិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បជានាតីតិ សរាគាទិបការេហិ ជានាតិ, បច្ចក្ខតោ បដិវិជ្ឈតីតិ អធិប្បាយោ. បុថុជ្ជនវសេនាយំ អភិញ្ញាកថាតិ លោកុត្តរំ ចិត្តំ ឥធ អនុទ្ធដំ. តម្បិ ហិ ឧបរិមោ, សទិសោ វា អរិយោ ហេដ្ឋិមស្ស, សទិសស្ស ច ចិត្តម្បិ បជានាតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘អនុត្តរំ វា ចិត្ត’’ន្តិអាទិ. សង្កមន្តោតិ ញាណេន ឧបសង្កមន្តោ. ឯកច្ចញ្ហិ ចិត្តំ ញត្វា បរិកម្មេន វិនា តទញ្ញំ ចិត្តំ ជានន្តោ ‘‘ចិត្តា ចិត្តំ សង្កមន្តោ’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘វិនាបិ ហទយរូបទស្សនេនា’’តិ. ហទយរូបទស្សនាទិវិធានំ ហិ អាទិកម្មិកវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ. យត្ថ កត្ថចីតិ បញ្ចវោការភវេ, ចតុវោការភវេបិ វា. ន កតោ អភិញ្ញានុយោគសង្ខាតោ អភិនិវេសោ ឯតេនាតិ អកតាភិនិវេសោ, តស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ អត្ថោ. អយំ កថាតិ ‘‘អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តបរិកម្មកថា.

អវសេសន្តិ វុត្តាវសេសំ. ឯវំ អវិភាគេន វុត្តំ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុភូមកំ កុសលាព្យាកតំ ចិត្តំ វីតរាគ’’ន្តិ អាហ. តញ្ហិ យោនិសោមនសិការប្បច្ចយតំហេតុកតាហិ រាគេន សម្បយោគាសង្កាភាវតោ ‘‘វីតរាគ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ. សេសាកុសលចិត្តានំ រាគេន សម្បយោគាភាវតោ នត្ថេវ សរាគតា, តំនិមិត្តកតាយ បន សិយា តំសហិតតាលេសោតិ នត្ថេវ វីតរាគតាបីតិ ទុកវិនិមុត្តតាវ យុត្តាតិ វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តី’’តិ. យទិ ឯវំ បទេសិកំ ចេតោបរិយញាណំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, ទុកន្តរបរិយាបន្នត្តា តេសំ. យេ បន ‘‘បដិបក្ខភាវេ អសតិបិ សម្បយោគាភាវោ ឯវេត្ថ បមាណំ ឯកច្ចអព្យាកតានំ វិយា’’តិ សេសាកុសលចិត្តានម្បិ វីតរាគតំ បដិជានន្តិ, តេ សន្ធាយាហ ‘‘កេចិ បន ថេរា តានិបិ សង្គណ្ហន្តី’’តិ. សទោសទុកេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បាដិបុគ្គលិកនយេនាតិ អាវេណិកនយេន, តទញ្ញាកុសលចិត្តេសុ វិយ លោភទោសេហិ អមិស្សិតស្ស មោហស្សេវ សព្ភាវតោតិ អត្ថោ. អកុសលមូលសង្ខាតេសុ សហ មោហេនេវាតិ សមោហំ បឋមនយេ, ទុតិយនយេ បន សហេវ មោហេនាតិ សមោហន្តិ ឯវំ ឧត្តរបុរិមបទាវធារណតោ ទ្វីសុ នយេសុ ភេទោ វេទិតព្ពោ. អត្តនា សម្បយុត្តំ ថិនមិទ្ធំ អនុវត្តនវសេន គតំ បវត្តំ ថិនមិទ្ធានុគតំ បញ្ចវិធំ សសង្ខារិកាកុសលចិត្តំ សំខិត្តំ, អារម្មណេ សង្កោចនវសេន បវត្តនតោ. វុត្តនយេន ឧទ្ធច្ចានុគតំ វេទិតព្ពំ, តំ បន ឧទ្ធច្ចសហគតំ ចិត្តំ, យត្ថ វា ឧទ្ធច្ចំ បច្ចយវិសេសេន ថាមជាតំ ហុត្វា បវត្តតិ. កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយ, វិបុលផលតាយ, ទីឃសន្តានតាយ ច មហន្តភាវំ គតំ, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទវីរិយចិត្តបញ្ញេហិ គតំ បដិបន្នន្តិ មហគ្គតំ. អវសេសន្តិ បរិត្តអប្បមាណំ. អត្តានំ ឧត្តរិតុំ សមត្ថេហិ សហ ឧត្តរេហីតិ សឧត្តរំ. ឧត្តិណ្ណន្តិ ឧត្តរំ, លោកេ អបរិយាបន្នភាវេន លោកតោ ឧត្តរន្តិ លោកុត្តរំ. តតោ ឯវ នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរន្តិ អនុត្តរំ. ឧបនិជ្ឈានលក្ខណប្បត្តេន សមាធិនា សម្មទេវ អាហិតន្តិ សមាហិតំ. តទង្គវិមុត្តិប្បត្តំ កាមាវចរកុសលចិត្តំ. វិក្ខម្ភនវិមុត្តិប្បត្តំ មហគ្គតចិត្តំ. សមុច្ឆេទវិមុត្តិប្បត្តំ មគ្គចិត្តំ. បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិប្បត្តំ ផលចិត្តំ. និស្សរណវិមុត្តិប្បត្តម្បិ តទុភយមេវ. កាមំ កានិចិ បច្ចវេក្ខណចិត្តាទីនិ និព្ពានារម្មណានិ ហោន្តិ, និស្សរណវិមុត្តិប្បត្តានិ បន ន ហោន្តិ តាទិសកិច្ចាយោគតោ. បាឡិយំ អាគតសរាគាទិភេទវសេន ចេវ តេសំ អន្តរភេទវសេន ច សព្ពប្បការម្បិ.

ចេតោបរិយញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណកថាវណ្ណនា

៤០២. បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, តស្ស វា អនុស្សរណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ, តំ និស្សយាទិបច្ចយភូតំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនតោ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិម្ហិ យំ ញាណំ, តទត្ថាយា’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ បុព្ពេនិវាសំ តាវ ទស្សេត្វា តត្ថ សតិញាណានិ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេនិវាសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘បុព្ពេ’’តិ ឥទំ បទំ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិ’’ន្តិអាទិវចនតោ អតីតភវវិសយំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អតីតជាតីសូ’’តិ និវាស-សទ្ទោ កម្មសាធនោ, ខន្ធវិនិមុត្តោ ច និវសិតធម្មោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘និវុត្ថក្ខន្ធា’’តិ. និវុត្ថតា ចេត្ថ សសន្តានេ បវត្តតា, តថាភូតា ច តេ អនុ អនុ ភូតា ជាតា បវត្តា តត្ថ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតាវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘និវុត្ថាតិ អជ្ឈាវុត្ថា អនុភូតា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា’’តិ. ឯវំ សសន្តតិបរិយាបន្នធម្មវសេន និវាស-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ អវិសេសេន វត្តុំ ‘‘និវុត្ថធម្មា វា និវុត្ថា’’តិ វត្វា តំ វិវរិតុំ ‘‘គោចរនិវាសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. គោចរភូតាបិ ហិ គោចរាសេវនាយ អាសេវិតា អារម្មណករណវសេន អនុភូតា និវុត្ថា នាម ហោន្តីតិ. តេ បន ទុវិធា សបរវិញ្ញាណគោចរតាយាតិ ឧភយេបិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ‘‘អត្តនោ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា’’តិ វត្វា ‘‘បរិច្ឆិន្នា’’តិ វចនំ យេ តេ គោចរនិវាសេន និវុត្ថធម្មា, តេ ន កេវលំ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាណមត្តា, អថ ខោ យថា បុព្ពេ ជាតិនាមគោត្តវណ្ណលិង្គាហារាទិវិសេសេហិ បរិច្ឆេទការិកាយ បញ្ញាយ បរិច្ឆិជ្ជ គហិតា, តថេវេតំ ញាណំ បរិច្ឆិជ្ជ គណ្ហាតីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនត្ថំ វុត្តំ. បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតាបិ វា និវុត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ន កេវលំ អត្តនោវ វិញ្ញាណេន, អថ ខោ បរេសំ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតាបិ វាតិ អត្ថោ. ឥធាបិ ‘‘បរិច្ឆិន្នា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘បរេសម្បិ វា វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នា’’តិ. តស្ស ច គហណេ បយោជនំ វុត្តនយេនេវ វត្តព្ពំ. តេ ច ខោ យស្មា អភីតាសុ ឯវ ជាតីសុ អញ្ញេហិ វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នា, តេ ច បរិនិព្ពុតាបិ ហោន្តិ. យេ ហិ តេ វិញ្ញាតា, តេសំ តទា វត្តមានសន្តានានុសារេន តេសម្បិ អតីតេ បវត្តិ ញាយតីតិ សិខាប្បត្តំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស វិសយភូតំ បុព្ពេនិវាសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសូ’’តិ វុត្តំ. ឆិន្នវដុមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសំ អនុស្សរណា ឆិន្នវដុមកានុស្សរណំ. អាទិ-សទ្ទេន បច្ចេកសម្ពុទ្ធពុទ្ធសាវកានុស្សរណានិ គយ្ហន្តីតិ វទន្តិ. ឆិន្នវដុមកា បន សព្ពេវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតា. តេសំ អនុស្សរណំ នាម តេសំ បដិបត្តិយា អនុស្សរណំ, សា បន បដិបត្តិ សង្ខេបតោ ឆឡារម្មណគ្គហណលក្ខណាតិ តានិ ឥធ បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតគ្គហណេន គហិតានិ, តេ បនេតេ សម្មាសម្ពុទ្ធានំយេវ វិសយា, ន អញ្ញេសន្តិ អាហ ‘‘តេ ពុទ្ធានំយេវ លព្ភន្តី’’តិ. ន ហិ អតីតេ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ឯវំ វិបស្សិំសុ, ឯវំ មគ្គំ ភាវេសុំ, ឯវំ ផលនិព្ពានានិ សច្ឆាកំសុ, ឯវំ វេនេយ្យេ វិនេសុន្តិ ឯត្ថ សព្ពទា អញ្ញេសំ ញាណស្ស គតិ អត្ថីតិ. យាយ សតិយា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សា បុព្ពេនិវាសានុស្សតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

អនេកវិធន្តិ នានាភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសាទិវសេន ពហុវិធំ. បការេហីតិ នាមគោត្តាទិអាការេហិ សទ្ធិំ, សហយោគេ ចេតំ ករណវចនំ. បវត្តិតំ ទេសនាវសេន. តេនាហ ‘‘សំវណ្ណិត’’ន្តិ, វិត្ថារិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘និវាស’’ន្តិ អន្តោគធភេទសាមញ្ញវចនមេតន្តិ តេ ភេទេ ព្យាបនិច្ឆាវសេន សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ តត្ថ និវុត្ថសន្តាន’’ន្តិ អាហ. សាវកស្សេវេតំ អនុស្សរណំ, ន សត្ថុនោតិ វុត្តំ ‘‘ខន្ធបដិបាដិវសេន ចុតិបដិសន្ធិវសេន វា’’តិ. ខន្ធបដិបាដិ ខន្ធានំ អនុក្កមោ. សា ច ខោ ចុតិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បដិបាដិវសេន. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ឥរិយាបថបដិបាដិ ខន្ធបដិបាដី’’តិ វទន្តិ. អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វាតិ ញាណគតិយា អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វា. តិត្ថិយាតិ អញ្ញតិត្ថិយា, តេ បន កម្មវាទិនោ កិរិយវាទិនោ តាបសាទយោ. ឋបេត្វា អគ្គសាវកមហាសាវកេ ឥតរេ សត្ថុ សាវកា បកតិសាវកា.

យស្មា តិត្ថិយានំ ព្រហ្មជាលាទីសុ ចត្តាលីសាយ ឯវ សំវដ្ដវិវដ្ដានំ អនុស្សរណំ អាគតំ, តស្មា ‘‘ន តតោ បរ’’ន្តិ វត្វា តំ ការណំ វទន្តោ ‘‘ទុព្ពលបញ្ញត្តា’’តិអាទិមាហ, តេន វិបស្សនាភិយោគោ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស វិសេសការណន្តិ ទស្សេតិ. ពលវបញ្ញត្តាតិ ឯត្ថ នាមរូបបរិច្ឆេទាទិយេវ បញ្ញាយ ពលវការណំ ទដ្ឋព្ពំ. តញ្ហេត្ថ នេសំ សាធារណការណំ. ឯត្តកោតិ កប្បានំ លក្ខំ, តទធិកំ ឯកំ, ទ្វេ ច អសង្ខ្យេយ្យានីតិ កាលវសេន ឯវំបរិមាណោ យថាក្កមំ តេសំ មហាសាវកអគ្គសាវកបច្ចេកពុទ្ធានំ បុញ្ញញាណាភិនីហារោ សាវកបច្ចេកពោធិបារមិតា សមិតា. យទិ ពោធិសម្ភារសម្ភរណកាលបរិច្ឆិន្នោ តេសំ តេសំ អរិយានំ អភិញ្ញាញាណវិភាគោ, ឯវំ សន្តេ ពុទ្ធានម្បិ វិសយបរិច្ឆេទតា អាបន្នាតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បន បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថី’’តិ. ‘‘យាវតកំ ញេយ្យំ, តាវតកំ ញាណ’’ន្តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិយ ពុទ្ធានំ អភិញ្ញាញាណានម្បិ វិសយេ បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ. តត្ថ យំ យំ ញាតុំ ឥច្ឆន្តិ, តំ តំ ជានន្តិ ឯវ. អថ វា សតិបិ កាលបរិច្ឆេទេ ការណូបាយកោសល្លបរិគ្គហាទិនា សាតិសយត្តា មហាពោធិសម្ភារានំ បញ្ញាបារមិតាយ បវត្តិអានុភាវស្ស បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, កុតោ តន្និព្ពត្តានំ អភិញ្ញាញាណានន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បន បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថី’’តិ. អតីតេ ឯត្តកានិ កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យានីតិ ឯវំ កាលបរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, អនាគតេ អនាគតំសញាណស្ស វិយ.

