ចុតូបបាតញាណកថាវណ្ណនា

៤១១. ចុតិយាតិ ចវនេ. ឧបបាតេតិ ឧបបជ្ជនេ. សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ, ចុតិក្ខណសាមន្តា, ឧបបត្តិក្ខណសាមន្តា ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘យេ បន អាសន្នចុតិកា’’តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១១). ទិព្ពចក្ខុញាណេនេវ សត្តានំ ចុតិ ច ឧបបត្តិ ច ញាយតីតិ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុញាណត្ថន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ទិព្ពសទិសត្តាតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ ‘‘សោតធាតូ’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តំ, ឥធ នបុំសកលិង្គវសេន វត្តព្ពំ. តត្ថ ច អាលោកបរិគ្គហេន បយោជនំ នត្ថិ, ឥធ អត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘អាលោកបរិគ្គហេន មហាជុតិកត្តាបិ ទិព្ព’’ន្តិ, កសិណាលោកានុគ្គហេន បត្តព្ពត្តា, សយំ ញាណាលោកផរណភាវេន ច មហាជុតិកភាវតោតិ អត្ថោ. មហាជុតិកម្បិ ហិ ‘‘ទិព្ព’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘ទិព្ពមិទំ ព្យម្ហ’’ន្តិអាទីសុ. មហាគតិកត្តាតិ មហនីយគមនត្តា, វិម្ហយនីយបវត្តិកត្តាតិ អត្ថោ. វិម្ហយនីយា ហិស្ស បវត្តិ តិរោកុដ្ដាទិគតរូបទស្សនតោ. ‘‘ទិព្ពសទិសត្តា’’តិ ច ហីនូបមាទស្សនំ ទេវតានំ ទិព្ពចក្ខុតោបិ ឥមស្ស មហានុភាវត្តា. តេន ទិព្ពចក្ខុលាភាយ យោគិនោ បរិកម្មករណំ តប្បដិបក្ខាភិភវស្ស អត្ថតោ តស្ស វិជយិច្ឆា នាម ហោតិ, ទិព្ពចក្ខុលាភី ច ឥទ្ធិមា ទេវតានំ វចនគ្គហណក្ខមនធម្មទានវសេន មហាមោគ្គល្លានត្ថេរាទយោ វិយ ទានគ្គហណលក្ខណេ, វោហារេ ច បវត្តេយ្យាតិ ឯវំ វិហារវិជយិច្ឆាវោហារជុតិគតិសង្ខាតានំ អត្ថានំ វសេន ឥមស្ស អភិញ្ញាញាណស្ស ទិព្ពចក្ខុភាវសិទ្ធិតោ. សទ្ទវិទូ ច តេសុ ឯវ អត្ថេសុ ទិវុ-សទ្ទំ ឥច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ‘‘តំ សព្ពំ សទ្ទសត្ថានុសារេន វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ទស្សនដ្ឋេនាតិ រូបទស្សនភាវេន. ចក្ខុនា ហិ សត្តា រូបំ បស្សន្តិ. យថា មំសចក្ខុ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ បវត្តតិ, ន តថា ឥទំ. ឥទំ បន សយមេវ តតោ សាតិសយំ ចក្ខុកិច្ចការីតិ អាហ ‘‘ចក្ខុកិច្ចករណេន ចក្ខុមិវាតិបិ ចក្ខូ’’តិ. ‘‘ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិហេតុត្តា’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ បរតោ ឧបបត្តិយា អទស្សនតោ ឯត្ថេវាយំ សត្តោ ឧច្ឆិន្នោ, ឯវមិតរេបីតិ. នវសត្តបាតុភាវទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ លាភី អធិច្ចសមុប្បត្តិកោ វិយ. ពុទ្ធបុត្តា បស្សន្តិយេវាតិ ឧត្តរបទាវធារណំ, ន បុរិមបទាវធារណំ. ឯវំ ហិ ជយទ្ទិសជាតកាទីហិ អវិរោធោ សិទ្ធោ ហោតិ.

មនុស្សានំ ឥទន្តិ មានុសកំ, មនុស្សានំ គោចរភូតំ រូបារម្មណំ. តទញ្ញស្ស បន ទិព្ពតិរោហិតាតិសុខុមាទិភេទស្ស រូបស្ស ទស្សនតោ អតិក្កន្តមានុសកំ. ឯវរូបញ្ច មនុស្សូបចារំ អតិក្កន្តំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា រូបទស្សនេនា’’តិ. ឯវំ វិសយមុខេន ទស្សេត្វា ឥទានិ វិសយីមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘មានុសកំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាបិ មំសចក្ខាតិក្កមោ តស្ស កិច្ចាតិក្កមេនេវ ទដ្ឋព្ពោ.

