១. សីលនិទ្ទេសវណ្ណនា

សីលសរូបាទិកថាវណ្ណនា

៦. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. អនេកគុណសង្គាហកេនាតិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ, អញ្ញេសញ្ច អនេកេសំ គុណានំ សង្គាហកេន. សីលសមាធិបញ្ញាមុខេនាតិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៧៧; ថេរគា. ៦៧៦; នេត្តិ. ៥) វិយ វិបស្សនាមត្តាទិមុខេន សង្ខេបតោ អទេសេត្វា សីលសមាធិបញ្ញាមុខេន ទេសិតោបិ, សត្តតិំសាយបិ វា ពោធិបក្ខិយធម្មានំ វិសុទ្ធិមគ្គន្តោគធត្តា តត្ថ សីលសមាធិបញ្ញា មុខំ បមុខំ កត្វា ទេសិតោបិ. ឯតេន សីលសមាធិបញ្ញាសុ អវសេសពោធិបក្ខិយធម្មានំ សភាវតោ, ឧបការតោ ច អន្តោគធភាវោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពំ. អតិសង្ខេបទេសិតោយេវ ហោតិ សភាវវិភាគាទិតោ អវិភាវិតត្តា. នាលន្តិ ន បរិយត្តំ ន សមត្ថំ. សព្ពេសន្តិ នាតិសង្ខេបនាតិវិត្ថាររុចីនម្បិ, វិបញ្ចិតញ្ញុនេយ្យានម្បិ វា. សង្ខេបទេសនា ហិ សំខិត្តរុចីនំ, ឧគ្ឃដិតញ្ញូនំយេវ ច ឧបការាយ ហោតិ, ន បនិតរេសំ. អស្ស វិសុទ្ធិមគ្គស្ស. បុច្ឆនដ្ឋេន បញ្ហា, កិរិយា ករណំ កម្មំ, បញ្ហាវ កម្មំ បញ្ហាកម្មំ, បុច្ឆនបយោគោ.

កិំ សីលន្តិ សរូបបុច្ឆា. កេនដ្ឋេន សីលន្តិ កេន អត្ថេន សីលន្តិ វុច្ចតិ, ‘‘សីល’’ន្តិ បទំ កំ អភិធេយ្យំ និស្សាយ បវត្តន្តិ អត្ថោ. តយិទំ សីលំ សភាវតោ, កិច្ចតោ, ឧបដ្ឋានាការតោ, អាសន្នការណតោ ច កថំ ជានិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘កានស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានី’’តិ. បដិបត្តិ នាម ទិដ្ឋានិសំសេ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘កិមានិសំស’’ន្តិ. កតិវិធន្តិ បភេទបុច្ឆា. វិភាគវន្តានំ ហិ សភាវវិភាវនំ វិភាគទស្សនមុខេនេវ ហោតីតិ. វោទានំ វិសុទ្ធិ. សា ច សំកិលេសមលវិមុត្តិ. តំ ឥច្ឆន្តេន យស្មា ឧបាយកោសល្លត្ថិនា អនុបាយកោសល្លំ វិយ សំកិលេសោ ជានិតព្ពោតិ អាហ ‘‘កោ ចស្ស សំកិលេសោ’’តិ.

តត្រាតិ តស្មិំ, តស្ស វា បញ្ហាកម្មស្ស. វិស្សជ្ជនន្តិ វិវរណំ. បុច្ឆិតោ ហិ អត្ថោ អវិភាវិតត្តា និគូឡ្ហោ មុដ្ឋិយំ កតោ វិយ តិដ្ឋតិ. តស្ស វិវរណំ វិស្សជ្ជនំ វិភូតភាវការណតោ. បាណាតិបាតាទីហីតិ ឯត្ថ បាណោតិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្ស សរសេនេវ បតនសភាវស្ស អន្តរេ ឯវ អតិវ បាតនំ អតិបាតោ, សណិកំ បតិតុំ អទត្វា សីឃំ បាតនន្តិ អត្ថោ, អតិក្កម្ម វា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតនំ អតិបាតោ, បាណឃាតោ. អាទិសទ្ទេន អទិន្នាទានាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តេហិ បាណាតិបាតាទីហិ ទុស្សីល្យកម្មេហិ. វិរមន្តស្សាតិ សមាទានវិរតិវសេន, សម្បត្តវិរតិវសេន ច ឱរមន្តស្ស. វត្តបដិបត្តិន្តិ ឧបជ្ឈាយវត្តាទិវត្តករណំ. ចេតនាទយោ ធម្មាតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ បាឡិវសេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចេតយតីតិ ចេតនា, អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេហិ សទ្ធិំ អារម្មណេ អភិសន្ទហតីតិ អត្ថោ. ចេតនាយ អនុកូលវសេនេវ ហិ តំសម្បយុត្តា ធម្មា អារម្មណេ បវត្តន្តិ. ចេតនា កាមំ កុសលត្តិកសាធារណា, ឥធ បន សីលចេតនា អធិប្បេតាតិ កត្វា ‘‘កុសលា’’តិ វេទិតព្ពា. ចេតសិ និយុត្តំ ចេតសិកំ, ចិត្តសម្បយុត្តន្តិ អត្ថោ. ចេតនាយ សតិបិ ចេតសិកត្តេ ‘‘ចេតនា សីល’’ន្តិ វិសុំ គហិតត្តា តទញ្ញមេវ វិរតិអនភិជ្ឈាទិកំ ចេតសិកំ សីលំ ទដ្ឋព្ពំ គោពលីពទ្ទញាយេន. សំវរណំ សំវរោ. យថា អកុសលា ធម្មា ចិត្តេ ន ឱតរន្តិ, តថា បិទហនំ. អវីតិក្កមោ វីតិក្កមស្ស បដិបក្ខភូតា អវីតិក្កមវសេន បវត្តចិត្តចេតសិកា. តត្ថ ចេតនា សីលំ នាមាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស សុត្តបទស្ស វិវរណំ. វិរមន្តស្ស ចេតនាតិ វិរតិសម្បយុត្តំ បធានភូតំ ចេតនមាហ. បូរេន្តស្ស ចេតនាតិ វត្តបដិបត្តិអាយូហិនី. វិរមន្តស្ស វិរតីតិ វិរតិយា បធានភាវំ គហេត្វា វុត្តំ.

ឯត្ថ ហិ យទា ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា កុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិ (កថា. ៥៣៩) វចនតោ បាណាតិបាតាទីនំ បដិបក្ខភូតា តព្ពិរតិវិសិដ្ឋា ចេតនា តថាបវត្តា បធានភាវេន បាណាតិបាតាទិបដិវិរតិសាធិកា ហោតិ, តទា តំសម្បយុត្តា វិរតិអនភិជ្ឈាទយោ ច ចេតនាបក្ខិកា វា, អព្ពោហារិកា វាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ចេតនាសីលំ វុត្តំ. យទា បន បាណាតិបាតាទីហិ សង្កោចំ អាបជ្ជន្តស្ស តតោ វិរមណាការេន បវត្តមានា ចេតនាវិសិដ្ឋា វិរតិ, អនភិជ្ឈាទយោ ច តត្ថ តត្ថ បធានភាវេន កិច្ចសាធិកា ហោន្តិ, តទា តំសម្បយុត្តា ចេតនា វិរតិអាទិបក្ខិកា វា ហោតិ, អព្ពោហារិកា វាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ចេតសិកសីលំ វុត្តំ.

ឥទានិ សុត្តេ អាគតនយេន កុសលកម្មបថវសេន ចេតនាចេតសិកសីលានិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បជហន្តស្សាតិ សមាទានវសេន ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ន ករិស្សាមី’’តិ សម្បត្តវត្ថុកានិបិ អនជ្ឈាចរណេន បជហន្តស្ស. សត្ត កម្មបថចេតនាតិ បាណាតិបាតាទិបហានសាធិកា បដិបាដិយា សត្ត កុសលកម្មបថចេតនា. អភិជ្ឈាទិវសេន យំ បរទារគមនាទិ ករីយតិ, តស្ស បហាយកា អនភិជ្ឈាទយោ សីលន្តិ អាហ ‘‘ចេតសិកំ សីលំ នាម អនភិជ្ឈា…បេ… សម្មាទិដ្ឋិធម្មា’’តិ. យថា ហិ អភិជ្ឈាព្យាបាទវសេន មិច្ឆាចារបាណាតិបាតាទយោ ករីយន្តិ, ឯវំ មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេនាបិ តេ បុត្តមុខទស្សនាទិអត្ថំ ករីយន្តិ. តេសញ្ច បជហនកា អនភិជ្ឈាទយោតិ. បាតិមោក្ខសំវរោ ចារិត្តវារិត្តវិភាគំ វិនយបរិយាបន្នំ សិក្ខាបទសីលំ. សតិសំវរោ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ អារក្ខា, សា ច តថាបវត្តា សតិយេវ. ញាណសំវរោ បញ្ញា. ខន្តិសំវរោ អធិវាសនា, សា ច តថាបវត្តា អទោសបធានា ខន្ធា, អទោសោ ឯវ វា. វីរិយសំវរោ កាមវិតក្កាទីនំ វិនោទនវសេន បវត្តំ វីរិយំ. បាតិមោក្ខសំវរសតិសំវរាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

សោតានីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិអវិជ្ជាទុច្ចរិតអវសិដ្ឋកិលេសសោតានិ. ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ វត្វា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធិយ្យរេ’’តិ វចនេន សោតានំ សំវរោ បិទហនំ សមុច្ឆេទនំ ញាណន្តិ វិញ្ញាយតិ.

ឥទមត្ថិកតំ មនសិ កត្វា យេន ញាណេន យោនិសោ បច្ចវេក្ខិត្វា បច្ចយា បដិសេវីយន្តិ. តំ បច្ចយបដិសេវនម្បិ ញាណសភាវត្តា ឯត្ថេវ ញាណសំវរេ ឯវ សមោធានំ សង្គហំ គច្ឆតិ. ខមតិ អធិវាសេតីតិ ខមោ. ឧប្បន្នន្តិ តស្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ ជាតំ និព្ពត្តំ. កាមវិតក្កន្តិ កាមូបសំហិតំ វិតក្កំ. នាធិវាសេតីតិ ចិត្តំ អារោបេត្វា អព្ភន្តរេ ន វាសេតិ. អាជីវបារិសុទ្ធិបីតិ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋំ មិច្ឆាជីវំ បហាយ អនវជ្ជេន បច្ចយបរិយេសនេន សិជ្ឈនកំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលម្បិ ឯត្ថេវ វីរិយសំវរេ ឯវ សមោធានំ គច្ឆតិ វីរិយសាធនត្តា. ឯត្ថ ច យថា ញាណំ តណ្ហាទិសោតានំ បវត្តិនិវារណតោ បិទហនដ្ឋេន សំវរណតោ សំវរោ ច, បរតោ បវត្តនកគុណានំ អាធារាទិភាវតោ សីលនដ្ឋេន សីលំ, ឯវំ ខន្តិ អនធិវាសនេន ឧប្បជ្ជនកកិលេសានំ អធិវាសនេន សំវរណតោ សំវរោ ច, ខមនហេតុ ឧប្បជ្ជនកគុណានំ អាធារាទិភាវតោ សីលនដ្ឋេន សីលំ, វីរិយំ វិនោទេតព្ពានំ បាបធម្មានំ វិនោទនេន សំវរណតោ សំវរោ ច, វិនោទនហេតុ ឧប្បជ្ជនកគុណានំ អាធារាទិភាវតោ សីលនដ្ឋេន សីលន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា បន បាតិមោក្ខសីលាទិ តស្ស តស្ស បាបធម្មស្ស បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន សំវរណំ បិទហនំ, តំ ឧបាទាយ សំវរោ, ឯវំ អសមាទិន្នសីលស្ស អាគតវត្ថុតោ វិរមណម្បីតិ អាហ ‘‘យា ច បាបភីរុកានំ…បេ… សំវរសីលន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ន វីតិក្កមតិ ឯតេនាតិ អវីតិក្កមោ. តថាបវត្តោ កុសលចិត្តុប្បាទោ.

៧. អវសេសេសុ បន បញ្ហេសុ. សមាធានំ សណ្ឋបនំ. ទុស្សីល្យវសេន ហិ បវត្តា កាយកម្មាទយោ សម្បតិ, អាយតិញ្ច អហិតទុក្ខាវហា, ន សម្មា ឋបិតាតិ អសណ្ឋបិតា វិប្បកិណ្ណា វិសដា ច នាម ហោន្តិ, សុសីល្យវសេន បន បវត្តា តព្ពិបរិយាយតោ សណ្ឋបិតា អវិប្បកិណ្ណា អវិសដា ច នាម ហោន្តិ យថា តំ ឱក្ខិត្តចក្ខុតា អពាហុប្បចាលនាទិ. តេនាហ ‘‘កាយកម្មាទីនំ សុសីល្យវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ’’តិ. ឯតេន សមាធិកិច្ចតោ សីលនំ វិសេសេតិ. តស្ស ហិ សមាធានំ សម្បយុត្តធម្មានំ អវិក្ខេបហេតុតា. ឥទំ កាយកម្មាទីនំ សណ្ឋបនំ សំយមនំ. ឧបធារណំ អធិដ្ឋានំ មូលភាវោ. តថា ហិស្ស អាទិចរណាទិភាវោ វុត្តោ. តេន បថវីធាតុកិច្ចតោ សីលនំ វិសេសិតំ ហោតិ. សា ហិ សហជាតរូបធម្មានំ សន្ធារណវសេន បវត្តតិ. ឥទំ បន អនវជ្ជធម្មានំ មូលាធិដ្ឋានភាវេន. តេនាហ ‘‘កុសលានំ ធម្មាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ កុសលធម្មា នាម សបុព្ពភាគា មហគ្គតានុត្តរា ធម្មា. អញ្ញេ បន អាចរិយា. សិរដ្ឋោតិ យថា សិរសិ ឆិន្នេ សព្ពោ អត្តភាវោ វិនស្សតិ, ឯវំ សីលេ ភិន្នេ សព្ពំ គុណសរីរំ វិនស្សតិ. តស្មា តស្ស ឧត្តមង្គដ្ឋោ សីលដ្ឋោ. ‘‘សិរោ សីស’’ន្តិ វា វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ‘‘សីល’’ន្តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. សីតលដ្ឋោ បរិឡាហវូបសមនដ្ឋោ. តេន ត-ការស្ស លោបំ កត្វា និរុត្តិនយេនេវ ‘‘សីល’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិទំ បយោគសម្បាទិតំ សព្ពកិលេសបរិឡាហវូបសមករំ ហោតិ. ឯវមាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន សយន្តិ អកុសលា ឯតស្មិំ សតិ អបវិដ្ឋា ហោន្តីតិ សីលំ, សុបន្តិ វា តេន វិហតុស្សាហានិ សព្ពទុច្ចរិតានីតិ សីលំ, សព្ពេសំ វា កុសលធម្មានំ បវេសារហសាលាតិ សីលន្តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

៨. ‘‘សីលនដ្ឋេន សីល’’ន្តិ បុព្ពេ សទ្ទត្ថុទ្ធារេន បកាសិតោបិ ភាវត្ថោ ឯវាតិ អាហ ‘‘សីលនំ លក្ខណំ តស្សា’’តិ. ន ហិ តស្ស ចេតនាទិភេទភិន្នស្ស អនវសេសតោ សង្គាហកោ តតោ អញ្ញោ អត្ថោ អត្ថិ, យោ លក្ខណភាវេន វុច្ចេយ្យ. ននុ ច អនេកភេទសង្គាហកំ សាមញ្ញលក្ខណំ នាម សិយា, ន វិសេសលក្ខណន្តិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘សនិទស្សនត្តំ រូបស្ស, យថា ភិន្នស្សនេកធា’’តិ.

យថា ហិ នីលាទិវសេន អនេកភេទភិន្នស្សាបិ រូបាយតនស្ស សនិទស្សនត្តំ វិសេសលក្ខណំ តទញ្ញធម្មាសាធារណតោ. ន អនិច្ចតាទិ វិយ, រុប្បនំ វិយ វា សាមញ្ញលក្ខណំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. កិំ បនេតំ សនិទស្សនត្តំ នាម? ទដ្ឋព្ពតា ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស គោចរភាវោ. តស្ស បន រូបាយតនតោ អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ រូបាយតនំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា សហ និទស្សនេន សនិទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. ធម្មសភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ សភាវោ, សោ អញ្ញំ វិយ កត្វា ឧបចរិតុំ យុត្តោ. ឯវំ ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតីតិ. អថ វា ‘‘សហ និទស្សនេនា’’តិ ឯត្ថ តព្ភាវត្ថោ សហ-សទ្ទោ យថា នន្ទិរាគសហគតាតិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៤; បដិ. ម. ២.៣០).

ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសន្តិ កាយិកអសំវរាទិភេទស្ស ទុស្សីល្យស្ស វិធមនកិច្ចំ. អនវជ្ជរសន្តិ អគារយ្ហសម្បត្តិកំ អគរហិតព្ពភាវេន សម្បជ្ជនកំ, អវជ្ជបដិបក្ខភាវេន វា សម្បជ្ជនកំ. លក្ខណាទីសូតិ លក្ខណរសាទីសុ វុច្ចមានេសុ កិច្ចមេវ, សម្បត្តិ វា រសោតិ វុច្ចតិ, ន រសាយតនរសាទីតិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘កិច្ចមេវា’’តិ អវធារណំ តស្ស ឥតររសតោ ពលវភាវទស្សនត្ថន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, កិច្ចមេវ, សម្បត្តិ ឯវ វា រសោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អធិប្បេតត្តា.

សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានន្តិ កាយាទីហិ សុចិភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតិ. គហណភាវន្តិ គហេតព្ពភាវំ. តេន ឧបដ្ឋានាការដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានំ វុត្តំ, ផលដ្ឋេន បន អវិប្បដិសារបច្ចុបដ្ឋានំ, សមាធិបច្ចុបដ្ឋានំ វា. សីលំ ហិ សម្បតិយេវ អវិប្បដិសារំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ, បរម្បរាយ សមាធិំ. ឥមស្ស បន អានិសំសផលស្ស អានិសំសកថាយំ វក្ខមានត្តា ឥធ អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ផលស្ស អនិច្ឆិតត្តា ឥធ អគ្គហណន្តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ ផលស្ស អនេកវិធត្តា, លោកិយាទិសីលស្សាបិ វិភជិយមានត្តា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និស្សិតានិស្សិតវសេនា’’តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ១.១០). យថា បថវីធាតុយា កម្មាទិ ទូរការណំ, សេសភូតត្តយំ អាសន្នការណំ, យថា ច វត្ថស្ស តន្តវាយតុរិវេមសលាកាទិ ទូរការណំ, តន្តវោ អាសន្នការណំ, ឯវំ សីលស្ស សទ្ធម្មស្សវនាទិ ទូរការណំ, ហិរិឱត្តប្បមស្ស អាសន្នការណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហិរោត្តប្បញ្ច បនា’’តិអាទិ. ហិរោត្តប្បេ ហីតិអាទិ តស្ស អាសន្នការណភាវសាធនំ. តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ សមាទានវសេន, តិដ្ឋតិ អវីតិក្កមវសេនាតិ វេទិតព្ពំ.

សីលានិសំសកថាវណ្ណនា

៩. អវិប្បដិសារាទីតិ ឯត្ថ វិប្បដិសារបដិបក្ខោ កុសលចិត្តុប្បាទោ អវិប្បដិសារោ. សោ បន វិសេសតោ ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ សុបរិសុទ្ធំ សីល’’ន្តិ អត្តនោ សីលស្ស បច្ចវេក្ខណវសេន បវត្តោតិ វេទិតព្ពោ. អាទិ-សទ្ទេន បាមោជ្ជភោគសម្បត្តិកិត្តិសទ្ទាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អវិប្បដិសារត្ថានីតិ អវិប្បដិសារប្បយោជនានិ. កុសលានីតិ អនវជ្ជានិ. អវិប្បដិសារានិសំសានីតិ អវិប្បដិសារុទ្ទយានិ. ឯតេន អវិប្បដិសារោ នាម សីលស្ស ឧទ្ទយមត្តំ, សំវឌ្ឍិតស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាបុប្ផសទិសំ. អញ្ញោ ឯវ បនានេន និប្ផាទេតព្ពោ សមាធិអាទិគុណោតិ ទស្សេតិ.

សីលវតោ សីលសម្បទាយាតិ បរិសុទ្ធំ បរិបុណ្ណំ កត្វា សីលស្ស សម្បាទនេន សីលវតោ, តាយ ឯវ សីលសម្បទាយ. អប្បមាទាធិករណន្តិ អប្បមាទការណា. ភោគក្ខន្ធន្តិ ភោគរាសិំ. កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតីតិ ‘‘ឥតិបិ សីលវា, ឥតិបិ កល្យាណធម្មោ’’តិ សុន្ទរោ ថុតិឃោសោ ឧដ្ឋហតិ, លោកំ បត្ថរតិ. វិសារទោតិ អត្តនិ កិញ្ចិ គរហិតព្ពំ ឧបវទិតព្ពំ អបស្សន្តោ វិគតសារជ្ជោ និព្ភយោ. អមង្កុភូតោតិ អវិលក្ខោ. អសម្មូឡ្ហោតិ ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤៨) វិប្បដិសារាភាវតោ, កុសលកម្មាទីនំយេវ ច តទា ឧបដ្ឋានតោ អមូឡ្ហោ បសន្នមានសោ ឯវ កាលំករោតិ. កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា, ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ. សុគតិន្តិ សុន្ទរំ គតិំ. តេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតិ. សគ្គន្តិ ទេវគតិំ. សា ហិ រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ, លោកិយតិ ឯត្ថ ឧឡារំ បុញ្ញផលន្តិ លោកោតិ ច វុច្ចតិ.

អាកង្ខេយ្យ ចេតិ យទិ ឥច្ឆេយ្យ. បិយោ ច អស្សន្តិ បិយាយិតព្ពោ បិយចក្ខូហិ បស្សិតព្ពោ បេមនិយោ ភវេយ្យន្តិ អត្ថោ. មនាបោតិ សព្រហ្មចារីនំ មនវឌ្ឍនកោ, តេសំ វា មនេន បត្តព្ពោ, មេត្តចិត្តេន ផរិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. គរូតិ គរុដ្ឋានិយោ បាសាណឆត្តសទិសោ. ភាវនីយោតិ ‘‘អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតី’’តិ សម្ភាវនីយោ. សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការីតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ ឯវ បរិបូរការី អស្ស, អនូនការី បរិបូរណាការេន សមន្នាគតោ ភវេយ្យ. ‘‘អាទិនា នយេនា’’តិ ឯតេន ‘‘អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថមនុយុត្តោ អនិរាកតជ្ឈានោ វិបស្សនាយ សមន្នាគតោ ព្រូហេតា សុញ្ញាគារាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៦៥) ឯវមាទិកេ សីលថោមនសុត្តាគតេ សត្តរស សីលានិសំសេ សង្គណ្ហាតិ.

ឥទានិ ន កេវលមិមេ ឯវ អវិប្បដិសារាទយោ, អថ ខោ អញ្ញេបិ ពហូ សីលានិសំសា វិជ្ជន្តីតិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សាសនេតិ ឥមស្មិំ សកលលោកិយលោកុត្តរគុណាវហេ សត្ថុសាសនេ. អាចារកុលបុត្តានំ យំ សីលំ វិនា បតិដ្ឋា អវដ្ឋានំ នត្ថិ, តស្ស ឯវំ មហានុភាវស្ស សីលស្ស អានិសំសានំ បរិច្ឆេទំ បរិមាណំ កោ វទេ កោ វត្តុំ សក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯតេន សព្ពេសំយេវ លោកិយលោកុត្តរានំ គុណានំ សីលមេវ មូលភូតន្តិ ទស្សេត្វា តតោ បរម្បិ មលវិសោធនេន, បរិឡាហវូបសមនេន, សុចិគន្ធវាយនេន, សគ្គនិព្ពានាធិគមូបាយភាវេន, សោភាលង្ការសាធនតាយ ភយវិធមនេន, កិត្តិបាមោជ្ជជនេន ច សីលសទិសំ អញ្ញំ សត្តានំ ហិតសុខាវហំ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន គង្គា’’តិអាទិកា គាថា អភាសិ.

តត្ថ សរភូតិ ឯកា នទី, ‘‘យំ លោកេ សរភូ’’តិ វទន្តិ. និន្នគា វាចិរវតីតិ ‘‘អចិរវតី’’តិ ឯវំនាមិកា នទី, វាតិ សព្ពត្ថ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ. តេន អវុត្តា គោធាវរីចន្ទភាគាទិកា សង្គណ្ហាតិ. បាណនដ្ឋេន បាណីនំ សត្តានំ យំ មលំ សីលជលំ វិសោធយតិ, តំ មលំ វិសោធេតុំ ន សក្កុណន្តិ គង្គាទយោ នទិយោតិ បឋមគាថាយ ន-ការំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ហារាតិ មុត្តាហារា. មណយោតិ វេឡុរិយាទិមណយោ. អរិយន្តិ វិសុទ្ធំ. សីលសមុដ្ឋានោ កិត្តិសទ្ទោ គន្ធោ មនោហរភាវតោ, ទិសាសុ អភិព្យាបនតោ ច ‘‘សីលគន្ធោ’’តិ វុត្តោ. សោ ហិ បដិវាតេបិ បវត្តតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សតញ្ច គន្ធោ បដិវាតមេតី’’តិ (ធ. ប. ៥៤; អ. និ. ៣.៨០; មិ. ប. ៥.៤.១). ទោសានំ ពលំ នាម វត្ថុជ្ឈាចារោ, តំ តេសំ កាតុំ អទេន្តំ សីលំ ទោសានំ ពលំ ឃាតេតីតិ វេទិតព្ពំ.

សីលប្បភេទកថាវណ្ណនា

១០. ‘‘កតិវិធ’’ន្តិ ឯត្ថ វិធ-សទ្ទោ កោដ្ឋាសបរិយាយោ ‘‘ឯកវិធេន រូបសង្គហោ’’តិអាទីសុ វិយ, បការត្ថោ វា, កតិប្បការំ កិត្តកា សីលស្ស បការភេទាតិ អត្ថោ. សីលនលក្ខណេនាតិ សីលនសង្ខាតេន សភាវេន.

ចរន្តិ តេន សីលេសុ បរិបូរការិតំ ឧបគច្ឆន្តីតិ ចរិត្តំ, ចរិត្តមេវ ចារិត្តំ. វារិតតោ តេន អត្តានំ តាយន្តិ រក្ខន្តីតិ វារិត្តំ. អធិកោ សមាចារោ អភិសមាចារោ, តត្ថ និយុត្តំ, សោ វា បយោជនំ ឯតស្សាតិ អាភិសមាចារិកំ. អាទិ ព្រហ្មចរិយស្សាតិ អាទិព្រហ្មចរិយំ, តទេវ អាទិព្រហ្មចរិយកំ. វិរមតិ ឯតាយ, សយំ វា វិរមតិ, វិរមណំ វា វិរតិ, ន វិរតីតិ អវិរតិ. និស្សយតីតិ និស្សិតំ, ន និស្សិតន្តិ អនិស្សិតំ. បរិយន្តោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បរិយន្តំ, កាលេន បរិយន្តំ កាលបរិយន្តំ, យថាបរិច្ឆិន្នោ វា កាលោ បរិយន្តោ ឯតស្សាតិ កាលបរិយន្តំ. យាវ បាណនំ ជីវនំ កោដិ ឯតស្សាតិ អាបាណកោដិកំ. អត្តនោ បច្ចយេហិ លោកេ និយុត្តំ, តត្ថ វា វិទិតន្តិ លោកិយំ. លោកំ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរំ.

បច្ចយតោ, ផលតោ ច មជ្ឈិមបណីតេហិ និហីនំ, តេសំ វា គុណេហិ បរិហីនន្តិ ហីនំ. អត្តនោ បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតន្តិ បណីតំ. ឧភិន្នមេវ វេមជ្ឈេ ភវំ មជ្ឈិមំ. អត្តាធិបតិតោ អាគតំ អត្តាធិបតេយ្យំ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តណ្ហាយ, ទិដ្ឋិយា វា បរាមដ្ឋំ បធំសិតន្តិ បរាមដ្ឋំ. តប្បដិក្ខេបតោ អបរាមដ្ឋំ. បដិប្បស្សទ្ធកិលេសំ បដិប្បស្សទ្ធំ. សិក្ខាសុ ជាតំ, សេក្ខស្ស ឥទន្តិ វា សេក្ខំ. បរិនិដ្ឋិតសិក្ខាកិច្ចតាយ អសេក្ខធម្មបរិយាបន្នំ អសេក្ខំ. តទុភយបដិក្ខេបេន នេវសេក្ខនាសេក្ខំ. ហានំ ភជតិ, ហានភាគោ វា ឯតស្ស អត្ថីតិ ហានភាគិយំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អប្បបរិមាណត្តា បរិយន្តវន្តំ, បារិសុទ្ធិវន្តញ្ច សីលំ បរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ. អនប្បបរិមាណត្តា អបរិយន្តំ, បារិសុទ្ធិវន្តញ្ច សីលំ អបរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ. សព្ពសោ បុណ្ណំ, បារិសុទ្ធិវន្តញ្ច សីលំ បរិបុណ្ណបារិសុទ្ធិសីលំ.

១១. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សីលនដ្ឋេន សីល’’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.៧) ហេដ្ឋា វុត្តេន នយេន. ឥទំ កត្តព្ពន្តិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទបូរណន្តិ ឥទំ អាភិសមាចារិកំ កត្តព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ឯវំ បញ្ញត្តស្ស សិក្ខាបទសីលស្ស បូរណំ. សិក្ខាបទសីលំ ហិ បូរេន្តោ សិក្ខាបទម្បិ បូរេតិ បាលេតិ នាម. សិក្ខា ឯវ វា សិក្ខិតព្ពតោ, បដិបជ្ជិតព្ពតោ ច សិក្ខាបទំ. តស្ស បូរណន្តិបិ យោជេតព្ពំ. ឥទំ ន កត្តព្ពន្តិ បដិក្ខិត្តស្ស អករណន្តិ ឥទំ ទុច្ចរិតំ ន កត្តព្ពន្តិ ភគវតា បដិក្ខិត្តស្ស អករណំ វិរមណំ. ចរន្តិ តស្មិន្តិ តស្មិំ សីលេ តំសមង្គិនោ ចរន្តីតិ សីលស្ស អធិករណតំ វិភាវេន្តោ តេសំ បវត្តិដ្ឋានភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សីលេសុ បរិបូរការិតាយ បវត្តន្តី’’តិ. វារិតន្តិ ឥទំ ន កត្តព្ពន្តិ បដិក្ខិត្តំ អកប្បិយំ. តាយន្តីតិ អករណេនេវ តាយន្តិ. តេនាតិ វារិត្តសីលមាហ. វារេតិ វា សត្ថា ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ វារិតំ, សិក្ខាបទំ. តំ អវិកោបេន្តោ តាយន្តិ តេនាតិ វារិត្តំ. សទ្ធាវីរិយសាធនន្តិ សទ្ធាយ, ឧដ្ឋានវីរិយេន ច សាធេតព្ពំ. ន ហិ អសទ្ធោ, កុសីតោ ច វត្តបដិបត្តិំ បរិបូរេតិ, សទ្ធោ ឯវ សត្ថារា បដិក្ខិត្តេ អណុមត្តេបិ វជ្ជេ ភយទស្សាវី សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ អាហ ‘‘សទ្ធាសាធនំ វារិត្ត’’ន្តិ.

អធិសីលសិក្ខាបរិយាបន្នត្តា អភិវិសិដ្ឋោ សមាចារោតិ អភិសមាចារោតិ អាហ ‘‘ឧត្តមសមាចារោ’’តិ. អភិសមាចារោវ អាភិសមាចារិកំ, យថា វេនយិកោតិ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨) អធិប្បាយោ. អភិសមាចារោ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសតោ មគ្គសីលំ, ផលសីលញ្ច, តំ អារព្ភ ឧទ្ទិស្ស តទត្ថំ តប្បយោជនំ បញ្ញត្តំ អាភិសមាចារិកំ. សុបរិសុទ្ធានិ តីណិ កាយកម្មានិ, ចត្តារិ វចីកម្មានិ, សុបរិសុទ្ធោ អាជីវោតិ ឥទំ អាជីវដ្ឋមកំ. តត្ថ កាមំ អាជីវហេតុកតោ សត្តវិធទុច្ចរិតតោ វិរតិ សម្មាអាជីវោតិ សោបិ សត្តវិធោ ហោតិ, សម្មាជីវតាសាមញ្ញេន បន តំ ឯកំ កត្វា វុត្តំ. អថ វា តិវិធកុហនវត្ថុសន្និស្សយតោ មិច្ឆាជីវតោ វិរតិំ ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តោ ‘‘អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ’’តិ. សេដ្ឋចរិយភាវតោ មគ្គោ ឯវ ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ, តស្ស. អាទិភាវភូតន្តិ អាទិម្ហិ ភាវេតព្ពតំ និប្ផាទេតព្ពតំ ភូតំ បត្តំ អាទិភាវភូតំ. កិញ្ចាបិ ទេសនានុក្កមេន សម្មាទិដ្ឋិ អាទិ, បដិបត្តិក្កមេន បន អាជីវដ្ឋមកសីលំ អាទីតិ. តស្ស សម្បត្តិយាតិ អាភិសមាចារិកស្ស សម្បជ្ជនេន បរិបូរណេន អាទិព្រហ្មចរិយកំ សម្បជ្ជតិ. យោ ហិ លហុកានិបិ អប្បសាវជ្ជានិ បរិវជ្ជេតិ, សោ គរុកានិ មហាសាវជ្ជានិ ពហ្វាទីនវានិ បរិវជ្ជេស្សតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. សុត្តំ បន ឯតមត្ថំ ព្យតិរេកវសេន វិភាវេតិ. តត្ថ ធម្មន្តិ សីលំ. តំ ហិ ឧបរិគុណវិសេសានំ ធារណដ្ឋេន ធម្មោតិ វុច្ចតិ.

