ចេតោបរិយញាណកថាវណ្ណនា

៤០១. បរិយាតីតិ សរាគាទិវិភាគេន បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតិ. តេនាហ ‘‘បរិច្ឆិន្ទតីតិ អត្ថោ’’តិ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិ អត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោ. ‘‘បរសត្តាន’’ន្តិ ឯត្ថ បរ-សទ្ទោ អញ្ញត្ថោតិ អាហ ‘‘អត្តានំ ឋបេត្វា សេសសត្តាន’’ន្តិ, យថា ហិ យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា. យោ អត្តា ន ហោតិ, សោ បរោតិ. សត្តានន្តិ ចេត្ថ រូបាទីសុ សត្តាតិ សត្តា. តស្សា បន បញ្ញត្តិយា សវិញ្ញាណកសន្តានេ និរុឡ្ហត្តា និច្ឆន្ទរាគាបិ សត្តាត្វេវ វុច្ចន្តិ, ភូតបុព្ពគតិយា វា. ‘‘បុ’’ន្តិ នរកំ, តត្ថ គលន្តិ បបតន្តីតិ បុគ្គលា, បាបការិនោ. ឥតរេបិ សំសារេ សំសារិនោ តំសភាវានាតិវត្តនតោ បុគ្គលាត្វេវ វុច្ចន្តិ. តំតំសត្តនិកាយស្ស វា តត្ថ តត្ថ ឧបបត្តិយា បូរណតោ, អនិច្ចតាវសេន គលនតោ ច បុគ្គលាតិ នេរុត្តា.

ឯតញ្ហីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា ‘‘ឯតំ ចេតោបរិយញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណវសេន ឥជ្ឈតី’’តិ តំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ, ឯតស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស ឧប្បាទនេ បរិកម្មំ, តស្មា តេន ចេតោបរិយញាណំ ឧប្បាទេតុកាមេន អធិគតទិព្ពចក្ខុញាណេន ភិក្ខុនាតិ ឯវំ យោជនា កាតព្ពា. ហទយរូបន្តិ ន ហទយវត្ថុ, អថ ខោ ហទយមំសបេសិ. យំ ពហិ កមលមកុឡសណ្ឋានំ, អន្តោ កោសាតកីផលសទិសន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ហិ និស្សាយ ទានិ វុច្ចមានំ លោហិតំ តិដ្ឋតិ. ហទយវត្ថុ បន ឥមំ លោហិតំ និស្សាយ បវត្តតីតិ. កថំ បន ទិព្ពចក្ខុនា លោហិតស្ស វណ្ណទស្សនេន អរូបំ ចិត្តំ បរិយេសតីតិ អាហ ‘‘យទា ហី’’តិអាទិ. កថំ បន សោមនស្សសហគតាទិចិត្តវុត្តិយា កម្មជស្ស លោហិតស្ស វិវិធវណ្ណភាវាបត្តីតិ? កោ វា ឯវមាហ ‘‘កម្មជមេវ តំ លោហិត’’ន្តិ ចតុសន្តតិរូបស្សាបិ តត្ថ លព្ភមានត្តា. តេនេវាហ ‘‘ឥទំ រូបំ សោមនស្សិន្ទ្រិយសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. ឯវម្បិ យំ តត្ថ អចិត្តជំ, តស្ស យថាវុត្តវណ្ណភេទេន ន ភវិតព្ពន្តិ? ភវិតព្ពំ, សេសតិសន្តតិរូបានំ តទនុវត្តនតោ. យថា ហិ គមនាទីសុ ចិត្តជរូបានិ ឧតុកម្មាហារសមុដ្ឋានរូបេហិ អនុវត្តីយន្តិ, អញ្ញថា កាយស្ស ទេសន្តរុប្បត្តិយេវ ន សិយា, ឯវមិធាបិ ចិត្តជរូបំ សេសតិសន្តតិរូបានិ អនុវត្តមានានិ បវត្តន្តិ. បសាទកោធវេលាសុ ចក្ខុស្ស វណ្ណភេទាបត្តិយេវ ច តទត្ថស្ស និទស្សនំ ទដ្ឋព្ពំ.