ទិព្ពចក្ខុនាតិ ទិព្ពចក្ខុញាណេនបិ. ទដ្ឋុំ ន សក្កា ខណស្ស អតិឥត្តរតាយ អតិសុខុមតាយ កេសញ្ចិ រូបស្ស. អបិច ទិព្ពចក្ខុស្ស បច្ចុប្បន្នំ រូបារម្មណំ, តញ្ច បុរេជាតបច្ចយភូតំ, ន ច អាវជ្ជនបរិកម្មេហិ វិនា មហគ្គតស្ស បវត្តិ អត្ថិ, នាបិ ឧប្បជ្ជមានមេវ រូបំ អារម្មណបច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, ភិជ្ជមានំ វា. តស្មា ‘‘ចុតូបបាតក្ខណេ រូបំ ទិព្ពចក្ខុនា ទដ្ឋុំ ន សក្កា’’តិ សុវុត្តមេតំ. យទិ ទិព្ពចក្ខុញាណំ រូបារម្មណមេវ, អថ កស្មា ‘‘សត្តេ បស្សតី’’តិ វុត្តន្តិ? យេភុយ្យេន សត្តសន្តានគតរូបទស្សនតោ ឯវំ វុត្តំ. សត្តគហណស្ស វា ការណភាវតោ វោហារវសេន វុត្តន្តិបិ កេចិ. តេ ចវមានាតិ អធិប្បេតាតិ សម្ពន្ធោ. ឯវរូបេតិ ន ចុតូបបាតក្ខណសមង្គិនោតិ អធិប្បាយោ.

មោហូបនិស្សយំ នាម កម្មំ និហីនំ និហីនផលំ ហោតីតិ អាហ ‘‘មោហនិស្សន្ទយុត្តត្តា’’តិ. តព្ពិបរីតេតិ តស្ស ហីឡិតាទិភាវស្ស វិបរីតេ, អហីឡិតេ អនោហីឡិតេ អនោញ្ញាតេ អនវញ្ញាតេ ចិត្តីកតេតិ អត្ថោ. សុវណ្ណេតិ សុន្ទរវណ្ណេ. ទុព្ពណ្ណេតិ អសុន្ទរវណ្ណេ. សា បនាយំ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណតា យថាក្កមំ កម្មស្ស អទោសទោសូបនិស្សយតាយ ហោតីតិ អាហ ‘‘អទោសនិស្សន្ទយុត្តត្តា’’តិអាទិ. សុន្ទរំ គតិំ គតា សុគតាតិ អាហ ‘‘សុគតិគតេ’’តិ, សុគតិំ ឧបបន្នេតិ អត្ថោ. អលោភជ្ឈាសយា សត្តា វទញ្ញូ វិគតមច្ឆេរា អលោភូបនិស្សយេន កម្មុនា សុភគា សមិទ្ធា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អលោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា អឌ្ឍេ មហទ្ធនេ’’តិ. ទុក្ខំ គតិំ គតា ទុគ្គតាតិ អាហ ‘‘ទុគ្គតិគតេ’’តិ. លោភជ្ឈាសយា សត្តា លុទ្ធា មច្ឆរិនោ លោភូបនិស្សយេន កម្មុនា ទុគ្គតា ទុរុបេតា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘លោភនិស្សន្ទយុត្តត្តា វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានេ’’តិ.

ឧបចិតន្តិ ផលាវហភាវេន កតំ. យថា កតំ ហិ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតំ. ចវមានេតិអាទីហិ ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តន្តិ វិសយមុខេន វិសយីព្យាបារមាហ. បុរិមេហីតិ វា ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា’’តិអាទីនិ បទានិ សន្ធាយ វុត្តំ. អាទីហីតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. តស្មា ‘‘ទិព្ពេន…បេ… បស្សតី’’តិ ឥមេហិ, ‘‘ចវមានេ’’តិអាទីហិ ច ទិព្ពចក្ខុកិច្ចំ វុត្តន្តិ អត្ថោ.