វិរតិសីលស្ស ឥតរសីលេន សតិបិ សម្បយោគាទិកេ អសម្មិស្សកតាទស្សនត្ថំ ‘‘វេរមណិមត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘និស្សិតានិស្សិតវសេនា’’តិ ឯត្ថ លព្ភមាននិស្សយំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘និស្សយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហាចរិតេន និស្សយិតព្ពតោ តណ្ហាវ តណ្ហានិស្សយោ. តថា ទិដ្ឋិនិស្សយោ. ទិដ្ឋិចរិតោ ហិ អសតិបិ ទិដ្ឋិយា តណ្ហាវិរហេ ទិដ្ឋិនិស្សិតោវ បវត្តតិ. ទេវោតិ ចតុមហារាជសក្កសុយាមាទិបាកដទេវមាហ. ទេវញ្ញតរោតិ អបាកដំ. តណ្ហំ ឯវ និស្សិតន្តិ តណ្ហានិស្សិតំ. តណ្ហាយ និស្សិតន្តិ ច កេចិ វទន្តិ. តេសំ ‘‘ទ្វេ និស្សយា’’តិអាទិនា វិរុជ្ឈតិ. សុទ្ធិទិដ្ឋិយាតិ ‘‘ឥតិ សំសារសុទ្ធិ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បវត្តទិដ្ឋិយា, លោកុត្តរំ សីលន្តិ អធិប្បាយោ. តស្សេវាតិ លោកុត្តរស្សេវ សម្ភារភូតំ ការណភូតំ, វិវដ្ដូបនិស្សយន្តិ អត្ថោ.

កាលបរិច្ឆេទំ កត្វាតិ ‘‘ឥមញ្ច រត្តិំ, ឥមញ្ច ទិវ’’ន្តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៤១) វិយ កាលវសេន បរិច្ឆេទំ កត្វា. កាលបរិច្ឆេទំ អកត្វា សមាទិន្នម្បិ អន្តរាវិច្ឆិន្នំ សម្បត្តវិរតិវសេន យាវជីវំ បវត្តិតម្បិ អាបាណកោដិកំ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យាវជីវំ សមាទិយិត្វា តថេវ បវត្តិត’’ន្តិ វុត្តំ.

លាភយសញាតិអង្គជីវិតវសេនាតិ លាភយសានំ អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទនវសេន, ឧប្បន្នានំ រក្ខណវសេន ចេវ វឌ្ឍនវសេន ច ញាតិអង្គជីវិតានំ អវិនាសនវសេន. កិំ សោ វីតិក្កមិស្សតីតិ យោ វីតិក្កមាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, សោ កាយវាចាហិ វីតិក្កមិស្សតីតិ កិំ ឥទំ, នត្ថេតន្តិ អត្ថោ. បដិក្ខេបេ ហិ អយំ កិំ-សទ្ទោ.

អារម្មណភាវេន វណោ វិយ អាសវេ កាមាសវាទិកេ បគ្ឃរតីតិ សម្បយោគភាវាភាវេបិ សហាសវេហីតិ សាសវំ. តេភូមកធម្មជាតន្តិ សីលំ តប្បរិយាបន្នន្តិ អាហ ‘‘សាសវំ សីលំ លោកិយ’’ន្តិ. ភវវិសេសា សម្បត្តិភវា. វិនយោតិ វិនយបរិយត្តិ, តត្ថ វា អាគតសិក្ខាបទានិ. បាមោជ្ជំ តរុណបីតិ. យថាភូតញាណទស្សនំ សបច្ចយនាមរូបទស្សនំ, តទធិដ្ឋានា វា តរុណវិបស្សនា. និព្ពិទាតិ និព្ពិទាញាណំ. តេន ពលវវិបស្សនមាហ. វិរាគោ មគ្គោ. វិមុត្តិ អរហត្តផលំ. វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណា. កថាតិ វិនយកថា. មន្តនាតិ វិនយវិចារណា. ឧបនិសាតិ យថាវុត្តការណបរម្បរាសង្ខាតោ ឧបនិស្សយោ. លោកុត្តរំ មគ្គផលចិត្តសម្បយុត្តំ អាជីវដ្ឋមកសីលំ. តត្ថ មគ្គសីលំ ភវនិស្សរណាវហំ ហោតិ, បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ច ភូមិ, ផលសីលំ បន បច្ចវេក្ខណាញាណស្សេវ ភូមិ.

១២. ហីនាធិមុត្តិវសេន ឆន្ទាទីនម្បិ ហីនតា. បណីតាធិមុត្តិវសេន បណីតតា. តទុភយវេមជ្ឈតាវសេន មជ្ឈិមតា. យថេវ ហិ កម្មំ អាយូហនវសេន ហីនាទិភេទភិន្នំ ហោតិ, ឯវំ ឆន្ទាទយោបិ បវត្តិអាការវសេន. សោ ច នេសំ បវត្តិអាការោ អធិមុត្តិភេទេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យសកាមតាយាតិ កិត្តិសិលោកាភិរតិយា, បរិវារិច្ឆាយ វា. ‘‘កថំ នាម មាទិសោ ឦទិសំ ករេយ្យា’’តិ បាបជិគុច្ឆាយ អរិយភាវំ និស្សាយ. អនុបក្កិលិដ្ឋន្តិ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនាហិ, អញ្ញេហិ ច ឧបក្កិលេសេហិ អនុបក្កិលិដ្ឋំ. ភវភោគត្ថាយាតិ ភវសម្បត្តិអត្ថញ្ចេវ ភោគសម្បត្តិអត្ថញ្ច. អត្តនោ វិមោក្ខត្ថាយ បវត្តិតន្តិ សាវកបច្ចេកពោធិសត្តសីលមាហ. សព្ពសត្តានំ វិមោក្ខត្ថាយាតិ សព្ពសត្តានំ សំសារពន្ធនតោ វិមោចនត្ថាយ. បារមិតាសីលំ មហាពោធិសត្តសីលំ. យា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា មហាពោធិំ អារព្ភ បវត្តា បរមុក្កំសគតសោចេយ្យសល្លេខា ទេសកាលសត្តាទិវិកប្បរហិតា សីលបារមិតា.

អននុរូបន្តិ អសារុប្បំ. អត្តា ឯវ គរុ អធិបតិ ឯតស្សាតិ អត្តគរុ, លជ្ជាធិកោ. អត្តាធិបតិតោ អាគតំ អត្តាធិបតេយ្យំ. លោកោ អធិបតិ គរុ ឯតស្សាតិ លោកាធិបតិ, ឱត្តប្បាធិកោ. ធម្មោ នាមាយំ មហានុភាវោ ឯកន្តនិយ្យានិកោ, សោ ច បដិបត្តិយាវ បូជេតព្ពោ. តស្មា ‘‘នំ សីលសម្បទាយ បូជេស្សាមី’’តិ ឯវំ ធម្មមហត្តំ បូជេតុកាមេន.

បរាមដ្ឋត្តាតិ បរាភវវសេន អាមដ្ឋត្តា. តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ហិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា, ឥមិនា មេ សីលេន សំសារសុទ្ធិ ភវិស្សតី’’តិ បវត្តស្ស សីលំ បរាមសន្តិយោ តំ បរាភវំ បាបេន្តិ មគ្គស្ស អនុបនិស្សយភាវករណតោ. បុថុជ្ជនកល្យាណកស្សាតិ បុថុជ្ជនេសុ កល្យាណកស្ស. សោ ហិ បុថុជ្ជនោវ ហុត្វា កល្យាណេហិ សីលាទីហិ សមន្នាគតោ. បរាមសនកិលេសានំ វិក្ខម្ភនតោ, សមុច្ឆិន្ទនតោ ច តេហិ ន បរាមដ្ឋន្តិ អបរាមដ្ឋំ. តស្ស តស្ស កិលេសទរថស្ស បដិប្បស្សម្ភនតោ វូបសមនតោ បដិប្បស្សទ្ធំ.

កតបដិកម្មន្តិ វុដ្ឋានទេសនាហិ យថាធម្មំ កតបដិការំ. ឯវំ ហិ តំ សីលំ បដិបាកតិកមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តំ វិសុទ្ធ’’ន្តិ. ‘‘កតបដិកម្ម’’ន្តិ ឥមិនា ច ‘‘ន បុនេវំ ករិស្ស’’ន្តិ អធិដ្ឋានម្បិ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អច្ឆមំសំ នុ ខោ, សូករមំសំ នុ ខោ’’តិអាទិនា វត្ថុម្ហិ វា, ‘‘បាចិត្តិយំ នុ ខោ, ទុក្កដំ នុ ខោ’’តិអាទិនា អាបត្តិយា វា, ‘‘មយា តំ វត្ថុ វីតិក្កន្តំ នុ ខោ, ន នុ ខោ វីតិក្កន្ត’’ន្តិអាទិនា អជ្ឈាចារេ វា វេមតិកស្ស សំសយាបន្នស្ស. វិសោធេតព្ពំ យថាធម្មំ បដិកម្មេន. វិមតិ ឯវ វេមតិកំ, តស្មិំ វេមតិកេ សតិ, វិមតិយា ឧប្បន្នាយាតិ អត្ថោ. វិមតិ បដិវិនេតព្ពាតិ សយំ វា តំ វត្ថុំ វិចារេត្វា, វិនយធរេ វា បុច្ឆិត្វា កង្ខា វិនោទេតព្ពា. និក្កង្ខេន បន កប្បិយំ ចេ កាតព្ពំ, អកប្បិយំ ចេ ឆឌ្ឌេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឥច្ចស្ស ផាសុ ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘ចតូហិ អរិយមគ្គេហី’’តិអាទិនា មគ្គផលបរិយាបន្នំ សីលំ មគ្គផលសម្បយុត្តំ វុត្តំ. សមុទាយេសុ បវត្តវោហារា អវយវេសុបិ បវត្តន្តីតិ. សេសន្តិ សព្ពំ លោកិយសីលំ.

បកតិបីតិ សភាវោបិ. សុខសីលោ សខិលោ សុខសំវាសោ. តេន បរិយាយេនាតិ បកតិអត្ថវាចកត្ថេន. ឯកច្ចំ អព្យាកតំ សីលំ ឥធាធិប្បេតសីលេន ឯកសង្គហន្តិ អកុសលស្សេវាយុជ្ជមានតំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ អកុសល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តថា ហិ សេក្ខត្តិកំ ឥធ គហិតំ, ឥធ ន ឧបនីតំ កុសលត្តិកន្តិ អធិប្បាយោ. វុត្តនយេនេវាតិ វុត្តេនេវ នយេន កុសលត្តិកំ អគ្គហេត្វា ហីនត្តិកាទីនំ បញ្ចន្នំ តិកានំ វសេន អស្ស សីលស្ស តិវិធតា វេទិតព្ពា.

១៣. យោធាតិ យោ ឥធ. វត្ថុវីតិក្កមេតិ អាបត្តិយា វត្ថុនោ វីតិក្កមនេ អជ្ឈាចារេ. កាមសង្កប្បាទយោ នវ មហាវិតក្កា មិច្ឆាសង្កប្បា. ឯវរូបស្សាតិ ឯទិសស្ស. តស្ស ហិ សីលវន្តេ អនុបសង្កមិត្វា ទុស្សីលេ សេវន្តស្ស តតោ ឯវ តេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជនេន បណ្ណត្តិវីតិក្កមេ អទោសទស្សាវិនោ មិច្ឆាសង្កប្បពហុលតាយ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ អរក្ខតោ សីលំ ឯកំសេនេវ ហានភាគិយំ ហោតិ, ន ឋិតិភាគិយំ, កុតោ វិសេសាទិភាគិយតា. សីលសម្បត្តិយាតិ សីលបារិបូរិយា ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន. អឃដន្តស្ស ឧត្តរីតិ ឧត្តរិ វិសេសាធិគមាយ អវាយមន្តស្ស. ឋិតិភាគិយំ សីលំ ភវតិ អសមាធិសំវត្តនិយត្តា. សម្បាទិតេ ហិ សមាធិស្មិំ សីលស្ស សមាធិសំវត្តនិយតា និច្ឆិយតិ. សមាធត្ថាយាតិ សមថវសេន សមាធានត្ថាយ. និព្ពិទន្តិ វិបស្សនំ. ពលវវិបស្សនាទស្សនត្ថំ និព្ពិទាគហណំ តាវតាបិ សីលស្ស និព្ពេធភាគិយភាវសិទ្ធិតោ.

យានិ ច សិក្ខាបទានិ នេសំ រក្ខិតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ, តានិ បន អសាធារណបញ្ញត្តិតោ អញ្ញានិ. នេសន្តិ ‘‘រក្ខិតព្ពានី’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា កត្តរិ សាមិវចនំ, តេហិ ភិក្ខូហីតិ អត្ថោ. សតិ វា ឧស្សាហេតិ ឧស្សក្កិត្វា សីលានិ រក្ខិតុំ ឧស្សាហេ សតិ. ទសាតិ សាមណេរេហិ រក្ខិតព្ពសីលមាហ ឃដិការាទីនំ វិយ. អដ្ឋាតិ នច្ចាទិមាលាទិវេរមណិំ ឯកំ កត្វា សព្ពបច្ឆិមវជ្ជានិ អដ្ឋ.

អវីតិក្កមោតិ បញ្ចន្នំ សីលានំ អវីតិក្កមោ. បកតិសីលន្តិ សភាវសីលំ. តត្រូបបត្តិនិយតំ ហិ សីលំ ឧត្តរកុរុកានំ. មរិយាទាចារិត្តន្តិ តស្ស តស្ស សាវជ្ជស្ស អករណេ មរិយាទភូតំ, តត្ថ តត្ថ កុលាទីសុ បុព្ពបុរិសេហិ ឋបិតំ ចារិត្តំ. កុលទេសបាសណ្ឌធម្មោ ហិ ‘‘អាចារសីល’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តត្ថ កុលធម្មោ តាវ ព្រាហ្មណាទីនំ អមជ្ជបានាទិ, ទេសធម្មោ ឯកច្ចជនបទវាសីនំ អហិំសនាទិ, បាសណ្ឌធម្មោ តិត្ថិយានំ យមនិយមាទិ. តិត្ថិយមតំ ហិ ទិដ្ឋិបាសេន, តណ្ហាបាសេន ច ឌេតិ បវត្តតិ, បាសំ វា ពាធំ អរិយវិនយស្ស ឌេតីតិ ‘‘បាសណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘បកតិយា សីលវតី ហោតី’’តិ (ទី. និ. ២.២០) វចនតោ ពោធិសត្តមាតុ បញ្ចសិក្ខាបទសីលំ បរិបុណ្ណមេវ. ឥទំ បន ឧក្កំសគតំ ពោធិសត្តបិតរិបិ ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ អសំកិលិដ្ឋំ ‘‘ធម្មតាសីល’’ន្តិ វុត្តំ. កាមគុណូបសំហិតន្តិ កាមកោដ្ឋាសេសុ អស្សាទូបសំហិតំ កាមស្សាទគធិតំ. ធម្មតាសីលន្តិ ធម្មតាយ ការណនិយាមេន អាគតំ សីលំ. សីលបារមិំ ហិ បរមុក្កំសំ បាបេត្វា កុច្ឆិគតស្ស មហាពោធិសត្តស្ស សីលតេជេន គុណានុភាវេន ពោធិសត្តមាតុ សរសេនេវ បរមសល្លេខប្បត្តំ សីលំ ហោតិ. មហាកស្សបាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ភទ្ទាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. តេ កិរ សុចិរំ កាលំ សុបរិសុទ្ធសីលា ឯវ ហុត្វា អាគតា. តេនាហ ‘‘សុទ្ធសត្តាន’’ន្តិ. តាសុ តាសុ ជាតីសូតិ សីលវរាជមហិំសរាជាទិជាតីសុ. បុព្ពេ បុរិមជាតិយំ សិទ្ធោ ហេតុ ឯតស្សាតិ បុព្ពហេតុកសីលំ. ឥទំ បន បកតិសីលាទិសមាទានេន វិនា អវីតិក្កមលក្ខណំ សម្បត្តវិរតិសង្គហំ ទដ្ឋព្ពំ.