ឯវំ ឆន្នំ ជនានំ បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ កាលវិភាគតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ អារម្មណគ្គហណតោ អានុភាវវិសេសតោ, បវត្តិអាការតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘តិត្ថិយា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចុតិបដិសន្ធិវសេនាតិ អត្តនោ, បរស្ស វា តស្មិំ តស្មិំ អត្តភាវេ ចុតិំ ទិស្វា អន្តរា កិញ្ចិ អនាមសិត្វា បដិសន្ធិយា ឯវ គហណវសេន. វុត្តមេវត្ថំ ព្យតិរេកតោ, អន្វយតោ ច វិភាវេតុំ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បកតិសាវកា ចុតិបដិសន្ធិវសេនបិ សង្កមន្តីតិ អយមត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ‘‘ពលវបញ្ញត្តា’’តិ ហេតុនា វិភាវេតព្ពោ, ចុតិបដិសន្ធិវសេន សង្កមនំ វេមជ្ឈទស្សនេ បយោជនាភាវតោ. ញាណពលទស្សនត្ថំ បនេត្ថ វុត្តំ.

តំ តំ បាកដមេវាតិ យថា នាម សរទសមយេ ឋិតមជ្ឈន្ហិកវេលាយំ ចតុរតនិកេ គេហេ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស រូបគតំ សុបាកដមេវ ហោតីតិ លោកសិទ្ធមេតំ, សិយា បន តស្ស សុខុមតរតិរោហិតាទិភេទស្ស រូបគតស្ស អគោចរតា. នត្ថេវ ពុទ្ធានំ ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស ញេយ្យស្ស អគោចរតា, អថ ខោ តំ ញាណាលោកេន ឱភាសិតំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សុបាកដំ សុវិភូតមេវ ហោតិ តថា ញេយ្យាវរណស្ស សុបហីនត្តា. បេយ្យាលបាឡិំ វិយ សង្ខិបិត្វាតិ យថា បេយ្យាលបាឡិំ បឋន្តា ‘‘បឋមំ ឈានំ…បេ… បញ្ចមំ ឈាន’’ន្តិ អាទិបរិយោសានមេវ គណ្ហន្តា សង្ខិបិត្វា សជ្ឈាយន្តិ, ន អនុបទំ, ឯវំ អនេកាបិ កប្បកោដិយោ សង្ខិបិត្វា. យំ យំ ឥច្ឆន្តីតិ យស្មិំ កប្បេ, យស្មិំ ភវេ យំ យំ ជានិតុំ ឥច្ឆន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ ញាតុំ ឥច្ឆិតេ ឯវ ញាណេន ឱក្កមន្តា. សីហោក្កន្តវសេន សីហគតិបតនវសេន ញាណគតិយា គច្ឆន្តិ. សតធា ភិន្នស្ស វាឡស្ស កោដិយា កោដិបដិបាទនវសេន កតវាលវេធបរិចយស្ស. សរភង្គសទិសស្សាតិ សរភង្គពោធិសត្តសទិសស្ស (ជា. ២.១៧.៥០ អាទយោ). លក្ខដ្ឋានស្ស អប្បត្តវសេន ន សជ្ជតិ. អតិក្កមនបស្សគមនវសេន ន វិរជ្ឈតិ.

ខជ្ជុបនកប្បភាសទិសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ ញាណស្ស អតិវិយ អប្បានុភាវតាយ ខជ្ជោតោភាសសមំ ហុត្វា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ ឧបដ្ឋាតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ទីបប្បភាសទិសន្តិ បាកតិកទីបាលោកសទិសំ. ឧក្កាបភា មហាឧម្មុកាលោកោ. ឱសធិតារកប្បភាតិ ឧស្សន្នា បភា ឯតាយ ធីយតីតិ ឱសធិ, ឱសធីនំ វា អនុពលប្បទាយិកត្តា ឱសធីតិ ឯវំ លទ្ធនាមាយ តារកាយ បភា. សរទសូរិយមណ្ឌលសទិសំ សវិសយេ សព្ពសោ អន្ធការវិធមនតោ.

យដ្ឋិកោដិគមនំ វិយ ខន្ធបដិបាដិយា អមុញ្ចនតោ. កុន្នទីនំ អតិក្កមនាយ ឯកេនេវ រុក្ខទណ្ឌេន កតសង្កមោ ទណ្ឌកសេតុ. ចតូហិ, បញ្ចហិ វា ជនេហិ គន្តុំ សក្កុណេយ្យោ ផលកេ អត្ថរិត្វា អាណិយោ កោដ្ដេត្វា កតសង្កមោ ជង្ឃសេតុ. ជង្ឃសត្ថស្ស គមនយោគ្គោ សង្កមោ ជង្ឃសេតុ ជង្ឃមគ្គោ វិយ. សកដស្ស គមនយោគ្គោ សង្កមោ សកដសេតុ សកដមគ្គោ វិយ. មហតា ជង្ឃសត្ថេន គន្តព្ពមគ្គោ មហាជង្ឃមគ្គោ. ពហូហិ វីសាយ វា តិំសាយ វា សកដេហិ ឯកជ្ឈំ គន្តព្ពមគ្គោ មហាសកដមគ្គោ.

ឥមស្មិំ បន អធិការេតិ ‘‘ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩) ចិត្តសីសេន សាវកស្ស និទ្ទិដ្ឋសមាធិភាវនាធិការេ.

៤០៣. តស្មាតិ យស្មា សាវកានំ បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ ឥធាធិប្បេតំ, តស្មា. ឯវន្តិ យថា តេ អនុស្សរន្តិ, ឯវំ អនុស្សរិតុកាមេន. ហេដ្ឋា តីសុ ឈានេសុ យថារហំ បីតិសុខេហិ កាយចិត្តានំ សម្បីននាយ ‘‘ចត្តារិ ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា’’តិ វុត្តំ, អញ្ញថា បាទកជ្ឈានមេវ សមាបជ្ជិតព្ពំ សិយា. យាយ និសជ្ជាយ និសិន្នស្ស អនុស្សរណារម្ភោ, សា ឥធ សព្ពបច្ឆិមា និសជ្ជា. តតោ អាសនបញ្ញាបនន្តិ តតោ និសជ្ជាយ បុរិមកំ អាសនបញ្ញាបនំ អាវជ្ជិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ភោជនកាលោតិអាទីសុ កាលសីសេន តស្មិំ តស្មិំ កាលេ កតកិច្ចមាហ. ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវន្ទនកាលោតិ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណេសុ ចេតិយពោធីនំ វន្ទនកាលោ. សកលំ រត្តិន្ទិវន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ.

កិញ្ចិ កិច្ចំ. ឯត្តកេនាតិ បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនេន. បាទកជ្ឈានញ្ហិ សត្ថកស្ស វិយ និសានសិលា សតិបញ្ញានម្បិ និសិតភាវាវហំ. យំ តស្ស, តា តំ សមាបជ្ជនេន បរមនេបក្កប្បត្តា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘ទីបេ ជលិតេ វិយ បាកដំ ហោតី’’តិ, អន្ធការដ្ឋានេតិ អធិប្បាយោ. បុរិមភវេតិ ឥមស្ស ភវស្ស អនន្តរេ បុរិមស្មិំ ភវេ. បវត្តិតនាមរូបន្តិ អត្តនោ បច្ចយេហិ បវត្តិតនាមរូបំ. តញ្ច ខោ បឋមំ រូបំ អាវជ្ជិត្វា នាមំ អាវជ្ជិតព្ពំ. បឋមំ នាមំ អាវជ្ជិត្វា បច្ឆា រូបន្តិ អបរេ. បហោតីតិ សក្កោតិ. បណ្ឌិតោ នាម ឥមិស្សា អភិញ្ញាភាវនាយ កតាធិការោ.

‘‘អញ្ញំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ឥទំ អញ្ញស្មា កម្មភវា អញ្ញោ ឧបបត្តិភវោ ឧប្បន្នោតិ កត្វា វុត្តំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នន្តរភាវតោ. អញ្ញថា ឯកភវេបិ អញ្ញមញ្ញមេវ នាមរូបំ ឧប្បជ្ជតិ, និរុទ្ធញ្ច អប្បដិសន្ធិកំ. តេនេវាហ –

‘‘យេ និរុទ្ធា មរន្តស្ស, តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធ;

សព្ពេបិ សទិសា ខន្ធា, គតា អប្បដិសន្ធិកា’’តិ. (មហានិ. ៣៩);

តំ ឋានន្តិ តំ និក្ខេបដ្ឋានំ. អាហុន្ទរិកន្តិ សមន្តតោ, ឧបរិ ច ឃនសញ្ឆន្នំ សម្ពាធដ្ឋានំ. អន្ធតមមិវាតិ អន្ធការតិមិសា វិយ.

កូដាគារកណ្ណិកត្ថាយាតិ កូដាគារស្ស កូដត្ថាយ. កូដាគារស្ស កណ្ណិកា វិយ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ, មហារុក្ខោ វិយ បុរិមភវេ ចុតិក្ខណេ បវត្តនាមរូបំ, សាខាបលាសា វិយ តេន សម្ពន្ធំ ឥមស្មិំ ភវេ បដិសន្ធិចិត្តំ, ផរសុធារា វិយ បរិកម្មភាវនា, កម្មារសាលា វិយ បាទកជ្ឈានន្តិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. កដ្ឋផាលកោបមាបិ ‘‘យថា នាម ពលវា បុរិសោ ឱទនបចនាទិអត្ថំ មហន្តំ ទារុំ ផាលេន្តោ តស្ស តចផេគ្គុមត្តផាលនេ ផរសុធារាយ វិបន្នាយ មហន្តំ ទារុំ ផាលេតុំ អសក្កោន្តោ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា. តថា កេសោហារកូបមា.

បុព្ពេនិវាសញាណំ នាម ន ហោតិ អតីតាសុ ជាតីសុ និវុត្ថធម្មារម្មណត្តាភាវា. តន្តិ បច្ឆិមនិសជ្ជតោ បភុតិ យាវ បដិសន្ធិ បវត្តំ ញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស បរិកម្មភាវេន បវត្តសមាធិនា សម្បយុត្តញាណំ បរិកម្មសមាធិញាណំ. តំ រូបាវចរំ សន្ធាយ ន យុជ្ជតីតិ តំ តេសំ វចនំ អតីតំសញាណំ ចេ, រូបាវចរំ អធិប្បេតំ ន យុជ្ជតិ បរិកម្មសមាធិញាណស្ស កាមាវចរភាវតោ. ន ហិ អនន្តរចុតិចិត្តស្ស ឱរតោ បវត្តិក្ខន្ធេ អារព្ភ រូបាវចរំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយំ វា អាគតំ អត្ថិ. យេសំ ជវនានំ បុរិមានីតិ យោជនា. យទា បន អប្បនាចិត្តំ ហោតិ, តទាស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាមាតិ កាមំ អនន្តរស្ស ភវស្ស ចុតិក្ខណេ បវត្តិតនាមរូបំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តញាណំ ទស្សិតំ, តំ បន និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ ញាណសាមញ្ញស្ស ជោតិតភាវតោ. យថេវ ហិ តតោ នាមរូបតោ បភុតិ សព្ពេ អតីតា ខន្ធា, ខន្ធបដិពទ្ធា ច សព្ពោ បុព្ពេនិវាសោ, ឯវំ តស្ស បដិវិជ្ឈនវសេន បវត្តញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ. តេនាហ ‘‘តេន ញាណេន សម្បយុត្តាយ សតិយា អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតី’’តិ.

៤០៤. ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ ភវំ. សោ ហិ ឯកកម្មនិព្ពត្តោ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នោ អន្តោគធធម្មប្បភេទោ ខន្ធប្បពន្ធោ ឥធ ជាតីតិ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ឯកម្បិ…បេ… ខន្ធសន្តាន’’ន្តិ. បរិហាយមានោតិ ខីយមានោ វិនស្សមានោ. កប្បោតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បោ. សោ បន អត្ថតោ កាលោ, តទា បវត្តមានសង្ខារវសេនស្ស បរិហានិ វេទិតព្ពា. វឌ្ឍមានោ វិវដ្ដកប្បោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យោ បន ‘‘កាលំ ខេបេតី’’តិ, ‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា’’តិ (ជា. ១.២.១៩០) ច អាទីសុ កាលស្សាបិ ខយោ វុច្ចតិ, សោ ឥធ នាធិប្បេតោ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. សំវដ្ដនំ វិនស្សនំ សំវដ្ដោ, សំវដ្ដតោ ឧទ្ធំ តថា ឋាយី សំវដ្ដដ្ឋាយី. តំមូលកត្តាតិ តំបុព្ពកត្តា. វិវដ្ដនំ និព្ពត្តនំ, វឌ្ឍនំ វា វិវដ្ដោ.