ឥមិនា បន បទេនាតិ ‘‘យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតី’’តិ ឥមិនា វាក្យេន. ឥធ ភិក្ខូតិ ឥមស្មិំ សាសនេ ភិក្ខុ, ទិព្ពចក្ខុញាណលាភីតិ អធិប្បាយោ. សោ ច ទិព្ពចក្ខុញាណលាភី នេរយិកេ ច សត្តេ បច្ចក្ខតោ ទិស្វា ឋិតោ. ឯវំ មនសិ ករោតីតិ តេសំ នេរយិកានំ និរយសំវត្តនិយស្ស កម្មស្ស ញាតុកាមតាវសេន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ បរិកម្មវសេន មនសិ ករោតិ. កិំ នុ ខោតិអាទិ មនសិការវិធិទស្សនំ. ឯវំ បន បរិកម្មំ កត្វា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋិតស្ស តំ កម្មំ អារម្មណំ កត្វា អាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តីតិអាទិ សព្ពំ វុត្តនយមេវ. ‘‘វិសុំ បរិកម្មំ នាម នត្ថី’’តិ ឥទំ បន ទិព្ពចក្ខុញាណេន វិនា យថាកម្មូបគញាណស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នត្ថីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ. ឯវញ្ចេតំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា យថាកម្មូបគញាណស្ស មហគ្គតភាវោ ឯវ ន សិយា. ទេវានំ ទស្សនេបិ ឯសេវ នយោ. នេរយិកទេវគ្គហណំ ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. អាកង្ខមានោ ហិ ទិព្ពចក្ខុលាភី អញ្ញគតិកេសុបិ ឯវំ បដិបជ្ជតិយេវ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អបាយគ្គហណេន តិរច្ឆានយោនិំ ទីបេតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១១), ‘‘សុគតិគ្គហណេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៤១១) ច. តំ និរយសំវត្តនិយំ កម្មំ អារម្មណំ ឯតស្សាតិ តំកម្មារម្មណំ. ផារុសកវនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន ចិត្តលតាវនាទីនំ សង្គហោ.

យថា ចិមស្សាតិ យថា ច ឥមស្ស យថាកម្មូបគញាណស្ស វិសុំ បរិកម្មំ នត្ថិ, ឯវំ អនាគតំសញាណស្សបីតិ វិសុំ បរិកម្មាភាវំ និទស្សេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុបាទកានេវ ហិ ឥមានី’’តិ. តត្រាយមធិប្បាយោ – យថា ទិព្ពចក្ខុលាភី និរយាទិអភិមុខំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា, នេរយិកាទិកេ សត្តេ ទិស្វា តេហិ បុព្ពេ អាយូហិតំ និរយសំវត្តនិយាទិកំ កម្មំ តាទិសេន សមាទានេន, តជ្ជេន ច មនសិការេន បរិក្ខតេ ចិត្តេ យាថាវតោ ជានាតិ, ឯវំ យស្ស យស្ស សត្តស្ស សមនន្តរា អនាគតំ អត្តភាវំ ញាតុកាមោ តំ តំ ឱទិស្ស អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា តេន តេន អតីតេ, ឯតរហិ វា អាយូហិតំ តស្ស និព្ពត្តកំ កម្មំ យថាកម្មូបគញាណេន ទិស្វា តេន និព្ពត្តេតព្ពំ អនាគតំ អត្តភាវំ ញាតុកាមោ តាទិសេន សមាទានេន, តជ្ជេន ច មនសិការេន បរិក្ខតេ ចិត្តេ យាថាវតោ ជានាតិ. ឯសេវ នយោ តតោ បរេសុបិ អត្តភាវេសុ. ឯតំ អនាគតំសញាណំ នាម. យស្មា ឯតំ ទ្វយំ ទិព្ពចក្ខុញាណេ សតិយេវ សិជ្ឈតិ, នាសតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥមានិ ទិព្ពចក្ខុនា សហេវ ឥជ្ឈន្តី’’តិ.