យំ ភគវតា ឯវំ វុត្តំ សីលន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥធាតិ វក្ខមានសីលបរិបូរកស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនំ, អញ្ញសាសនស្ស ច តថាភាវបដិសេធនំ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤; ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១). ភិក្ខូតិ តស្ស សីលស្ស បរិបូរកបុគ្គលបរិទីបនំ. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ ឥទមស្ស បាតិមោក្ខសីលេ បតិដ្ឋិតភាវបរិទីបនំ. វិហរតីតិ ឥទមស្ស តទនុរូបវិហារសមង្គិភាវបរិទីបនំ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ ឥទំ បាតិមោក្ខសំវរស្ស, ឧបរិអធិគន្តព្ពគុណានញ្ច ឧបការកធម្មបរិទីបនំ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ ឥទំ បាតិមោក្ខតោ អចវនភាវបរិទីបនំ. សមាទាយាតិ សិក្ខាបទានំ អនវសេសតោ អាទានបរិទីបនំ. សិក្ខតីតិ សិក្ខាយ សមង្គិភាវបរិទីបនំ. សិក្ខាបទេសូតិ សិក្ខិតព្ពធម្មបរិទីបនំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

សោតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ បតិដ្ឋិតភិក្ខុ. តេន យាទិសស្ស ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តំ ទស្សេតិ. ចក្ខុនាតិ យតោ សោ សំវរោ, តំ ទស្សេតិ. រូបន្តិ យត្ថ សោ សំវរោ, តំ ទស្សេតិ. ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហីតិ សំវរស្ស ឧបាយំ ទស្សេតិ. យត្វាធិករណ…បេ… អន្វាស្សវេយ្យុន្តិ សំវរស្ស បដិបក្ខំ តត្ថ អាទីនវំ ទស្សេតិ. សំវរាយ បដិបជ្ជតីតិ បគេវ សតិយា ឧបដ្ឋបេតព្ពតំ ទស្សេតិ. រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយន្តិ សតិយា ឧបដ្ឋាបនមេវ ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស អារក្ខាតិ ទស្សេតិ. ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតីតិ តថាភូតា សតិយេវេត្ថ សំវរោតិ ទស្សេតិ. វីតិក្កមស្ស វសេនាតិ សម្ពន្ធោ. ឆន្នំ សិក្ខាបទានន្តិ ‘‘អាជីវហេតុ អាជីវការណា អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតី’’តិអាទិនា អាគតានំ ឆន្នំ បារាជិកាទិបដិសំយុត្តានំ សិក្ខាបទានំ. សាមន្តជប្បនាទិនា តិវិធេន កុហនវត្ថុនា វិម្ហាបនំ កុហនា. អត្តានំ, ទាយកំ វា ឧក្ខិបិត្វា យថា សោ កិញ្ចិ ទទាតិ, ឯវំ កថនំ លបនា. និមិត្តំ វុច្ចតិ បច្ចយទានសញ្ញុប្បាទកំ កាយវចីកម្មំ, តេន និមិត្តេន ចរតិ, និមិត្តំ វា ករោតីតិ នេមិត្តិកោ, តស្ស ភាវោ នេមិត្តិកតា. គន្ធាទយោ វិយ លាភាយ បរេសំ អក្កោសនាទិនា និបិសតីតិ និប្បេសោ, និប្បេសោវ និប្បេសិកោ, តស្ស ភាវោ និប្បេសិកតា. មហិច្ឆតាយ អត្តនា លទ្ធលាភេន បរតោ លាភបរិយេសនា លាភេន លាភំ និជិគីសនតា. ឯវមាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អនុប្បិយភាណិតាចាដុកម្យតាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បដិសង្ខានេន បច្ចវេក្ខណាយ បរិសុទ្ធោ អសំកិលិដ្ឋោ បដិសង្ខានបរិសុទ្ធោ. ចត្តារោ បច្ចយា បរិភុញ្ជីយន្តិ ឯតេនាតិ ចតុបច្ចយបរិភោគោ, តថាបវត្តា អនវជ្ជចេតនា.

បាតិមោក្ខសំវរសីលវណ្ណនា

១៤. តត្រាតិ តេសុ បាតិមោក្ខសំវរាទីសុ. អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ឥធ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ១.១៩៤) អាគតទេសនាយ អាទិតោ បភុតិ. វិនិច្ឆយកថាតិ តត្ថ សំសយវិធមនេន វិនិច្ឆយាវហា កថា. បឋមស្ស អត្ថស្ស សព្ពសាធារណត្តា អសាធារណំ បព្ពជិតាវេណិកំ បរិយាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆិន្នភិន្នបដធរាទិតាយ វា’’តិ អាហ. ឯវំ ហិស្ស បរិបុណ្ណបាតិមោក្ខសំវរយោគ្យតា ទស្សិតា ហោតិ. ភិន្នបដធរាទិភាវោ ច នាម ទលិទ្ទស្សាបិ និគ្គហិតស្ស ហោតីតិ តតោ វិសេសេតុំ ‘‘សទ្ធាបព្ពជិតោ’’តិ វត្វា បដិបត្តិយា យោគ្យភាវទស្សនត្ថំ ‘‘កុលបុត្តោ’’តិ វុត្តំ. អាចារកុលបុត្តោ វា ហិ បដិបជ្ជិតុំ សក្កោតិ ជាតិកុលបុត្តោ វា. សិក្ខាបទសីលន្តិ ចារិត្តវារិត្តប្បភេទំ សិក្ខាបទវសេន បញ្ញត្តំ សីលំ. យោតិ អនិយមនិទ្ទេសោ យោ កោចិ បុគ្គលោ. នន្តិ វិនយបរិយាបន្នំ សីលំ. តន្តិ បុគ្គលំ. មោក្ខេតិ សហការិការណភាវតោ. អបាយេ ភវានិ អាបាយិកានិ. អាទិ-សទ្ទេន តទញ្ញំ សព្ពសំសារទុក្ខំ សង្គណ្ហាតិ. សំវរណំ កាយវចីទ្វារានំ បិទហនំ. យេន តេ សំវុតា បិហិតា ហោន្តិ, សោ សំវរោ. យស្មា បន សោ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមោ វីតិក្កមបដិបក្ខោតិ កត្វា, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាយិកវាចសិកស្ស អវីតិក្កមស្សេតំ នាម’’ន្តិ. បាតិមោក្ខសំវរេន សំវុតោតិ បាតិមោក្ខសំវរេន បិហិតកាយវចីទ្វារោ. តថាភូតោ ច យស្មា តំ ឧបេតោ តេន ច សមង្គី នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧបគតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ.

អបរោ នយោ – កិលេសានំ ពលវភាវតោ, បាបកិរិយាយ សុករភាវតោ, បុញ្ញកិរិយាយ ច ទុក្ករភាវតោ ពហុក្ខត្តុំ អបាយេសុ បតនសីលោតិ បាតី, បុថុជ្ជនោ. អនិច្ចតាយ វា ភវាទីសុ កម្មវេគក្ខិត្តោ ឃដិយន្តំ វិយ អនវដ្ឋានេន បរិព្ភមនតោ គមនសីលោតិ បាតី, មរណវសេន វា តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ អត្តភាវស្ស បាតនសីលោតិ បាតី, សត្តសន្តានោ, ចិត្តមេវ វា. តំ បាតិនំ សំសារទុក្ខតោ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខំ. ចិត្តស្ស ហិ វិមោក្ខេន សត្តោ ‘‘វិមុត្តោ’’តិ វុច្ចតិ. វុត្តំ ហិ ‘‘ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ, ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. ២៨) ច. អថ វា អវិជ្ជាទិនា ហេតុនា សំសារេ បតតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បាតី, ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរត’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១២៤) ហិ វុត្តំ. តស្ស បាតិនោ សត្តស្ស តណ្ហាទិសំកិលេសត្តយតោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខំ. ‘‘កណ្ឋេកាឡោ’’តិអាទីនំ វិយស្ស សមាសសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អថ វា បាតេតិ វិនិបាតេតិ ទុក្ខេតិ បាតិ, ចិត្តំ. វុត្តំ ហិ ‘‘ចិត្តេន នីយតិ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតី’’តិ (សំ. និ. ១.៦២). តស្ស បាតិនោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខំ, បតតិ វា ឯតេន អបាយទុក្ខេ, សំសារទុក្ខេ ចាតិ បាតី, តណ្ហាទិសំកិលេសោ. វុត្តំ ហិ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧), តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; អ. និ. ៤.៩; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស) ច អាទិ. តតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ. អថ វា បតតិ ឯត្ថាតិ បាតីនិ, ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. វុត្តំ ហិ ‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆសុ កុព្ពតិ សន្ថវ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧០; សុ. និ. ១៧១). តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនសង្ខាតតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ. អថ វា បាតោ វិនិបាតោ អស្ស អត្ថីតិ បាតី, សំសារោ. តតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ, អថ វា សព្ពលោកាធិបតិភាវតោ ធម្មិស្សរោ ភគវា ‘‘បតី’’តិ វុច្ចតិ. មុច្ចតិ ឯតេនាតិ មោក្ខោ, បតិនោ មោក្ខោ តេន បញ្ញត្តត្តាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. សព្ពគុណានំ វា មូលភាវតោ ឧត្តមដ្ឋេន បតិ ច សោ យថាវុត្តេនត្ថេន មោក្ខោ ចាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខន្តិ មុខមេតំ បមុខមេត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៥) វិត្ថារោ.

អថ វា ប-ឥតិ បការេ, អតី-តិ អច្ចន្តត្ថេ និបាតោ, តស្មា បការេហិ អច្ចន្តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខំ. ឥទំ ហិ សីលំ សយំ តទង្គវសេន, សមាធិសហិតំ បញ្ញាសហិតញ្ច វិក្ខម្ភនវសេន, សមុច្ឆេទវសេន ច អច្ចន្តំ មោក្ខេតិ មោចេតីតិ បាតិមោក្ខំ, បតិ បតិ មោក្ខោតិ វា បតិមោក្ខោ, តម្ហា តម្ហា វីតិក្កមទោសតោ បច្ចេកំ មោក្ខោតិ អត្ថោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. មោក្ខោតិ វា និព្ពានំ, តស្ស មោក្ខស្ស បដិពិម្ពភូតោតិ បតិមោក្ខោ. សីលសំវរោ ហិ សូរិយស្ស អរុណុគ្គមនំ វិយ និព្ពានស្ស ឧទយភូតោ តប្បដិភាគោ វិយ យថារហំ កិលេសនិព្ពាបនតោ, បតិមោក្ខោយេវ បាតិមោក្ខំ. អថ វា មោក្ខំ បតិ វត្តតិ, មោក្ខាភិមុខន្តិ វា បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខមេវ បាតិមោក្ខន្តិ ឯវមេត្ថ បាតិមោក្ខ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥរិយតីតិ អត្តភាវំ បវត្តេតិ. ‘‘វិហរតី’’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឥរិយាបថវិហារោ ទស្សិតោ. បាឡិយន្តិ ឈានវិភង្គបាឡិយំ (វិភ. ៥០៨ អាទយោ).

តត្ថ កាមំ សមណចារំ, សមណគោចរញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ វុត្តំ, យថា បន មគ្គំ អាចិក្ខន្តោ ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ វជ្ជេតព្ពបុព្ពកំ គហេតព្ពំ វទេយ្យ, យថា វា សសីសន្ហានេន បហីនសេទមលជល្លិកស្ស មាលាគន្ធវិលេបនាទិវិភូសនសំវិធានំ យុត្តរូបំ, ឯវំ បហីនបាបធម្មស្ស កល្យាណធម្មសមាយោគោ យុត្តរូបោតិ ‘‘អត្ថិ អាចារោ, អត្ថិ អនាចារោ’’តិ ទ្វយំ ឧទ្ទិសិត្វា អនាចារំ តាវ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អនាចារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាយិកោ វីតិក្កមោតិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ. វាចសិកោ វីតិក្កមោតិ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ. កាយិកវាចសិកោតិ តទុភយំ.

ឯវំ អាជីវដ្ឋមកសីលស្ស វីតិក្កមោ ទស្សិតោ. ឥទានិ មានសំ អនាចារំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អនាចារោ’’តិ វត្វា តត្ថ ឯកច្ចិយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេន វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វេឡុទានេនាតិ បច្ចយុប្បាទនត្ថេន វេឡុទានេន. បត្តទានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វេឡូតិ មនុស្សានំ បយោជនាវហោ យោ កោចិ វេឡុទណ្ឌោ. បត្តំ គន្ធិកាទីនំ គន្ធបលិវេឋនាទិអត្ថំ វា, តាលនាឡិកេរាទិបត្តំ វា. បុប្ផំ យំ កិញ្ចិ មនុស្សានំ បយោជនាវហំ. តថា ផលំ. សិនានំ សិរីសចុណ្ណាទិន្ហានិយចុណ្ណំ. មត្តិកាបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. ទន្តកដ្ឋំ យំ កិញ្ចិ មុខសោធនត្ថំ ទន្តបោនំ. ចាដុកម្យតា អត្តានំ ទាសំ វិយ នីចដ្ឋានេ ឋបេត្វា បរស្ស ខលិតវចនំ សណ្ឋបេត្វា បិយកាមតាយ បគ្គយ្ហវចនំ. មុគ្គសូប្យតាតិ មុគ្គសូបសមតា សច្ចាលិកេន ជីវិតកប្បនំ. យថា ហិ មុគ្គសូបេ បច្ចន្តេ ពហូ មុគ្គា បច្ចន្តិ, កតិបយា ន បច្ចន្តិ, ឯវំ សច្ចាលិកេន ជីវិតកប្បនេ ពហុ អលិកំ ហោតិ, អប្បកំ សច្ចន្តិ. បរិភដតីតិ បរិភដោ, បរេសំ ទារកេ បរិហរន្តោ. បរិភដស្ស កម្មំ បារិភដ្យំ, សា ឯវ បារិភដ្យតា, អលង្ករណាទិនា កុលទារកបរិហរណស្សេតំ នាមំ. តេសំ តេសំ គិហីនំ គាមន្តរទេសន្តរាទីសុ សាសនបដិសាសនហរណំ ជង្ឃបេសនិកំ. អញ្ញតរញ្ញតរេនាតិ ឯតេសំ វា វេឡុទានាទីនំ វេជ្ជកម្មភណ្ឌាគារិកកម្មបិណ្ឌបដិបិណ្ឌកម្មសង្ឃុប្បាទចេតិយុប្បាទបដ្ឋបនាទីនំ វា មិច្ឆាជីវេន ជីវិតកប្បនកកម្មានំ យេន កេនចិ. ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេនាតិ ពុទ្ធេហិ គរហិតេន បដិសិទ្ធេន. មិច្ឆាជីវេនាតិ ន សម្មាអាជីវេន. អយំ វុច្ចតិ អនាចារោតិ អយំ សព្ពោបិ ‘‘អនាចារោ’’តិ កថីយតិ. អាចារនិទ្ទេសោ វុត្តបដិបក្ខនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

គោចរនិទ្ទេសេបិ បឋមំ អគោចរស្ស វចនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. គោចរោតិ បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានំ. អយុត្តដ្ឋានំ អគោចរោ. វេសិយា គោចរោ អស្សាតិ វេសិយាគោចរោ, មិត្តសន្ថវវសេន ឧបសង្កមិតព្ពដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. វេសិយា នាម រូបូបជីវិនិយោ, តា មិត្តសន្ថវវសេន ន ឧបសង្កមិតព្ពា, សមណភាវស្ស អន្តរាយករត្តា, បរិសុទ្ធាសយស្សាបិ គរហហេតុតោ, តស្មា ទក្ខិណាទានវសេន សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ ឧបសង្កមិតព្ពា. វិធវា វុច្ចន្តិ មតបតិកា, បវុត្ថបតិកា វា. ថុល្លកុមារិកាតិ មហល្លិកា អនិវិដ្ឋកុមារិយោ, បណ្ឌកាតិ នបុំសកា. តេ ហិ ឧស្សន្នកិលេសា អវូបសន្តបរិឡាហា លោកាមិសសន្និស្សិតកថាពហុលា, តស្មា ន ឧបសង្កមិតព្ពា. ភិក្ខុនិយោ នាម ឧស្សន្នព្រហ្មចរិយា. តថា ភិក្ខូបិ. តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិសភាគវត្ថុភាវតោ សន្ថវវសេន ឧបសង្កមនេ កតិបាហេនេវ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ សិយា, តស្មា ន ឧបសង្កមិតព្ពា. គិលានបុច្ឆនាទិវសេន ឧបសង្កមនេ សតោការិនា ភវិតព្ពំ. បានាគារន្តិ សុរាបានឃរំ. តំ សោណ្ឌជនេហិ អវិវិត្តំ ហោតិ. តត្ថ តេហិ សោណ្ឌតាទិវសេន ន ឧបសង្កមិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយករត្តា. សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហីតិអាទីសុ រាជានោ នាម យេ រជ្ជមនុសាសន្តិ. រាជមហាមត្តា រាជិស្សរិយសទិសាយ ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតា. តិត្ថិយាតិ វិបរីតទស្សនា ពាហិរកបរិព្ពាជកា. តិត្ថិយសាវកាតិ តេសុ ទឡ្ហភត្តា បច្ចយទាយកា. អននុលោមិកេន សំសគ្គេនាតិ តិស្សន្នំ សិក្ខានំ អននុលោមិកេន បច្ចនីកភូតេន សំសគ្គេន សំសដ្ឋោ វិហរតិ, យេន ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ វា សល្លេខបរិហានិំ វា បាបុណាតិ.