តេជោសំវដ្ដោ អាបោសំវដ្ដោ វាយោសំវដ្ដោតិ ឯវំ សំវដ្ដសីមានុក្កមេន សំវដ្ដេសុ វត្តព្ពេសុ តថា អវត្វា ‘‘អាបោសំវដ្ដោតេជោសំវដ្ដោ វាយោសំវដ្ដោ’’តិ វចនំ សំវដ្ដកមហាភូតទេសនានុបុព្ពិយាតិ កេចិ. សំវដ្ដានុបុព្ពិយាតិ អបរេ. អាបេន សំវដ្ដោ អាបោសំវដ្ដោ. សំវដ្ដសីមាតិ សំវដ្ដមរិយាទា.

សំវដ្ដតីតិ វិនស្សតិ. សទាតិ សព្ពកាលំ, តីសុបិ សំវដ្ដកាលេសូតិ អត្ថោ.

‘‘ឯកំ ពុទ្ធខេត្ត’’ន្តិ ឥធ យំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធខេត្តំ នាម តិវិធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យត្តកេ ឋានេ តថាគតស្ស បដិសន្ធិញាណានុភាវោ បុញ្ញផលសមុត្តេជិតោ សរសេនេវ បថវី វិជម្ភតិ, តំ សព្ពម្បិ ពុទ្ធង្កុរស្ស និព្ពត្តនខេត្តំ នាមាតិ អាហ ‘‘ជាតិខេត្តំ ទសសហស្សចក្កវាឡបរិយន្ត’’ន្តិ. អានុភាវោ វត្តតីតិ ឥធ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អាណាខេត្តបរិយាបន្នេ យត្ថ កត្ថចិ ចក្កវាឡេ ឋត្វា អត្តនោ អត្ថាយ បរិត្តំ កត្វា តត្ថេវ អញ្ញំ ចក្កវាឡំ គតោបិ កតបរិត្តោ ឯវ ហោតិ. អថ វា តត្ថ ឯកចក្កវាឡេ ឋត្វា សព្ពសត្តានំ អត្ថាយ បរិត្តេ កតេ អាណាខេត្តេ សព្ពសត្តានំ អភិសម្ភុណាត្វេវ បរិត្តានុភាវោ តត្ថ ទេវតាហិ បរិត្តាណាយ សម្បដិច្ឆិតព្ពតោ. យំ វិសយខេត្តំ សន្ធាយ ឯកស្មិំយេវ ខណេ សរេន អភិវិញ្ញាបនំ, អត្តនោ រូបទស្សនញ្ច បដិជានន្តេន ភគវតា ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៣.៨១) វុត្តំ. យត្ថាតិ យស្មិំ អនន្តាបរិមាណេ វិសយខេត្តេ. យំ យំ តថាគតោ អាកង្ខតិ, តំ តំ ជានាតិ អាកង្ខាមត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយ ពុទ្ធញាណស្ស. សណ្ឋហន្តន្តិ វិវដ្ដមានំ ជាយមានំ.

៤០៥. គោខាយិតកមត្តេសូតិ គោហិ ខាទិតព្ពប្បមាណេសុ. យន្តិ យស្មិំ សមយេ. បុប្ផផលូបជីវិនិយោ ច ទេវតា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

ឯតេសន្តិ ‘‘វស្សូបជីវិនោ’’តិអាទិនា វុត្តសត្តានំ. តត្ថាតិ ព្រហ្មលោកេ. សោ ច ខោ បរិត្តាភាទិព្រហ្មលោកោ វេទិតព្ពោ. ‘‘បដិលទ្ធជ្ឈានវសេនា’’តិ វត្វា ឈានប្បដិលាភស្ស សម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘តទា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. លោកំ ព្យូហេន្តិ សម្បិណ្ឌេន្តីតិ លោកព្យូហា. តេ កិរ ទិស្វា មនុស្សា តត្ថ តត្ថ ឋិតាបិ និសិន្នាបិ សំវេគជាតា, សម្ភមប្បត្តា ច ហុត្វា តេសំ អាសន្នេ ឋានេ សន្និបតន្តិ. សិខាពន្ធស្ស មុត្តតាយ មុត្តសិរា. ឥតោ ចិតោ ច វិធូយមានកេសតាយ វិកិណ្ណកេសា. លោកវិនាសភយេន សោកវន្តចិត្តតាយ អតិវិយ វិរូបវេសធារិនោ. មារិសាតិ ទេវានំ បិយសមុទាចារោ. កថំ បនេតេ កប្បវុដ្ឋានំ ជានន្តីតិ? ធម្មតាយ សញ្ចោទិតាតិ អាចរិយា. តាទិសនិមិត្តទស្សនេនាតិ ឯកេ. ព្រហ្មទេវតាហិ ឧយ្យោជិតាតិ អបរេ.

មេត្តាទីនីតិ មេត្តាមនសិការាទីនិ កាមាវចរបុញ្ញានិ. ទេវលោកេតិ កាមទេវលោកេ. ទេវានំ កិរ សុខសម្ផស្សវាតគ្គហណបរិចយេន វាយោកសិណេ ឈានានិ សុខេនេវ ឥជ្ឈន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ឈានំ បដិលភន្តី’’តិ. តទញ្ញេ បនាតិ អាបាយិកេ សន្ធាយាហ. តត្ថាតិ ទេវលោកេ.

ទុតិយោ សូរិយោតិ ទុតិយំ សូរិយមណ្ឌលំ. សត្តសូរិយន្តិ សត្តសូរិយបាតុភាវសុត្តំ. បកតិសូរិយេតិ កប្បវុដ្ឋានកាលតោ បុព្ពេ ឧប្បន្នសូរិយវិមានេ. កប្បវុដ្ឋានកាលេ បន យថា អញ្ញេ កាមាវចរទេវា, ឯវំ សូរិយទេវបុត្តោបិ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកំ ឧបបជ្ជតិ, សូរិយមណ្ឌលំ បន បភស្សរតរញ្ចេវ តេជវន្តតរញ្ច ហុត្វា បវត្តតិ. តំ អន្តរធាយិត្វា អញ្ញមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អបរេ. គង្គា យមុនា សរភូ អចិរវតី មហីតិ ឥមា បញ្ច មហានទិយោ.

បភវាតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតា. ហំសបាតនោតិ មន្ទាកិនិមាហ.

ន សណ្ឋាតីតិ ន តិដ្ឋតិ.

បរិយាទិន្នសិនេហន្តិ បរិក្ខីណសិនេហំ. យាយ អាបោធាតុយា តត្ថ តត្ថ បថវីធាតុ អាពន្ធត្តា សម្បិណ្ឌតា ហុត្វា តិដ្ឋតិ, សា ឆសូរិយបាតុភាវេន បរិក្ខយំ គច្ឆតិ. យថា ចិទន្តិ យថា ច ឥទំ ចក្កវាឡំ. ឯវំ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡានិបីតិ វិបត្តិមហាមេឃុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ ឥធ វុត្តំ សព្ពំ កប្បវុដ្ឋានំ, តំ តត្ថ អតិទិសតិ.

បលុជ្ជិត្វាតិ ឆិជ្ជិត្វា. សង្ខារគតន្តិ ភូតុបាទាយប្បភេទំ សង្ខារជាតំ. សព្ពសង្ខារបរិក្ខយាតិ ឈាបេតព្ពសង្ខារបរិក្ខយា. សយម្បិ សង្ខារគតំ សមានំ ឥន្ធនាភាវតោ ឆារិកម្បិ អសេសេត្វា និឌ្ឌហិត្វា វូបសមតីតិ អាហ ‘‘សប្បិ…បេ… និព្ពាយតី’’តិ.

៤០៦. ទីឃស្ស អទ្ធុនោតិ សំវដ្ដដ្ឋាយីអសង្ខ្យេយ្យកប្បសង្ខាតស្ស ទីឃស្ស កាលស្ស អច្ចយេន. តាលក្ខន្ធាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សាកសាលាទិរុក្ខេ សង្គណ្ហាតិ. ឃនំ ករោតីតិ វិសរិតុំ អទត្វា បិណ្ឌិតំ ករោតិ. តេនាហ ‘‘បរិវដុម’’ន្តិ, វដ្ដភាវេន បរិច្ឆិន្នំ. តន្តិ ឧទកំ. អស្សាតិ វាតស្ស. វិវរំ ទេតីតិ យថា ឃនំ ករោតិ សម្បិណ្ឌេតិ, ឯវំ តត្ថ អន្តរំ ទេតិ. បរិក្ខយមានន្តិ បុព្ពេ យាវ ព្រហ្មលោកា ឯកោឃភូតេន វាតេន បរិសោសិយមានតាយ បរិក្ខយំ គច្ឆន្តំ. ព្រហ្មលោកោ បាតុភវតីតិ យោជនា. ព្រហ្មលោកោតិ ច បឋមជ្ឈានភូមិមាហ. ឧបរិ ចតុកាមាវចរទេវលោកដ្ឋានេតិ យាមទេវលោកាទីនំ ចតុន្នំ បតិដ្ឋានដ្ឋានេ. ចាតុមហារាជិកតាវតិំសភវនានំ បន បតិដ្ឋានដ្ឋានានិ បថវីសម្ពន្ធតាយ ន តាវ បាតុភវន្តិ.

រុន្ធន្តីតិ យថា ហេដ្ឋា ន ភស្សតិ, ឯវំ និរោធេន្តិ.

‘‘បឋមតរាភិនិព្ពត្តា’’តិ ឥទំ អាយុក្ខយស្ស សម្ភវទស្សនំ, តេន ទ្វិន្នំ, ចតុន្នំ, អដ្ឋន្នំ វា កប្បានំ អាទិម្ហិ និព្ពត្តាតិ ទស្សេតិ. តតោតិ អាភស្សរព្រហ្មលោកតោ. បរិត្តាភអប្បមាណាភាបិ ហិ អាភស្សរគ្គហណេនេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ‘‘តេ ហោន្តិ សយំបភា អន្តលិក្ខចរា’’តិ ឥទំ ឧបចារជ្ឈានបុញ្ញស្ស មហានុភាវតាយ វុត្តំ. អាលុប្បការកន្តិ អាលោបំ កត្វា កត្វាតិ វទន្តិ, អាលុប្បនំ វិលោបំ កត្វាតិ អត្ថោ.

ហដ្ឋតុដ្ឋាតិ អតិវិយ ហដ្ឋា ឧប្បិលាវិតចិត្តា. នាមំ ករោន្តីតិ តថា វោហរន្តិ.

សិនេរុចក្កវាឡហិមវន្តបព្ពតាតិ ឯត្ថ ទីបសមុទ្ទាបីតិ វត្តព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និន្ននិន្នដ្ឋានេ សមុទ្ទា, សមសមដ្ឋានេ ទីបា’’តិ. ថូបថូបាតិ ឧន្នតុន្នតា.

អតិមញ្ញន្តីតិ អតិក្កមិត្វា មញ្ញន្តិ, ហីឡេន្តីតិ អត្ថោ. តេនេវ នយេនាតិ ‘‘ឯកច្ចេ វណ្ណវន្តោ ហោន្តី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១២៣) វុត្តេន នយេនេវ. បទាលតាតិ ឯវំនាមិកា លតាជាតិ. តស្សា កិរ បារាសវជាតិ គឡោចីតិ វទន្តិ. អកដ្ឋេ ឯវ ភូមិប្បទេសេ បច្ចនកោ អកដ្ឋបាកោ. អកណោតិ កុណ្ឌករហិតោ.

សុមនសង្ខាតជាតិបុប្ផសទិសោ សុមនជាតិបុប្ផសទិសោ. យោ យោ រសោ ឯតស្សាតិ យំយំរសោ, ឱទនោ, តំ យំយំរសំ, យាទិសរសវន្តន្តិ អត្ថោ. រសបថវី, ភូមិបប្បដកោ, បទាលតា ច បរិភុត្តា សុធាហារោ វិយ ខុទ្ទំ វិនោទេត្វា រសហរណីហិ រសមេវ ព្រូហេន្តា តិដ្ឋន្តិ, ន វត្ថុនោ សុខុមភាវេន និស្សន្ទា, សុខុមភាវេនេវ គហណិន្ធនមេវ ច ហោន្តិ. ឱទនោ បន បរិភុត្តោ រសំ វឌ្ឍេន្តោបិ វត្ថុនោ ឱឡារិកភាវេន និស្សន្ទំ វិស្សជ្ជេន្តោ បស្សាវំ, កសដញ្ច ឧប្បាទេតីតិ អាហ ‘‘តតោ បភុតិ មុត្តករីសំ សញ្ជាយតី’’តិ. បុរិមត្តភាវេសុ បវត្តឧបចារជ្ឈានានុភាវេន យាវ សត្តសន្តានេ កាមរាគវិក្ខម្ភនវេគោ ន សមិតោ, ន តាវ ពលវកាមរាគូបនិស្សយានិ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានិ បាតុរហេសុំ. យទា បនស្ស វិច្ឆិន្នតាយ ពលវកាមរាគោ លទ្ធាវសរោ អហោសិ, តទា តទុបនិស្សយានិ តានិ សត្តានំ អត្តភាវេសុ សញ្ជាយិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘បុរិសស្ស…បេ… បាតុភវតី’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តត្រ សុទ’’ន្តិអាទិ.

អលសជាតិកស្សាតិ សជ្ជុកមេវ តណ្ឌុលំ អគ្គហេត្វា បរទិវសស្សត្ថាយ គហណេន អលសបកតិកស្ស.

អនុត្ថុនន្តីតិ អនុសោចន្តិ. សម្មន្នេយ្យាមាតិ សមនុជានេយ្យាម. នោតិ អម្ហេសុ. សម្មាតិ សម្មទេវ យថារហំ. ខីយិតព្ពន្តិ ខីយនារហំ និន្ទនីយំ. គរហិតព្ពន្តិ ហីឡេតព្ពំ.

អយមេវ ភគវា បដិពលោ បគ្គហនិគ្គហំ កាតុន្តិ យោជនា. រញ្ជេតីតិ សង្គហវត្ថូហិ សម្មទេវ រមេតិ បីណេតិ.