កាយេន ទុដ្ឋុ ចរិតំ, កាយតោ វា ឧប្បន្នំ កិលេសបូតិកត្តា ទុដ្ឋំ ចរិតំ កាយទុច្ចរិតន្តិ ឯវំ យោជេតព្ពោ. កាយោតិ ចេត្ថ ចោបនកាយោ អធិប្បេតោ. កាយវិញ្ញត្តិវសេន បវត្តំ អកុសលំ កាយកម្មំ កាយទុច្ចរិតន្តិ. ឥតរេសូតិ វចីមនោទុច្ចរិតេសុ. យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ កតូបចិតំ, អសតិស្ស អន្តរុបច្ឆេទេ វិបាការហភាវស្ស អវិគច្ឆនតោ សោ តេន សហិតោយេវាតិ វត្តព្ពោតិ អាហ ‘‘សមន្នាគតាតិ សមង្គីភូតា’’តិ. ‘‘អនត្ថកាមា ហុត្វា’’តិ ឯតេន មាតាបិតរោ វិយ បុត្តានំ, អាចរិយុបជ្ឈាយា វិយ ច និស្សិតកានំ អត្ថកាមា ហុត្វា គរហកា ឧបវាទកា ន ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. គុណបរិធំសនេនាតិ វិជ្ជមានានំ គុណានំ វិទ្ធំសនេន, វិនាសនេនាតិ អត្ថោ. ននុ ច អន្តិមវត្ថុនាបិ ឧបវាទោ គុណបរិធំសនមេវាតិ? សច្ចមេតំ. គុណាតិ បនេត្ថ ឈានាទិវិសេសា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា អធិប្បេតាតិ សីលបរិធំសនំ វិសុំ គហិតំ. តេនាហ ‘‘នត្ថិ ឥមេសំ សមណធម្មោ’’តិអាទិ. សមណធម្មោតិ ច សីលសំយមំ សន្ធាយ វទតិ. ជានំ វាតិ យំ ឧបវទតិ, តស្ស អរិយភាវំ ជានន្តោ វា. អជានំ វាតិ អជានន្តោ វា. ជាននំ អជាននំ ចេត្ថ អប្បមាណំ, អរិយភាវោ ឯវ បមាណំ. តេនាហ ‘‘ឧភយថាបិ អរិយូបវាទោវ ហោតី’’តិ. ‘‘អរិយោ’’តិ បន អជានតោ អទុដ្ឋចិត្តស្សេវ តត្ថ អរិយគុណាភាវំ បវេទេន្តស្ស គុណបរិធំសនំ ន ហោតីតិ តស្ស អរិយូបវាទោ នត្ថីតិ វទន្តិ. សតេកិច្ឆំ បន ហោតិ ខមាបនេន, ន អនន្តរិយំ វិយ អតេកិច្ឆំ.

រុជ្ឈតីតិ តុទតិ, ទុក្ខំ វេទនំ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. តន្តិ តំ ថេរំ, តំ វា កិរិយំ. ជានន្តោ ឯវ ថេរោ ‘‘អត្ថិ តេ, អាវុសោ, បតិដ្ឋា’’តិ បុច្ឆិ. ឥតរោបិ សច្ចាភិសមយោ សាសនេ បតិដ្ឋាតិ អាហ ‘‘សោតាបន្នោ អហ’’ន្តិ. ថេរោ តំ ករុណាយមានោ ‘‘ខីណាសវោ តយា ឧបវទិតោ’’តិ អត្តានំ អាវិកាសិ.

សចេ នវកតរា ហោន្តិ តស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូ. សម្មុខា អខមាបេន្តេបីតិ បុរតោ ខមាបនេ អសម្ភវន្តេបិ. ‘‘អខមន្តេ’’តិ វា បាឋោ. តំ សោតាបន្នស្ស វសេន វេទិតព្ពំ.

បរិនិព្ពុតមញ្ចដ្ឋានន្តិ បូជាករណដ្ឋានំ សន្ធាយាហ.

សមាទាតព្ពដ្ឋេន សមាទានានិ, កម្មានិ សមាទានានិ យេសំ, តេ កម្មសមាទានា, មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន កម្មសមាទានា, ហេតុអត្ថំ វា អន្តោគធំ កត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន បរេ កម្មេសុ សមាទាបកា មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានា. តយិមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេនា’’តិអាទិមាហ. សីលសម្បន្នោតិអាទិ បរិបក្កិន្ទ្រិយស្ស មគ្គសមង្គិនោ វសេន វុត្តំ. អគ្គមគ្គដ្ឋេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អញ្ញន្តិ អរហត្តំ. ឯវំសម្បទន្តិ យថា តំ អវស្សម្ភាវី, ឯវមិទម្បីតិ អត្ថោ. តំ វាចំ អប្បហាយាតិអាទីសុ អរិយូបវាទំ សន្ធាយ ‘‘បុន ឯវរូបិំ វាចំ ន វក្ខាមី’’តិ វទន្តោ វាចំ បជហតិ នាម, ‘‘បុន ឯវរូបំ ចិត្តំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ ចិត្តំ បជហតិ នាម, ‘‘បុន ឯវរូបិំ ទិដ្ឋិំ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិ បជហន្តោ ទិដ្ឋិំ បជហតិ នាម, តថា អករោន្តោ នេវ បជហតិ, ន បដិនិស្សជ្ជតិ. យថាភតំ និក្ខិត្តោ, ឯវំ និរយេតិ យថា និរយបាលេហិ អាហរិត្វា និរយេ ឋបិតោ, ឯវំ និរយេ ឋបិតោយេវាតិ អត្ថោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន អកត្តព្ពំ នាម បាបំ នត្ថិ, យតោ សំសារខាណុភាវោបិ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ, ភិក្ខវេ, វជ្ជានី’’តិ.

