ចតុបារិសុទ្ធិសម្បាទនវិធិវណ្ណនា

១៩. ឯវំ បាតិមោក្ខសំវរាទិភេទេន និទ្ទិដ្ឋំ សីលំ បុន សាធនវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមេតស្មិ’’ន្តិអាទិមារទ្ធំ. តត្ថ សាធីយតិ សម្បាទិយតិ ឯតេនាតិ សាធនំ, សទ្ធា សាធនំ ឯតស្សាតិ សទ្ធាសាធនោ. ននុ ច វីរិយសតិបញ្ញាហិបិ វិនា បាតិមោក្ខសំវរោ ន សិជ្ឈតីតិ? សច្ចំ ន សិជ្ឈតិ, សទ្ធាយ បន វិសេសហេតុភាវំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ

‘‘សាវកវិសយាតីតត្តា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា’’តិ. គរុកលហុកាទិភេទេ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ តស្ស តស្ស អបរាធស្ស អនុរូបំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ នាម សាវកានំ អវិសយោ, ពុទ្ធានំ ឯវ វិសយោ. សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ តាវ តិដ្ឋតុ, តស្ស កាលោបិ នាម សាវកានំ អវិសយោ, ពុទ្ធានំ ឯវ វិសយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនបដិក្ខេបោ ចេត្ថ និទស្សន’’ន្តិ អាហ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្ត, អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្ត, តថាគតោវ តត្ថ កាលំ ជានិស្សតី’’តិ (បារា. ២១). តត្ថ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តេន ‘‘អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញបេម, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទាម, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តាមា’’តិ (បារា. ៥៦៥) ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សទ្ធាយាតិ សទ្ទហនេន សត្ថរិ, ធម្មេ ច សទ្ធាយ បច្ចុបដ្ឋាបនេន. ជីវិតេបិ បគេវ ជីវិតបរិក្ខារេតិ អធិប្បាយោ.

កិកីវ អណ្ឌន្តិ កិកីសកុណិកា វិយ អត្តនោ អណ្ឌំ. សា កិរ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា អណ្ឌមេវ រក្ខតិ. ចមរីវ វាលធិន្តិ ចមរីមិគោ វិយ អត្តនោ វាលធិំ. ចមរីមិគា កិរ ព្យាធេន បរិបាតិយមានា ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា កណ្ឌកគុម្ពាទីសុ លគ្គំ អត្តនោ វាលមេវ រក្ខន្តិ. បិយំវ បុត្តំ ឯកកន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. យថា ហិ ឯកបុត្តកោ កុដុម្ពិកោ តំ ឯកបុត្តំ, ឯកនយនោ ច តំ ឯកនយនំ សុដ្ឋុតរំ រក្ខតិ. តថេវ សីលំ អនុរក្ខមានកាតិ អនុកម្បនវសេន វុត្តំ. សុបេសលាតិ សុដ្ឋុ បិយសីលា. សទា សព្ពកាលំ ទហរមជ្ឈិមថេរកាលេសុ. ឆន្នម្បិ គារវានំ វសេន សគារវា, គរុការវន្តោតិ អត្ថោ.

ឯវមេវ ខោតិ យថា មហាសមុទ្ទោ ឋិតធម្មោ វេលំ នាតិក្កមតិ, ឯវមេវ. មម សាវកាតិ អរិយសាវកេ សន្ធាយាហ. តេ ហិ ធុវសីលា. ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ជីវិតហេតុបិ សីលស្ស អវីតិក្កមនេ.

មហាវត្តនិអដវី នាម វិញ្ឈាដវី. ហិមវន្តបស្សេ អដវីតិ កេចិ. ថេរន្តិ នាមគោត្តវសេន អបញ្ញាតំ ឯកំ ថេរំ. និបជ្ជាបេសុំ គន្ត្វា កស្សចិ មា អារោចេយ្យាតិ.

បូតិលតាយាតិ គឡោចិលតាយ. សមសីសីតិ ជីវិតសមសីសី. យស្ស ហិ កិលេសសីសំ អវិជ្ជំ មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តមគ្គោ បរិយាទិយតិ, តតោ ឯកូនវីសតិមេ បច្ចវេក្ខណញាណេ បតិដ្ឋាយ ភវង្គោត្តរណេ វដ្ដសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតិ, សោ ឥមាយ វារសមតាយ ‘‘ជីវិតសមសីសី’’តិ វុច្ចតិ. សោ ច ថេរោ តថា បរិនិព្ពាយិ. តេន វុត្តំ ‘‘សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពាយី’’តិ. អភយត្ថេរោ កិរ មហាភិញ្ញោ. តស្មា ចេតិយំ ការាបេសីតិ វទន្តិ. អប្បេវាតិ អប្បេវ នាម អត្តនោ ជីវិតម្បិ ជហេយ្យ, ន ភិន្ទេតិ ន ភិន្ទេយ្យ, ន វីតិក្កមេយ្យ.