វិវដ្ដដ្ឋាយីអសង្ខ្យេយ្យំ ចតុសដ្ឋិអន្តរកប្បសង្គហំ. វីសតិអន្តរកប្បសង្គហន្តិ កេចិ. សេសាសង្ខ្យេយ្យានិ កាលតោ តេន សមប្បមាណានេវ.

៤០៧. មហាធារាហីតិ តាលសាលក្ខន្ធប្បមាណាហិ មហតីហិ ខារុទកធារាហិ. សមន្តតោតិ សព្ពសោ. បថវិតោតិ បថវិយា ហេដ្ឋិមន្តតោ បភុតិ. តេន ហិ ខារុទកេន ផុដ្ឋផុដ្ឋា បថវីបព្ពតាទយោ ឧទកេ បក្ខិត្តលោណសក្ខរា វិយ វិលីយន្តេវ, តស្មា បថវីសន្ធារុទកេន សទ្ធិំ ឯកូទកមេវ តំ ហោតីតិ កេចិ. អបរេ ‘‘បថវីសន្ធារកំ ឧទកក្ខន្ធញ្ច ឧទកសន្ធារកំ វាយុក្ខន្ធញ្ច អនវសេសតោ វិនាសេត្វា សព្ពត្ថ សយមេវ ឯកោឃភូតំ តិដ្ឋតី’’តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ. តយោបិ ព្រហ្មលោកេតិ បរិត្តាភអប្បមាណាភអាភស្សរព្រហ្មលោកេ, តយិទំ ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិ អារទ្ធត្តា វុត្តំ, អញ្ញថា ‘‘ឆបិ ព្រហ្មលោកេ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. សុភកិណ្ហេតិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន តតិយជ្ឈានភូមិយា ឧបលក្ខណំ. បរិត្តាសុភអប្បមាណាសុភេបិ ហិ អាហច្ច ឧទកំ តិដ្ឋតិ. ហេដ្ឋា ‘‘អាភស្សរេ អាហច្ច តិដ្ឋតី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តន្តិ តំ កប្បវិនាសកឧទកំ. ឧទកានុគតន្តិ ឧទកេន អនុគតំ ផុដ្ឋំ. អភិភវិត្វាតិ វិលីយាបេត្វា.

ឥទមេកំ អសង្ខ្យេយ្យន្តិ ឥទំ សំវដ្ដសង្ខាតំ កប្បស្ស ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ.

៤០៨. ថូលរជេ អបគតេ ឯវ បថវីនិស្សិតំ សណ្ហរជំ អបគច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘តតោ សណ្ហរជ’’ន្តិ. សមុដ្ឋាបេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វិសមដ្ឋានេ ឋិតមហារុក្ខេ’’តិ ឥទំ បឋមំ សមុដ្ឋាបេតព្ពតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ចក្កវាឡបព្ពតម្បិ សិនេរុបព្ពតម្បីតិ មហាបថវិយា វិបរិវត្តនេនេវ វិបរិវត្តិតំ ចក្កវាឡបព្ពតម្បិ សិនេរុបព្ពតម្បិ វាតោ ឧក្ខិបិត្វា អាកាសេ ខិបតិ. តេ ចក្កវាឡបព្ពតាទយោ. អភិហន្ត្វាតិ ឃដ្ដេត្វា. អញ្ញមញ្ញន្តិ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ចក្កវាឡហិមវន្តសិនេរុំ អញ្ញិស្សា លោកធាតុយា ចក្កវាឡាទីហីតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ សមាគមវសេន ឃដ្ដេត្វា. សព្ពសង្ខារគតន្តិ បថវីសន្ធារកឧទកំ, តំសន្ធារកវាតន្តិ សព្ពំ សង្ខារគតំ វិនាសេត្វា សយម្បិ វិនស្សតិ អវដ្ឋានស្ស ការណាភាវតោ.

៤០៩. យទិបិ សង្ខារានំ អហេតុកោ សរសនិរោធោ វិនាសកាភាវតោ, សន្តាននិរោធោ បន ហេតុវិរហិតោ នត្ថិ យថា តំ សត្តកាយេសូតិ. ភាជនលោកស្សាបិ សហេតុកេន វិនាសេន ភវិតព្ពន្តិ ហេតុំ បុច្ឆតិ ‘‘កិំ ការណា ឯវំ លោកោ វិនស្សតី’’តិ. ឥតរោ យថា តត្ថ និព្ពត្តនកសត្តានំ បុញ្ញពលេន បឋមំ លោកោ វិវដ្ដតិ, ឯវំ តេសំ បាបពលេន សំវដ្ដតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អកុសលមូលការណា’’តិ អាហ. យថា ហិ រាគទោសមោហានំ អធិកភាវេន យថាក្កមំ រោគន្តរកប្បោ, សត្ថន្តរកប្បោ, ទុព្ភិក្ខន្តរកប្បោតិ ឥមេ តិវិធា អន្តរកប្បា វិវដ្ដដ្ឋាយិម្ហិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បេ ជាយន្តិ, ឯវមេតេ យថាវុត្តា តយោ សំវដ្ដា រាគាទីនំ អធិកភាវេនេវ ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អកុសលមូលេសុ ហី’’តិអាទិមាហ. ឧស្សន្នតរេតិ អតិវិយ ឧស្សន្នេ. ទោសេ ឧស្សន្នតរេ អធិកតរទោសេន វិយ តិក្ខតរេន ខារុទកេន វិនាសោ យុត្តោតិ វុត្តំ ‘‘ទោសេ ឧស្សន្នតរេ ឧទកេន វិនស្សតី’’តិ. បាកដសត្តុសទិសស្ស ទោសស្ស អគ្គិសទិសតា, អបាកដសត្តុសទិសស្ស រាគស្ស ខារុទកសទិសតា ច យុត្តាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទោសេ ឧស្សន្នតរេ អគ្គិនា, រាគេ ឧស្សន្នតរេ ឧទកេនា’’តិ កេចិវាទស្ស អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. រាគោ សត្តានំ ពហុលំ បវត្តតីតិ រាគវសេន ពហុសោ លោកវិនាសោ.

៤១០. ឯវំ បសង្គេន សំវដ្ដាទិកេ បកាសេត្វា ឥទានិ យថាធិកតំ នេសំ អនុស្សរណាការំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តោបី’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

‘‘អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេ’’តិ ឥទំ សំវដ្ដកប្បស្ស អាទិតោ បាឡិយំ (ទី. និ. ១.២៤៤) គហិតត្តា វុត្តំ. តត្ថាបិ ហិ ឥមស្ស កតិបយំ កាលំ ភវាទីសុ សំសរណំ ឧបលព្ភតីតិ. សំវដ្ដកប្បេ វា វដ្ដមានេសុ ភវាទីសុ ឥមស្ស ឧបបត្តិ អហោសិ, តំទស្សនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ, តេន ច អនិយមត្ថេន ឥតរាសង្ខ្យេយ្យានម្បិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. ភវេ វាតិអាទីសុ កាមាទិភវេ វា អណ្ឌជាទិយោនិយា វា ទេវាទិ គតិយា វា នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីអាទិវិញ្ញាណដ្ឋិតិយា វា សត្តាវាសេ វា ខត្តិយាទិ សត្តនិកាយេ វា. អាសិន្តិ អហោសិំ. វណ្ណសម្បត្តិំ វាតិ វា-សទ្ទេន វណ្ណវិបត្តិំ វាតិ ទស្សេតិ.

សាលិមំសោទនាហារោ វា គិហិកាលេ. បវត្តផលភោជនោ វា តាបសាទិកាលេ. សាមិសា គេហស្សិតា សោមនស្សាទយោ. និរាមិសា នេក្ខម្មស្សិតា. អាទិ-សទ្ទេន វិវេកជសមាធិជសុខាទីនំ សង្គហោ.

‘‘អមុត្រាសិ’’ន្តិអាទិនា សព្ពំ យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញថា អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អមុត្រាសិន្តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសោយំ, ព្យាបនិច្ឆាលោបោ វា, អមុត្រ អមុត្រាសិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនុបុព្ពេន អារោហន្តស្ស យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណន្តិ ឯត្ថ អារោហន្តស្សាតិ បដិលោមតោ ញាណេន បុព្ពេនិវាសំ អារោហន្តស្ស. បច្ចវេក្ខណន្តិ អនុស្សរិតានុស្សរិតស្ស បច្ចវេក្ខណំ, ន អនុស្សរណំ. ឥតីតិ វុត្តត្ថនិទស្សនំ. តញ្ច ខោ យថារហតោ, ន យថានុបុព្ពតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘នាមគោត្តវសេនា’’តិអាទិមាហ. វណ្ណាទីហីតិ វណ្ណាហារវេទយិតាយុបរិច្ឆេទេហិ. ឱទាតោតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន ឯវមាទិ ឯវំបការនានត្តតោតិ ទស្សិតំ ហោតិ.

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចុតូបបាតញាណកថាវណ្ណនា

៤១១. ចុតិយាតិ ចវនេ. ឧបបាតេតិ ឧបបជ្ជនេ. សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ, ចុតិក្ខណសាមន្តា, ឧបបត្តិក្ខណសាមន្តា ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘យេ បន អាសន្នចុតិកា’’តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១១). ទិព្ពចក្ខុញាណេនេវ សត្តានំ ចុតិ ច ឧបបត្តិ ច ញាយតីតិ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុញាណត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ទិព្ពសទិសត្តាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ ‘‘សោតធាតូ’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តំ, ឥធ នបុំសកលិង្គវសេន វត្តព្ពំ. តត្ថ ច អាលោកបរិគ្គហេន បយោជនំ នត្ថិ, ឥធ អត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ព’’ន្តិ, កសិណាលោកានុគ្គហេន បត្តព្ពត្តា, សយំ ញាណាលោកផរណភាវេន ច មហាជុតិកភាវតោតិ អត្ថោ. មហាជុតិកម្បិ ហិ ‘‘ទិព្ព’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ទិព្ពមិទំ ព្យម្ហ’’ន្តិអាទីសុ. មហាគតិកត្តាតិ មហនីយគមនត្តា, វិម្ហយនីយបវត្តិកត្តាតិ អត្ថោ. វិម្ហយនីយា ហិស្ស បវត្តិ តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនតោ. ‘‘ទិព្ពសទិសត្តា’’តិ ច ហីនូបមាទស្សនំ ទេវតានំ ទិព្ពចក្ខុតោបិ ឥមស្ស មហានុភាវត្តា. តេន ទិព្ពចក្ខុលាភាយ យោគិនោ បរិកម្មករណំ តប្បដិបក្ខាភិភវស្ស អត្ថតោ តស្ស វិជយិច្ឆា នាម ហោតិ, ទិព្ពចក្ខុលាភី ច ឥទ្ធិមា ទេវតានំ វចនគ្គហណក្ខមនធម្មទានវសេន មហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទយោ វិយ ទានគ្គហណលក្ខណេ, វោហារេ ច បវត្តេយ្យាតិ ឯវំ វិហារវិជយិច្ឆាវោហារជុតិគតិសង្ខាតានំ អត្ថានំ វសេន ឥមស្ស អភិញ្ញាញាណស្ស ទិព្ពចក្ខុភាវសិទ្ធិតោ. សទ្ទវិទូ ច តេសុ ឯវ អត្ថេសុ ទិវុ-សទ្ទំ ឥច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ‘‘តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ទស្សនដ្ឋេនាតិ រូបទស្សនភាវេន. ចក្ខុនា ហិ សត្តា រូបំ បស្សន្តិ. យថា មំសចក្ខុ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ បវត្តតិ, ន តថា ឥទំ. ឥទំ បន សយមេវ តតោ សាតិសយំ ចក្ខុកិច្ចការីតិ អាហ ‘‘ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខូ’’តិ. ‘‘ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ បរតោ ឧបបត្តិយា អទស្សនតោ ឯត្ថេវាយំ សត្តោ ឧច្ឆិន្នោ, ឯវមិតរេបីតិ. នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ លាភី អធិច្ចសមុប្បត្តិកោ វិយ. ពុទ្ធបុត្តា បស្សន្តិយេវាតិ ឧត្តរបទាវធារណំ, ន បុរិមបទាវធារណំ. ឯវំ ហិ ជយទ្ទិសជាតកាទីហិ អវិរោធោ សិទ្ធោ ហោតិ.

មនុស្សានំ ឥទន្តិ មានុសកំ, មនុស្សានំ គោចរភូតំ រូបារម្មណំ. តទញ្ញស្ស បន ទិព្ពតិរោហិតាតិសុខុមាទិភេទស្ស រូបស្ស ទស្សនតោ អតិក្កន្តមានុសកំ. ឯវរូបញ្ច មនុស្សូបចារំ អតិក្កន្តំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេនា’’តិ. ឯវំ វិសយមុខេន ទស្សេត្វា ឥទានិ វិសយីមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘មានុសកំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាបិ មំសចក្ខាតិក្កមោ តស្ស កិច្ចាតិក្កមេនេវ ទដ្ឋព្ពោ.

