បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណកថាវណ្ណនា

៤០២. បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, តស្ស វា អនុស្សរណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិ, តំ និស្សយាទិបច្ចយភូតំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនតោ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិម្ហិ យំ ញាណំ, តទត្ថាយា’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ បុព្ពេនិវាសំ តាវ ទស្សេត្វា តត្ថ សតិញាណានិ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេនិវាសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘បុព្ពេ’’តិ ឥទំ បទំ ‘‘ឯកម្បិ ជាតិ’’ន្តិអាទិវចនតោ អតីតភវវិសយំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អតីតជាតីសូ’’តិ និវាស-សទ្ទោ កម្មសាធនោ, ខន្ធវិនិមុត្តោ ច និវសិតធម្មោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘និវុត្ថក្ខន្ធា’’តិ. និវុត្ថតា ចេត្ថ សសន្តានេ បវត្តតា, តថាភូតា ច តេ អនុ អនុ ភូតា ជាតា បវត្តា តត្ថ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតាវ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘និវុត្ថាតិ អជ្ឈាវុត្ថា អនុភូតា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា’’តិ. ឯវំ សសន្តតិបរិយាបន្នធម្មវសេន និវាស-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ អវិសេសេន វត្តុំ ‘‘និវុត្ថធម្មា វា និវុត្ថា’’តិ វត្វា តំ វិវរិតុំ ‘‘គោចរនិវាសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. គោចរភូតាបិ ហិ គោចរាសេវនាយ អាសេវិតា អារម្មណករណវសេន អនុភូតា និវុត្ថា នាម ហោន្តីតិ. តេ បន ទុវិធា សបរវិញ្ញាណគោចរតាយាតិ ឧភយេបិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ‘‘អត្តនោ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា’’តិ វត្វា ‘‘បរិច្ឆិន្នា’’តិ វចនំ យេ តេ គោចរនិវាសេន និវុត្ថធម្មា, តេ ន កេវលំ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាណមត្តា, អថ ខោ យថា បុព្ពេ ជាតិនាមគោត្តវណ្ណលិង្គាហារាទិវិសេសេហិ បរិច្ឆេទការិកាយ បញ្ញាយ បរិច្ឆិជ្ជ គហិតា, តថេវេតំ ញាណំ បរិច្ឆិជ្ជ គណ្ហាតីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទីបនត្ថំ វុត្តំ. បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតាបិ វា និវុត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ន កេវលំ អត្តនោវ វិញ្ញាណេន, អថ ខោ បរេសំ វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតាបិ វាតិ អត្ថោ. ឥធាបិ ‘‘បរិច្ឆិន្នា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘បរេសម្បិ វា វិញ្ញាណេន វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នា’’តិ. តស្ស ច គហណេ បយោជនំ វុត្តនយេនេវ វត្តព្ពំ. តេ ច ខោ យស្មា អភីតាសុ ឯវ ជាតីសុ អញ្ញេហិ វិញ្ញាតា បរិច្ឆិន្នា, តេ ច បរិនិព្ពុតាបិ ហោន្តិ. យេ ហិ តេ វិញ្ញាតា, តេសំ តទា វត្តមានសន្តានានុសារេន តេសម្បិ អតីតេ បវត្តិ ញាយតីតិ សិខាប្បត្តំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស វិសយភូតំ បុព្ពេនិវាសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសូ’’តិ វុត្តំ. ឆិន្នវដុមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសំ អនុស្សរណា ឆិន្នវដុមកានុស្សរណំ. អាទិ-សទ្ទេន បច្ចេកសម្ពុទ្ធពុទ្ធសាវកានុស្សរណានិ គយ្ហន្តីតិ វទន្តិ. ឆិន្នវដុមកា បន សព្ពេវ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតា. តេសំ អនុស្សរណំ នាម តេសំ បដិបត្តិយា អនុស្សរណំ, សា បន បដិបត្តិ សង្ខេបតោ ឆឡារម្មណគ្គហណលក្ខណាតិ តានិ ឥធ បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតគ្គហណេន គហិតានិ, តេ បនេតេ សម្មាសម្ពុទ្ធានំយេវ វិសយា, ន អញ្ញេសន្តិ អាហ ‘‘តេ ពុទ្ធានំយេវ លព្ភន្តី’’តិ. ន ហិ អតីតេ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ឯវំ វិបស្សិំសុ, ឯវំ មគ្គំ ភាវេសុំ, ឯវំ ផលនិព្ពានានិ សច្ឆាកំសុ, ឯវំ វេនេយ្យេ វិនេសុន្តិ ឯត្ថ សព្ពទា អញ្ញេសំ ញាណស្ស គតិ អត្ថីតិ. យាយ សតិយា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សា បុព្ពេនិវាសានុស្សតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

អនេកវិធន្តិ នានាភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសាទិវសេន ពហុវិធំ. បការេហីតិ នាមគោត្តាទិអាការេហិ សទ្ធិំ, សហយោគេ ចេតំ ករណវចនំ. បវត្តិតំ ទេសនាវសេន. តេនាហ ‘‘សំវណ្ណិត’’ន្តិ, វិត្ថារិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘និវាស’’ន្តិ អន្តោគធភេទសាមញ្ញវចនមេតន្តិ តេ ភេទេ ព្យាបនិច្ឆាវសេន សង្គហេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ តត្ថ និវុត្ថសន្តាន’’ន្តិ អាហ. សាវកស្សេវេតំ អនុស្សរណំ, ន សត្ថុនោតិ វុត្តំ ‘‘ខន្ធបដិបាដិវសេន ចុតិបដិសន្ធិវសេន វា’’តិ. ខន្ធបដិបាដិ ខន្ធានំ អនុក្កមោ. សា ច ខោ ចុតិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បដិបាដិវសេន. កេចិ បនេត្ថ ‘‘ឥរិយាបថបដិបាដិ ខន្ធបដិបាដី’’តិ វទន្តិ. អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វាតិ ញាណគតិយា អនុគន្ត្វា អនុគន្ត្វា. តិត្ថិយាតិ អញ្ញតិត្ថិយា, តេ បន កម្មវាទិនោ កិរិយវាទិនោ តាបសាទយោ. ឋបេត្វា អគ្គសាវកមហាសាវកេ ឥតរេ សត្ថុ សាវកា បកតិសាវកា.