ឥទានិ អបរេនបិ បរិយាយេន អគោចរំ ទស្សេតុំ ‘‘យានិ វា បន តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អស្សទ្ធានីតិ ពុទ្ធាទីសុ សទ្ធាវិរហិតានិ. តតោ ឯវ អប្បសន្នានិ, កម្មកម្មផលសទ្ធាយ វា អភាវេន អស្សទ្ធានិ. រតនត្តយប្បសាទាភាវេន អប្បសន្នានិ. អក្កោសកបរិភាសកានីតិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសកានិ ចេវ ភយទស្សនេន សន្តជ្ជនកានិ ច. អត្ថំ ន ឥច្ឆន្តិ អនត្ថមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អនត្ថកាមានិ. ហិតំ ន ឥច្ឆន្តិ អហិតមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អហិតកាមានិ. ផាសុ ន ឥច្ឆន្តិ អផាសុំយេវ ឥច្ឆន្តីតិ អផាសុកកាមានិ. យោគក្ខេមំ និព្ភយំ ន ឥច្ឆន្តិ, អយោគក្ខេមមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អយោគក្ខេមកាមានិ. ភិក្ខូនន្តិ ឯត្ថ សាមណេរានម្បិ សង្គហោ. ភិក្ខុនីនន្តិ ឯត្ថ សិក្ខមានសាមណេរីនំ. សព្ពេសំ ហិ សាសនិកានំ អនត្ថកាមតាទីបនបទមិទំ វចនំ. តថារូបានិ កុលានីតិ តាទិសានិ ខត្តិយកុលាទីនិ. សេវតីតិ និស្សាយ ជីវតិ. ភជតីតិ ឧបសង្កមតិ. បយិរុបាសតីតិ បុនប្បុនំ ឧបគច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ វេសិយាទិកោ, រាជាទិកោ, អស្សទ្ធកុលាទិកោ ច តំ តំ សេវន្តស្ស តិប្បការោបិ អយុត្តោ គោចរោតិ អគោចរោ. ឯត្ថ ហិ វេសិយាទិកោ បញ្ចកាមគុណនិស្សយតោ អគោចរោ. យថាហ ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ? យទិទំ បញ្ច កាមគុណា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២). រាជាទិកោ សមណធម្មស្ស អនុបនិស្សយតោ, លាភសក្ការាសនិវិចក្កនិប្បោថនទិដ្ឋិវិបត្តិហេតុតោ ច. អស្សទ្ធកុលាទិកោ សទ្ធាហានិចិត្តសន្តាសាវហតោ អគោចរោ.

គោចរនិទ្ទេសេ ‘‘ន វេសិយាគោចរោ’’តិអាទីនិ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពានិ. ឱបានភូតានីតិ ឧទបានភូតានិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ភិក្ខុនីសង្ឃស្ស ច ចតុមហាបថេ ខតបោក្ខរណី វិយ យថាសុខំ ឱគាហនក្ខមានិ. កាសាវបជ្ជោតានីតិ ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនីនញ្ច និវត្ថបារុតកាសាវានំយេវ បភាហិ ឯកោភាសានិ. ឥសិវាតបដិវាតានីតិ គេហំ បវិសន្តានំ, និក្ខមន្តានញ្ច ភិក្ខុភិក្ខុនីសង្ខាតានំ ឥសីនំ ចីវរវាតេន ចេវ សមិញ្ជនបសារណាទិជនិតសរីរវាតេន ច បដិវាតានិ បវាយិតានិ វិនិទ្ធុតកិព្ពិសានិ វា.

ឥទានិ និទ្ទេសេ អាគតនយេនាបិ អាចារគោចរេ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បាតិមោក្ខសីលនិទ្ទេសេ. ឥមិនាបិ នយេនាតិ ឥទានិ វុច្ចមានវិធិនាបិ. សង្ឃគតោតិ សង្ឃសន្និបាតំ គតោ. អចិត្តីការកតោតិ អកតចិត្តីការោ, អកតគារវោតិ អត្ថោ. ឃដ្ដយន្តោតិ សរីរេន, ចីវរេន វា ឃំសន្តោ. បុរតោបិ តិដ្ឋតិ អចិត្តីការកតោតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឋិតកោបីតិ ឧបរិ តិដ្ឋន្តោ វិយ អាសន្នតរដ្ឋានេ ឋិតកោបិ ភណតិ. ពាហាវិក្ខេបកោតិ ពាហុំ វិក្ខិបន្តោ. អនុបាហនានន្តិ អនាទរេ សាមិវចនំ. សឧបាហនោតិ ឧបាហនារុឡ្ហោ. ថេរេ ភិក្ខូ អនុបខជ្ជាតិ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឋិតដ្ឋានំ អនុបវិសិត្វា តេសំ អាសន្នតរដ្ឋានំ ឧបគន្ត្វា. កដ្ឋំ បក្ខិបតិ អគ្គិកុណ្ឌេ. វោក្កម្មាតិ បស្សតោ អតិក្កមិត្វា. គូឡ្ហានិ សភាវតោ បដិច្ឆន្នានិ សាណិបាការាទិនា បដិច្ឆាទិតានិ. អនាបុច្ឆាតិ អនាបុច្ឆិត្វា. អស្សាតិ អនាចារស្ស.

អបិច ភិក្ខូតិអាទិ សព្ពស្សេវ ភិក្ខុនោ អាចារទស្សនវសេន បវត្តំ អដ្ឋកថាវចនំ, ន និទ្ទេសបាឡិ. សទ្ធាសីលសុតចាគាទិគុណហេតុកោ គរុភាវោ គរុករណំ វា គារវោ, សហ គារវេនាតិ សគារវោ. គរុដ្ឋានិយេសុ គារវសារជ្ជាទិវសេន បដិស្សាយនា បតិស្សា, សប្បតិស្សវបដិបត្តិ. សហ បតិស្សាយាតិ សប្បតិស្សោ. សវិសេសំ ហិរិមនតាយ, ឱត្តប្បិភាវេន ច ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ. សេខិយធម្មបារិបូរិវសេន សុនិវត្ថោ សុបារុតោ. បាសាទិកេនាតិ បសាទាវហេន, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចេតំ ករណវចនំ. ឯសេវ នយោ ឥតោ បរេសុបិ ឆសុ បទេសុ. អភិក្កន្តេនាតិ អភិក្កមេន. ឥរិយាបថសម្បន្នោតិ សម្បន្នឥរិយាបថោ. តេន សេសឥរិយាបថានម្បិ បាសាទិកតមាហ. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោតិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ ឆសុ ទ្វារេសុ សុសំវិហិតារក្ខោ. ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ភោជនសញ្ញិតេ ចតុព្ពិធេបិ បច្ចយេ បរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគាទិវសេន សព្ពសោ បមាណញ្ញូ. ជាគរិយមនុយុត្តោតិ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ភាវនាមនសិការសង្ខាតំ ជាគរិយំ សាតច្ចការិតាវសេន អនុ អនុ យុត្តោ តត្ថ យុត្តបយុត្តោ. សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អាចារស្ស សម្ភារទស្សនំ. តត្ថ អប្បិច្ឆោតិ និឥច្ឆោ. សន្តុដ្ឋោតិ យថាលាភាទិវសេន សន្តោសេន តុដ្ឋោ. សក្កច្ចការីតិ អាទរការី. គរុចិត្តីការពហុលោតិ គរុដ្ឋានិយេសុ គរុករណពហុលោ. អយំ វុច្ចតិ អាចារោតិ អយំ សគារវតាទិ អត្ថកាមេហិ អាចរិតព្ពតោ អាចារោ.

សីលាទីនំ គុណានំ ឧបនិស្សយភូតោ ឧបនិស្សយគោចរោ. សតិសង្ខាតោ ចិត្តស្ស អារក្ខភូតោ ឯវ គោចរោ អារក្ខគោចរោ. កម្មដ្ឋានសង្ខាតោ ចិត្តស្ស ឧបនិពន្ធនដ្ឋានភូតោ គោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោ. អប្បិច្ឆតាទីហិ ទសហិ វិវដ្ដនិស្សិតាយ កថាយ វត្ថុភូតេហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ. តតោ ឯវ កល្យាណោ សុន្ទរោ មិត្តោតិ កល្យាណមិត្តោ. តស្ស លក្ខណំ បរតោ អាគមិស្សតិ. អស្សុតំ សុត្តគេយ្យាទិំ. សុណាតីតិ សុតមយំ ញាណំ ឧប្បាទេតិ. សុតំ បរិយោទាបេតីតិ តមេវ យថាសុតំ អវិសទតាយ អបរិយោទាតំ បុនប្បុនំ បរិបុច្ឆនាទិនា វិសោធេតិ និជ្ជដំ និគុម្ពំ ករោតិ. តត្ថ ច យេ កង្ខដ្ឋានិយា ធម្មា, តេសុ សំសយំ ឆិន្ទន្តោ កង្ខំ វិតរតិ. កម្មកម្មផលេសុ, រតនត្តយេ ច សម្មាទិដ្ឋិយា ឧជុករណេន ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ. តតោ ឯវ ច ទុវិធាយបិ សទ្ធាសម្បទាយ ចិត្តំ បសាទេតិ. អថ វា យថាសុតំ ធម្មំ បរិយោទបេត្វា តត្ថាគតេ រូបារូបធម្មេ បរិគ្គហេត្វា សបច្ចយំ នាមរូបំ បរិគ្គណ្ហន្តោ សត្តទិដ្ឋិវង្កវិធមនេន ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ. ធម្មានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាមត្តទស្សនេន តីសុបិ អទ្ធាសុ កង្ខំ វិតរតិ. តតោ បរំ ច ឧទយព្ពយញាណាទិវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរិយភូមិំ ឱក្កមន្តោ អវេច្ចបសាទេន រតនត្តយេ ចិត្តំ បសាទេតិ. តថាភូតោវ តស្ស កល្យាណមិត្តស្ស អនុសិក្ខនេន សទ្ធាទីហិ គុណេហិ ន ហាយតិ, អញ្ញទត្ថុ វឌ្ឍតេវ. តេនាហ ‘‘យស្ស វា’’តិអាទិ.

អន្តរឃរន្តិ អន្តរេ អន្តរេ ឃរានិ ឯត្ថ, តំ ឯតស្សាតិ វា ‘‘អន្តរឃរ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ គោចរគាមំ បវិដ្ឋោ. តត្ថ ឃរេ ឃរេ ភិក្ខាបរិយេសនាយ វីថិំ បដិបន្នោ. ឱក្ខិត្តចក្ខូតិ ហេដ្ឋាខិត្តចក្ខុ. កិត្តកេន បន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ហោតីតិ អាហ ‘‘យុគមត្តទស្សាវី’’តិ. សុសំវុតោតិ សំយតោ. យថា បនេត្ថ សុសំវុតោ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

យត្ថាតិ យេសុ សតិបដ្ឋានេសុ. ចិត្តំ ភាវនាចិត្តំ. ឧបនិពន្ធតីតិ ឧបនេត្វា និពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យថា ថម្ភេ និពន្ធេយ្យ, វច្ឆំ ទមំ នរោ ឥធ;

ពន្ធេយ្យេវំ សកំ ចិត្តំ, សតិយារម្មណេ ទឡ្ហ’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២១៧; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៤; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៧; បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៦៣);

សតិបដ្ឋានានំ ឧបនិពន្ធគោចរភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សកោ បេត្តិកោ វិសយោតិ អត្តនោ បិតុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តកោ, តេន ទិដ្ឋោ ទស្សិតោ ច វិសយោ.

អណុប្បមាណេសូតិ បរមាណុប្បមាណេសុ. អសញ្ចិច្ចអាបន្នសេខិយអកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសូតិ អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយេសុ អកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសូតិ ឯវំ អសញ្ចិច្ចគ្គហណំ សេខិយវិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ. សេខិយគ្គហណេន ចេត្ថ វត្តក្ខន្ធកាទីសុ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) អាគតវត្តាទីនម្បិ គហណំ. តេបិ ហិ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន ‘‘សេខិយា’’តិ ឥច្ឆិតា. តថា ហិ មាតិកាយំ បារាជិកាទីនំ វិយ សេខិយានំ បរិច្ឆេទោ ន កតោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយា’’តិ អសញ្ចិច្ចគ្គហណំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ន ហិ មាតិកាយំ អាគតេសុ បញ្ចសត្តតិយា សេខិយេសុ នោសញ្ញាវិមោក្ខោ នាម អត្ថិ, អសញ្ចិច្ចគ្គហណេនេវ ចេត្ថ អសតិអជាននានម្បិ សង្គហោ កតោ. កេចិ បនេត្ថ អសិញ្ចិច្ច អាបន្នគ្គហណេន អចិត្តកាបត្តិយោ គហិតាតិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, គរុកាបត្តីសុបិ កាសញ្ចិ អចិត្តកភាវសព្ភាវតោ, អធិដ្ឋានាវិកម្មស្ស, ទេសនាវិកម្មស្សេវ វា សព្ពលហុកស្ស វជ្ជស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា. តេនាហ ‘‘យានិ តានិ វជ្ជានិ អប្បមត្តកានិ ឱរមត្តកានិ លហុកានិ លហុសម្មតានី’’តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន បាតិមោក្ខសំវរវិសុទ្ធត្ថំ អនតិក្កមនីយានំ អនាបត្តិគមនីយានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ភយទស្សនសីលោតិ បរមាណុមត្តំ វជ្ជំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធសិនេរុបព្ពតសទិសំ កត្វា ទស្សនសភាវោ, សព្ពលហុកំ វា ទុព្ភាសិតមត្តំ បារាជិកសទិសំ កត្វា ទស្សនសភាវោ. យំ កិញ្ចីតិ មូលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិអាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ សិក្ខិតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ បូរេតព្ពំ សីលំ. សម្មា អាទាយាតិ សម្មទេវ សក្កច្ចំ, សព្ពសោ ច អាទិយិត្វា. អយំ បន អាចារគោចរសម្បទា កិំ បាតិមោក្ខសីលេ បរិយាបន្នា, ឧទាហុ អបរិយាបន្នាតិ? បរិយាបន្នា. យទិ ឯវំ កស្មា បុន វុត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ.

ឥន្ទ្រិយសំវរសីលវណ្ណនា

១៥. ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស សម្ភារភូតំ, តស្មិំ សតិយេវ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘សោតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតោ ភិក្ខូ’’តិ. សម្បាទិតេ ហិ ឯតស្មិំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ សុគុត្តំ សុរក្ខិតមេវ ហោតិ, សុសំវិហិតកណ្ដកវតិ វិយ សស្សន្តិ. ការណវសេនាតិ អសាធារណការណស្ស វសេន. អសាធារណការណវសេន ហិ ផលំ អបទិសីយតិ, យថា យវង្កុរោ ភេរិសទ្ទោតិ. និស្សយវោហារេន វា ឯតំ និស្សិតវចនំ, យថា មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តីតិ. រូបន្តិ រូបាយតនំ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ឯត្ថ យទិ ចក្ខុ រូបំ បស្សេយ្យ, អញ្ញវិញ្ញាណសមង្គិនោបិ បស្សេយ្យុំ, ន ចេតំ អត្ថិ, កស្មា? អចេតនត្តា ចក្ខុស្ស. តេនាហ ‘‘ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ អចិត្តកត្តា’’តិ. អថ វិញ្ញាណំ រូបំ បស្សេយ្យ, តិរោកុដ្ដាទិគតម្បិ នំ បស្សេយ្យ អប្បដិឃភាវតោ, ឥទម្បិ នត្ថិ សព្ពស្ស វិញ្ញាណស្ស ទស្សនាភាវតោ. តេនាហ ‘‘ចិត្តំ ន បស្សតិ អចក្ខុកត្តា’’តិ. តត្ថ យថា ចក្ខុសន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ បស្សតិ, ន យំ កិញ្ចិ. តញ្ច កេនចិ កុដ្ដាទិនា អន្តរិតេ ន ឧប្បជ្ជតិ, យត្ថ អាលោកស្ស វិពន្ធោ. យត្ថ បន ន វិពន្ធោ ផលិកគព្ភបដលាទិកេ, តត្ថ អន្តរិតេបិ ឧប្បជ្ជតេវ. ឯវំ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ចក្ខុ បស្សតិ, ន យំ កិញ្ចីតិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ចក្ខុំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិ.