‘‘ឧច្ឆិន្នភវនេត្តិកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស កាយោ តិដ្ឋតិ, អយញ្ចេវ កាយោ, ពហិទ្ធា ច នាមរូប’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៤៧) ឯវមាទីសុ វិយ ឥធ កាយ-សទ្ទោ ខន្ធបញ្ចកវិសយោតិ អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា’’តិ. អវីតរាគស្ស មរណតោ បរំ នាម ភវន្តរូបាទានមេវាតិ អាហ ‘‘បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តិក្ខន្ធគ្គហណេ’’តិ. យេន តិដ្ឋតិ, តស្ស ឧបច្ឆេទេនេវ កាយោ ភិជ្ជតីតិ អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា’’តិ.

ឯតិ ឥមស្មា សុខន្តិ អយោ, បុញ្ញន្តិ អាហ ‘‘បុញ្ញសម្មតា អយា’’តិ. អយន្តិ ឯតស្មា សុខានីតិ អាយោ, បុញ្ញកម្មាទិសុខសាធនំ. តេនាហ ‘‘សុខានំ វា អាយស្ស អភាវា’’តិ. ឥយតិ អស្សាទិយតីតិ អយោ, អស្សាទោតិ អាហ ‘‘អស្សាទសញ្ញិតោ អយោ’’តិ.

នាគរាជាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សុបណ្ណាទីនំ សង្គហោ. អសុរសទិសន្តិ បេតាសុរសទិសំ. សោតិ អសុរកាយោ. សព្ពសមុស្សយេហីតិ សព្ពេហិ សម្បត្តិសមុស្សយេហិ. វុត្តវិបរិយាយេនាតិ ‘‘សុដ្ឋុ ចរិតំ, សោភនំ វា ចរិតំ អនវជ្ជត្តា’’តិអាទិនា ‘‘កាយទុច្ចរិតេនា’’តិអាទីនំ បទានំ វុត្តស្ស អត្ថស្ស វិបរិយាយេន.

និគមនវចនំ វុត្តស្សេវត្ថស្ស បុន វចនន្តិ កត្វា. អយមេត្ថ សង្ខេបត្ថោតិ ‘‘ទិព្ពេន ចក្ខុនា…បេ… បស្សតី’’តិ ឯត្ថ អយំ យថាវុត្តោ សង្ខេបត្ថោ.

៤១២. កសិណារម្មណន្តិ អដ្ឋន្នម្បិ កសិណានំ វសេន កសិណារម្មណំ. សព្ពាការេនាតិ ‘‘ចុទ្ទសវិធេន ចិត្តបរិទមនេន អដ្ឋង្គសមន្នាគមេន ភូមិបាទបទមូលសម្បាទនេនា’’តិ ឥមិនា សព្ពប្បការេន. អភិនីហារក្ខមំ ទិព្ពចក្ខុញាណាភិមុខំ បេសនារហំ បេសនយោគ្គំ កត្វា. អាសន្នំ កាតព្ពន្តិ ទិព្ពចក្ខុញាណុប្បត្តិយា សមីបភូតំ កាតព្ពំ. តត្ថ ឧបចារជ្ឈានំ បគុណតរំ កត្វា អារម្មណញ្ច វឌ្ឍេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឧបចារជ្ឈានគោចរំ កត្វា វឌ្ឍេត្វា ឋបេតព្ព’’ន្តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ វឌ្ឍិតេ កសិណារម្មណេ. អប្បនាតិ ឈានវសេន អប្បនា. ន ហិ អកតបរិកម្មស្ស អភិញ្ញាវសេន អប្បនា ឥជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘បាទកជ្ឈាននិស្សយំ ហោតី’’តិ, បាទកជ្ឈានារម្មណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ន បរិកម្មនិស្សយន្តិ បរិកម្មស្ស តំ កសិណារម្មណំ អបស្សយោ ន ហោតិ. តថា សតិ រូបទស្សនំ ន សិយា. ឥមេសូតិ យថាវុត្តេសុ តេជោកសិណាទីសុ តីសុ កសិណេសុ. ឧប្បាទេត្វាតិ ឧបចារជ្ឈានុប្បាទនេន ឧប្បាទេត្វា. ឧបចារជ្ឈានបវត្តិយា ហិ សទ្ធិំ បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិ. តត្ថាតិ កសិណនិទ្ទេសេ.