យស្មា តិត្ថិយានំ ព្រហ្មជាលាទីសុ ចត្តាលីសាយ ឯវ សំវដ្ដវិវដ្ដានំ អនុស្សរណំ អាគតំ, តស្មា ‘‘ន តតោ បរ’’ន្តិ វត្វា តំ ការណំ វទន្តោ ‘‘ទុព្ពលបញ្ញត្តា’’តិអាទិមាហ, តេន វិបស្សនាភិយោគោ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស វិសេសការណន្តិ ទស្សេតិ. ពលវបញ្ញត្តាតិ ឯត្ថ នាមរូបបរិច្ឆេទាទិយេវ បញ្ញាយ ពលវការណំ ទដ្ឋព្ពំ. តញ្ហេត្ថ នេសំ សាធារណការណំ. ឯត្តកោតិ កប្បានំ លក្ខំ, តទធិកំ ឯកំ, ទ្វេ ច អសង្ខ្យេយ្យានីតិ កាលវសេន ឯវំបរិមាណោ យថាក្កមំ តេសំ មហាសាវកអគ្គសាវកបច្ចេកពុទ្ធានំ បុញ្ញញាណាភិនីហារោ សាវកបច្ចេកពោធិបារមិតា សមិតា. យទិ ពោធិសម្ភារសម្ភរណកាលបរិច្ឆិន្នោ តេសំ តេសំ អរិយានំ អភិញ្ញាញាណវិភាគោ, ឯវំ សន្តេ ពុទ្ធានម្បិ វិសយបរិច្ឆេទតា អាបន្នាតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បន បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថី’’តិ. ‘‘យាវតកំ ញេយ្យំ, តាវតកំ ញាណ’’ន្តិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥) វចនតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វិយ ពុទ្ធានំ អភិញ្ញាញាណានម្បិ វិសយេ បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ. តត្ថ យំ យំ ញាតុំ ឥច្ឆន្តិ, តំ តំ ជានន្តិ ឯវ. អថ វា សតិបិ កាលបរិច្ឆេទេ ការណូបាយកោសល្លបរិគ្គហាទិនា សាតិសយត្តា មហាពោធិសម្ភារានំ បញ្ញាបារមិតាយ បវត្តិអានុភាវស្ស បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, កុតោ តន្និព្ពត្តានំ អភិញ្ញាញាណានន្តិ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ បន បរិច្ឆេទោ នាម នត្ថី’’តិ. អតីតេ ឯត្តកានិ កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យានីតិ ឯវំ កាលបរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ, អនាគតេ អនាគតំសញាណស្ស វិយ.

ឯវំ ឆន្នំ ជនានំ បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ កាលវិភាគតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ អារម្មណគ្គហណតោ អានុភាវវិសេសតោ, បវត្តិអាការតោ ច ទស្សេតុំ ‘‘តិត្ថិយា ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ចុតិបដិសន្ធិវសេនាតិ អត្តនោ, បរស្ស វា តស្មិំ តស្មិំ អត្តភាវេ ចុតិំ ទិស្វា អន្តរា កិញ្ចិ អនាមសិត្វា បដិសន្ធិយា ឯវ គហណវសេន. វុត្តមេវត្ថំ ព្យតិរេកតោ, អន្វយតោ ច វិភាវេតុំ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. បកតិសាវកា ចុតិបដិសន្ធិវសេនបិ សង្កមន្តីតិ អយមត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ‘‘ពលវបញ្ញត្តា’’តិ ហេតុនា វិភាវេតព្ពោ, ចុតិបដិសន្ធិវសេន សង្កមនំ វេមជ្ឈទស្សនេ បយោជនាភាវតោ. ញាណពលទស្សនត្ថំ បនេត្ថ វុត្តំ.

តំ តំ បាកដមេវាតិ យថា នាម សរទសមយេ ឋិតមជ្ឈន្ហិកវេលាយំ ចតុរតនិកេ គេហេ ចក្ខុមតោ បុរិសស្ស រូបគតំ សុបាកដមេវ ហោតីតិ លោកសិទ្ធមេតំ, សិយា បន តស្ស សុខុមតរតិរោហិតាទិភេទស្ស រូបគតស្ស អគោចរតា. នត្ថេវ ពុទ្ធានំ ញាតុំ ឥច្ឆិតស្ស ញេយ្យស្ស អគោចរតា, អថ ខោ តំ ញាណាលោកេន ឱភាសិតំ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ សុបាកដំ សុវិភូតមេវ ហោតិ តថា ញេយ្យាវរណស្ស សុបហីនត្តា. បេយ្យាលបាឡិំ វិយ សង្ខិបិត្វាតិ យថា បេយ្យាលបាឡិំ បឋន្តា ‘‘បឋមំ ឈានំ…បេ… បញ្ចមំ ឈាន’’ន្តិ អាទិបរិយោសានមេវ គណ្ហន្តា សង្ខិបិត្វា សជ្ឈាយន្តិ, ន អនុបទំ, ឯវំ អនេកាបិ កប្បកោដិយោ សង្ខិបិត្វា. យំ យំ ឥច្ឆន្តីតិ យស្មិំ កប្បេ, យស្មិំ ភវេ យំ យំ ជានិតុំ ឥច្ឆន្តិ, តត្ថ តត្ថេវ ញាតុំ ឥច្ឆិតេ ឯវ ញាណេន ឱក្កមន្តា. សីហោក្កន្តវសេន សីហគតិបតនវសេន ញាណគតិយា គច្ឆន្តិ. សតធា ភិន្នស្ស វាឡស្ស កោដិយា កោដិបដិបាទនវសេន កតវាលវេធបរិចយស្ស. សរភង្គសទិសស្សាតិ សរភង្គពោធិសត្តសទិសស្ស (ជា. ២.១៧.៥០ អាទយោ). លក្ខដ្ឋានស្ស អប្បត្តវសេន ន សជ្ជតិ. អតិក្កមនបស្សគមនវសេន ន វិរជ្ឈតិ.