ទ្វារារម្មណសង្ឃដ្ដេតិ ទ្វារស្ស អារម្មណេន សង្ឃដ្ដេ សតិ, ចក្ខុស្ស រូបារម្មណេ អាបាថគតេតិ អធិប្បាយោ. បសាទវត្ថុកេន ចិត្តេនាតិ ចក្ខុបសាទវត្ថុកេន តន្និស្សាយ បវត្តេន វិញ្ញាណេន, យំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បស្សតីតិ ឱលោកេតិ. ចក្ខុបសាទសន្និស្សយេ ហិ វិញ្ញាណេ អាលោកានុគ្គហិតំ រូបារម្មណំ សន្និស្សយគុណេន ឱភាសេន្តេ តំសមង្គិបុគ្គលោ ‘‘រូបំ បស្សតី’’តិ វុច្ចតិ. ឱភាសនញ្ចេត្ថ អារម្មណស្ស យថាសភាវតោ វិភាវនំ, យំ ‘‘បច្ចក្ខតោ គហណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧសុនា លក្ខស្ស វេធេ សិជ្ឈន្តេ តស្ស សម្ភារភូតេន ធនុនា វិជ្ឈតីតិ វចនំ វិយ វិញ្ញាណេន រូបទស្សនេ សិជ្ឈន្តេ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិ ឦទិសី សសម្ភារកថា នាមេសា ហោតិ. សសម្ភារា កថា សសម្ភារកថា, ទស្សនស្ស ការណសហិតាតិ អត្ថោ. សសម្ភារស្ស វា ទស្សនស្ស កថា សសម្ភារកថា. តស្មាតិ យស្មា កេវលេន ចក្ខុនា, កេវលេន វា វិញ្ញាណេន រូបទស្សនំ នត្ថិ, តស្មា.

ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តំ វាតិ ឯត្ថ ឥត្ថិសន្តាននិស្សិតរូបមុខេន គយ្ហមានំ សណ្ឋានំ ថនមំសាវិសទតា និម្មស្សុមុខតា កេសពន្ធនវត្ថគ្គហណំ អវិសទដ្ឋានគមនាទិ ច សព្ពំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ សញ្ជាននស្ស ការណភាវតោ ឥត្ថិនិមិត្តំ. វុត្តវិបរិយាយតោ បុរិសនិមិត្តំ វេទិតព្ពំ. សុភនិមិត្តាទិកំ វាតិ ឯត្ថ រាគុប្បត្តិហេតុភូតោ ឥដ្ឋាការោ សុភនិមិត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន បដិឃនិមិត្តាទីនំ សង្គហោ. សោ បន ទោសុប្បត្តិអាទិហេតុភូតោ អនិដ្ឋាទិអាការោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ចេត្ថ បាឡិយំ អភិជ្ឈាទោមនស្សាវ សរូបតោ អាគតា, ឧបេក្ខានិមិត្តស្សាបិ បន សង្គហោ ឥច្ឆិតព្ពោ, អសមបេក្ខនេន ឧប្បជ្ជនកមោហស្សាបិ អសំវរភាវតោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘មុដ្ឋសច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា’’តិ. ឧបេក្ខានិមិត្តន្តិ ចេត្ថ អញ្ញាណុបេក្ខាយ វត្ថុភូតំ អារម្មណំ, តញ្ចស្ស អសមបេក្ខនវសេន វេទិតព្ពំ. ឯវំ សង្ខេបតោ រាគទោសមោហានំ ការណំ ‘‘សុភនិមិត្តាទិក’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្ត’’ន្តិ. ទិដ្ឋមត្តេយេវ សណ្ឋាតីតិ ‘‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិ (ឧទា. ១០) សុត្តេ វុត្តនយេន វណ្ណាយតនេ ចក្ខុវិញ្ញាណេន, វីថិចិត្តេហិ ច គហិតមត្តេយេវ តិដ្ឋតិ, ន តតោ បរំ កិញ្ចិ សុភាទិអាការំ បរិកប្បេតិ. បាកដភាវករណតោតិ បរិព្យត្តភាវករណតោ វិភូតភាវករណតោ. វិសភាគវត្ថុនោ ហិ ហត្ថាទិអវយវេសុ សុភាទិតោ បរិកប្បេន្តស្ស អបរាបរំ តត្ថ ឧប្បជ្ជមានា កិលេសា បរិព្យត្តា ហោន្តីតិ តេ តេសំ អនុព្យញ្ជនា នាម. តេ បន យស្មា តថា តថា សន្និវិដ្ឋានំ ភូតុបាទាយរូបានំ សន្និវេសាការោ. ន ហិ តំ មុញ្ចិត្វា បរមត្ថតោ ហត្ថាទិ នាម កោចិ អត្ថិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ហត្ថបាទ…បេ… អាការំ ន គណ្ហាតី’’តិ. កិំ បន គណ្ហាតីតិ អាហ ‘‘យំ តត្ថ ភូតំ, តទេវ គណ្ហាតី’’តិ. យំ តស្មិំ សរីរេ វិជ្ជមានំ កេសលោមាទិ ភូតុបាទាយមត្តំ វា, តទេវ យាថាវតោ គណ្ហាតិ. តត្ថ អសុភាការគហណស្ស និទស្សនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចេតិយបព្ពតវាសី’’តិអាទិនា មហាតិស្សត្ថេរវត្ថុំ អាហរិ.

តត្ថ សុមណ្ឌិតបសាធិតាតិ សុដ្ឋុ មណ្ឌិតា បសាធិតា ច. អាភរណាទីហិ អាហារិមេហិ មណ្ឌនំ. សរីរស្ស ឧច្ឆាទនាទិវសេន បដិសង្ខរណំ បសាធនន្តិ វទន្តិ, អាភរណេហិ, បន វត្ថាលង្ការាទីហិ ច អលង្ករណំ បសាធនំ. ឩនដ្ឋានបូរណំ មណ្ឌនំ. វិបល្លត្ថចិត្តាតិ រាគវសេន វិបរីតចិត្តា. ឱលោកេន្តោតិ ថេរោ កម្មដ្ឋានមនសិការេនេវ គច្ឆន្តោ សទ្ទកណ្ដកត្តា បុព្ពភាគមនសិការស្ស ហសិតសទ្ទានុសារេន ‘‘កិមេត’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ. អសុភសញ្ញន្តិ អដ្ឋិកសញ្ញំ. អដ្ឋិកកម្មដ្ឋានំ ហិ ថេរោ តទា បរិហរតិ. អរហត្តំ បាបុណីតិ ថេរោ កិរ តស្សា ហសន្តិយា ទន្តដ្ឋិទស្សនេនេវ បុព្ពភាគភាវនាយ សុភាវិតត្តា បដិភាគនិមិត្តំ, សាតិសយញ្ច ឧបចារជ្ឈានំ លភិត្វា យថាឋិតោវ តត្ថ បឋមជ្ឈានំ អធិគន្ត្វា តំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបរម្បរាយ អាសវក្ខយំ បាបុណិ. បុព្ពសញ្ញំ អនុស្សរីតិ បុព្ពកំ យថារទ្ធំ កាលេន កាលំ អនុយុញ្ជិយមានំ អដ្ឋិកកម្មដ្ឋានំ អនុស្សរិ សមន្នាហរិ. អនុមគ្គន្តិ អនុបថំ តស្សា បទានុបទំ. ថេរស្ស កិរ ភាវនាយ បគុណភាវតោ ទន្តដ្ឋិទស្សនេនេវ តស្សា សកលសរីរំ អដ្ឋិកសង្ឃាតភាវេន ឧបដ្ឋាសិ. ន តំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា សញ្ជានិ. តេនាហ ‘‘នាភិជានាមិ…បេ… មហាបថេ’’តិ.

‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតូ’’តិ វត្វា បុន ‘‘តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស សតិកវាដេន បិទហនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ, ន អសំវរស្សាតិ. យទិទំ យំ ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ អភិជ្ឈាទិអន្វាស្សវនំ ទស្សិតំ, តំ អសំវុតចក្ខុន្ទ្រិយស្សេវ ហេតុ បវត្តំ ទស្សិតន្តិ កត្វា វុត្តំ. ចក្ខុទ្វារិកស្ស ហិ អភិជ្ឈាទិអន្វាស្សវនស្ស តំទ្វារិកវិញ្ញាណស្ស វិយ ចក្ខុន្ទ្រិយំ បធានការណំ. ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស អសំវុតត្តេ សតិ តេ អន្វាស្សវន្តីតិ អសំវរិយមានចក្ខុន្ទ្រិយហេតុកោ សោ អសំវរោ តថា វុត្តោតិ. យត្វាធិករណន្តិ ហិ យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស ការណាតិ អត្ថោ. កីទិសស្ស ច ការណាតិ? អសំវុតស្ស, កិញ្ច អសំវុតំ? យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ អភិជ្ឈាទយោ អន្វាស្សវន្តិ, តស្ស សំវរាយាតិ អយមេត្ថ យោជនា.

ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វាតិអាទិ បុន អវចនត្ថំ ឥធេវ សព្ពំ វុត្តន្តិ ឆសុ ទ្វារេសុ យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ បញ្ចទ្វារេ កាយវចីទុច្ចរិតសង្ខាតំ ទុស្សីល្យំ អត្ថិ, តស្មា ទុស្សីល្យាសំវរោ មនោទ្វារវសេន, សេសាសំវរោ ឆទ្វារវសេន យោជេតព្ពោ. មុដ្ឋសច្ចាទីនំ ហិ សតិបដិបក្ខាកុសលធម្មាទិភាវតោ សិយា បញ្ចទ្វារេ ឧប្បត្តិ, ន ត្វេវ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមភូតស្ស ទុស្សីល្យស្ស តត្ថ ឧប្បត្តិ, បញ្ចទ្វារិកជវនានំ អវិញ្ញត្តិជនកត្តា. ទុស្សីល្យាទយោ ចេត្ថ បញ្ច អសំវរា សីលសំវរាទីនំ បញ្ចន្នំ សំវរានំ បដិបក្ខភាវេន វុត្តា. តស្មិំ សតីតិ តស្មិំ អសំវរេ សតិ.

យថា កិន្តិ យេន បការេន ជវនេ ឧប្បជ្ជមានោ អសំវរោ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ អសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ និទស្សនំ កិន្តិ អត្ថោ. យថាតិអាទិនា នគរទ្វារេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ឃរាទីនំ អសំវុតតា វិយ ជវនេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ទ្វារាទីនំ អសំវុតតាតិ ឯវំ អញ្ញាសំវរេ អញ្ញាសំវុតតា សាមញ្ញមេវ និទស្សេតិ, ន បុព្ពាបរសាមញ្ញំ, អន្តោពហិសាមញ្ញំ វា. សតិ វា ទ្វារភវង្គាទិកេ បុន ឧប្បជ្ជមានំ ជវនំ ពាហិរំ វិយ កត្វា នគរទ្វារសមានំ វុត្តំ, ឥតរញ្ច អន្តោនគរេ ឃរាទិសមានំ. បច្ចយភាវេន ហិ បុរិមនិប្ផន្នំ ជវនកាលេ អសន្តម្បិ ភវង្គាទិ ចក្ខាទិ វិយ ផលនិប្ផត្តិយា សន្តំយេវ នាម ហោតិ. ន ហិ ធរមានំយេវ ‘‘សន្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ពាហិរំ វិយ កត្វា’’តិ ច បរមត្ថតោ ជវនស្ស ពាហិរភាវេ, ឥតរស្ស ច អព្ភន្តរភាវេ អសតិបិ ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១.៤៩) វចនតោ អាគន្តុកភូតស្ស កទាចិ កទាចិ ឧប្បជ្ជមានស្ស ជវនស្ស ពាហិរភាវោ, តព្ពិធុរសភាវស្ស ឥតរស្ស អព្ភន្តរភាវោ ឯកេន បរិយាយេន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. ជវនេ វា អសំវរេ ឧប្បន្នេ តតោ បរំ ទ្វារភវង្គាទីនំ អសំវរហេតុភាវាបត្តិតោ. អសំវរស្ស ហិ ឧប្បត្តិយា ទ្វារភវង្គាទីនំ តស្ស ហេតុភាវោ បញ្ញាយតីតិ. នគរទ្វារសទិសេន ជវនេន បវិសិត្វា ទុស្សីល្យាទិចោរានំ ទ្វារភវង្គាទីសុ មុសនំ កុសលភណ្ឌវិនាសនំ កថិតំ. យស្មិំ ហិ ទ្វារេ អសំវរោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តត្ថ ទ្វារាទីនំ សំវរូបនិស្សយភាវំ ឧបច្ឆិន្ទន្តោយេវ បវត្តតីតិ. ទ្វារភវង្គាទីនំ ជវនេន សហ សម្ពន្ធោ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថ ច ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណេ អាបាថគតេ និយមិតាទិវសេន កុសលាកុសលជវនេ សត្តក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ តទនុរូបមេវ មនោទ្វារិកជវនេ តស្មិំយេវារម្មណេ សត្តក្ខត្តុំយេវ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ បុន តស្មិំយេវ ទ្វារេ តទេវារម្មណំ និស្សាយ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិអាទិនា វវត្ថបេន្តំ បសាទរជ្ជនាទិវសេន សត្តក្ខត្តុំ ជវនំ ជវតិ. ឯវំ បវត្តមានំ ជវនំ សន្ធាយ ‘‘ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

តស្មិំ បន ជវនេ. សីលាទីសូតិ សីលសំវរសតិសំវរញាណសំវរខន្តិសំវរវីរិយសំវរេសុ ឧប្បន្នេសុ. យថា ហិ បគេវ សតិអារក្ខំ អនុបដ្ឋបេន្តស្ស ទុស្សីល្យាទីនំ ឧប្បត្តិ, ឯវំ បគេវ សតិអារក្ខំ ឧបដ្ឋបេន្តស្ស សីលាទីនំ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. សទ្ទាទីសុបិ យថារហំ និមិត្តានុព្យញ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ. សោតវិញ្ញាណេន ហិ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឥត្ថិសទ្ទោ’’តិ វា ‘‘បុរិសសទ្ទោ’’តិ វា ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិកំ វា កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្តំ ន គណ្ហាតិ, សុតមត្តេ ឯវ សណ្ឋាតិ. យោ ច គីតសទ្ទាទិកស្ស កិលេសានំ អនុ អនុ ព្យញ្ជនតោ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិ លទ្ធវោហារោ មន្ទតារាទិវសេន វវត្ថិតោ ឆជ្ជាទិភេទភិន្នោ អាការោ, តម្បិ ន គណ្ហាតីតិ. ឯវំ គន្ធាទីសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. មនោទ្វារេ បន សាវជ្ជនភវង្គំ មនោទ្វារំ តស្មិំ ទ្វារេ ធម្មារម្មណេ អាបាថគតេ តំ ជវនមនសាវ វិញ្ញាយ វិជានិត្វាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. កិលេសោ អនុពន្ធោ ឯតស្សាតិ កិលេសានុពន្ធោ, សោ ឯវ និមិត្តាទិគាហោ, តតោ បរិវជ្ជនលក្ខណំ កិលេសានុពន្ធនិមិត្តាទិគ្គាហបរិវជ្ជនលក្ខណំ. អាទិ-សទ្ទេន អនុព្យញ្ជនំ សង្គណ្ហាតិ.

អាជីវបារិសុទ្ធិសីលវណ្ណនា

១៦. វុត្តេតិ ឥធេវ ឧទ្ទេសវសេន បុព្ពេ វុត្តេ. តថា ហិ ‘‘អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទាន’’ន្តិ បទុទ្ធារំ កត្វា តានិ បាឡិវសេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘យានិ តានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យានិ តានិ ឯវំ បញ្ញត្តានិ ឆ សិក្ខាបទានីតិ សម្ពន្ធោ. អាជីវហេតូតិ ជីវិកនិមិត្តំ, ‘‘ឯវាហំ បច្ចយេហិ អកិលមន្តោ ជីវិស្សាមី’’តិ អធិប្បាយេន. អាជីវការណាតិ តស្សេវ វេវចនំ. បាបិច្ឆោតិ បាបិកាយ អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតោ. ឥច្ឆាបកតោតិ ឥច្ឆាយ អបកតោ ឧបទ្ទុតោ, អភិភូតោ វា. អសន្តន្តិ អវិជ្ជមានំ. អភូតន្តិ អនុប្បន្នំ. អនុប្បន្នត្តា ហិ តស្ស តំ អសន្តន្តិ បុរិមស្ស បច្ឆិមំ ការណវចនំ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឧក្កដ្ឋបុរិសានំ ធម្មំ, មនុស្សធម្មតោ វា ឧត្តរិ ឧក្កដ្ឋំ. ឧល្លបតីតិ ឧគ្គតាយុកោ លបតិ. សីលំ ហិ ភិក្ខុនោ អាយុ, តំ តស្ស តថាលបនសមកាលមេវ វិគច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ បារាជិកសង្ខាតា អាបត្តិ អស្ស, បារាជិកសញ្ញិតស្ស វា វីតិក្កមស្ស អាបជ្ជនំ ឧល្លបនន្តិ អត្ថោ. សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតីតិ សញ្ចរណភាវំ អាបជ្ជតិ, ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិំ, បុរិសស្ស វា ឥត្ថិមតិំ អារោចេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមេសំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វីតិក្កមស្ស វសេនា’’តិ សម្ពន្ធោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ.

កុហនាតិអាទីសូតិ ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋបាឡិយាវ បទុទ្ធារោ. អយំ បាឡីតិ អយំ វិភង្គេ (វិភ. ៨៦១) អាគតា និទ្ទេសបាឡិ.