ទិព្ពចក្ខុនាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណេនបិ. ទដ្ឋុំ ន សក្កា ខណស្ស អតិឥត្តរតាយ អតិសុខុមតាយ កេសញ្ចិ រូបស្ស. អបិច ទិព្ពចក្ខុស្ស បច្ចុប្បន្នំ រូបារម្មណំ, តញ្ច បុរេជាតបច្ចយភូតំ, ន ច អាវជ្ជនបរិកម្មេហិ វិនា មហគ្គតស្ស បវត្តិ អត្ថិ, នាបិ ឧប្បជ្ជមានមេវ រូបំ អារម្មណបច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, ភិជ្ជមានំ វា. តស្មា ‘‘ចុតូបបាតក្ខណេ រូបំ ទិព្ពចក្ខុនា ទដ្ឋុំ ន សក្កា’’តិ សុវុត្តមេតំ. យទិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ រូបារម្មណមេវ, អថ កស្មា ‘‘សត្តេ បស្សតី’’តិ វុត្តន្តិ? យេភុយ្យេន សត្តសន្តានគតរូបទស្សនតោ ឯវំ វុត្តំ. សត្តគហណស្ស វា ការណភាវតោ វោហារវសេន វុត្តន្តិបិ កេចិ. តេ ចវមានាតិ អធិប្បេតាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវរូបេតិ ន ចុតូបបាតក្ខណសមង្គិនោតិ អធិប្បាយោ.

មោហូបនិស្សយំ នាម កម្មំ និហីនំ និហីនផលំ ហោតីតិ អាហ ‘‘មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា’’តិ. តព្ពិបរីតេតិ តស្ស ហីឡិតាទិភាវស្ស វិបរីតេ, អហីឡិតេ អនោហីឡិតេ អនោញ្ញាតេ អនវញ្ញាតេ ចិត្តីកតេតិ អត្ថោ. សុវណ្ណេតិ សុន្ទរវណ្ណេ. ទុព្ពណ្ណេតិ អសុន្ទរវណ្ណេ. សា បនាយំ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណតា យថាក្កមំ កម្មស្ស អទោសទោសូបនិស្សយតាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា’’តិអាទិ. សុន្ទរំ គតិំ គតា សុគតាតិ អាហ ‘‘សុគតិគតេ’’តិ, សុគតិំ ឧបបន្នេតិ អត្ថោ. អលោភជ្ឈាសយា សត្តា វទញ្ញូ វិគតមច្ឆេរា អលោភូបនិស្សយេន កម្មុនា សុភគា សមិទ្ធា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ’’តិ. ទុក្ខំ គតិំ គតា ទុគ្គតាតិ អាហ ‘‘ទុគ្គតិគតេ’’តិ. លោភជ្ឈាសយា សត្តា លុទ្ធា មច្ឆរិនោ លោភូបនិស្សយេន កម្មុនា ទុគ្គតា ទុរុបេតា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានេ’’តិ.

ឧបចិតន្តិ ផលាវហភាវេន កតំ. យថា កតំ ហិ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតំ. ចវមានេតិអាទីហិ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តន្តិ វិសយមុខេន វិសយីព្យាបារមាហ. បុរិមេហីតិ វា ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា’’តិអាទីនិ បទានិ សន្ធាយ វុត្តំ. អាទីហីតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. តស្មា ‘‘ទិព្ពេន…បេ… បស្សតី’’តិ ឥមេហិ, ‘‘ចវមានេ’’តិអាទីហិ ច ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

ឥមិនា បន បទេនាតិ ‘‘យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតី’’តិ ឥមិនា វាក្យេន. ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ, ទិព្ពចក្ខុញាណលាភីតិ អធិប្បាយោ. សោ ច ទិព្ពចក្ខុញាណលាភី នេរយិកេ ច សត្តេ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា ឋិតោ. ឯវំ មនសិ ករោតីតិ តេសំ នេរយិកានំ និរយសំវត្តនិយស្ស កម្មស្ស ញាតុកាមតាវសេន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ បរិកម្មវសេន មនសិ ករោតិ. កិំ នុ ខោតិអាទិ មនសិការវិធិទស្សនំ. ឯវំ បន បរិកម្មំ កត្វា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋិតស្ស តំ កម្មំ អារម្មណំ កត្វា អាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តីតិអាទិ សព្ពំ វុត្តនយមេវ. ‘‘វិសុំ បរិកម្មំ នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ បន ទិព្ពចក្ខុញាណេន វិនា យថាកម្មូបគញាណស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នត្ថីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. ឯវញ្ចេតំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា យថាកម្មូបគញាណស្ស មហគ្គតភាវោ ឯវ ន សិយា. ទេវានំ ទស្សនេបិ ឯសេវ នយោ. នេរយិកទេវគ្គហណំ ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អាកង្ខមានោ ហិ ទិព្ពចក្ខុលាភី អញ្ញគតិកេសុបិ ឯវំ បដិបជ្ជតិយេវ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១១), ‘‘សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១១) ច. តំ និរយសំវត្តនិយំ កម្មំ អារម្មណំ ឯតស្សាតិ តំកម្មារម្មណំ. ផារុសកវនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ចិត្តលតាវនាទីនំ សង្គហោ.

យថា ចិមស្សាតិ យថា ច ឥមស្ស យថាកម្មូបគញាណស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នត្ថិ, ឯវំ អនាគតំសញាណស្សបីតិ វិសុំ បរិកម្មាភាវំ និទស្សេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុបាទកានេវ ហិ ឥមានី’’តិ. តត្រាយមធិប្បាយោ – យថា ទិព្ពចក្ខុលាភី និរយាទិអភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា, នេរយិកាទិកេ សត្តេ ទិស្វា តេហិ បុព្ពេ អាយូហិតំ និរយសំវត្តនិយាទិកំ កម្មំ តាទិសេន សមាទានេន, តជ្ជេន ច មនសិការេន បរិក្ខតេ ចិត្តេ យាថាវតោ ជានាតិ, ឯវំ យស្ស យស្ស សត្តស្ស សមនន្តរា អនាគតំ អត្តភាវំ ញាតុកាមោ តំ តំ ឱទិស្ស អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា តេន តេន អតីតេ, ឯតរហិ វា អាយូហិតំ តស្ស និព្ពត្តកំ កម្មំ យថាកម្មូបគញាណេន ទិស្វា តេន និព្ពត្តេតព្ពំ អនាគតំ អត្តភាវំ ញាតុកាមោ តាទិសេន សមាទានេន, តជ្ជេន ច មនសិការេន បរិក្ខតេ ចិត្តេ យាថាវតោ ជានាតិ. ឯសេវ នយោ តតោ បរេសុបិ អត្តភាវេសុ. ឯតំ អនាគតំសញាណំ នាម. យស្មា ឯតំ ទ្វយំ ទិព្ពចក្ខុញាណេ សតិយេវ សិជ្ឈតិ, នាសតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥមានិ ទិព្ពចក្ខុនា សហេវ ឥជ្ឈន្តី’’តិ.

កាយេន ទុដ្ឋុ ចរិតំ, កាយតោ វា ឧប្បន្នំ កិលេសបូតិកត្តា ទុដ្ឋំ ចរិតំ កាយទុច្ចរិតន្តិ ឯវំ យោជេតព្ពោ. កាយោតិ ចេត្ថ ចោបនកាយោ អធិប្បេតោ. កាយវិញ្ញត្តិវសេន បវត្តំ អកុសលំ កាយកម្មំ កាយទុច្ចរិតន្តិ. ឥតរេសូតិ វចីមនោទុច្ចរិតេសុ. យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ កតូបចិតំ, អសតិស្ស អន្តរុបច្ឆេទេ វិបាការហភាវស្ស អវិគច្ឆនតោ សោ តេន សហិតោយេវាតិ វត្តព្ពោតិ អាហ ‘‘សមន្នាគតាតិ សមង្គីភូតា’’តិ. ‘‘អនត្ថកាមា ហុត្វា’’តិ ឯតេន មាតាបិតរោ វិយ បុត្តានំ, អាចរិយុបជ្ឈាយា វិយ ច និស្សិតកានំ អត្ថកាមា ហុត្វា គរហកា ឧបវាទកា ន ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. គុណបរិធំសនេនាតិ វិជ្ជមានានំ គុណានំ វិទ្ធំសនេន, វិនាសនេនាតិ អត្ថោ. ននុ ច អន្តិមវត្ថុនាបិ ឧបវាទោ គុណបរិធំសនមេវាតិ? សច្ចមេតំ. គុណាតិ បនេត្ថ ឈានាទិវិសេសា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អធិប្បេតាតិ សីលបរិធំសនំ វិសុំ គហិតំ. តេនាហ ‘‘នត្ថិ ឥមេសំ សមណធម្មោ’’តិអាទិ. សមណធម្មោតិ ច សីលសំយមំ សន្ធាយ វទតិ. ជានំ វាតិ យំ ឧបវទតិ, តស្ស អរិយភាវំ ជានន្តោ វា. អជានំ វាតិ អជានន្តោ វា. ជាននំ អជាននំ ចេត្ថ អប្បមាណំ, អរិយភាវោ ឯវ បមាណំ. តេនាហ ‘‘ឧភយថាបិ អរិយូបវាទោវ ហោតី’’តិ. ‘‘អរិយោ’’តិ បន អជានតោ អទុដ្ឋចិត្តស្សេវ តត្ថ អរិយគុណាភាវំ បវេទេន្តស្ស គុណបរិធំសនំ ន ហោតីតិ តស្ស អរិយូបវាទោ នត្ថីតិ វទន្តិ. សតេកិច្ឆំ បន ហោតិ ខមាបនេន, ន អនន្តរិយំ វិយ អតេកិច្ឆំ.

រុជ្ឈតីតិ តុទតិ, ទុក្ខំ វេទនំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. តន្តិ តំ ថេរំ, តំ វា កិរិយំ. ជានន្តោ ឯវ ថេរោ ‘‘អត្ថិ តេ, អាវុសោ, បតិដ្ឋា’’តិ បុច្ឆិ. ឥតរោបិ សច្ចាភិសមយោ សាសនេ បតិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘សោតាបន្នោ អហ’’ន្តិ. ថេរោ តំ ករុណាយមានោ ‘‘ខីណាសវោ តយា ឧបវទិតោ’’តិ អត្តានំ អាវិកាសិ.

សចេ នវកតរា ហោន្តិ តស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ. សម្មុខា អខមាបេន្តេបីតិ បុរតោ ខមាបនេ អសម្ភវន្តេបិ. ‘‘អខមន្តេ’’តិ វា បាឋោ. តំ សោតាបន្នស្ស វសេន វេទិតព្ពំ.

បរិនិព្ពុតមញ្ចដ្ឋានន្តិ បូជាករណដ្ឋានំ សន្ធាយាហ.

សមាទាតព្ពដ្ឋេន សមាទានានិ, កម្មានិ សមាទានានិ យេសំ, តេ កម្មសមាទានា, មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន កម្មសមាទានា, ហេតុអត្ថំ វា អន្តោគធំ កត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន បរេ កម្មេសុ សមាទាបកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា. តយិមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេនា’’តិអាទិមាហ. សីលសម្បន្នោតិអាទិ បរិបក្កិន្ទ្រិយស្ស មគ្គសមង្គិនោ វសេន វុត្តំ. អគ្គមគ្គដ្ឋេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អញ្ញន្តិ អរហត្តំ. ឯវំសម្បទន្តិ យថា តំ អវស្សម្ភាវី, ឯវមិទម្បីតិ អត្ថោ. តំ វាចំ អប្បហាយាតិអាទីសុ អរិយូបវាទំ សន្ធាយ ‘‘បុន ឯវរូបិំ វាចំ ន វក្ខាមី’’តិ វទន្តោ វាចំ បជហតិ នាម, ‘‘បុន ឯវរូបំ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ ចិត្តំ បជហតិ នាម, ‘‘បុន ឯវរូបិំ ទិដ្ឋិំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បជហន្តោ ទិដ្ឋិំ បជហតិ នាម, តថា អករោន្តោ នេវ បជហតិ, ន បដិនិស្សជ្ជតិ. យថាភតំ និក្ខិត្តោ, ឯវំ និរយេតិ យថា និរយបាលេហិ អាហរិត្វា និរយេ ឋបិតោ, ឯវំ និរយេ ឋបិតោយេវាតិ អត្ថោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន អកត្តព្ពំ នាម បាបំ នត្ថិ, យតោ សំសារខាណុភាវោបិ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, វជ្ជានី’’តិ.

‘‘ឧច្ឆិន្នភវនេត្តិកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស កាយោ តិដ្ឋតិ, អយញ្ចេវ កាយោ, ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៤៧) ឯវមាទីសុ វិយ ឥធ កាយ-សទ្ទោ ខន្ធបញ្ចកវិសយោតិ អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា’’តិ. អវីតរាគស្ស មរណតោ បរំ នាម ភវន្តរូបាទានមេវាតិ អាហ ‘‘បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តិក្ខន្ធគ្គហណេ’’តិ. យេន តិដ្ឋតិ, តស្ស ឧបច្ឆេទេនេវ កាយោ ភិជ្ជតីតិ អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា’’តិ.

ឯតិ ឥមស្មា សុខន្តិ អយោ, បុញ្ញន្តិ អាហ ‘‘បុញ្ញសម្មតា អយា’’តិ. អយន្តិ ឯតស្មា សុខានីតិ អាយោ, បុញ្ញកម្មាទិសុខសាធនំ. តេនាហ ‘‘សុខានំ វា អាយស្ស អភាវា’’តិ. ឥយតិ អស្សាទិយតីតិ អយោ, អស្សាទោតិ អាហ ‘‘អស្សាទសញ្ញិតោ អយោ’’តិ.

នាគរាជាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សុបណ្ណាទីនំ សង្គហោ. អសុរសទិសន្តិ បេតាសុរសទិសំ. សោតិ អសុរកាយោ. សព្ពសមុស្សយេហីតិ សព្ពេហិ សម្បត្តិសមុស្សយេហិ. វុត្តវិបរិយាយេនាតិ ‘‘សុដ្ឋុ ចរិតំ, សោភនំ វា ចរិតំ អនវជ្ជត្តា’’តិអាទិនា ‘‘កាយទុច្ចរិតេនា’’តិអាទីនំ បទានំ វុត្តស្ស អត្ថស្ស វិបរិយាយេន.