សតិយា អធិដ្ឋិតានន្តិ បគេវ ឧបដ្ឋិតាយ សតិយា អារក្ខវសេន អធិដ្ឋិតានំ ឥន្ទ្រិយានំ. អនន្វាស្សវនីយតោតិ ទ្វារភាវេន អភិជ្ឈាទីហិ អននុពន្ធិតព្ពតោ. វរន្តិ សេដ្ឋំ. តត្តាយាតិ ឧណ្ហាយ. អាទិត្តាយាតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទិត្តាយ. សម្បជ្ជលិតាយាតិ សមន្តតោ ជលន្តិយា. សជោតិភូតាយាតិ ឯកជាលីភូតាយ. សម្បលិមដ្ឋន្តិ សព្ពសោ អាមដ្ឋំ, អញ្ចិតន្តិ អត្ថោ. ន ត្វេវ វរន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. រូបេសូតិ រូបារម្មណេសុ. អនុព្យញ្ជនសោ និមិត្តគ្គាហោតិ កិលេសានំ អនុ អនុ ព្យញ្ជនវសេន ឧប្បាទនេន បាកដីករណវសេន សុភាទិនិមិត្តគ្គាហោ, អថ វា អនុព្យញ្ជនសោតិ ហត្ថបាទាទិអនុព្យញ្ជនតោ, និមិត្តគ្គាហោតិ ឥត្ថិបុរិសាទិសុភាទិនិមិត្តគ្គហណំ. ចក្ខុទ្វារាទិបវត្តស្សាតិ ចក្ខុទ្វារាទីហិ បវត្តស្ស. វិញ្ញាណស្សាតិ ជវនវិញ្ញាណស្ស. និមិត្តាទិគ្គាហំ និសេធេន្តេន សម្បាទេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. អសំវិហិតសាខាបរិវារន្តិ សម្មា អវិហិតវតិបរិក្ខេបំ. បរស្សហារីហីតិ បរសន្តកាវហារកេហិ ចោរេហិ. សមតិវិជ្ឈតីតិ សព្ពសោ អតិវិជ្ឈតិ អនុបវិសតិ.

រូបេសូតិ រូបហេតុ រូបនិមិត្តំ. ឧប្បជ្ជនកអនត្ថតោ រក្ខ ឥន្ទ្រិយន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុ. ឯតេ ហិ ទ្វារាតិ ឯតេ ចក្ខាទិទ្វារា. សតិកវាដេន អសំវុតត្តា វិវដា. តតោ ឯវ អរក្ខិតា. កិលេសុប្បត្តិយា ហេតុភាវេន តំសមង្គិនំ ហនន្តីតិ ការណូបចារេនេវ វុត្តំ. ឯតេ វា រូបាទយោ. កិលេសានំ អារម្មណភូតា ទ្វារា ចក្ខាទិទ្វារា. តេ កីទិសា វិវដា អរក្ខិតា អសំវុតចក្ខាទិហេតុំ តំសមង្គិនំ ហនន្តីតិ ការណូបចារេនេវ វុត្តំ. អគារន្តិ គេហំ. ទុច្ឆន្នន្តិ ន សម្មា ឆាទិតំ. អភាវិតន្តិ លោកុត្តរភាវនារហិតំ.

សម្បាទិតេតិអាទិស្ស វោទានបក្ខស្ស អត្ថោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. អយំ បន សព្ពសោ កិលេសានំ អនុប្បាទោ អតិឧក្កដ្ឋទេសនា មគ្គេនាគតសទិសត្តា. សម្បាទេតព្ពោតិ ‘‘ន បុនេវំ ករិស្ស’’ន្តិ អធិដ្ឋានសុទ្ធិយា សម្បាទេតព្ពោ.

អធុនាបព្ពជិតេនាតិ ន ចិរបព្ពជិតេន, នវបព្ពជិតេនាតិ អត្ថោ. កាមរាគេន ឌយ្ហាមីតិ កាមរាគគ្គិនា បរិឌយ្ហាមិ. សោ ច បន ទាហោ ឥទានិ ចិត្តគតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិត្តំ មេ បរិឌយ្ហតី’’តិ. សាធូតិ អាយាចនា. និព្ពាបនន្តិ តស្ស និព្ពាបនុបាយំ. គោតមាតិ ថេរំ គោត្តេន អាលបតិ.