ខជ្ជុបនកប្បភាសទិសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ ញាណស្ស អតិវិយ អប្បានុភាវតាយ ខជ្ជោតោភាសសមំ ហុត្វា បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ ឧបដ្ឋាតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ទីបប្បភាសទិសន្តិ បាកតិកទីបាលោកសទិសំ. ឧក្កាបភា មហាឧម្មុកាលោកោ. ឱសធិតារកប្បភាតិ ឧស្សន្នា បភា ឯតាយ ធីយតីតិ ឱសធិ, ឱសធីនំ វា អនុពលប្បទាយិកត្តា ឱសធីតិ ឯវំ លទ្ធនាមាយ តារកាយ បភា. សរទសូរិយមណ្ឌលសទិសំ សវិសយេ សព្ពសោ អន្ធការវិធមនតោ.

យដ្ឋិកោដិគមនំ វិយ ខន្ធបដិបាដិយា អមុញ្ចនតោ. កុន្នទីនំ អតិក្កមនាយ ឯកេនេវ រុក្ខទណ្ឌេន កតសង្កមោ ទណ្ឌកសេតុ. ចតូហិ, បញ្ចហិ វា ជនេហិ គន្តុំ សក្កុណេយ្យោ ផលកេ អត្ថរិត្វា អាណិយោ កោដ្ដេត្វា កតសង្កមោ ជង្ឃសេតុ. ជង្ឃសត្ថស្ស គមនយោគ្គោ សង្កមោ ជង្ឃសេតុ ជង្ឃមគ្គោ វិយ. សកដស្ស គមនយោគ្គោ សង្កមោ សកដសេតុ សកដមគ្គោ វិយ. មហតា ជង្ឃសត្ថេន គន្តព្ពមគ្គោ មហាជង្ឃមគ្គោ. ពហូហិ វីសាយ វា តិំសាយ វា សកដេហិ ឯកជ្ឈំ គន្តព្ពមគ្គោ មហាសកដមគ្គោ.

ឥមស្មិំ បន អធិការេតិ ‘‘ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; បេដកោ. ២២; មិ. ប. ២.១.៩) ចិត្តសីសេន សាវកស្ស និទ្ទិដ្ឋសមាធិភាវនាធិការេ.

៤០៣. តស្មាតិ យស្មា សាវកានំ បុព្ពេនិវាសានុស្សរណំ ឥធាធិប្បេតំ, តស្មា. ឯវន្តិ យថា តេ អនុស្សរន្តិ, ឯវំ អនុស្សរិតុកាមេន. ហេដ្ឋា តីសុ ឈានេសុ យថារហំ បីតិសុខេហិ កាយចិត្តានំ សម្បីននាយ ‘‘ចត្តារិ ឈានានិ សមាបជ្ជិត្វា’’តិ វុត្តំ, អញ្ញថា បាទកជ្ឈានមេវ សមាបជ្ជិតព្ពំ សិយា. យាយ និសជ្ជាយ និសិន្នស្ស អនុស្សរណារម្ភោ, សា ឥធ សព្ពបច្ឆិមា និសជ្ជា. តតោ អាសនបញ្ញាបនន្តិ តតោ និសជ្ជាយ បុរិមកំ អាសនបញ្ញាបនំ អាវជ្ជិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ភោជនកាលោតិអាទីសុ កាលសីសេន តស្មិំ តស្មិំ កាលេ កតកិច្ចមាហ. ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវន្ទនកាលោតិ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណេសុ ចេតិយពោធីនំ វន្ទនកាលោ. សកលំ រត្តិន្ទិវន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ.

កិញ្ចិ កិច្ចំ. ឯត្តកេនាតិ បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនេន. បាទកជ្ឈានញ្ហិ សត្ថកស្ស វិយ និសានសិលា សតិបញ្ញានម្បិ និសិតភាវាវហំ. យំ តស្ស, តា តំ សមាបជ្ជនេន បរមនេបក្កប្បត្តា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘ទីបេ ជលិតេ វិយ បាកដំ ហោតី’’តិ, អន្ធការដ្ឋានេតិ អធិប្បាយោ. បុរិមភវេតិ ឥមស្ស ភវស្ស អនន្តរេ បុរិមស្មិំ ភវេ. បវត្តិតនាមរូបន្តិ អត្តនោ បច្ចយេហិ បវត្តិតនាមរូបំ. តញ្ច ខោ បឋមំ រូបំ អាវជ្ជិត្វា នាមំ អាវជ្ជិតព្ពំ. បឋមំ នាមំ អាវជ្ជិត្វា បច្ឆា រូបន្តិ អបរេ. បហោតីតិ សក្កោតិ. បណ្ឌិតោ នាម ឥមិស្សា អភិញ្ញាភាវនាយ កតាធិការោ.