និគមនវចនំ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បុន វចនន្តិ កត្វា. អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោតិ ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា…បេ… បស្សតី’’តិ ឯត្ថ អយំ យថាវុត្តោ សង្ខេបត្ថោ.

៤១២. កសិណារម្មណន្តិ អដ្ឋន្នម្បិ កសិណានំ វសេន កសិណារម្មណំ. សព្ពាការេនាតិ ‘‘ចុទ្ទសវិធេន ចិត្តបរិទមនេន អដ្ឋង្គសមន្នាគមេន ភូមិបាទបទមូលសម្បាទនេនា’’តិ ឥមិនា សព្ពប្បការេន. អភិនីហារក្ខមំ ទិព្ពចក្ខុញាណាភិមុខំ បេសនារហំ បេសនយោគ្គំ កត្វា. អាសន្នំ កាតព្ពន្តិ ទិព្ពចក្ខុញាណុប្បត្តិយា សមីបភូតំ កាតព្ពំ. តត្ថ ឧបចារជ្ឈានំ បគុណតរំ កត្វា អារម្មណញ្ច វឌ្ឍេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឧបចារជ្ឈានគោចរំ កត្វា វឌ្ឍេត្វា ឋបេតព្ព’’ន្តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ វឌ្ឍិតេ កសិណារម្មណេ. អប្បនាតិ ឈានវសេន អប្បនា. ន ហិ អកតបរិកម្មស្ស អភិញ្ញាវសេន អប្បនា ឥជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘បាទកជ្ឈាននិស្សយំ ហោតី’’តិ, បាទកជ្ឈានារម្មណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ន បរិកម្មនិស្សយន្តិ បរិកម្មស្ស តំ កសិណារម្មណំ អបស្សយោ ន ហោតិ. តថា សតិ រូបទស្សនំ ន សិយា. ឥមេសូតិ យថាវុត្តេសុ តេជោកសិណាទីសុ តីសុ កសិណេសុ. ឧប្បាទេត្វាតិ ឧបចារជ្ឈានុប្បាទនេន ឧប្បាទេត្វា. ឧបចារជ្ឈានបវត្តិយា ហិ សទ្ធិំ បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិ. តត្ថាតិ កសិណនិទ្ទេសេ.

អន្តោយេវ រូបគតំ បស្សិតព្ពំ ន ពហិទ្ធា វិក្ខេបាបត្តិហេតុភាវតោ. បរិកម្មស្ស វារោ អតិក្កមតីតិ ឥធ បរិកម្មំ នាម យថាវុត្តកសិណារម្មណំ ឧបចារជ្ឈានំ, តំ រូបគតំ បស្សតោ ន បវត្តតិ. កសិណាលោកវសេន ច រូបគតទស្សនំ, កសិណាលោកោ ច បរិកម្មវសេនាតិ តទុភយម្បិ បរិកម្មស្ស អប្បវត្តិយា ន ហោតិ. តេនាហ ‘‘តតោ អាលោកោ អន្តរធាយតិ, តស្មិំ អន្តរហិតេ រូបគតម្បិ ន ទិស្សតី’’តិ. រូបគតំ បស្សតោ បរិកម្មស្ស វារោ អតិក្កមតិ, បរិកម្មមតិក្កន្តស្ស កសិណារម្មណំ ញាណំ ន ហោតីតិ រូបគតំ ន ទិស្សតិ, កថំ បន បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អថានេនា’’តិអាទិ. ឯវំ អនុក្កមេនាតិ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ តតោ វុដ្ឋាយ អភិណ្ហំ អាលោកស្ស ផរណវសេន អាលោកោ ថាមគតោ ហោតិ ចិរដ្ឋាយី. តថា ច សតិ តត្ថ សុចិរម្បិ រូបគតំ បស្សតេវ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ អាលោកោ…បេ… ហោតី’’តិ.

ស្វាយមត្ថោ តិណុក្កូបមាយ វិភាវេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រត្តិំ តិណុក្កាយា’’តិអាទិ. តត្ថ បុនប្បុនំ បវេសនន្តិ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនំ. ថាមគតាលោកស្ស យថាបរិច្ឆេទេន ឋានន្តិ យត្តកំ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កសិណំ វឌ្ឍិតំ, ថាមគតស្ស អាលោកស្ស តត្តកំ ផរិត្វា អវដ្ឋានំ.

អនាបាថគតន្តិ អាបាថគមនយោគ្យស្ស វសេន វុត្តំ. អន្តោកុច្ឆិគតាទិ បន តទភាវតោ តេន វិសេសិតព្ពមេវ. តទេវាតិ ទិព្ពចក្ខុមេវ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ រូបមារព្ភ បវត្តចិត្តេសុ. រូបទស្សនសមត្ថន្តិ រូបំ សភាវតោ វិភាវនសមត្ថំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ. បុព្ពភាគចិត្តានីតិ អាវជ្ជនបរិកម្មសង្ខាតានិ បុព្ពភាគចិត្តានិ. តានិ ហិ អារម្មណំ ករោន្តានិបិ ន យាថាវតោ តំ វិភាវេត្វា បវត្តន្តិ អាវជ្ជនសម្បដិច្ឆនចិត្តានិ វិយ.

តំ បនេតំ ទិព្ពចក្ខុ. បរិបន្ថោតិ អន្តរាយិកោ. ឈានវិព្ភន្តកោតិ ឈានុម្មត្តកោ ឈានភាវនាមុខេន ឧម្មាទប្បត្តោ. អប្បមត្តេន ភវិតព្ពន្តិ ‘‘ទិព្ពចក្ខុ មយា អធិគត’’ន្តិ សន្តោសំ អនាបជ្ជិត្វា វិបស្សនានុយោគវសេន វា សច្ចាភិសមយវសេន វា អប្បមត្តេន ភវិតព្ពំ.

‘‘ឯវំ បស្សិតុកាមេនា’’តិអាទិនា ទិព្ពចក្ខុស្ស នានាវជ្ជនបរិកម្មញ្ចេវ ទិព្ពចក្ខុញាណញ្ច ទស្សិតំ, ន តស្ស ឧប្បត្តិក្កមោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចុតូបបាតញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

៤១៣. ឥតីតិ ឯវំ វុត្តប្បការេនាតិ អត្ថោ. តេន ‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤, ៤៣១-៤៣៣; បារា. ១២-១៤) យថាទស្សិតបាឡិគតិំ, តស្សា អត្ថវិវរណនយញ្ច បច្ចាមសតិ. សច្ចេសុ វិយ អរិយសច្ចានិ ខន្ធេសុ ឧបាទានក្ខន្ធា អន្តោគធា. តទុភយេ ច សភាវតោ, សមុទយតោ, អត្ថង្គមតោ, អស្សាទតោ, អាទីនវតោ, និស្សរណតោ ច យថាភូតំ សយម្ភុញាណេន អវេទិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ បវេទេសិ វាតិ សាតិសយេន បញ្ចក្ខន្ធាវពោធេន ភគវាវ ថោមេតព្ពោតិ អាហ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធវិទូ’’តិ. ញត្វា វិញ្ញេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. តាសូតិ បញ្ចសុ អភិញ្ញាសុ. តគ្គហណេនេវ ច បរិភណ្ឌញាណានំ គហិតត្តា ‘‘បញ្ចា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឯតាសុ ហី’’តិអាទិ.

តត្ថ បរិភណ្ឌញាណានីតិ បរិវារញាណានិ. យថា ហិ សិនេរុស្ស បរិវារដ្ឋានានិ យានិ តំសិទ្ធិយា សិទ្ធានិ មេខលដ្ឋានានិ បរិភណ្ឌានីតិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ ឥមានិបិ ទិព្ពចក្ខុសិទ្ធិយា សិទ្ធានិ តស្ស បរិភណ្ឌានីតិ វុត្តានិ. ឥធាគតានីតិ ឯត្ថ ឥធាតិ យថាទស្សិតានិ សុត្តបទានិ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ អញ្ញេសុ បន សាមញ្ញផលាទីសុ មនោមយញាណម្បិ វិសុំ អភិញ្ញាញាណភាវេន អាគតំ.

‘‘តេសូ’’តិ ឥទំ បច្ចាមសនំ កិំ តិកានំ, ឧទាហុ អារម្មណានន្តិ? កិញ្ចេត្ថ យទិ តិកានំ, តទយុត្តំ. ន ហិ តិកេសុ អភិញ្ញាញាណានិ បវត្តន្តិ. អថ អារម្មណានំ, តម្បិ អយុត្តំ. ន ហិ អញ្ញំ ឧទ្ទិសិត្វា អញ្ញស្ស បច្ចាមសនំ យុត្តន្តិ. យថា ឥច្ឆតិ, តថា ភវតុ តាវ តិកានំ, ននុ វុត្តំ ‘‘ន ហិ តិកេសុ អភិញ្ញាញាណានិ បវត្តន្តី’’តិ? នាយំ វិរោធោ តិកវោហារេន អារម្មណានំយេវ គយ្ហមានត្តា. អថ វា បន ហោតុ អារម្មណានំ, ននុ វុត្តំ ‘‘ន ហិ អញ្ញំ ឧទ្ទិសិត្វា អញ្ញស្ស បច្ចាមសនំ យុត្ត’’ន្តិ? អយម្បិ ន ទោសោ យថាវុត្តការណេនេវាតិ.

៤១៤. អសតិបិ វត្ថុភេទេ ភូមិកាលសន្តានភេទវសេន ភិន្នេសុ សត្តសុ អារម្មណេសុ. តិកវសេន ហេស ភេទោ គហិតោ. ឥទ្ធិវិធញាណស្ស មគ្គារម្មណតាយ អភាវតោ ឥធ មគ្គារម្មណតិកោ ន លព្ភតិ. តន្តិ ឥទ្ធិវិធញាណំ. កាយំ ចិត្តសន្និស្សិតំ កត្វាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ឧបយោគលទ្ធន្តិ លទ្ធឧបយោគវចនំ. ទុតិយាវិភត្តិវសេន វុត្តំ ‘‘កាយំ បរិណាមេតី’’តិ. តេនាហ ‘‘រូបកាយារម្មណតោ’’តិ, រូបកាយស្ស វណ្ណារម្មណតោតិ អត្ថោ.

តទេវ ចិត្តន្តិ យទេវ កាយវសេន ចិត្តបរិណាមនេ វុត្តំ បាទកជ្ឈានចិត្តំ, តទេវ. រាមគាមេ ចេតិយំ ឋបេត្វា សេសេសុ សត្តសុ ចេតិយេសុ ធាតុយោ ឥទ្ធិយា អាហរិត្វា រាជគហេ ភូមិឃរមណ្ឌបេ កតំ មហាធាតុនិធានំ. ‘‘ឥមេ គន្ធា’’តិអាទិនា បច្ចុប្បន្នេ គន្ធាទិកេ គហេត្វាបិ អសុស្សនាទិវិសេសយុត្តំ អនាគតមេវ នេសំ រូបំ អធិដ្ឋានចិត្តស្ស អារម្មណំ ហោតិ អនាគតាធិដ្ឋានត្តា. វត្តនិយសេនាសនំ នាម វិញ្ឈាដវិយំ វិហារោ. ទធិរសន្តិ ទធិមណ្ឌោ, តំ អធិដ្ឋហន្តស្ស អនាគតំ ទធិវណ្ណំ អារម្មណំ ហោតិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ បច្ចុប្បន្នស្ស រូបកាយស្ស អារម្មណករណតោ.

សកាយចិត្តានន្តិ អត្តនោ កាយស្ស, ចិត្តស្ស ច.

៤១៥. សទ្ទោ ច បរិត្តោ សព្ពស្ស រូបស្ស កាមាវចរភាវតោ. វិជ្ជមានមេវាតិ វត្តមានំយេវ.

៤១៦. សោតាបន្នស្ស ចិត្តន្តិ សោតាបន្នស្ស អាវេណិកំ ចិត្តំ. សកទាគាមិស្សាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យាវ អរហតោ នេតព្ពន្តិ ‘‘សកទាគាមី អនាគាមិនោ ចិត្តំ ន ជានាតិ, អនាគាមី អរហតោ’’តិ ឯវំ នេតព្ពំ. សព្ពេសន្តិ សព្ពេសំ អរិយានំ ជានាតិ, កោ បន វាទោ អនរិយានំ. អញ្ញោបិ ច ឧបរិមោ អនាគាមិអាទិ ហេដ្ឋិមស្ស សកទាគាមិអាទិកស្ស ចិត្តំ ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ.

អតីតស្ស, អនាគតស្ស ច បរស្ស ចិត្តស្ស ជាននំ សម្ភវតិ, បច្ចុប្បន្នស្ស បន ន សម្ភវតីតិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ ‘‘កថំ បច្ចុប្បន្នំ អារម្មណំ ហោតី’’តិ. ឥតរោ យត្ថ សម្ភវតិ, តំទស្សនត្ថំ បច្ចុប្បន្នំ តាវ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ នាម តិវិធ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គប្បត្តន្តិ ឧប្បាទំ, ឋិតិំ, ភង្គញ្ច បត្តំ, ខណត្តយបរិយាបន្នន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថន្តរេ ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពាតិ ឯត្ថន្តរេ បវត្តា រូបសន្តតិវារា ឯកទ្វេសន្តតិវារា នាមាតិ វេទិតព្ពាតិ អត្ថោ. អាលោកដ្ឋានតោ ឱវរកំ បវិដ្ឋស្ស បគេវ តត្ថ និសិន្នស្ស វិយ យាវ រូបគតំ បាកដំ ហោតិ. តត្ថ ឧបឌ្ឍវេលា អវិភូតវារា, ឧបឌ្ឍវេលា វិភូតវារា, តទុភយំ គហេត្វា ‘‘ទ្វេ សន្តតិវារា’’តិ វុត្តំ. តយិទំ ន សព្ពសាធារណំ, ឯកច្ចស្ស សីឃម្បិ បាកដំ ហោតីតិ ‘‘ឯកទ្វេសន្តតិវារា’’តិ ឯកគ្គហណម្បិ កតំ, អតិបរិត្តសភាវឧតុអាទិសមុដ្ឋានា វា ឯកទ្វេសន្តតិវារា វេទិតព្ពា.