បរិយេសន្តេនាតិ បឋមំ តាវ អនុមានតោ ញាណំ បេសេត្វា គវេសន្តេន. ចេតោបរិយញាណញ្ហិ ឧប្បាទេតុកាមេន យោគិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេន រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អភិនីហារក្ខមំ កត្វា ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស លាភី សមានោ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពេន ចក្ខុនា បរស្ស ហទយមំសបេសិំ និស្សាយ បវត្តមានស្ស លោហិតស្ស វណ្ណទស្សនេន ‘‘ឥទានិ ឥមស្ស ចិត្តំ សោមនស្សសហគត’’ន្តិ វា ‘‘ទោមនស្សសហគត’’ន្តិ វា ‘‘ឧបេក្ខាសហគត’’ន្តិ វា នយគ្គាហវសេនបិ វវត្ថបេត្វា បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ‘‘ឥមស្ស ចិត្តំ ជានាមី’’តិ បរិកម្មំ កាតព្ពំ. កាលសតម្បិ កាលសហស្សម្បិ បុនប្បុនំ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តថេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ. តស្សេវំ ទិព្ពចក្ខុនា ហទយលោហិតវណ្ណទស្សនាទិវិធិនា បដិបជ្ជន្តស្ស ឥទានិ ចេតោបរិយញាណំ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ យំ តទា បវត្តតីតិ វវត្ថាបិតំ ចិត្តំ, តំ អារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ និរុទ្ធេ ចត្តារិ, បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តិ. តេសំ បុរិមានិ តីណិ, ចត្តារិ វា បរិកម្មាទិសមញ្ញានិ កាមាវចរានិ, ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា អប្បនាចិត្តំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានិកំ. តត្ថ យំ អន្តេន អប្បនាចិត្តេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ ញាណំ, ឥទំ ចេតោបរិយញាណំ. តញ្ហិ យត្ថានេន បរិកម្មំ កតំ, តំ បរស្ស ចិត្តំ បច្ចក្ខតោ បដិវិជ្ឈន្តំ វិភាវេន្តមេវ ហុត្វា បវត្តតិ រូបំ វិយ ច ទិព្ពចក្ខុញាណំ, សទ្ទំ វិយ ច ទិព្ពសោតញាណំ. តតោ បរំ បន កាមាវចរចិត្តេហិ សរាគាទិវវត្ថាបនំ ហោតិ នីលាទិវវត្ថាបនំ វិយ. ឯវមធិគតស្ស បន ចេតោបរិយញាណស្ស ថាមគមនវិធានម្បិ អធិគមនវិធានសទិសមេវាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា តេន…បេ… ថាមគតំ កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯវំ ថាមគតេ ហីតិអាទិ ថាមគតានិសំសទស្សនំ. សព្ពម្បិ កាមាវចរចិត្តន្តិ ចតុបណ្ណាសវិធម្បិ កាមាវចរចិត្តំ. ‘‘សព្ពម្បី’’តិ បទំ ‘‘រូបាវចរារូបាវចរចិត្ត’’ន្តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តេន បញ្ចទសវិធម្បិ រូបាវចរចិត្តំ, ទ្វាទសវិធម្បិ អរូបាវចរចិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បជានាតីតិ សរាគាទិបការេហិ ជានាតិ, បច្ចក្ខតោ បដិវិជ្ឈតីតិ អធិប្បាយោ. បុថុជ្ជនវសេនាយំ អភិញ្ញាកថាតិ លោកុត្តរំ ចិត្តំ ឥធ អនុទ្ធដំ. តម្បិ ហិ ឧបរិមោ, សទិសោ វា អរិយោ ហេដ្ឋិមស្ស, សទិសស្ស ច ចិត្តម្បិ បជានាតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘អនុត្តរំ វា ចិត្ត’’ន្តិអាទិ. សង្កមន្តោតិ ញាណេន ឧបសង្កមន្តោ. ឯកច្ចញ្ហិ ចិត្តំ ញត្វា បរិកម្មេន វិនា តទញ្ញំ ចិត្តំ ជានន្តោ ‘‘ចិត្តា ចិត្តំ សង្កមន្តោ’’តិ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘វិនាបិ ហទយរូបទស្សនេនា’’តិ. ហទយរូបទស្សនាទិវិធានំ ហិ អាទិកម្មិកវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ. យត្ថ កត្ថចីតិ បញ្ចវោការភវេ, ចតុវោការភវេបិ វា. ន កតោ អភិញ្ញានុយោគសង្ខាតោ អភិនិវេសោ ឯតេនាតិ អកតាភិនិវេសោ, តស្ស, អាទិកម្មិកស្សាតិ អត្ថោ. អយំ កថាតិ ‘‘អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា’’តិអាទិនា វុត្តបរិកម្មកថា.