១៧. ចីវរាទិបច្ចយា លព្ភន្តីតិ លាភា. តេ ឯវ សក្កច្ចំ អាទរវសេន ទិយ្យមានា សក្ការា. បត្ថដយសតា កិត្តិសទ្ទោ. តំ លាភញ្ច សក្ការញ្ច កិត្តិសទ្ទញ្ច. សន្និស្សិតស្សាតិ ឯត្ថ តណ្ហានិស្សយោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘បត្ថយន្តស្សា’’តិ. អសន្តគុណទីបនកាមស្សាតិ អសន្តេ អត្តនិ អវិជ្ជមានេ សទ្ធាទិគុណេ សម្ភាវេតុកាមស្ស. អសន្តគុណសម្ភាវនតាលក្ខណា, បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតាលក្ខណា ហិ បាបិច្ឆតា. ឥច្ឆាយ អបកតស្សាតិ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ សម្មាអាជីវតោ អបេតោ កតោតិ អបកតោ. តថាភូតោ ច អាជីវូបទ្ទវេន ឧបទ្ទុតោតិ កត្វា អាហ ‘‘ឧបទ្ទុតស្សាតិ អត្ថោ’’តិ.

កុហនមេវ បច្ចយុប្បាទនស្ស វត្ថូតិ កុហនវត្ថុ. តិវិធម្បេតំ តត្ថ អាគតំ តស្ស និស្សយភូតាយ ឥមាយ បាឡិយា ទស្សេតុន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តទត្ថិកស្សេវាតិ តេហិ ចីវរាទីហិ អត្ថិកស្សេវ. បដិក្ខិបនេនាតិ ចីវរាទីនំ បដិក្ខិបនហេតុ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. បដិគ្គហណេន ចាតិ ច-សទ្ទេន បុព្ពេ វុត្តំ បដិក្ខិបនំ សមុច្ចិនោតិ.

ភិយ្យោកម្យតន្តិ ពហុកាមតំ. យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, តស្មា ‘‘ធារេយ្យា’’តិ ឯត្ថ យទេតំ សង្ឃាដិំ កត្វា ធារណំ, ឯតំ សមណស្ស សារុប្បន្តិ យោជនា. បាបណិកានីតិ អាបណតោ ឆឌ្ឌិតានិ. នន្តកានីតិ អន្តរហិតានិ ចោឡខណ្ឌានិ. ឧច្ចិនិត្វាតិ ឧញ្ឆនេន ចិនិត្វា សង្គហេត្វា. ឧញ្ឆាចរិយាយាតិ ឧញ្ឆាចរិយាយ លទ្ធេន. គិលានស្ស បច្ចយភូតា ភេសជ្ជសង្ខាតា ជីវិតបរិក្ខារា គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. បូតិមុត្តន្តិ បុរាណស្ស, អបុរាណស្ស ច សព្ពស្ស គោមុត្តស្សេតំ នាមំ. បូតិមុត្តេនាតិ បូតិភាវេន មុត្តេន បរេហិ ឆឌ្ឌិតេន, បូតិភូតេន វា គោមុត្តេន. ធុតវាទោតិ បរេសម្បិ ធុតគុណវាទី. សម្មុខីភាវាតិ សម្មុខតោ វិជ្ជមានត្តា, លព្ភមានតាយាតិ អត្ថោ.

អត្តានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមស្ស សាមន្តេ កត្វា ជប្បនំ សាមន្តជប្បនំ. មហេសក្ខោតិ មហានុភាវោ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘មិត្តោ’’តិ សាមញ្ញតោ វត្វា បុន តំ វិសេសេតិ ‘‘សន្ទិដ្ឋោ សម្ភត្តោ’’តិ. ទិដ្ឋមត្តោ ហិ មិត្តោ សន្ទិដ្ឋោ. ទឡ្ហភត្តិកោ សម្ភត្តោ. សហាយោតិ សហ អាយនកោ, សខាតិ អត្ថោ. សត្តបទិនោ ហិ ‘‘សខា’’តិ វុច្ចន្តិ. វិហារោ បាការបរិច្ឆិន្នោ សកលោ អាវាសោ. អឌ្ឍយោគោ ទីឃបាសាទោ, គរុឡសណ្ឋានបាសាទោតិបិ វទន្តិ. បាសាទោ ចតុរស្សបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. កូដាគារំ ទ្វីហិ កណ្ណិកាហិ កត្តព្ពបាសាទោ. អដ្ដោ បដិរាជូនម្បិ បដិពាហនយោគ្យោ ចតុបញ្ចភូមកោ បដិស្សយវិសេសោ. មាឡោ ឯកកូដសង្គហិតោ អនេកកោណវន្តោ បដិស្សយវិសេសោ. ឧទ្ទណ្ឌោ អគព្ភិកា ឯកទ្វារា ទីឃសាលាតិ វទន្តិ. អបរេ បន ភណន្តិ – វិហារោ នាម ទីឃមុខបាសាទោ. អឌ្ឍយោគោ ឯកបស្សេន ឆទនកសេនាសនំ. តស្ស កិរ ឯកបស្សេ ភិត្តិ ឧច្ចតរា ហោតិ, ឥតរបស្សេ នីចា, តេន តំ ឯកបស្សឆទនកំ ហោតិ. បាសាទោ អាយតចតុរស្សបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនំ ចន្ទិកង្គណយុត្តំ. គុហា កេវលា បព្ពតគុហា. លេណំ ទ្វារពទ្ធំ. កូដាគារំ យោ កោចិ កណ្ណិកាពទ្ធបាសាទោ. អដ្ដោ ពហលភិត្តិគេហំ. យស្ស គោបានសិយោ អគ្គហេត្វា ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ឆទនំ ហោតិ. អដ្ដាលកាការេន ករីយតីតិបិ វទន្តិ. មាឡោ វដ្ដាការេន កតសេនាសនំ. ឧទ្ទណ្ឌោ ឯកោ បដិស្សយវិសេសោ. យោ ‘‘ភណ្ឌសាលា, ឧទោសិត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. ឧបដ្ឋានសាលា សន្និបតនដ្ឋានំ.

កុច្ឆិតរជភូតាយ បាបិច្ឆតាយ និរត្ថកំ កាយវចីវិប្ផន្ទនិគ្គណ្ហនំ កោរជំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កោរជិកោ, កោហញ្ញេន សំយតកាយោ, អតិវិយ, អភិណ្ហំ វា កោរជិកោ កោរជិកកោរជិកោ. អតិបរិសង្កិតោតិ កេចិ. អតិវិយ កុហោ កុហកកុហកោ, សាតិសយវិម្ហាបកោតិ អត្ថោ. អតិវិយ លបោ លបនកោ លបកលបកោ. មុខសម្ភាវិកោតិ កោរជិកកោរជិកាទិភាវេន បវត្តវចនេហិ អត្តនោ មុខមត្តេន អញ្ញេហិ សម្ភាវិកោ. សោ ឯវរូបោ ឯវរូបតាយ ឯវ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា ‘‘អយំ សមណោ’’តិអាទីនិ កថេតិ. គម្ភីរន្តិអាទិ តស្សា កថាយ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបដិពទ្ធតាយ វុត្តំ.

សម្ភាវនាធិប្បាយកតេនាតិ ‘‘កថំ នុ ខោ មំ ជនោ ‘អរិយោ’តិ វា ‘វិសេសលាភី’តិ វា សម្ភាវេយ្យា’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន កតេន. គមនំ សណ្ឋបេតីតិ វិសេសលាភីនំ គមនំ វិយ អត្តនោ គមនំ សក្កច្ចំ ឋបេតិ, សតោ សម្បជានោវ គច្ឆន្តោ វិយ ហោតិ. បណិធាយាតិ ‘‘អរហាតិ មំ ជានន្តូ’’តិ ចិត្តំ សណ្ឋបេត្វា, បត្ថេត្វា វា. សមាហិតោ វិយាតិ ឈានសមាធិនា សមាហិតោ វិយ. អាបាថកជ្ឈាយីតិ មនុស្សានំ អាបាថដ្ឋានេ សមាធិសមាបន្នោ វិយ និសីទន្តោ អាបាថកេ ជនស្ស បាកដដ្ឋានេ ឈាយី. ឥរិយាបថសង្ខាតន្តិ ឥរិយាបថសណ្ឋបនសង្ខាតំ.

បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេនាតិ អយោនិសោ ឧប្បាទិតានំ បច្ចយានំ បដិសេវនន្តិ ឯវំ កថិតេន, តេន វា បច្ចយបដិសេវនេន សង្ខាតព្ពេន កថិតព្ពេន. អញ្ញំ វិយ កត្វា អត្តនោ សមីបេ ភណនំ សាមន្តជប្បិតំ. អា-ការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘អដ្ឋបនា’’តិ វុត្តំ. កុហនំ កុហោ, តស្ស អយនា បវត្តិ កុហាយនា, កុហស្ស វា បុគ្គលស្ស អយនា គតិ កិរិយា កុហាយនា. កុហេតិ, កុហេន វា ឥតោតិ កុហិតោ, កុហកោ.

បុដ្ឋស្សាតិ ‘‘កោ តិស្សោ, កោ រាជបូជិតោ’’តិ បុដ្ឋស្ស. ឧទ្ធំ កត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា វិភវសម្បត្តិអាទិនា បគ្គហេត្វា.

ឧន្នហនាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ពន្ធនា បលិវេឋនា. ទ្វេ កិរ ភិក្ខូ ឯកំ គាមំ បវិសិត្វា អាសនសាលាយ និសីទិត្វា ឯកំ កុមារិកំ បក្កោសិំសុ. តាយ អាគតាយ តត្រេកោ ឯកំ បុច្ឆិ ‘‘អយំ, ភន្តេ, កស្ស កុមារិកា’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ ឧបដ្ឋាយិកាយ តេលកន្ទរិកាយ ធីតា, ឥមិស្សា មាតា មយិ គេហំ គតេ សប្បិំ ទទមានា ឃដេនេវ ទេតិ, អយម្បិ មាតា វិយ ឃដេន ទេតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៦២) ឧក្កាចេសិ. ឥមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តេលកន្ទរិកវត្ថុ ចេត្ថ វត្តព្ព’’ន្តិ.

ធម្មានុរូបា វាតិ មត្តាវចនានុរូបំ វា. មត្តាវចនំ ហិ ‘‘ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘សុភាសិតំ ឧត្តមមាហុ សន្តោ, ធម្មំ ភណេ នាធម្មំ តំ ទុតិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. ៤៥២). តេន ពហុំ វិប្បលបនមាហ, សច្ចតោ វា អញ្ញា សុភាសិតា វាចា ‘‘ធម្មោ’’តិ វេទិតព្ពោ. មុគ្គសូបសទិសកម្មោ បុគ្គលោ មុគ្គសូប្យោ. តេនាហ ‘‘អយំ បុគ្គលោ មុគ្គសូប្យោតិ វុច្ចតី’’តិ. បរិភដស្ស កម្មំ បារិភដ្យំ, តទេវ បារិភដ្យតា.

និមិត្តេន ចរន្តោ, ជីវន្តោ វា និមិត្តកោ, តស្ស ភាវោ នេមិត្តិកតា. អត្តនោ ឥច្ឆាយ បកាសនំ ឱភាសោ. កោ បន សោតិ? ‘‘អជ្ជ ភិក្ខូនំ បច្ចយា ទុល្លភា ជាតា’’តិអាទិកា បច្ចយបដិសំយុត្តកថា. ឥច្ឆិតវត្ថុស្ស សមីបេ កថនំ សាមន្តជប្បា.

អក្កោសនភយេនាបិ ទទេយ្យាតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសនំ. តថា វម្ភនាទយោ. ឧបេក្ខនា ឧបាសកានំ ទាយកាទិភាវតោ ពហិ ឆឌ្ឌនា. ខិបនាតិ ខេបវចនំ. តំ បន អវហសិត្វា វចនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧប្បណ្ឌនា’’តិ. បាបនាតិ អទាយកត្តស្ស, អវណ្ណស្ស វា បតិដ្ឋាបនំ. បរេសំ បិដ្ឋិមំសខាទនសីលោ បរបិដ្ឋិមំសិកោ, តស្ស ភាវោ បរបិដ្ឋិមំសិកតា. អព្ភង្គន្តិ អព្ភញ្ជនំ. និបិសិត្វា គន្ធមគ្គនា វិយាតិ អនិប្បិសិតេ អលព្ភមានស្ស គន្ធស្ស និបិសនេ លាភោ វិយ បរគុណេ អនិប្បិសិតេ អលព្ភមានានំ បច្ចយានំ និបិសនេន លាភោ ទដ្ឋព្ពោតិ.

និកត្តុំ អប្បេន លាភេន ពហុកំ វញ្ចេត្វា គហេតុំ ឥច្ឆនំ និជិគីសនំ, តស្ស ភាវោ និជិគីសនតា. តស្សេវ ឥច្ឆនស្ស បវត្តិអាការោ, តំសហជាតំ វា គវេសនកម្មំ.

អង្គន្តិ ហត្ថបាទាទិអង្គានិ ឧទ្ទិស្ស បវត្តំ វិជ្ជំ. និមិត្តន្តិ និមិត្តសត្ថំ. ឧប្បាតន្តិ ឧក្កាបាតទិសាឌាហ-ភូមិចាលាទិឧប្បាតបដិពទ្ធវិជ្ជំ. សុបិនន្តិ សុបិនសត្ថំ. លក្ខណន្តិ ឥត្ថិបុរិសានំ លក្ខណជាននសត្ថំ. មូសិកច្ឆិន្នន្តិ វត្ថាទីនំ អសុកភាគេ មូសិកច្ឆេទេ សតិ ឥទំ នាម ផលំ ហោតីតិ ជាននកសត្ថំ. បលាសគ្គិអាទីសុ ឥមិនា នាម អគ្គិនា ហុតេ ឥទំ នាម ហោតីតិ អគ្គិវសេន ហោមវិធានំ អគ្គិហោមំ. ឥមិនា នយេន ទព្ពិហោមំ វេទិតព្ពំ. អាទិ-សទ្ទេន ថុសហោមាទីនំ, អញ្ញេសញ្ច សុត្តេ អាគតានំ មិច្ឆាជីវានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វីរិយសាធនត្តា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលស្ស ‘‘បច្ចយបរិយេសនវាយាមោ’’តិ វុត្តំ. តស្ស បារិសុទ្ធិ អនវជ្ជភាវោ, យេន ធម្មេន សមេន បច្ចយលាភោ ហោតិ. ន ហិ អលសោ ញាយេន បច្ចយេ បរិយេសិតុំ សក្កោតីតិ.

បច្ចយសន្និស្សិតសីលវណ្ណនា

១៨. បដិសង្ខាតិ អយំ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១១) វិយ យ-ការលោបេន និទ្ទេសោ. យោនិសោតិ ចេត្ថ ឧបាយត្ថោ យោនិសោ-សទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបាយេន បថេនា’’តិ. ‘‘បដិសង្ខាយ ញត្វា’’តិ វត្វា តយិទំ បដិសង្ខានំ បច្ចវេក្ខណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចវេក្ខិត្វាតិ អត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ហិ បច្ចវេក្ខិត្វាតិ សីតបដិឃាតាទិកំ តំ តំ បយោជនំ បតិ បតិ អវេក្ខិត្វា, ញាណេន បស្សិត្វាតិ អត្ថោ, ឯវំ បដិសង្ខាយាតិ តទេវ បយោជនំ បតិ បតិ សង្ខាយ, ជានិត្វាតិ អត្ថោ. ញាណបរិយាយោ ហិ ឥធ សង្ខា-សទ្ទោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទិ កាមំ បច្ចយបរិភោគកាលេន វុច្ចតិ, ធាតុវសេន បន បដិកូលវសេន វា បច្ចវេក្ខណាយ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ សុជ្ឈតីតិ អបរេ. ភិជ្ជតីតិ កេចិ. ឯកេ បន បឋមំ ឯវ បរិយត្តន្តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. ‘‘ចីវរ’’ន្តិ ឯកវចនំ ឯកត្តមត្តំ វាចកន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘អន្តរវាសកាទីសុ យំ កិញ្ចី’’តិ វុត្តំ, ជាតិសទ្ទតាយ បន តស្ស បាឡិយំ ឯកវចនន្តិ យត្តកានិ ចីវរានិ យោគិនា បរិហរិតព្ពានិ, តេសំ សព្ពេសំ ឯកជ្ឈំ គហណន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ, យំ កិញ្ចីតិ វា អនវសេសបរិយាទានមេតំ, ន អនិយមវចនំ. ‘‘និវាសេតិ វា បារុបតិ វា’’តិ វិកប្បនំ បន បដិសេវនបរិយាយស្ស បរិភោគស្ស វិភាគទស្សនន្តិ តំ បញ្ញបេត្វា សយននិសីទន-ចីវរកុដិករណាទិវសេនាបិ បរិភោគស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