តីរេ អក្កន្តឧទកលេខា នាម កាលុស្សិយំ គតា តីរសមីបេ ឧទករាជិ. យាវ ន វិប្បសីទតីតិ កាលុស្សិយវិគមេន យាវ វិប្បសន្នា ន ហោតិ. កេចិ បន ‘‘អតិន្តេ តីរេ អល្លបាទេន អក្កន្តេ យាវ បាទេ ឧទកលេខា ន វិប្បសីទតិ, ន សំសីទតិ, ន វូបសម្មតី’’តិ ឯវមេត្ថ អត្ថំ វទន្តិ. តេ បនេតេ កិរិយាភេទេន វុត្តា កាលវិសេសា, ន អញ្ញមញ្ញំ សមសមា, ឩនាធិកភាគវន្តោវ ទដ្ឋព្ពា. ទ្វេ តយោ ជវនវារា កាមាវចរជវនវសេន វេទិតព្ពា, ន ឥតរជវនវសេន. ន ហិ តេ បរិមិតកាលា, អនន្តរា បវត្តភវង្គាទយោបិ តទន្តោគធាវ ទដ្ឋព្ពា. តទុភយន្តិ រូបារូបសន្តតិទ្វយំ.

ឯកភវបរិច្ឆិន្នន្តិ បដិសន្ធិចុតិបរិច្ឆិន្នំ. ឯកភវបរិយាបន្នំ ធម្មជាតំ ឯតរហីតិ វត្តព្ពំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ នាម. មនោតិ សសម្បយុត្តំ វិញ្ញាណមាហ. ធម្មាតិ អារម្មណធម្មា. មនោតិ វា មនាយតនំ. ធម្មាតិ វេទនាទយោ អរូបក្ខន្ធា. ឧភយមេតំ បច្ចុប្បន្នន្តិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ ហោន្តំ ឯតំ ឧភយំ ហោតីតិ អត្ថោ. វិញ្ញាណន្តិ និកន្តិវិញ្ញាណំ. តញ្ហិ តស្មិំ បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគវសេន បដិពទ្ធំ ហោតិ. អភិនន្ទតីតិ តណ្ហាទិដ្ឋាភិនន្ទនាហិ អភិនន្ទតិ. តថាភូតោ ច វត្ថុបរិញ្ញាយ អភាវតោ តេសុ បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អាកឌ្ឍីយតិ. ឯត្ថ ច ទ្វាទសាយតនានំ ‘‘ឯតំ បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២៨៤) អាគតត្តា តត្ថ បវត្តោ ឆន្ទរាគោ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នារម្មណោ, ន ខណបច្ចុប្បន្នារម្មណោតិ វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យំ សន្ធាយ ភទ្ទេករត្តសុត្តេ…បេ… សំហីរតីតិ វុត្ត’’ន្តិ អាហ. ‘‘បច្ចុប្បន្នញ្ច យោ ធម្មំ, តត្ថ តត្ថ វិបស្សតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៧២, ២៨៥) ឯត្ថាបិ វិបស្សនាចិត្តំ ខណបច្ចុប្បន្នំ, វិបស្សិតព្ពធម្មា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នាតិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា វិបស្សនាវ ន សម្ភវេយ្យ. ‘‘ខណបច្ចុប្បន្នំ បាឡិយំ អាគត’’ន្តិ ន វុត្តំ តស្ស វសេន អារម្មណករណស្ស អដ្ឋកថាយំ អនាគតត្តា.

កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥទ្ធិចិត្តស្ស ឧប្បត្តិសមកាលមេវ បរចិត្តស្សបិ ឧប្បត្តិសម្ភវតោតិ យុត្តិទស្សនំ. យថា អាកាសេតិអាទិ សទិសូទាហរណំ. តំ បន តេសំ វចនំ អយុត្តំ. កស្មា? មគ្គផលវីថិតោ អញ្ញត្ថ អនិដ្ឋេ ឋានេ អាវជ្ជនជវនានំ នានារម្មណភាវប្បត្តិទោសតោតិ យុត្តិវចនំ.

យទិ ឯវំ កថំ ចេតោបរិយញាណំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ បនា’’តិអាទិ. អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ បន ជវនវារេន ទីបេតព្ពំ, ន សកលេន បច្ចុប្បន្នទ្ធុនាតិ អធិប្បាយោ.

តត្រាយំ ទីបនាតិអាទិ ជវនវារស្ស អទ្ធាបច្ចុប្បន្នភាវទីបនមុខេន ឥទ្ធិចិត្តស្ស បវត្តិអាការទីបនំ. ឥតរានីតិ អាវជ្ជនបរិកម្មចិត្តានិ. ឯត្ថ ច ‘‘កេចី’’តិ យទិបិ អភយគិរិវាសិនោ អធិប្បេតា, តេ បន ចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណំ ន ឥច្ឆន្តីតិ ‘‘ឋិតិក្ខណេ វា បដិវិជ្ឈតី’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយា. តថា យេ ‘‘ឥទ្ធិមស្ស ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តេសំ ‘‘ឋិតិក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា បដិវិជ្ឈតី’’តិ វចនំ ន សមេតិ. ន ហិ តស្មិំ ខណទ្វយេ ឧប្បជ្ជមានំ បរចិត្តេន សហ ឯកក្ខណេ ឧប្បជ្ជតិ នាមាតិ. ឋិតិភង្គក្ខណេសុ ច ឧប្បជ្ជមានំ ឯកទេសំ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ, ឯកទេសំ អតីតារម្មណំ អាបជ្ជតិ. យញ្ច វុត្តំ ‘‘បរស្ស ចិត្តំ ជានិស្សាមីតិ រាសិវសេន មហាជនស្ស ចិត្តេ អាវជ្ជិតេ’’តិ, ឯត្ថ ច មហាជនោ អត្ថតោ បរេ អនេកបុគ្គលាតិ ‘‘បរេសំ ចិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ អាវជ្ជនប្បវត្តិ វត្តព្ពា សិយា. អថាបិ បរស្សាតិ មហាជនស្សាតិ អត្ថោ សម្ភវេយ្យ, តថាបិ តស្ស ឯកបុគ្គលស្សេវ វា ចិត្តរាសិំ អាវជ្ជិត្វា ឯកស្ស បដិវិជ្ឈនំ អយុត្តំ. ន ហិ រាសិអាវជ្ជនំ ឯកទេសាវជ្ជនំ ហោតីតិ, តស្មា តេហិ ‘‘មហាជនស្ស ចិត្តេ អាវជ្ជិតេ’’តិអាទិ ន វត្តព្ពំ.

យំ បន តេ វទន្តិ ‘‘យស្មា ឥទ្ធិមស្ស ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តត្ថាយំ អធិប្បាយោ យុត្តោ សិយា, ចេតោបរិយញាណលាភី បរស្ស ចិត្តំ ញាតុកាមោ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ អតីតាទិវិភាគំ អកត្វា ចិត្តសាមញ្ញេន ‘‘ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមិ, ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមី’’តិ បរិកម្មំ កត្វា បុន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ សាមញ្ញេនេវ ចិត្តំ អាវជ្ជិត្វា តិណ្ណំ, ចតុន្នំ វា បរិកម្មានំ អនន្តរា ចេតោបរិយញាណេន បរចិត្តំ បដិវិជ្ឈតិ វិភាវេតិ រូបំ វិយ ទិព្ពចក្ខុនា. តតោ បរំ បន កាមាវចរចិត្តេហិ សរាគាទិវវត្ថានំ ហោតិ នីលាទិវវត្ថានំ វិយ. តត្ថ ទិព្ពចក្ខុនា ទិដ្ឋហទយវត្ថុរូបស្ស សត្តស្ស អភិមុខីភូតស្ស ចិត្តសាមញ្ញេន ចិត្តំ អាវជ្ជយមានំ អាវជ្ជនំ អភិមុខីភូតំ វិជ្ជមានំ ចិត្តំ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តំ អាវជ្ជេតិ. បរិកម្មានិ ច តំ តំ វិជ្ជមានំ ចិត្តំ ចិត្តសាមញ្ញេនេវ អារម្មណំ កត្វា ចិត្តជាននបរិកម្មានិ ហុត្វា បវត្តន្តិ. ចេតោបរិយញាណំ បន វិជ្ជមានំ ចិត្តំ បដិវិជ្ឈន្តំ វិភាវេន្តំ តេន សហ ឯកក្ខណេ ឯវ ឧប្បជ្ជតិ.

តត្ថ យស្មា សន្តានស្ស សន្តានគ្គហណតោ ឯកត្តវសេន អាវជ្ជនាទីនិ ‘‘ចិត្ត’’ន្ត្វេវ បវត្តានិ. តញ្ច ចិត្តមេវ, យំ ចេតោបរិយញាណេន វិភាវិតំ. តស្មា សមានាការប្បវត្តិតោ ន អនិដ្ឋេ មគ្គផលវីថិតោ អញ្ញស្មិំ ឋានេ នានារម្មណតា អាវជ្ជនជវនានំ ហោតិ. បច្ចុប្បន្នារម្មណញ្ច បរិកម្មំ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោតិ សិទ្ធំ ហោតិ. អតីតត្តិកោ ច ឯវំ ឧបបន្នោ ហោតិ. អញ្ញថា សន្តតិបច្ចុប្បន្នេ, អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេ ច ‘‘បច្ចុប្បន្ន’’ន្តិ ឥធ វុច្ចមានេ អតីតានាគតានញ្ច បច្ចុប្បន្នតា អាបជ្ជេយ្យ. តថា ច សតិ ‘‘បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ន ច តំ វុត្តំ. ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ. បុរិមា បុរិមា អតីតា ខន្ធា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ បច្ចុប្បន្នានំ ខន្ធានំ អនន្តរ …បេ… អនុលោមំ គោត្រភុស្សា’’តិអាទិ វចនតោ (បដ្ឋា. ២.១៨.៥) ន អទ្ធាសន្តតិបច្ចុប្បន្នេស្វេវ ច អនន្តរាតីតា ចត្តារោ ខន្ធា អតីតាតិ វិញ្ញាយន្តិ. ន ច អភិធម្មមាតិកាយំ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៨-១៩) អាគតស្ស បច្ចុប្បន្នបទស្ស អទ្ធាសន្តតិបច្ចុប្បន្នបទត្ថតា កត្ថចិ បាឡិយំ វុត្តា. តស្មា តេហិ ឥទ្ធិមស្ស ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តុប្បត្តិយា ចេតោបរិយញាណស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណតា វុត្តា. យទា បន ‘‘យំ ឥមស្ស ចិត្តំ បវត្តំ, តំ ជានាមិ. យំ ភវិស្សតិ, តំ ជានាមី’’តិ វា អាភោគំ កត្វា បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនាទីនិ ករោតិ, តទា អាវជ្ជនបរិកម្មានិ, ចេតោបរិយញាណញ្ច អតីតានាគតារម្មណានេវ ហោន្តិ អាវជ្ជនេនេវ វិភាគស្ស កតត្តា.