អវសេសន្តិ វុត្តាវសេសំ. ឯវំ អវិភាគេន វុត្តំ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុភូមកំ កុសលាព្យាកតំ ចិត្តំ វីតរាគ’’ន្តិ អាហ. តញ្ហិ យោនិសោមនសិការប្បច្ចយតំហេតុកតាហិ រាគេន សម្បយោគាសង្កាភាវតោ ‘‘វីតរាគ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ. សេសាកុសលចិត្តានំ រាគេន សម្បយោគាភាវតោ នត្ថេវ សរាគតា, តំនិមិត្តកតាយ បន សិយា តំសហិតតាលេសោតិ នត្ថេវ វីតរាគតាបីតិ ទុកវិនិមុត្តតាវ យុត្តាតិ វុត្តំ ‘‘ឥមស្មិំ ទុកេ សង្គហំ ន គច្ឆន្តី’’តិ. យទិ ឯវំ បទេសិកំ ចេតោបរិយញាណំ អាបជ្ជតីតិ? នាបជ្ជតិ, ទុកន្តរបរិយាបន្នត្តា តេសំ. យេ បន ‘‘បដិបក្ខភាវេ អសតិបិ សម្បយោគាភាវោ ឯវេត្ថ បមាណំ ឯកច្ចអព្យាកតានំ វិយា’’តិ សេសាកុសលចិត្តានម្បិ វីតរាគតំ បដិជានន្តិ, តេ សន្ធាយាហ ‘‘កេចិ បន ថេរា តានិបិ សង្គណ្ហន្តី’’តិ. សទោសទុកេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បាដិបុគ្គលិកនយេនាតិ អាវេណិកនយេន, តទញ្ញាកុសលចិត្តេសុ វិយ លោភទោសេហិ អមិស្សិតស្ស មោហស្សេវ សព្ភាវតោតិ អត្ថោ. អកុសលមូលសង្ខាតេសុ សហ មោហេនេវាតិ សមោហំ បឋមនយេ, ទុតិយនយេ បន សហេវ មោហេនាតិ សមោហន្តិ ឯវំ ឧត្តរបុរិមបទាវធារណតោ ទ្វីសុ នយេសុ ភេទោ វេទិតព្ពោ. អត្តនា សម្បយុត្តំ ថិនមិទ្ធំ អនុវត្តនវសេន គតំ បវត្តំ ថិនមិទ្ធានុគតំ បញ្ចវិធំ សសង្ខារិកាកុសលចិត្តំ សំខិត្តំ, អារម្មណេ សង្កោចនវសេន បវត្តនតោ. វុត្តនយេន ឧទ្ធច្ចានុគតំ វេទិតព្ពំ, តំ បន ឧទ្ធច្ចសហគតំ ចិត្តំ, យត្ថ វា ឧទ្ធច្ចំ បច្ចយវិសេសេន ថាមជាតំ ហុត្វា បវត្តតិ. កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយ, វិបុលផលតាយ, ទីឃសន្តានតាយ ច មហន្តភាវំ គតំ, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទវីរិយចិត្តបញ្ញេហិ គតំ បដិបន្នន្តិ មហគ្គតំ. អវសេសន្តិ បរិត្តអប្បមាណំ. អត្តានំ ឧត្តរិតុំ សមត្ថេហិ សហ ឧត្តរេហីតិ សឧត្តរំ. ឧត្តិណ្ណន្តិ ឧត្តរំ, លោកេ អបរិយាបន្នភាវេន លោកតោ ឧត្តរន្តិ លោកុត្តរំ. តតោ ឯវ នត្ថិ ឯតស្ស ឧត្តរន្តិ អនុត្តរំ. ឧបនិជ្ឈានលក្ខណប្បត្តេន សមាធិនា សម្មទេវ អាហិតន្តិ សមាហិតំ. តទង្គវិមុត្តិប្បត្តំ កាមាវចរកុសលចិត្តំ. វិក្ខម្ភនវិមុត្តិប្បត្តំ មហគ្គតចិត្តំ. សមុច្ឆេទវិមុត្តិប្បត្តំ មគ្គចិត្តំ. បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិប្បត្តំ ផលចិត្តំ. និស្សរណវិមុត្តិប្បត្តម្បិ តទុភយមេវ. កាមំ កានិចិ បច្ចវេក្ខណចិត្តាទីនិ និព្ពានារម្មណានិ ហោន្តិ, និស្សរណវិមុត្តិប្បត្តានិ បន ន ហោន្តិ តាទិសកិច្ចាយោគតោ. បាឡិយំ អាគតសរាគាទិភេទវសេន ចេវ តេសំ អន្តរភេទវសេន ច សព្ពប្បការម្បិ.

ចេតោបរិយញាណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.