‘‘អញ្ញំ ឧប្បន្ន’’ន្តិ ឥទំ អញ្ញស្មា កម្មភវា អញ្ញោ ឧបបត្តិភវោ ឧប្បន្នោតិ កត្វា វុត្តំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នន្តរភាវតោ. អញ្ញថា ឯកភវេបិ អញ្ញមញ្ញមេវ នាមរូបំ ឧប្បជ្ជតិ, និរុទ្ធញ្ច អប្បដិសន្ធិកំ. តេនេវាហ –

‘‘យេ និរុទ្ធា មរន្តស្ស, តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធ;

សព្ពេបិ សទិសា ខន្ធា, គតា អប្បដិសន្ធិកា’’តិ. (មហានិ. ៣៩);

តំ ឋានន្តិ តំ និក្ខេបដ្ឋានំ. អាហុន្ទរិកន្តិ សមន្តតោ, ឧបរិ ច ឃនសញ្ឆន្នំ សម្ពាធដ្ឋានំ. អន្ធតមមិវាតិ អន្ធការតិមិសា វិយ.

កូដាគារកណ្ណិកត្ថាយាតិ កូដាគារស្ស កូដត្ថាយ. កូដាគារស្ស កណ្ណិកា វិយ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ, មហារុក្ខោ វិយ បុរិមភវេ ចុតិក្ខណេ បវត្តនាមរូបំ, សាខាបលាសា វិយ តេន សម្ពន្ធំ ឥមស្មិំ ភវេ បដិសន្ធិចិត្តំ, ផរសុធារា វិយ បរិកម្មភាវនា, កម្មារសាលា វិយ បាទកជ្ឈានន្តិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. កដ្ឋផាលកោបមាបិ ‘‘យថា នាម ពលវា បុរិសោ ឱទនបចនាទិអត្ថំ មហន្តំ ទារុំ ផាលេន្តោ តស្ស តចផេគ្គុមត្តផាលនេ ផរសុធារាយ វិបន្នាយ មហន្តំ ទារុំ ផាលេតុំ អសក្កោន្តោ ធុរនិក្ខេបំ អកត្វា’’តិអាទិនា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា. តថា កេសោហារកូបមា.

បុព្ពេនិវាសញាណំ នាម ន ហោតិ អតីតាសុ ជាតីសុ និវុត្ថធម្មារម្មណត្តាភាវា. តន្តិ បច្ឆិមនិសជ្ជតោ បភុតិ យាវ បដិសន្ធិ បវត្តំ ញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស បរិកម្មភាវេន បវត្តសមាធិនា សម្បយុត្តញាណំ បរិកម្មសមាធិញាណំ. តំ រូបាវចរំ សន្ធាយ ន យុជ្ជតីតិ តំ តេសំ វចនំ អតីតំសញាណំ ចេ, រូបាវចរំ អធិប្បេតំ ន យុជ្ជតិ បរិកម្មសមាធិញាណស្ស កាមាវចរភាវតោ. ន ហិ អនន្តរចុតិចិត្តស្ស ឱរតោ បវត្តិក្ខន្ធេ អារព្ភ រូបាវចរំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយំ វា អាគតំ អត្ថិ. យេសំ ជវនានំ បុរិមានីតិ យោជនា. យទា បន អប្បនាចិត្តំ ហោតិ, តទាស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ នាមាតិ កាមំ អនន្តរស្ស ភវស្ស ចុតិក្ខណេ បវត្តិតនាមរូបំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តញាណំ ទស្សិតំ, តំ បន និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ ញាណសាមញ្ញស្ស ជោតិតភាវតោ. យថេវ ហិ តតោ នាមរូបតោ បភុតិ សព្ពេ អតីតា ខន្ធា, ខន្ធបដិពទ្ធា ច សព្ពោ បុព្ពេនិវាសោ, ឯវំ តស្ស បដិវិជ្ឈនវសេន បវត្តញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ. តេនាហ ‘‘តេន ញាណេន សម្បយុត្តាយ សតិយា អនេកវិហិតំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតី’’តិ.

៤០៤. ឯកម្បិ ជាតិន្តិ ឯកម្បិ ភវំ. សោ ហិ ឯកកម្មនិព្ពត្តោ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នោ អន្តោគធធម្មប្បភេទោ ខន្ធប្បពន្ធោ ឥធ ជាតីតិ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘ឯកម្បិ…បេ… ខន្ធសន្តាន’’ន្តិ. បរិហាយមានោតិ ខីយមានោ វិនស្សមានោ. កប្បោតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បោ. សោ បន អត្ថតោ កាលោ, តទា បវត្តមានសង្ខារវសេនស្ស បរិហានិ វេទិតព្ពា. វឌ្ឍមានោ វិវដ្ដកប្បោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. យោ បន ‘‘កាលំ ខេបេតី’’តិ, ‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា’’តិ (ជា. ១.២.១៩០) ច អាទីសុ កាលស្សាបិ ខយោ វុច្ចតិ, សោ ឥធ នាធិប្បេតោ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ. សំវដ្ដនំ វិនស្សនំ សំវដ្ដោ, សំវដ្ដតោ ឧទ្ធំ តថា ឋាយី សំវដ្ដដ្ឋាយី. តំមូលកត្តាតិ តំបុព្ពកត្តា. វិវដ្ដនំ និព្ពត្តនំ, វឌ្ឍនំ វា វិវដ្ដោ.

តេជោសំវដ្ដោ អាបោសំវដ្ដោ វាយោសំវដ្ដោតិ ឯវំ សំវដ្ដសីមានុក្កមេន សំវដ្ដេសុ វត្តព្ពេសុ តថា អវត្វា ‘‘អាបោសំវដ្ដោតេជោសំវដ្ដោ វាយោសំវដ្ដោ’’តិ វចនំ សំវដ្ដកមហាភូតទេសនានុបុព្ពិយាតិ កេចិ. សំវដ្ដានុបុព្ពិយាតិ អបរេ. អាបេន សំវដ្ដោ អាបោសំវដ្ដោ. សំវដ្ដសីមាតិ សំវដ្ដមរិយាទា.