សញ្ញាយ វិបរិយេសាតិ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ បវត្តសញ្ញាវិបរិយេសហេតុ វិបរីតសញ្ញានិមិត្តំ. និមិត្តំ បរិវជ្ជេហិ កីទិសំ? រាគូបសញ្ហិតំ រាគុប្បត្តិហេតុភូតំ សុភនិមិត្តំ បរិវជ្ជេហិ ន មនសិ ករោហិ. ន កេវលំ សុភនិមិត្តស្សាមនសិការោ ឯវ, អថ ខោ អសុភភាវនាយ អត្តនោ ចិត្តំ ភាវេហិ. កថំ? ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ យថា តំ អសុភារម្មណេ វិក្ខេបាភាវេន ឯកគ្គំ, សុដ្ឋុ អប្បិតភាវេន សុសមាហិតញ្ច ហោតិ, ឯវំ ភាវេហីតិ. ឯវំ សមថភាវនាយ កាមរាគស្ស វិក្ខម្ភនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សមុច្ឆេទនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ខារេ បរតោ បស្សាតិ សព្ពេបិ សង្ខារេ អវិធេយ្យកតាយ ‘‘បរេ’’តិ បស្ស. អនិច្ចតាយ បន ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា ទុក្ខតោ, អនត្តសភាវត្តា, អត្តវិរហតោ ច នោ អត្តតោ បស្ស. ឯវំ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ មគ្គបដិបាដិយា ចតុត្ថមគ្គេន សព្ពសោ និព្ពាបេហិ មហារាគំ តេភូមកស្ស អភិភវនតោ មហាវិសយតាយ មហារាគំ វូបសមេហិ. យថា ឯតរហិ, ឯវំ មា ឌយ្ហិត្ថោ បុនប្បុនន្តិ ទឡ្ហតរំ រាគវិនោទនេ និយោជេសិ.

ឯវំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលស្ស សម្បាទនេ វិធិំ ទស្សេត្វា ឯវំ តំ សុសម្បាទិតំ ហោតីតិ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិនា តត្ថ បរិបូរការិនោ ថេរេ និទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘លេណំ ន ឧល្លោកិតបុព្ព’’ន្តិ ឥទំ សព្ពត្ថេវ ថេរស្ស យុគមត្តទស្សិតាយ វុត្តំ. កិំ បន ថេរោ សេនាសនំ ន សោធេតិ? ‘‘ឧល្លោកា បឋមំ ឱហារេតព្ព’’ន្តិ ហិ វុត្តំ, អន្តេវាសិកាទយោ ឯវ កិរស្ស សេនាសនំ សោធេន្តិ. អស្ស នាគរុក្ខស្ស.

តស្មិំ គាមេតិ មហាគាមេ. តរុណា ថញ្ញបិវនកា បុត្តធីតរោ យាសំ តា តរុណបុត្តា, តាសំ. លញ្ជាបេសីតិ ថនបដ្ដិកាយ ថនេ ពន្ធាបេត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ជាបេសិ. រាជា ថេរំ ចិរតរំ ទដ្ឋុំ កាលវិក្ខេបំ ករោន្តោ ‘‘ស្វេ សីលានិ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាហ. ថេរោ រញ្ញោ ច ទេវិយា ច វន្ទនកាលេ សត្តាការមត្តំ គណ្ហាតិ. ឥត្ថី បុរិសោតិ បន វិវេកំ ន ករោតិ. តេនាហ ‘‘វវត្ថានំ ន ករោមី’’តិ. ‘‘អហោ សុបរិសុទ្ធសីលោ វតាយំ អយ្យោ’’តិ ទណ្ឌទីបិកំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. អតិបរិសុទ្ធំ បាកដន្តិ សប្បាយលាភេន កម្មដ្ឋានំ អតិវិយ បរិសុទ្ធំ វិភូតំ អហោសិ. សកលំ បព្ពតំ ឧន្នាទយន្តោតិ បថវិកម្បនេន សកលំ បព្ពតំ ឯកំ និន្នាទំ ករោន្តោ. តន្និវាសិទេវតានំ សាធុការទានេនាតិ កេចិ. ភន្តោតិ អនវដ្ឋិតោ. ពាលោតិ តរុណទារកោ. ឧត្រស្តោតិ ញាតកេហិ វិនាភាវេន សន្ត្រស្តោ.

វិសគណ្ឌករោគោតិ ថនកន្ទឡរោគមាហ. មាសរោគាទិកោបិ វិសគណ្ឌករោគោតិ វទន្តិ. យតោ បព្ពជិតោ, តតោ បដ្ឋាយ បព្ពជិតកាលតោ បភុតីតិ អត្ថោ. ឥន្ទ្រិយានីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលានិ. តេសុ ហិ ភិន្នេសុ ឥន្ទ្រិយានិបិ ភិន្នានីតិ វុច្ចន្តិ អារក្ខាភាវតោ, ឥន្ទ្រិយានេវ វា និមិត្តានុព្យញ្ជនគ្គាហស្ស ទ្វារភូតានិ ភិន្នានិ នាម តំសមង្គិនោ អនត្ថុប្បត្តិតោ, វិបរិយាយតោ អភិន្នានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឥន្ទ្រិយានំ វា អយោនិសោ ឧបសំហារោ ភេទនំ, យោនិសោ ឧបសំហារោ អភេទនន្តិ អបរេ. មិត្តត្ថេរោវាតិ មហាមិត្តត្ថេរោ វិយ. វរេតិ សេដ្ឋេ.