យេ បន ‘‘ឥទ្ធិមា បរស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ អាវជ្ជេតិ, អាវជ្ជនំ ខណបច្ចុប្បន្នំ អារម្មណំ កត្វា តេនេវ សហ និរុជ្ឈតិ. តតោ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ, យេសំ បច្ឆិមំ ឥទ្ធិចិត្តំ, សេសានិ កាមាវចរានិ, តេសំ សព្ពេសម្បិ តទេវ និរុទ្ធំ ចិត្តំ អារម្មណំ ហោតិ, ន ច តានិ នានារម្មណានិ ហោន្តិ អទ្ធានវសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា’’តិ ឥទំ វចនំ និស្សាយ ‘‘អាវជ្ជនជវនានំ បច្ចុប្បន្នាតីតារម្មណភាវេបិ នានារម្មណតាភាវោ វិយ ឯកទ្វិតិចតុបញ្ចចិត្តក្ខណានាគតេសុបិ ចិត្តេសុ អាវជ្ជិតេសុ អាវជ្ជនជវនានំ យថាសម្ភវំ អនាគតបច្ចុប្បន្នាតីតារម្មណភាវេបិ នានារម្មណតា ន សិយា. តេន ចតុបញ្ចចិត្តក្ខណានាគតេ អាវជ្ជិតេ អនាគតារម្មណបរិកម្មានន្តរំ ខណបច្ចុប្បន្នារម្មណំ ចេតោបរិយញាណំ សិទ្ធ’’ន្តិ វទន្តិ. តេសំ វាទោ ‘‘អនាគតារម្មណោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ធម្មស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ, បច្ចុប្បន្នារម្មណោ ធម្មោ អតីតារម្មណស្ស ធម្មស្ស អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមេសំ បញ្ហានំ អនុទ្ធដត្តា, គណនាយ ច ‘‘អាសេវនេ តីណី’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៩.៣៩) វុត្តត្តា ន សិជ្ឈតិ. ន ហិ កុសលកិរិយាមហគ្គតំ អនាសេវនំ អត្ថីតិ. ឯតស្ស ច វាទស្ស និស្សយភាវោ អាវជ្ជនជវនានំ ខណបច្ចុប្បន្ននិរុទ្ធារម្មណតាវចនស្ស ន សិជ្ឈតិ, ‘‘យំ បវត្តំ, បវត្តិស្សតិ ចា’’តិ វិសេសំ អកត្វា គហណេ អាវជ្ជនស្ស អនាគតគ្គហណាភាវំ, តទភាវា ជវនានម្បិ វត្តមានគ្គហណាភាវញ្ច សន្ធាយេវ តស្ស វុត្តត្តា. តទា ហិ ភវង្គចលនានន្តរំ អភិមុខីភូតមេវ ចិត្តំ អារព្ភ អាវជ្ជនា បវត្តតីតិ ជាននចិត្តស្សបិ វត្តមានារម្មណភាវេ អាវជ្ជនជាននចិត្តានំ សហដ្ឋានទោសាបត្តិយា, រាសិឯកទេសាវជ្ជនបដិវេធេ សម្បត្តសម្បត្តាវជ្ជនជាននេ ច អនិដ្ឋេ ឋានេ អាវជ្ជនជវនានំ នានារម្មណភាវទោសាបត្តិយា ច យំ វុត្តំ ‘‘ខណបច្ចុប្បន្នំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណស្ស អារម្មណំ ហោតី’’តិ, តំ អយុត្តន្តិ បដិក្ខិបិត្វា យថាវុត្តទោសាបត្តិំ, កាលវសេន ច អទ្ធាសន្តតិបច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា នានារម្មណតាភាវំ ទិស្វា អាវជ្ជនជវនានំ វត្តមានតំ និរុទ្ធារម្មណភាវោ វុត្តោតិ. តម្បិ វចនំ បុរិមវាទិនោ នានុជានេយ្យុំ. តស្មិំ ហិ សតិ ‘‘អាវជ្ជនា កុសលាន’’ន្តិអាទីសុ (បដ្ឋា ១.១.៤១៧) វិយ អញ្ញបទសង្គហិតស្ស អនន្តរបច្ចយវិធានតោ ‘‘បច្ចុប្បន្នារម្មណអាវជ្ជនា អតីតារម្មណានំ ខន្ធានំ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ច វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វុត្តន្តិ.

កស្មា បនេវំ ចេតោបរិយញាណស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណតា វិចារិតា, ននុ ‘‘អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស, អនាគតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.២) ឯតេសំ វិភង្គេសុ ‘‘អតីតា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស យថាកម្មូបគញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, អនាគតា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ, ឧប្បន្នត្តិកេ ច ‘‘អនុប្បន្នា ខន្ធា ឧប្បាទិនោ ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៧.៣) ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ កត្វា ‘‘បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្សា’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.៣) ឯតស្ស វិភង្គេ ‘‘បច្ចុប្បន្នា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៨.៣), ឧប្បន្នត្តិកេ ច ‘‘ឧប្បន្នា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៧.២) ឯត្តកស្សេវ វុត្តត្តា បច្ចុប្បន្នេ ចិត្តេ ចេតោបរិយញាណំ នប្បវត្តតីតិ វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ បវត្តេយ្យ, បុរិមេសុ វិយ ឥតរេសុ ច ចេតោបរិយញាណគ្គហណំ កត្តព្ពំ សិយាតិ? សច្ចំ កត្តព្ពំ, នយទស្សនវសេន បន តំ សំខិត្តន្តិ អញ្ញាយ បាឡិយា វិញ្ញាយតិ.

‘‘អតីតារម្មណោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ធម្មស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, អនាគតារម្មណោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស, បច្ចុប្បន្នារម្មណោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្សា’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៩.២០-២២) ឯតេសំ ហិ វិភង្គេសុ ‘‘ចេតោបរិយញាណេន អតីតារម្មណបច្ចុប្បន្នចិត្តសមង្គិស្ស ចិត្តំ ជានាតិ, អតីតារម្មណា បច្ចុប្បន្នា ខន្ធា ចេតោបរិយញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, ចេតោបរិយញាណេន អនាគតារម្មណបច្ចុប្បន្នចិត្តសមង្គិស្ស ចិត្តំ ជានាតិ, អនាគតារម្មណា បច្ចុប្បន្នា ខន្ធា ចេតោបរិយញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, ចេតោបរិយញាណេន បច្ចុប្បន្នារម្មណបច្ចុប្បន្នចិត្តសមង្គិស្ស ចិត្តំ ជានាតិ, បច្ចុប្បន្នារម្មណា បច្ចុប្បន្នា ខន្ធា ចេតោបរិយញាណស្ស អាវជ្ជនាយ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១៩.២០-២២) ចេតោបរិយញាណស្ស បច្ចុប្បន្នារម្មណេ បវត្តិ វុត្តាតិ. តេនេវាយំ វិចារណា កតាតិ វេទិតព្ពា.

៤១៧. តេសន្តិ តេសុ ទ្វីសុ ញាណេសូតិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. ចិត្តមេវ អារម្មណំ ចេតោបរិយញាណត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញំ ខន្ធំ វា ខន្ធប្បដិពទ្ធំ វា ន ជានាតី’’តិ. តត្ថ ខន្ធប្បដិពទ្ធំ នាមគោត្តាទិ. យទិ ឯវំ កថំ មគ្គារម្មណន្តិ អាហ ‘‘មគ្គសម្បយុត្តចិត្តារម្មណត្តា បន បរិយាយតោ មគ្គារម្មណន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. ចេតនាមត្តមេវ អារម្មណំ, តថា ហិ តំ ‘‘យថាកម្មូបគញាណ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. ខន្ធប្បដិពទ្ធេសូតិ ឯត្ថ និព្ពានម្បិ ខន្ធប្បដិពទ្ធមេវ. ខន្ធេហិ វិសយីកតត្តាតិ វទន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយំ ‘‘អតីតេ ពុទ្ធា មគ្គំ ភាវយិំសុ, ផលំ សច្ឆាកំសុ, អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិំសូតិ ឆិន្នវដុមកានុស្សរណវសេន មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណតោបិ អប្បមាណារម្មណ’’ន្តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៤២១). តត្ថ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណានិ តាវ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន មគ្គផលេសុ ញាណេសុ បវត្តន្តិ. និព្ពានបច្ចវេក្ខណញ្ច និព្ពានារម្មណេសុ អប្បមាណធម្មេសុ ញាណេសូតិ មគ្គាទិបច្ចវេក្ខណានិ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អប្បមាណារម្មណតំ សាធេន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. ‘‘អប្បមាណា ខន្ធា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’ឥច្ចេវ (បដ្ឋា. ៩.១២.៥៨) ហិ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ. តស្មា បុព្ពេនិវាសញាណេន ឯវ មគ្គផលបច្ចវេក្ខណកិច្ចេ វុច្ចមានេបិ និព្ពានបច្ចវេក្ខណតា ន សក្កា វត្តុំ. អដ្ឋកថាយំ បន និព្ពានារម្មណតា និទស្សិតា.

កុសលា ខន្ធាតិ ឥទ្ធិវិធបុព្ពេនិវាសានាគតំសញាណាបេក្ខោ ពហុវចននិទ្ទេសោ, ន ចេតោបរិយយថាកម្មូបគញាណាបេក្ខាតិ តេសំ ចតុក្ខន្ធារម្មណភាវស្ស អសាធកោតិ ចេ? ន, អញ្ញត្ថ ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ខន្ធា ច វិចារោ ច ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៦.៧២), ‘‘សវិតក្កសវិចារា ខន្ធា ច វិតក្កោ ច ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.៦.៧៣) ច វុត្តត្តា ចេតោបរិយញាណាបេក្ខាបិ ពហុវចននិទ្ទេសោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធិតោ. ឯវម្បិ យថាកម្មូបគញាណស្ស ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ខន្ធា ច វិចារោ ចា’’តិអាទីសុ អវុត្តត្តា ចតុក្ខន្ធារម្មណតា ន សិជ្ឈតីតិ? ន, តត្ថ អវចនស្ស អញ្ញការណត្តា. យថាកម្មូបគញាណេន ហិ កម្មសំសដ្ឋា ចត្តារោ ខន្ធា កម្មមុខេន គយ្ហតិ. តញ្ហិ យថា ចេតោបរិយញាណំ បុរិមបរិកម្មវសេន អវិតក្កាទិវិភាគំ, សរាគាទិវិភាគញ្ច ចិត្តំ វិភាវេតិ, ន ឯវំ វិភាគំ វិភាវេតិ. កម្មវសេនេវ បន សមុទាយំ វិភាវេតិ, តស្មា ‘‘អវិតក្កវិចារមត្តា ខន្ធា ច វិចារោ ចា’’តិអាទិកេ វិភាគករណេ តំ ន វុត្តំ, ន ចតុក្ខន្ធានារម្មណតោតិ. ឥទំ បនស្ស អការណន្តិ កេចិ. តត្ថាបិ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស យថាកម្មូបគញាណស្ស អនាគតំសញាណស្សា’’តិ បឋន្តិ ឯវ. ន ហិ តំ កុសលាកុសលវិភាគំ វិយ សវិតក្កាទិវិភាគំ កម្មំ វិភាវេតុំ អសមត្ថំ. ទុច្ចរិតសុចរិតវិភាវនម្បិ ហិ លោភាទិអលោភាទិសម្បយោគវិភាគវិសេសវិភាវនំ ហោតីតិ.

‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាមគោត្តានុស្សរណកាលេ ន វត្តព្ពារម្មណ’’ន្តិ ឯត្តកមេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. នាមគោត្តំ បន ខន្ធូបនិពន្ធោ សម្មុតិសិទ្ធោ ព្យញ្ជនត្ថោ, ន ព្យញ្ជនន្តិ. អយមេត្ថ អម្ហាកំ ខន្តីតិ អាចរិយស្សាយំ អត្តនោ មតិ. យំ បន វុត្តំ ‘‘ន ព្យញ្ជន’’ន្តិ, តស្ស សមត្ថនំ ‘‘ព្យញ្ជនញ្ហី’’តិអាទិ.

៤១៩. កាមាវចរេ និព្ពត្តិស្សតីតិ និព្ពត្តិក្ខន្ធជាននមាហ.

៤២០. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកវសេន អភិញ្ញាញាណានំ, អារម្មណវិចារេ. ‘‘អជ្ឈត្តារម្មណញ្ចេវ ពហិទ្ធារម្មណញ្ចា’’តិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា យំ វុត្តំ បោរាណដ្ឋកថាយំ, តំ ‘‘កាលេន…បេ… ហោតិយេវា’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តន្តិ អត្ថោ. ន ហិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា នាម វិសុំ ឯកំ អត្ថិ, នាបិ តំ ឯកជ្ឈំ អារម្មណំ ករីយតីតិ. យទិ ឯវំ តិកោ ឯវ ន បូរតិ បទទ្វយាសង្គហិតស្ស តតិយស្ស អត្ថន្តរស្ស អភាវតោ, ន, បការភេទវិសយត្តា តិកនិទ្ទេសស្ស. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេ ឯវ តិប្បការេបិ ធម្មេ’’តិ វុត្តំ. តេ ឯវ អជ្ឈត្តាទិវសេន តិវិធេបិ ធម្មេតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘តេ ឯវ ធម្មេ’’តិ អវត្វា ‘‘តិប្បការេ’’តិ វចនំ បការភេទនិពន្ធនា អយំ តិកទេសនាតិ ទស្សនត្ថំ. យថា ហិ កុសលត្តិកាទីនំ ទេសនា យថារហំ ធម្មានំ ជាតិសម្បយោគប្បហានសិក្ខាភូមិអារម្មណប្បភេទនិយមកាលាទិភេទនិពន្ធនា, ន ឯវមយំ ជាតិអាទិភេទនិពន្ធនា, នាបិ សនិទស្សនត្តិកហេតុទុកាទិទេសនា វិយ សភាវាទិភេទនិពន្ធនា, អថ ខោ បការភេទនិពន្ធនា. បញ្ចេវ ហិ ខន្ធា សសន្តតិបរិយាបន្នតំ ឧបាទាយ ‘‘អជ្ឈត្តា’’តិ វុត្តា, បរសន្តតិបរិយាបន្នតំ ឧបាទាយ ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ, តទុភយំ ឧបាទាយ ‘‘អជ្ឈត្តពហិទ្ធា’’តិ. តេនាហ ‘‘អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបញ្ច និព្ពានញ្ច ឋបេត្វា សព្ពេ ធម្មា សិយា អជ្ឈត្តា, សិយា ពហិទ្ធា, សិយា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា’’តិ (ធ. ស. ១៤៣៥). ននុ ចេត្ថ អត្ថន្តរាភាវតោ, បការន្តរស្ស ច អនាមដ្ឋត្តា តតិយោ រាសិ នត្ថីតិ? នយិទមេវំ. យទិបិ ហិ បឋមបទេន អសង្គហិតសង្គណ្ហនវសេន ទុតិយបទស្ស បវត្តត្តា សព្ពេបិ សភាវធម្មា បទទ្វយេនេវ បរិគ្គហិតា, តេហិ បន វិសុំ វិសុំ គហិតធម្មេ ឯកជ្ឈំ គហណវសេន តតិយបទំ វុត្តន្តិ អត្ថេវ តតិយោ រាសិ. ន ហិ សមុទាយោ អវយវោ ហោតិ, ភិន្នវត្ថុកេ បន ធម្មេ អធិដ្ឋានភេទំ អមុញ្ចិត្វា ឯកជ្ឈំ គហណំ ន សម្ភវតីតិ កាលេន អជ្ឈត្តំ, កាលេន ពហិទ្ធា ជាននកាលេតិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អភិញ្ញានិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ តេរសមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.