សំវដ្ដតីតិ វិនស្សតិ. សទាតិ សព្ពកាលំ, តីសុបិ សំវដ្ដកាលេសូតិ អត្ថោ.

‘‘ឯកំ ពុទ្ធខេត្ត’’ន្តិ ឥធ យំ សន្ធាយ វុត្តំ, តំ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ពុទ្ធខេត្តំ នាម តិវិធ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យត្តកេ ឋានេ តថាគតស្ស បដិសន្ធិញាណានុភាវោ បុញ្ញផលសមុត្តេជិតោ សរសេនេវ បថវី វិជម្ភតិ, តំ សព្ពម្បិ ពុទ្ធង្កុរស្ស និព្ពត្តនខេត្តំ នាមាតិ អាហ ‘‘ជាតិខេត្តំ ទសសហស្សចក្កវាឡបរិយន្ត’’ន្តិ. អានុភាវោ វត្តតីតិ ឥធ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អាណាខេត្តបរិយាបន្នេ យត្ថ កត្ថចិ ចក្កវាឡេ ឋត្វា អត្តនោ អត្ថាយ បរិត្តំ កត្វា តត្ថេវ អញ្ញំ ចក្កវាឡំ គតោបិ កតបរិត្តោ ឯវ ហោតិ. អថ វា តត្ថ ឯកចក្កវាឡេ ឋត្វា សព្ពសត្តានំ អត្ថាយ បរិត្តេ កតេ អាណាខេត្តេ សព្ពសត្តានំ អភិសម្ភុណាត្វេវ បរិត្តានុភាវោ តត្ថ ទេវតាហិ បរិត្តាណាយ សម្បដិច្ឆិតព្ពតោ. យំ វិសយខេត្តំ សន្ធាយ ឯកស្មិំយេវ ខណេ សរេន អភិវិញ្ញាបនំ, អត្តនោ រូបទស្សនញ្ច បដិជានន្តេន ភគវតា ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៣.៨១) វុត្តំ. យត្ថាតិ យស្មិំ អនន្តាបរិមាណេ វិសយខេត្តេ. យំ យំ តថាគតោ អាកង្ខតិ, តំ តំ ជានាតិ អាកង្ខាមត្តបដិពទ្ធវុត្តិតាយ ពុទ្ធញាណស្ស. សណ្ឋហន្តន្តិ វិវដ្ដមានំ ជាយមានំ.

៤០៥. គោខាយិតកមត្តេសូតិ គោហិ ខាទិតព្ពប្បមាណេសុ. យន្តិ យស្មិំ សមយេ. បុប្ផផលូបជីវិនិយោ ច ទេវតា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

ឯតេសន្តិ ‘‘វស្សូបជីវិនោ’’តិអាទិនា វុត្តសត្តានំ. តត្ថាតិ ព្រហ្មលោកេ. សោ ច ខោ បរិត្តាភាទិព្រហ្មលោកោ វេទិតព្ពោ. ‘‘បដិលទ្ធជ្ឈានវសេនា’’តិ វត្វា ឈានប្បដិលាភស្ស សម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘តទា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. លោកំ ព្យូហេន្តិ សម្បិណ្ឌេន្តីតិ លោកព្យូហា. តេ កិរ ទិស្វា មនុស្សា តត្ថ តត្ថ ឋិតាបិ និសិន្នាបិ សំវេគជាតា, សម្ភមប្បត្តា ច ហុត្វា តេសំ អាសន្នេ ឋានេ សន្និបតន្តិ. សិខាពន្ធស្ស មុត្តតាយ មុត្តសិរា. ឥតោ ចិតោ ច វិធូយមានកេសតាយ វិកិណ្ណកេសា. លោកវិនាសភយេន សោកវន្តចិត្តតាយ អតិវិយ វិរូបវេសធារិនោ. មារិសាតិ ទេវានំ បិយសមុទាចារោ. កថំ បនេតេ កប្បវុដ្ឋានំ ជានន្តីតិ? ធម្មតាយ សញ្ចោទិតាតិ អាចរិយា. តាទិសនិមិត្តទស្សនេនាតិ ឯកេ. ព្រហ្មទេវតាហិ ឧយ្យោជិតាតិ អបរេ.

មេត្តាទីនីតិ មេត្តាមនសិការាទីនិ កាមាវចរបុញ្ញានិ. ទេវលោកេតិ កាមទេវលោកេ. ទេវានំ កិរ សុខសម្ផស្សវាតគ្គហណបរិចយេន វាយោកសិណេ ឈានានិ សុខេនេវ ឥជ្ឈន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ឈានំ បដិលភន្តី’’តិ. តទញ្ញេ បនាតិ អាបាយិកេ សន្ធាយាហ. តត្ថាតិ ទេវលោកេ.

ទុតិយោ សូរិយោតិ ទុតិយំ សូរិយមណ្ឌលំ. សត្តសូរិយន្តិ សត្តសូរិយបាតុភាវសុត្តំ. បកតិសូរិយេតិ កប្បវុដ្ឋានកាលតោ បុព្ពេ ឧប្បន្នសូរិយវិមានេ. កប្បវុដ្ឋានកាលេ បន យថា អញ្ញេ កាមាវចរទេវា, ឯវំ សូរិយទេវបុត្តោបិ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា ព្រហ្មលោកំ ឧបបជ្ជតិ, សូរិយមណ្ឌលំ បន បភស្សរតរញ្ចេវ តេជវន្តតរញ្ច ហុត្វា បវត្តតិ. តំ អន្តរធាយិត្វា អញ្ញមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អបរេ. គង្គា យមុនា សរភូ អចិរវតី មហីតិ ឥមា បញ្ច មហានទិយោ.

បភវាតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតា. ហំសបាតនោតិ មន្ទាកិនិមាហ.