អន្តោយេវ រូបគតំ បស្សិតព្ពំ ន ពហិទ្ធា វិក្ខេបាបត្តិហេតុភាវតោ. បរិកម្មស្ស វារោ អតិក្កមតីតិ ឥធ បរិកម្មំ នាម យថាវុត្តកសិណារម្មណំ ឧបចារជ្ឈានំ, តំ រូបគតំ បស្សតោ ន បវត្តតិ. កសិណាលោកវសេន ច រូបគតទស្សនំ, កសិណាលោកោ ច បរិកម្មវសេនាតិ តទុភយម្បិ បរិកម្មស្ស អប្បវត្តិយា ន ហោតិ. តេនាហ ‘‘តតោ អាលោកោ អន្តរធាយតិ, តស្មិំ អន្តរហិតេ រូបគតម្បិ ន ទិស្សតី’’តិ. រូបគតំ បស្សតោ បរិកម្មស្ស វារោ អតិក្កមតិ, បរិកម្មមតិក្កន្តស្ស កសិណារម្មណំ ញាណំ ន ហោតីតិ រូបគតំ ន ទិស្សតិ, កថំ បន បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘អថានេនា’’តិអាទិ. ឯវំ អនុក្កមេនាតិ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ តតោ វុដ្ឋាយ អភិណ្ហំ អាលោកស្ស ផរណវសេន អាលោកោ ថាមគតោ ហោតិ ចិរដ្ឋាយី. តថា ច សតិ តត្ថ សុចិរម្បិ រូបគតំ បស្សតេវ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯត្ថ អាលោកោ…បេ… ហោតី’’តិ.

ស្វាយមត្ថោ តិណុក្កូបមាយ វិភាវេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រត្តិំ តិណុក្កាយា’’តិអាទិ. តត្ថ បុនប្បុនំ បវេសនន្តិ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនំ. ថាមគតាលោកស្ស យថាបរិច្ឆេទេន ឋានន្តិ យត្តកំ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កសិណំ វឌ្ឍិតំ, ថាមគតស្ស អាលោកស្ស តត្តកំ ផរិត្វា អវដ្ឋានំ.

អនាបាថគតន្តិ អាបាថគមនយោគ្យស្ស វសេន វុត្តំ. អន្តោកុច្ឆិគតាទិ បន តទភាវតោ តេន វិសេសិតព្ពមេវ. តទេវាតិ ទិព្ពចក្ខុមេវ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ រូបមារព្ភ បវត្តចិត្តេសុ. រូបទស្សនសមត្ថន្តិ រូបំ សភាវតោ វិភាវនសមត្ថំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ វិយ. បុព្ពភាគចិត្តានីតិ អាវជ្ជនបរិកម្មសង្ខាតានិ បុព្ពភាគចិត្តានិ. តានិ ហិ អារម្មណំ ករោន្តានិបិ ន យាថាវតោ តំ វិភាវេត្វា បវត្តន្តិ អាវជ្ជនសម្បដិច្ឆនចិត្តានិ វិយ.

តំ បនេតំ ទិព្ពចក្ខុ. បរិបន្ថោតិ អន្តរាយិកោ. ឈានវិព្ភន្តកោតិ ឈានុម្មត្តកោ ឈានភាវនាមុខេន ឧម្មាទប្បត្តោ. អប្បមត្តេន ភវិតព្ពន្តិ ‘‘ទិព្ពចក្ខុ មយា អធិគត’’ន្តិ សន្តោសំ អនាបជ្ជិត្វា វិបស្សនានុយោគវសេន វា សច្ចាភិសមយវសេន វា អប្បមត្តេន ភវិតព្ពំ.

‘‘ឯវំ បស្សិតុកាមេនា’’តិអាទិនា ទិព្ពចក្ខុស្ស នានាវជ្ជនបរិកម្មញ្ចេវ ទិព្ពចក្ខុញាណញ្ច ទស្សិតំ, ន តស្ស ឧប្បត្តិក្កមោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្រាយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចុតូបបាតញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.