តថា វីរិយេនាតិ តថា-សទ្ទេន វីរិយំ វិសេសេតិ. យថា សតិ អនវជ្ជលក្ខណាវ ឥន្ទ្រិយសំវរសាធនំ, តថា វីរិយំ អនវជ្ជលក្ខណំ អាជីវបារិសុទ្ធិសាធនន្តិ. វីរិយាបេក្ខមេវ វិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘សម្មាអារទ្ធវីរិយស្សា’’តិ. អយុត្តា ឯសនា អនេសនា, យថាវុត្តមិច្ឆាជីវសង្គហា. សា ឯវ សត្ថុសាសនស្ស ន បតិរូបាតិ អប្បតិរូបំ, តំ អនេសនំ អប្បតិរូបំ. អថ វា បតិរូបវិរោធិនី អប្បតិរូបា, បរិគ្គហិតធុតង្គស្ស ធុតង្គនិយមវិរោធិនី យស្ស កស្សចិ សល្លេខវិកោបិនី បដិបត្តិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, អនេសនំ, អប្បតិរូបញ្ច បហាយាតិ. បដិសេវមានេន បរិវជ្ជយតា សម្បាទេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បរិសុទ្ធុប្បាទេ’’តិ ឥមិនាវ ធម្មទេសនាទីនំ បរិសុទ្ធាយ សមុដ្ឋានតា ទីបិតា ហោតីតិ ‘‘ធម្មទេសនាទីហិ ចស្ស គុណេហិ បសន្នាន’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ពាហុសច្ចវត្តបរិបូរណឥរិយាបថសម្បត្តិអាទីនំ គហណំ វេទិតព្ពំ. ធុតគុណេ ចស្ស បសន្នានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បិណ្ឌបាតចរិយាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន មិត្តសុហជ្ជបំសុកូលចរិយាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ធុតង្គនិយមានុលោមេនាតិ តំតំធុតង្គនិយតាយ បដិបត្តិយា អនុលោមវសេន, អវិកោបនវសេនាតិ អត្ថោ. មហិច្ឆស្សេវ មិច្ឆាជីវេន ជីវិកា, ន អប្បិច្ឆស្ស. អប្បិច្ឆតាយ ឧក្កំសគតាយ មិច្ឆាជីវស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកព្យាធិវូបសមត្ថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បូតិហរិតកីតិ បូតិមុត្តបរិភាវិតំ, បូតិភាវេន វា ឆឌ្ឌិតំ ហរិតកំ. អរិយវំសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ, អរិយវំសេ វា និយុត្តោតិ អរិយវំសិកោ, បច្ចយគេធស្ស ទូរសមុស្សារិតត្តា ឧត្តមោ ច សោ អរិយវំសិកោ ចាតិ ឧត្តមអរិយវំសិកោ. យស្ស កស្សចីតិ បរិគ្គហិតាបរិគ្គហិតធុតង្គេសុ យស្ស កស្សចិ.

និមិត្តំ នាម បច្ចយេ ឧទ្ទិស្ស យថា អធិប្បាយោ ញាយតិ ឯវំ និមិត្តកម្មំ. ឱភាសោ នាម ឧជុកមេវ អកថេត្វា យថា អធិប្បាយោ វិភូតោ ហោតិ, ឯវំ ឱភាសនំ. បរិកថា នាម បរិយាយេន កថនំ. តថា ឧប្បន្នន្តិ និមិត្តាទិវសេន ឧប្បន្នំ.

ទ្វារំ ទិន្នន្តិ រោគសីសេន បរិភោគស្ស ទ្វារំ ទិន្នំ. តស្មា អរោគកាលេបិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចាបិ អាបត្តិ ន ហោតី’’តិអាទិ. ន វដ្ដតីតិ សល្លេខបដិបត្តិយំ ឋិតស្ស ន វដ្ដតិ, សល្លេខំ កោបេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អាជីវំ បន កោបេតី’’តិ ឥមិនាវ សេនាសនបដិសំយុត្តធុតង្គធរស្ស និមិត្តាទយោ ន វដ្ដន្តីតិ វទន្តិ. តទញ្ញធុតង្គធរស្សាបិ ន វដ្ដន្តិយេវាតិ អបរេ. អករោន្តោតិ យថាសកំ អនុញ្ញាតវិសយេបិ អករោន្តោ. អញ្ញត្រេវាតិ ឋបេត្វា ឯវ.