ន សណ្ឋាតីតិ ន តិដ្ឋតិ.

បរិយាទិន្នសិនេហន្តិ បរិក្ខីណសិនេហំ. យាយ អាបោធាតុយា តត្ថ តត្ថ បថវីធាតុ អាពន្ធត្តា សម្បិណ្ឌតា ហុត្វា តិដ្ឋតិ, សា ឆសូរិយបាតុភាវេន បរិក្ខយំ គច្ឆតិ. យថា ចិទន្តិ យថា ច ឥទំ ចក្កវាឡំ. ឯវំ កោដិសតសហស្សចក្កវាឡានិបីតិ វិបត្តិមហាមេឃុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ ឥធ វុត្តំ សព្ពំ កប្បវុដ្ឋានំ, តំ តត្ថ អតិទិសតិ.

បលុជ្ជិត្វាតិ ឆិជ្ជិត្វា. សង្ខារគតន្តិ ភូតុបាទាយប្បភេទំ សង្ខារជាតំ. សព្ពសង្ខារបរិក្ខយាតិ ឈាបេតព្ពសង្ខារបរិក្ខយា. សយម្បិ សង្ខារគតំ សមានំ ឥន្ធនាភាវតោ ឆារិកម្បិ អសេសេត្វា និឌ្ឌហិត្វា វូបសមតីតិ អាហ ‘‘សប្បិ…បេ… និព្ពាយតី’’តិ.

៤០៦. ទីឃស្ស អទ្ធុនោតិ សំវដ្ដដ្ឋាយីអសង្ខ្យេយ្យកប្បសង្ខាតស្ស ទីឃស្ស កាលស្ស អច្ចយេន. តាលក្ខន្ធាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សាកសាលាទិរុក្ខេ សង្គណ្ហាតិ. ឃនំ ករោតីតិ វិសរិតុំ អទត្វា បិណ្ឌិតំ ករោតិ. តេនាហ ‘‘បរិវដុម’’ន្តិ, វដ្ដភាវេន បរិច្ឆិន្នំ. តន្តិ ឧទកំ. អស្សាតិ វាតស្ស. វិវរំ ទេតីតិ យថា ឃនំ ករោតិ សម្បិណ្ឌេតិ, ឯវំ តត្ថ អន្តរំ ទេតិ. បរិក្ខយមានន្តិ បុព្ពេ យាវ ព្រហ្មលោកា ឯកោឃភូតេន វាតេន បរិសោសិយមានតាយ បរិក្ខយំ គច្ឆន្តំ. ព្រហ្មលោកោ បាតុភវតីតិ យោជនា. ព្រហ្មលោកោតិ ច បឋមជ្ឈានភូមិមាហ. ឧបរិ ចតុកាមាវចរទេវលោកដ្ឋានេតិ យាមទេវលោកាទីនំ ចតុន្នំ បតិដ្ឋានដ្ឋានេ. ចាតុមហារាជិកតាវតិំសភវនានំ បន បតិដ្ឋានដ្ឋានានិ បថវីសម្ពន្ធតាយ ន តាវ បាតុភវន្តិ.

រុន្ធន្តីតិ យថា ហេដ្ឋា ន ភស្សតិ, ឯវំ និរោធេន្តិ.

‘‘បឋមតរាភិនិព្ពត្តា’’តិ ឥទំ អាយុក្ខយស្ស សម្ភវទស្សនំ, តេន ទ្វិន្នំ, ចតុន្នំ, អដ្ឋន្នំ វា កប្បានំ អាទិម្ហិ និព្ពត្តាតិ ទស្សេតិ. តតោតិ អាភស្សរព្រហ្មលោកតោ. បរិត្តាភអប្បមាណាភាបិ ហិ អាភស្សរគ្គហណេនេវ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. ‘‘តេ ហោន្តិ សយំបភា អន្តលិក្ខចរា’’តិ ឥទំ ឧបចារជ្ឈានបុញ្ញស្ស មហានុភាវតាយ វុត្តំ. អាលុប្បការកន្តិ អាលោបំ កត្វា កត្វាតិ វទន្តិ, អាលុប្បនំ វិលោបំ កត្វាតិ អត្ថោ.

ហដ្ឋតុដ្ឋាតិ អតិវិយ ហដ្ឋា ឧប្បិលាវិតចិត្តា. នាមំ ករោន្តីតិ តថា វោហរន្តិ.

សិនេរុចក្កវាឡហិមវន្តបព្ពតាតិ ឯត្ថ ទីបសមុទ្ទាបីតិ វត្តព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និន្ននិន្នដ្ឋានេ សមុទ្ទា, សមសមដ្ឋានេ ទីបា’’តិ. ថូបថូបាតិ ឧន្នតុន្នតា.

អតិមញ្ញន្តីតិ អតិក្កមិត្វា មញ្ញន្តិ, ហីឡេន្តីតិ អត្ថោ. តេនេវ នយេនាតិ ‘‘ឯកច្ចេ វណ្ណវន្តោ ហោន្តី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១២៣) វុត្តេន នយេនេវ. បទាលតាតិ ឯវំនាមិកា លតាជាតិ. តស្សា កិរ បារាសវជាតិ គឡោចីតិ វទន្តិ. អកដ្ឋេ ឯវ ភូមិប្បទេសេ បច្ចនកោ អកដ្ឋបាកោ. អកណោតិ កុណ្ឌករហិតោ.

សុមនសង្ខាតជាតិបុប្ផសទិសោ សុមនជាតិបុប្ផសទិសោ. យោ យោ រសោ ឯតស្សាតិ យំយំរសោ, ឱទនោ, តំ យំយំរសំ, យាទិសរសវន្តន្តិ អត្ថោ. រសបថវី, ភូមិបប្បដកោ, បទាលតា ច បរិភុត្តា សុធាហារោ វិយ ខុទ្ទំ វិនោទេត្វា រសហរណីហិ រសមេវ ព្រូហេន្តា តិដ្ឋន្តិ, ន វត្ថុនោ សុខុមភាវេន និស្សន្ទា, សុខុមភាវេនេវ គហណិន្ធនមេវ ច ហោន្តិ. ឱទនោ បន បរិភុត្តោ រសំ វឌ្ឍេន្តោបិ វត្ថុនោ ឱឡារិកភាវេន និស្សន្ទំ វិស្សជ្ជេន្តោ បស្សាវំ, កសដញ្ច ឧប្បាទេតីតិ អាហ ‘‘តតោ បភុតិ មុត្តករីសំ សញ្ជាយតី’’តិ. បុរិមត្តភាវេសុ បវត្តឧបចារជ្ឈានានុភាវេន យាវ សត្តសន្តានេ កាមរាគវិក្ខម្ភនវេគោ ន សមិតោ, ន តាវ ពលវកាមរាគូបនិស្សយានិ ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយានិ បាតុរហេសុំ. យទា បនស្ស វិច្ឆិន្នតាយ ពលវកាមរាគោ លទ្ធាវសរោ អហោសិ, តទា តទុបនិស្សយានិ តានិ សត្តានំ អត្តភាវេសុ សញ្ជាយិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘បុរិសស្ស…បេ… បាតុភវតី’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តត្រ សុទ’’ន្តិអាទិ.

អលសជាតិកស្សាតិ សជ្ជុកមេវ តណ្ឌុលំ អគ្គហេត្វា បរទិវសស្សត្ថាយ គហណេន អលសបកតិកស្ស.

អនុត្ថុនន្តីតិ អនុសោចន្តិ. សម្មន្នេយ្យាមាតិ សមនុជានេយ្យាម. នោតិ អម្ហេសុ. សម្មាតិ សម្មទេវ យថារហំ. ខីយិតព្ពន្តិ ខីយនារហំ និន្ទនីយំ. គរហិតព្ពន្តិ ហីឡេតព្ពំ.

អយមេវ ភគវា បដិពលោ បគ្គហនិគ្គហំ កាតុន្តិ យោជនា. រញ្ជេតីតិ សង្គហវត្ថូហិ សម្មទេវ រមេតិ បីណេតិ.

វិវដ្ដដ្ឋាយីអសង្ខ្យេយ្យំ ចតុសដ្ឋិអន្តរកប្បសង្គហំ. វីសតិអន្តរកប្បសង្គហន្តិ កេចិ. សេសាសង្ខ្យេយ្យានិ កាលតោ តេន សមប្បមាណានេវ.

៤០៧. មហាធារាហីតិ តាលសាលក្ខន្ធប្បមាណាហិ មហតីហិ ខារុទកធារាហិ. សមន្តតោតិ សព្ពសោ. បថវិតោតិ បថវិយា ហេដ្ឋិមន្តតោ បភុតិ. តេន ហិ ខារុទកេន ផុដ្ឋផុដ្ឋា បថវីបព្ពតាទយោ ឧទកេ បក្ខិត្តលោណសក្ខរា វិយ វិលីយន្តេវ, តស្មា បថវីសន្ធារុទកេន សទ្ធិំ ឯកូទកមេវ តំ ហោតីតិ កេចិ. អបរេ ‘‘បថវីសន្ធារកំ ឧទកក្ខន្ធញ្ច ឧទកសន្ធារកំ វាយុក្ខន្ធញ្ច អនវសេសតោ វិនាសេត្វា សព្ពត្ថ សយមេវ ឯកោឃភូតំ តិដ្ឋតី’’តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ. តយោបិ ព្រហ្មលោកេតិ បរិត្តាភអប្បមាណាភអាភស្សរព្រហ្មលោកេ, តយិទំ ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិ អារទ្ធត្តា វុត្តំ, អញ្ញថា ‘‘ឆបិ ព្រហ្មលោកេ’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. សុភកិណ្ហេតិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន តតិយជ្ឈានភូមិយា ឧបលក្ខណំ. បរិត្តាសុភអប្បមាណាសុភេបិ ហិ អាហច្ច ឧទកំ តិដ្ឋតិ. ហេដ្ឋា ‘‘អាភស្សរេ អាហច្ច តិដ្ឋតី’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តន្តិ តំ កប្បវិនាសកឧទកំ. ឧទកានុគតន្តិ ឧទកេន អនុគតំ ផុដ្ឋំ. អភិភវិត្វាតិ វិលីយាបេត្វា.

ឥទមេកំ អសង្ខ្យេយ្យន្តិ ឥទំ សំវដ្ដសង្ខាតំ កប្បស្ស ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ.

៤០៨. ថូលរជេ អបគតេ ឯវ បថវីនិស្សិតំ សណ្ហរជំ អបគច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘តតោ សណ្ហរជ’’ន្តិ. សមុដ្ឋាបេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វិសមដ្ឋានេ ឋិតមហារុក្ខេ’’តិ ឥទំ បឋមំ សមុដ្ឋាបេតព្ពតំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ចក្កវាឡបព្ពតម្បិ សិនេរុបព្ពតម្បីតិ មហាបថវិយា វិបរិវត្តនេនេវ វិបរិវត្តិតំ ចក្កវាឡបព្ពតម្បិ សិនេរុបព្ពតម្បិ វាតោ ឧក្ខិបិត្វា អាកាសេ ខិបតិ. តេ ចក្កវាឡបព្ពតាទយោ. អភិហន្ត្វាតិ ឃដ្ដេត្វា. អញ្ញមញ្ញន្តិ ឯកិស្សា លោកធាតុយា ចក្កវាឡហិមវន្តសិនេរុំ អញ្ញិស្សា លោកធាតុយា ចក្កវាឡាទីហីតិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ សមាគមវសេន ឃដ្ដេត្វា. សព្ពសង្ខារគតន្តិ បថវីសន្ធារកឧទកំ, តំសន្ធារកវាតន្តិ សព្ពំ សង្ខារគតំ វិនាសេត្វា សយម្បិ វិនស្សតិ អវដ្ឋានស្ស ការណាភាវតោ.