គណវាសំ បហាយ អរញ្ញាយតនេ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកស្ស មុទ្ធភូតាយ អគ្គផលសមាបត្តិយា វិហរន្តោ មហាថេរោ ‘‘បវិវេកំ ព្រូហយមានោ’’តិ វុត្តោ. ឧទរសន្និស្សិតោ វាតាពាធោ ឧទរវាតាពាធោ. អសម្ភិន្នំ ខីរំ ឯតស្សាតិ អសម្ភិន្នខីរំ, តទេវ បាយាសន្តិ អសម្ភិន្នខីរបាយាសំ, ឧទកេន អសម្មិស្សខីរេន បក្កបាយាសន្តិ អត្ថោ. តស្សាតិ បាយាសស្ស. ឧប្បត្តិមូលន្តិ ‘‘គិហិកាលេ មេ, អាវុសោ, មាតា សប្បិមធុសក្ករាទីហិ យោជេត្វា អសម្ភិន្នខីរបាយាសំ អទាសិ, តេន មេ ផាសុ អហោសី’’តិ អត្តនោ វចីនិច្ឆារណសង្ខាតំ ឧប្បត្តិហេតុំ. ‘‘អបរិភោគារហោ បិណ្ឌបាតោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ថេរស្ស ឱភាសនាទិចិត្តុប្បត្តិយេវ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, អជ្ឈាសយំ បន អជានន្តា ឯកច្ចេ បុថុជ្ជនា តថា មញ្ញេយ្យុំ, អនាគតេ ច សព្រហ្មចារិនោ ឯវំ មម ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជេយ្យុន្តិ បដិក្ខិបិ. អបិច មហាថេរស្ស បរមុក្កំសគតា សល្លេខបដិបត្តិ. តថា ហិ ទហរភិក្ខុនោ ‘‘កស្ស សម្បន្នំ ន មនាប’’ន្តិ (បាចិ. ២០៩, ២៥៧, ៦១២, ១២២៨, ១២៣៤; ចូឡវ. ៣៤៣) វចនំ និស្សាយ យាវ បរិនិព្ពានា បិដ្ឋខាទនីយំ ន ខាទតិ.

វចីវិញ្ញត្តិវិប្ផារាតិ វចីនិច្ឆារណហេតុ. អត្ថវិញ្ញាបនវសេន បវត្តមានោ ហិ សទ្ទោ អសតិបិ វិញ្ញត្តិយា តស្ស កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយភាវេ វចីវិញ្ញត្តិវសេនេវ បវត្តតីតិ ‘‘វចីវិញ្ញត្តិវិប្ផារោ’’តិ វុច្ចតិ. ភុត្តោតិ ភុត្តវា សចេ ភវេយ្យំ អហំ. សាតិ អស្ស. អការលោបេន ហិ និទ្ទេសោ ‘‘ឯវំស តេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨; ៨.៧) វិយ. អន្តគុណន្តិ អន្តភោគោ. ពហិ ចរេតិ អាសយតោ និក្ខមិត្វា គោចរគ្គហណវសេន ពហិ យទិ វិចរេយ្យ. បរមប្បិច្ឆំ ទស្សេតុំ លោកវោហារេនេវមាហ. លោកេ ហិ អយុត្តភោជនំ ឱទរិយំ គរហន្តា ឯវំ វទន្តិ ‘‘កិំសុ នាម តស្ស អន្តានិ ពហិ ចរន្តី’’តិ. អារាធេមីតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ រាធេមិ, វសេ វត្តេមីតិ អត្ថោ.

មហាតិស្សត្ថេរោ កិរ ទុព្ភិក្ខកាលេ មគ្គំ គច្ឆន្តោ ភត្តច្ឆេទេន, មគ្គកិលមថេន ច កិលន្តកាយោ ទុព្ពលោ អញ្ញតរស្ស ផលិតស្ស អម្ពស្ស មូលេ និបជ្ជិ, ពហូនិ អម្ពផលានិ តហំ តហំ បតិតានិ ហោន្តិ. តត្ថេកោ វុឌ្ឍតរោ ឧបាសកោ ថេរស្ស សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា បរិស្សមំ ញត្វា អម្ពបានំ បាយេត្វា អត្តនោ បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា វសនដ្ឋានំ នេតិ. ថេរោ –

‘‘ន បិតា នបិ តេ មាតា, ន ញាតិ នបិ ពន្ធវោ;

ករោតេតាទិសំ កិច្ចំ, សីលវន្តស្ស ការណា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២០) –

អត្តានំ ឱវទិត្វា សម្មសនំ អារភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា តស្ស បិដ្ឋិគតោ ឯវ មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. ឥមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អម្ពខាទកមហាតិស្សត្ថេរវត្ថុបិ ចេត្ថ កថេតព្ព’’ន្តិ. សព្ពថាបីតិ សព្ពប្បការេនបិ អនេសនវសេន, ចិត្តុប្បត្តិវសេនបិ, បគេវ កាយវចីវិប្ផន្ទិតវសេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អនេសនាយា’’តិអាទិ.

អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគេ ឥណបរិភោគអាបត្តិអាទីនវស្ស, តព្ពិបរិយាយតោ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគេ អានិសំសស្ស ច ទស្សនំ អាទីនវានិសំសទស្សនំ. តស្ស បន បច្ចយាធិការត្តា វុត្តំ ‘‘បច្ចយេសូ’’តិ. ការណការណម្បិ ហិ ការណភាវេន វុច្ចតិ យថា តិណេហិ ភត្តំ សិទ្ធន្តិ. យេន ការណេន ភិក្ខុនោ អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ នាម សិយា, តស្មិំ វជ្ជិតេ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ សិជ្ឈតិ, វិសុជ្ឈតិ ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បច្ចយគេធន្តិ គេធគ្គហណេនេវ សម្មោហោបិ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ តេន សហ បវត្តនតោ, តទុបនិស្សយតោ ច. ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នេតិ ឥទំ បច្ចយានំ អាគមនសុទ្ធិទស្សនំ, ន បច្ចយសន្និស្សិតសីលវិសុទ្ធិទស្សនំ. បច្ចយានំ ហិ ឥទមត្ថិតំ ឧបធារេត្វា បរិភុញ្ជនំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ. យស្មា បន តេ បច្ចយា ញាយាធិគតា ឯវ ភិក្ខុនា បរិភុញ្ជិតព្ពា, តស្មា វុត្តំ ‘‘ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នេ បច្ចយេ’’តិ. យថាវុត្តេន វិធិនាតិ ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨; មហានិ. ២០៦) វុត្តវិធិនា.

ធាតុវសេន វាតិ ‘‘យថាបច្ចយំ វត្តមានំ ធាតុមត្តមេវេតំ, យទិទំ ចីវរាទិ, តទុបភុញ្ជកោ ច បុគ្គលោ’’តិ ឯវំ ធាតុមនសិការវសេន វា. បដិកូលវសេន វាតិ បិណ្ឌបាតេ តាវ អាហារេ បដិកូលសញ្ញាវសេន, ‘‘សព្ពានិ បន ឥមានិ ចីវរាទីនិ អជិគុច្ឆនីយានិ, ឥមំ បូតិកាយំ បត្វា អតិវិយ ជិគុច្ឆនីយានិ ជាយន្តី’’តិ ឯវំ បដិកូលមនសិការវសេន វា. តតោ ឧត្តរីតិ បដិលាភកាលតោ ឧបរិ. អនវជ្ជោវបរិភោគោ អាទិតោវ បញ្ញាយ បរិសោធិតត្តា អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតបត្តចីវរានំ វិយាតិ. បច្ចវេក្ខណាយ អាទិសុទ្ធិទស្សនបរមេតំ, ន បរិភោគកាលេ បច្ចវេក្ខណបដិក្ខេបបរំ. តេនាហ ‘‘បរិភោគកាលេបី’’តិអាទិ. តត្រាតិ តស្មិំ បរិភោគកាលេ បច្ចវេក្ខណេ. សន្និដ្ឋានករោតិ អសន្ទេហករោ ឯកន្តិកោ.

ថេយ្យបរិភោគោ នាម អនរហស្ស បរិភោគោ. ភគវតាបិ អត្តនោ សាសនេ សីលវតោ បច្ចយា អនុញ្ញាតា, ន ទុស្សីលស្ស. ទាយកានម្បិ សីលវតោ ឯវ បរិច្ចាគោ, ន ទុស្សីលស្ស. អត្តនោ ការានំ មហប្ផលភាវស្ស បច្ចាសីសនតោ. ឥតិ សត្ថារា អននុញ្ញាតត្តា, ទាយកេហិ ច អបរិច្ចត្តត្តា ទុស្សីលស្ស បរិភោគោ ថេយ្យាយ បរិភោគោ ថេយ្យបរិភោគោ. ឥណវសេន បរិភោគោ ឥណបរិភោគោ, បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិយា អភាវតោ ឥណំ គហេត្វា បរិភោគោ វិយាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ ‘‘សីលវតោ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. ចីវរំ កាយតោ មោចេត្វា បរិភោគេ បរិភោគេ បុរេភត្ត…បេ… បច្ឆិមយាមេសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. តថា អសក្កោន្តេន យថាវុត្តកាលវិសេសវសេន ឯកទិវសេ ចតុក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុំ ទ្វិក្ខត្តុំ សកិំយេវ វា បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. សចេ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្តំ, តំ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយ…បេ… ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនត្ថំ. ហិយ្យោ យោ មយា បិណ្ឌបាតោ បរិភុត្តោ, សោ ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិនា សចេ អតីតបរិភោគបច្ចវេក្ខណំ ន ករេយ្យាតិ វទន្តិ, តំ វីមំសិតព្ពំ. សេនាសនម្បិ បរិភោគេ បរិភោគេតិ បវេសេ បវេសេ. សតិបច្ចយតាតិ សតិយា បច្ចយភាវោ បដិគ្គហណស្ស, បរិភោគស្ស ច បច្ចវេក្ខណសតិយា បច្ចយភាវោ យុជ្ជតិ, បច្ចវេក្ខិត្វាវ បដិគ្គហេតព្ពំ, បរិភុញ្ជិតព្ពញ្ចាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘សតិំ កត្វា’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបិ ទ្វីសុបិ ឋានេសុ បច្ចវេក្ខណា យុត្តា, ឯវំ សន្តេបិ. អបរេ បនាហុ – សតិ បច្ចយតាតិ សតិ ភេសជ្ជបរិភោគស្ស បច្ចយភាវេ, សតិ បច្ចយេតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេបីតិ បច្ចយេ សតិបីតិ. តំ តេសំ មតិមត្តំ. តថា ហិ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ បច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈតិ, ន បច្ចយស្ស ភាវមត្តេន.

ឯវំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស វិសុទ្ធិំ ទស្សេត្វា តេនេវ បសង្គេន សព្ពាបិ វិសុទ្ធិយោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុព្ពិធា ហិ សុទ្ធី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ សុទ្ធិ, យថាធម្មំ ទេសនាវ សុទ្ធិ ទេសនាសុទ្ធិ. វុដ្ឋានស្សាបិ ចេត្ថ ទេសនាយ ឯវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឆិន្នមូលាបត្តីនំ បន អភិក្ខុតាបដិញ្ញាវ ទេសនា. អធិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ សំវរោវ សុទ្ធិ សំវរសុទ្ធិ. ធម្មេន សមេន បច្ចយានំ បរិយេដ្ឋិ ឯវ សុទ្ធិ បរិយេដ្ឋិសុទ្ធិ. ចតូសុបិ បច្ចយេសុ វុត្តវិធិនា បច្ចវេក្ខណាវ សុទ្ធិ បច្ចវេក្ខណសុទ្ធិ. ឯស តាវ សុទ្ធីសុ សមាសនយោ. សុទ្ធិមន្តេសុ បន ទេសនា សុទ្ធិ ឯតស្សាតិ ទេសនាសុទ្ធិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សុទ្ធិ-សទ្ទោ បន វុត្តនយោវ. ឯវន្តិ សំវរភេទំ សន្ធាយាហ. បហាយាតិ វជ្ជេត្វា, អកត្វាតិ អត្ថោ.

ទាតព្ពដ្ឋេន ទាយំ, តំ អាទិយន្តីតិ ទាយាទា. អននុញ្ញាតេសុ សព្ពេន សព្ពំ បរិភោគាភាវតោ, អនុញ្ញាតេសុ ឯវ ច បរិភោគសម្ភវតោ ភិក្ខូហិ បរិភុញ្ជិតព្ពបច្ចយា ភគវតោ សន្តកា. ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ មា អាមិសទាយាទា. អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា ‘កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ នោ អាមិសទាយាទា’’’តិ (ម. និ. ១.២៩) ឯវំ បវត្តំ ធម្មទាយាទសុត្តញ្ច ឯត្ថ ឯតស្មិំ អត្ថេ សាធកំ.

អវីតរាគានំ តណ្ហាបរវសតាយ បច្ចយបរិភោគេ សាមិភាវោ នត្ថិ, តទភាវេន វីតរាគានំ តត្ថ សាមិភាវោ យថារុចិបរិភោគសម្ភវតោ. តថា ហិ តេ បដិកូលម្បិ អប្បដិកូលាការេន, អប្បដិកូលម្បិ បដិកូលាការេន, តទុភយម្បិ វជ្ជេត្វា អជ្ឈុបេក្ខនាការេន បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, ទាយកានញ្ច មនោរថំ បរិបូរេន្តិ. តេនាហ ‘‘តេ ហិ តណ្ហាយ ទាសព្យំ អតីតត្តា សាមិនោ ហុត្វា បរិភុញ្ជន្តី’’តិ.