៤០៩. យទិបិ សង្ខារានំ អហេតុកោ សរសនិរោធោ វិនាសកាភាវតោ, សន្តាននិរោធោ បន ហេតុវិរហិតោ នត្ថិ យថា តំ សត្តកាយេសូតិ. ភាជនលោកស្សាបិ សហេតុកេន វិនាសេន ភវិតព្ពន្តិ ហេតុំ បុច្ឆតិ ‘‘កិំ ការណា ឯវំ លោកោ វិនស្សតី’’តិ. ឥតរោ យថា តត្ថ និព្ពត្តនកសត្តានំ បុញ្ញពលេន បឋមំ លោកោ វិវដ្ដតិ, ឯវំ តេសំ បាបពលេន សំវដ្ដតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អកុសលមូលការណា’’តិ អាហ. យថា ហិ រាគទោសមោហានំ អធិកភាវេន យថាក្កមំ រោគន្តរកប្បោ, សត្ថន្តរកប្បោ, ទុព្ភិក្ខន្តរកប្បោតិ ឥមេ តិវិធា អន្តរកប្បា វិវដ្ដដ្ឋាយិម្ហិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បេ ជាយន្តិ, ឯវមេតេ យថាវុត្តា តយោ សំវដ្ដា រាគាទីនំ អធិកភាវេនេវ ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អកុសលមូលេសុ ហី’’តិអាទិមាហ. ឧស្សន្នតរេតិ អតិវិយ ឧស្សន្នេ. ទោសេ ឧស្សន្នតរេ អធិកតរទោសេន វិយ តិក្ខតរេន ខារុទកេន វិនាសោ យុត្តោតិ វុត្តំ ‘‘ទោសេ ឧស្សន្នតរេ ឧទកេន វិនស្សតី’’តិ. បាកដសត្តុសទិសស្ស ទោសស្ស អគ្គិសទិសតា, អបាកដសត្តុសទិសស្ស រាគស្ស ខារុទកសទិសតា ច យុត្តាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទោសេ ឧស្សន្នតរេ អគ្គិនា, រាគេ ឧស្សន្នតរេ ឧទកេនា’’តិ កេចិវាទស្ស អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. រាគោ សត្តានំ ពហុលំ បវត្តតីតិ រាគវសេន ពហុសោ លោកវិនាសោ.

៤១០. ឯវំ បសង្គេន សំវដ្ដាទិកេ បកាសេត្វា ឥទានិ យថាធិកតំ នេសំ អនុស្សរណាការំ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តោបី’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

‘‘អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេ’’តិ ឥទំ សំវដ្ដកប្បស្ស អាទិតោ បាឡិយំ (ទី. និ. ១.២៤៤) គហិតត្តា វុត្តំ. តត្ថាបិ ហិ ឥមស្ស កតិបយំ កាលំ ភវាទីសុ សំសរណំ ឧបលព្ភតីតិ. សំវដ្ដកប្បេ វា វដ្ដមានេសុ ភវាទីសុ ឥមស្ស ឧបបត្តិ អហោសិ, តំទស្សនមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា អមុម្ហិ សំវដ្ដកប្បេតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ ទដ្ឋព្ពោ, តេន ច អនិយមត្ថេន ឥតរាសង្ខ្យេយ្យានម្បិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. ភវេ វាតិអាទីសុ កាមាទិភវេ វា អណ្ឌជាទិយោនិយា វា ទេវាទិ គតិយា វា នានត្តកាយនានត្តសញ្ញីអាទិវិញ្ញាណដ្ឋិតិយា វា សត្តាវាសេ វា ខត្តិយាទិ សត្តនិកាយេ វា. អាសិន្តិ អហោសិំ. វណ្ណសម្បត្តិំ វាតិ វា-សទ្ទេន វណ្ណវិបត្តិំ វាតិ ទស្សេតិ.

សាលិមំសោទនាហារោ វា គិហិកាលេ. បវត្តផលភោជនោ វា តាបសាទិកាលេ. សាមិសា គេហស្សិតា សោមនស្សាទយោ. និរាមិសា នេក្ខម្មស្សិតា. អាទិ-សទ្ទេន វិវេកជសមាធិជសុខាទីនំ សង្គហោ.

‘‘អមុត្រាសិ’’ន្តិអាទិនា សព្ពំ យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អញ្ញថា អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អមុត្រាសិន្តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសោយំ, ព្យាបនិច្ឆាលោបោ វា, អមុត្រ អមុត្រាសិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនុបុព្ពេន អារោហន្តស្ស យាវទិច្ឆកំ អនុស្សរណន្តិ ឯត្ថ អារោហន្តស្សាតិ បដិលោមតោ ញាណេន បុព្ពេនិវាសំ អារោហន្តស្ស. បច្ចវេក្ខណន្តិ អនុស្សរិតានុស្សរិតស្ស បច្ចវេក្ខណំ, ន អនុស្សរណំ. ឥតីតិ វុត្តត្ថនិទស្សនំ. តញ្ច ខោ យថារហតោ, ន យថានុបុព្ពតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘នាមគោត្តវសេនា’’តិអាទិមាហ. វណ្ណាទីហីតិ វណ្ណាហារវេទយិតាយុបរិច្ឆេទេហិ. ឱទាតោតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន ឯវមាទិ ឯវំបការនានត្តតោតិ ទស្សិតំ ហោតិ.

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.