សព្ពេសន្តិ អរិយានំ, បុថុជ្ជនានញ្ច. កថំ បុថុជ្ជនានំ ឥមេ បរិភោគា សម្ភវន្តិ? ឧបចារវសេន. យោ ហិ បុថុជ្ជនស្សាបិ សល្លេខបដិបត្តិយំ ឋិតស្ស បច្ចយគេធំ បហាយ តត្ថ តត្ថ អនុបលិត្តេន ចិត្តេន បរិភោគោ, សោ សាមិបរិភោគោ វិយ ហោតិ. សីលវតោ បន បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ វិយ ហោតិ, ទាយកានំ មនោរថស្ស អវិរាធនតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ទាយជ្ជបរិភោគេយេវ វា សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ. កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស បរិភោគេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, តស្ស សេក្ខសង្គហតោ. សេក្ខសុត្តំ (សំ. និ. ៥.១៣) ហេតស្សត្ថស្ស សាធកំ. តេនាហ ‘‘សីលវាបិ ហី’’តិអាទិ. បច្ចនីកត្តាតិ យថា ឥណាយិកោ អត្តនោ រុចិយា ឥច្ឆិតទេសំ គន្តុំ ន លភតិ, ឯវំ ឥណបរិភោគយុត្តោ លោកតោ និស្សរិតុំ ន លភតីតិ តប្បដិបក្ខត្តា សីលវតោ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ អាណណ្យបរិភោគោតិ អាហ ‘‘អាណណ្យបរិភោគោ វា’’តិ. ឯតេន និប្បរិយាយតោ ចតុបរិភោគវិនិមុត្តោ វិសុំយេវាយំ បរិភោគោតិ ទស្សេតិ. ឥមាយ សិក្ខាយាតិ សីលសង្ខាតាយ សិក្ខាយ. កិច្ចការីតិ បដិញ្ញានុរូបំ បដិបជ្ជនតោ យុត្តបត្តការី.

ឥទានិ តមេវ កិច្ចការិតំ សុត្តបទេន វិភាវេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វិហារន្តិ បតិស្សយំ. សយនាសនន្តិ មញ្ចាទិំ. ឧភយេនបិ សេនាសនមេវ វុត្តំ. អាបន្តិ ឧទកំ. សង្ឃាដិរជូបវាហនន្តិ បំសុមលាទិនោ សង្ឃាដិគតរជស្ស ធោវនំ. សុត្វាន ធម្មំ សុគតេន ទេសិតន្តិ ចីវរាទីសុ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតិ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨; មហានិ. ២០៦) នយេន ភគវតា ទេសិតំ ធម្មំ សុត្វា. សង្ខាយ សេវេ វរបញ្ញសាវកោតិ ‘‘បិណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តំ បិណ្ឌបាតំ, វិហារាទិបទេហិ វុត្តំ សេនាសនំ, ‘‘បិបាសាគេលញ្ញស្ស វូបសមនតោ បានីយម្បិ គិលានបច្ចយោ’’តិ អាបមុខេន ទស្សិតំ គិលានបច្ចយំ, សង្ឃាដិយាទិចីវរន្តិ ចតុព្ពិធំ បច្ចយំ សង្ខាយ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; ២.២៤; ៣.៧៥; សំ. និ. ៤.១២០; អ. និ. ៦.៥៨; ៨.៩; ធ. ស. ១៣៥៥) នយេន បច្ចវេក្ខិត្វា. សេវេ សេវិតុំ សក្កុណេយ្យ ឧត្តមបញ្ញស្ស ភគវតោ សាវកោ សេខោ វា បុថុជ្ជនោ វា.

យស្មា ច សង្ខាយ សេវី វរបញ្ញសាវកោ, តស្មា ហិ បិណ្ឌេ…បេ… បោក្ខរេ វារិពិន្ទុ, តថា ហោតិ. កាលេនាតិ អរិយានំ ភោជនកាលេ. លទ្ធាតិ លភិត្វា. បរតោតិ អញ្ញតោ ទាយកតោ. អនុគ្គហាតិ អនុកម្បាយ ពហុម្ហិ ឧបនីតេ មត្តំ សោ ជញ្ញា ជានេយ្យ សតតំ សព្ពកាលំ ឧបដ្ឋិតោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ. អាលេបនរូហនេ យថាតិ ភេសជ្ជលេបនេន វណស្ស រុហនេ វិយ, មត្តំ ជានេយ្យាតិ យោជនា. អាហរេតិ អាហរេយ្យ. ‘‘អាហរេយ្យាហារ’’ន្តិ វា បាឋោ. យាបនត្ថន្តិ សរីរស្ស យាបនាយ. អមុច្ឆិតោតិ តណ្ហាមុច្ឆាយ អមុច្ឆិតោ គេធំ តណ្ហំ អនាបន្នោ.

អត្តនោ មាតុលស្ស សង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្សេវ នាមស្ស គហិតត្តា ភាគិនេយ្យសង្ឃរក្ខិតសាមណេរោ. សាលិកូរន្តិ សាលិភត្តំ. សុនិព្ពុតន្តិ សុសីតលំ. អសញ្ញតោតិ អបច្ចវេក្ខណំ សន្ធាយាហ. សព្ពាសវបរិក្ខីណោតិ បរិក្ខីណសព្ពាសវោ.