បយោជនានំ មរិយាទា បយោជនាវធិ, តស្ស បរិច្ឆិន្ទនវសេន យោ និយមោ, តស្ស វចនំ បយោជនា…បេ… វចនំ. ឥទានិ តំ និយមំ វិវរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្តកមេវ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវធារណេន លីឡាវិភូសាវិលម្ពនានដម្ពរាទិវសេន វត្ថបរិភោគំ និសេធេតិ. តេនាហ ‘‘ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ. លីឡាវសេន ហិ ឯកច្ចេ សត្តា វត្ថានិ បរិទហន្តិ ចេវ ឧបសំវិយន្តិ ច. យថា តំ យោព្ពនេ ឋិតា នាគរិកមនុស្សា. ឯកច្ចេ វិភូសនវសេន, យថា តំ រូបូបជីវិនិអាទយោ. វិលម្ពនវសេន វិលម្ពកា. នដម្ពរវសេន ភោជាទយោ. អជ្ឈត្តធាតុក្ខោភោ សីតរោគាទិឧប្បាទកោ. ឧតុបរិណាមនវសេនាតិ ឧតុនោ បរិវត្តនវសេន វិសភាគសីតឧតុសមុដ្ឋានេន. វា-សទ្ទេន ហេមន្តាទីសុ ហិមបាតាទិវសេន បវត្តស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, ន ឧប្បាទេតិ សីតន្តិ អធិប្បាយោ. យទត្ថំ បន តំ វិនោទនំ, តំ មត្ថកប្បត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សីតព្ភាហតេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘ឧណ្ហស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទីសុ សព្ពេសុ សេសបយោជនេសុ. យទិបិ សូរិយសន្តាបោបិ ឧណ្ហោវ, តស្ស បន អាតបគ្គហណេន គហិតត្តា ‘‘អគ្គិសន្តាបស្សា’’តិ វុត្តំ. ឯកច្ចោ ទាវគ្គិសន្តាបោ កាយំ ចីវរេន បដិច្ឆាទេត្វា សក្កា វិនោទេតុន្តិ អាហ ‘‘តស្ស វនទាហាទីសុ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា. តេ បន យស្មា ឌំសនសីលា, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឌំសនមក្ខិកា’’តិ. សប្បាទយោតិ សប្បសតបទិឧណ្ណនាភិសរពូវិច្ឆិកាទយោ. ផុដ្ឋសម្ផស្សោតិ ផុដ្ឋវិសមាហ. តិវិធា ហិ សប្បា – ទដ្ឋវិសា ផុដ្ឋវិសា ទិដ្ឋវិសា. តេសុ បុរិមកា ទ្វេ ឯវ គហិតា. សតបទិអាទីនម្បិ តាទិសានំ សង្គណ្ហនត្ថំ. និយតបយោជនំ ឯកន្តិកំ, សព្ពកាលិកញ្ច បយោជនំ. ហិរី កុប្បតិ និល្លជ្ជតា សណ្ឋាតិ. តេនាហ ‘‘វិនស្សតី’’តិ. កូបាវតរណំ វា បដិច្ឆាទនំ អរហតីតិ កោបិនំ. ហិរិយិតព្ពដ្ឋេន ហិរី ច តំ កោបិនញ្ចាតិ ហិរិកោបិនន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្ស ចាតិ ច-សទ្ទោ បុព្ពេ វុត្តបយោជនានំ សម្បិណ្ឌនត្ថោ.

យំ កិញ្ចិ អាហារន្តិ ខាទនីយភោជនីយាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ អាហរិតព្ពវត្ថុំ. បិណ្ឌាយ ភិក្ខាយ ឧលតីតិ បិណ្ឌោលោ, តស្ស កម្មំ បិណ្ឌោល្យំ. តេន បិណ្ឌោល្យេន ភិក្ខាចរិយាយ. បតិតត្តាតិ បក្ខិបិតត្តា. បិណ្ឌបាតោ បត្តេ បក្ខិត្តភិក្ខាហារោ. បិណ្ឌានំ វា បាតោតិ ឃរេ ឃរេ លទ្ធភិក្ខានំ សន្និបាតោ. ‘‘នត្ថិ ទវា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥) សហសា កិរិយាបិ ‘‘ទវា’’តិ វុច្ចតិ, តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘ទវត្ថំ, កីឡានិមិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. មុដ្ឋិកមល្លា មុដ្ឋិយុទ្ធយុជ្ឈនកា. អាទិ-សទ្ទេន និពុទ្ធយុជ្ឈនកាទីនំ គហណំ. ពលមទនិមិត្តន្តិ ពលំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកមទោ ពលមទោ. តំ និមិត្តំ, ពលស្ស ឧប្បាទនត្ថន្តិ អត្ថោ. បោរិសមទនិមិត្តន្តិ បោរិសមទោ វុច្ចតិ បុរិសមានោ ‘‘អហំ បុរិសោ’’តិ ឧប្បជ្ជនកមានោ. អសទ្ធម្មសេវនាសមត្ថតំ និស្សាយ បវត្តោ មានោ, រាគោ ឯវ វា បោរិសមទោតិ កេចិ. តំ និមិត្តំ. អន្តេបុរិកា រាជោរោធា. សព្ពេសំ សន្និវេសយោគ្យតាយ វេសិយោ រូបូបជីវិនិយោ. មណ្ឌនំ នាម ឥធាវយវបារិបូរីតិ អាហ ‘‘អង្គបច្ចង្គានំ បីណភាវនិមិត្ត’’ន្តិ, បរិព្រូហនហេតូតិ អត្ថោ. នដា នាម រង្គនដា. នច្ចកា លង្ឃកាទយោ. វិភូសនំ សោភាសមុប្បាទនន្តិ អាហ ‘‘បសន្នច្ឆវិវណ្ណតានិមិត្ត’’ន្តិ.

ឯតំ បទំ. មោហូបនិស្សយប្បហានត្ថន្តិ មោហស្ស ឧបនិស្សយតាបហានាយ. ទវា ហិ មោហេន ហោតិ, មោហញ្ច វឌ្ឍេតីតិ តស្សា វជ្ជនេន មោហស្ស អនុបនិស្សយតា. ទោសូបនិស្សយប្បហានត្ថន្តិ ឥទំ ពលមទស្ស, បុរិសមទស្ស ច ទោសហេតុនោ វសេន វុត្តំ, ឥតរស្ស បន វសេន ‘‘រាគូបនិស្សយប្បហានត្ថ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. មណ្ឌនវិភូសនបដិក្ខេបោ សិយា មោហូបនិស្សយប្បហានាយបិ, រាគូបនិស្សយតាយ បន ឧជុបដិបក្ខោតិ វុត្តំ ‘‘រាគូបនិស្សយប្បហានត្ថ’’ន្តិ. យទិបិ ឯកច្ចស្ស ទវមទេ អារព្ភ បរស្ស បដិឃសំយោជនាទីនំ ឧប្បត្តិ ហោតិយេវ មនោបទោសិកទេវាទីនំ វិយ, អត្តនោ បន ទវមទេ អារព្ភ យេសំ សវិសេសំ រាគមោហមានាទយោ បាបធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. តេ សន្ធាយ ‘‘អត្តនោ សំយោជនុប្បត្តិបដិសេធនត្ថ’’ន្តិ វត្វា មណ្ឌនវិភូសនានិ បដិច្ច សវិសេសំ បរស្សបិ រាគមោហាទយោ បវត្តន្តីតិ ‘‘បរស្សបិ សំយោជនុប្បត្តិបដិសេធនត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ. អយោនិសោ បដិបត្តិយាតិ ឯត្ថ កាមសុខល្លិកានុយោគំ មុញ្ចិត្វា សព្ពាបិ មិច្ឆាបដិបត្តិ អយោនិសោ បដិបត្តិ. បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ អយោនិសោ បដិបត្តិយា, បច្ឆិមេហិ ទ្វីហិ កាមសុខល្លិកានុយោគស្ស បហានំ វុត្តន្តិ វទន្តិ. ‘‘ចតូហិបិ ចេតេហី’’តិ បន វចនតោ សព្ពេហិ ឧភិន្នម្បិ បហានំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កាមកីឡាបិ ទវន្តោគធា ហោតិយេវ, បុរិសមទោបិ កាមសុខល្លិកានុយោគស្ស ហេតុយេវាតិ.

ចាតុមហាភូតិកស្សាតិ ចតុមហាភូតេ សន្និស្សិតស្ស. រូបកាយស្សាតិ ចតុសន្តតិរូបសមូហស្ស. ឋិតិយាតិ ឋិតត្ថំ. សា បនស្ស ឋិតិ បពន្ធវសេន ឥច្ឆិតាតិ អាហ ‘‘បពន្ធដ្ឋិតត្ថ’’ន្តិ. បវត្តិយាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយប្បវត្តិយា. តថា ហិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ‘‘យាបនា វត្តនា’’តិ (ធ. ស. ១៩, ៦៣៤) ច និទ្ទិដ្ឋំ. តស្សា ច អវិច្ឆេទោ អាហារូបយោគេន ហោតិ. កាយស្ស ចិរតរំ យាវ អាយុកប្បោ, តាវ អវត្ថានំ យាបនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិរកាលដ្ឋិតត្ថំ វា’’តិ អាហ. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘ឃរូបត្ថម្ភមិវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាយំ យោជនា – យថា ជិណ្ណឃរសាមិកោ ឃរស្ស ឧបត្ថម្ភនំ ករោតិ តស្ស អបតនត្ថំ, យថា ច សាកដិកោ អក្ខព្ភញ្ជនំ ករោតិ តស្ស សម្បវត្តនត្ថំ, ឯវមេស យោគី កាយស្ស ឋិតត្ថំ, យាបនត្ថញ្ច បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតិ បរិភុញ្ជតីតិ. ឯតេន ឋិតិ នាម អបតនំ យាបនា បវត្តីតិ ទស្សេតិ. ន ទវមទមណ្ឌនវិភូសនត្ថន្តិ ឥទំ ‘‘យាវទេវា’’តិ អវធារណេន និវត្តិតត្ថទស្សនំ. តិដ្ឋន្តិ ឧបាទិន្នធម្មា ឯតាយាតិ ឋិតិ, អាយូតិ អាហ ‘‘ឋិតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. តថា ហិ តំ អាយុ ‘‘ឋិតី’’តិ និទ្ទិដ្ឋំ, ឋិតិយា យាបនាយាតិ កាយស្ស ឋិតិហេតុតាយ ‘‘ឋិតី’’តិ លទ្ធវោហារស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បវត្តនត្ថន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយបវត្តាបនត្ថ’’ន្តិ. អាពាធដ្ឋេនាតិ វិពាធនដ្ឋេន, រោគដ្ឋេន វា. ជិឃច្ឆាបរមា ហិ រោគា. ឧបរមត្ថន្តិ វូបសមត្ថំ. វណាលេបនមិវ វណិកោ. ឧណ្ហសីតាទីសុ អភិភវន្តេសុ តប្បដិការំ សីតុណ្ហំ វិយ បដិសេវតីតិ សម្ពន្ធោ. មគ្គព្រហ្មចរិយំ ឋបេត្វា សិក្ខត្តយសង្គហា សាសនាវចរិតព្ពា អនុសាសនី សាសនព្រហ្មចរិយន្តិ អាហ ‘‘សកលសាសនព្រហ្មចរិយស្ស ច មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ចា’’តិ. អនុគ្គហណត្ថន្តិ អនុ អនុ គណ្ហនត្ថំ សម្បាទនត្ថំ. កាយពលំ និស្សាយាតិ យថាសមារទ្ធំ គុណវិសេសបារិបូរិហេតុភូតំ កាយពលមត្តំ និស្សាយ. តេនាហ ‘‘សិក្ខត្តយានុយោគវសេនា’’តិអាទិ. កន្តារនិត្ថរណត្ថិកា ជាយម្បតិកា, នទីសមុទ្ទនិត្ថរណត្ថិកា ច បុត្តមំសាទីនិ យថា អគិទ្ធា អមុច្ឆិតា កេវលំ តំ តំ អត្ថសិទ្ធិមេវ អវេក្ខន្តា បដិសេវន្តិ តេហិ វិនា អសិជ្ឈនតោ, ឯវមយម្បិ កេវលំ ភវកន្តារនិត្ថរណត្ថិកោ អគិទ្ធោ អមុច្ឆិតោ តេន វិនា អសិជ្ឈនតោ បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតីតិ ឧបមាសំសន្ទនំ.

ឥតីតិ បការត្ថេ និបាតបទំ. តេន បដិសេវិយមានស្ស បិណ្ឌបាតស្ស បដិសេវនាការោ គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ ឥមិនា បិណ្ឌបាតបដិសេវនេនា’’តិ. បុរាណន្តិ ភោជនតោ បុរិមកាលិកត្តា បុរាតនំ. បដិហង្ខាមីតិ បដិហនិស្សាមិ. នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ បដិសេវតីតិ យោជនា. កីទិសំ, កថញ្ចាតិ អាហ ‘‘អបរិមិត…បេ… អញ្ញតរោ វិយា’’តិ. អបរិមិតំ អបរិមាណំ ភោជនំ បច្ចយោ ឯតិស្សាតិ អបរិមិតភោជនបច្ចយា, តំ អបរិមិតភោជនបច្ចយំ អត្តនោ គហណីតេជបមាណតោ អតិក្កន្តបមាណភោជនហេតុកន្តិ អត្ថោ. យោ ពហុំ ភុញ្ជិត្វា អត្តនោ ធម្មតាយ ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អាហរ ហត្ថ’’ន្តិ វទតិ, អយំ អាហរហត្ថកោ. យោ ភុញ្ជិត្វា អច្ចុទ្ធុមាតកុច្ឆិតាយ ឧដ្ឋិតោបិ សាដកំ និវាសេតុំ ន សក្កោតិ, អយំ អលំសាដកោ. យោ ភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ បរិវត្តតិ, អយំ តត្រវដ្ដកោ. យោ យថា កាកេហិ អាមសិតុំ សក្កា, ឯវំ យាវ មុខទ្វារំ អាហារេតិ, អយំ កាកមាសកោ. យោ ភុញ្ជិត្វា មុខេ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ វមតិ, អយំ ភុត្តវមិតកោ. ឯតេសំ អញ្ញតរោ វិយ. អថ វា បុរាណវេទនា នាម អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនា. តំ ‘‘បដិហនិស្សាមី’’តិ បដិសេវតិ. នវវេទនា នាម អតិភុត្តបច្ចយេន ឧប្បជ្ជនកវេទនា. តំ ‘‘ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ បដិសេវតិ. អថ វា នវវេទនា នាម អភុត្តបច្ចយេន ឧប្បជ្ជនកវេទនា, តស្សា អនុប្បន្នាយ អនុប្បជ្ជនត្ថមេវ បដិសេវតិ. អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកាតិ ចេតំ ខុទ្ទាយ វិសេសនំ. យស្សា អប្បវត្តិ ភោជនេន កាតព្ពា, តស្សា ទស្សនត្ថំ. អភុត្តបច្ចយេន, ភុត្តបច្ចយេន ច ឧប្បជ្ជនកានុប្បជ្ជនកវេទនាសុ បុរិមា យថាបវត្តា ជិឃច្ឆានិមិត្តា វេទនា. សា ហិ អភុញ្ជន្តស្ស ភិយ្យោបវឌ្ឍនវសេន ឧប្បជ្ជតិ. បច្ឆិមាបិ ខុទ្ទានិមិត្តាវ អង្គទាហសូលាទិវេទនា បវត្តា. សា ហិ ភុត្តបច្ចយា បុព្ពេ អនុប្បន្នាវ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ អយមេតាសំ វិសេសោ. វិហិំសានិមិត្តតា ចេតាសំ វិហិំសាយ វិសេសោ.

យា វេទនា. អធុនាតិ ឯតរហិ. អសប្បាយាបរិមិតភោជនំ និស្សាយាតិ អសប្បាយាបរិមិតស្ស អាហារស្ស ភុញ្ជនបយោគំ អាគម្ម ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. បុរាណកម្មបច្ចយវសេនាតិ បុព្ពេ បុរិមជាតិយំ កតត្តា បុរាណស្ស កម្មស្ស បច្ចយតាវសេន បយោគវិបត្តិំ អាគម្ម ឧប្បជ្ជនារហតាយ តំ វជ្ជេត្វា បយោគសម្បត្តិយា ឧបដ្ឋាបនំ ទុក្ខវេទនាបច្ចយឃាតោ, បដិហននញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្សា បច្ចយំ វិនាសេន្តោ តំ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមី’’តិ. អយុត្តបរិភោគោ បច្ចយេ អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភោគោ. សោ ឯវ កតូបចិតកម្មតាយ កម្មូបចយោ. តំ និស្សាយ បដិច្ច អាយតិំ អនាគតេ កាលេ ឧប្បជ្ជនតោ យា ចាយំ ‘‘នវវេទនា’’តិ វុច្ចតីតិ យោជនា. យុត្តបរិភោគវសេនាតិ បច្ចវេក្ខិត្វា បច្ចយានំ បរិភោគវសេន, តស្សា នវវេទនាយ មូលំ អយុត្តបរិភោគកម្មំ អនិព្ពត្តេន្តោ សព្ពេន សព្ពំ អនុប្បាទេន្តោ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឥតិ បុរាណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តេន បទទ្វយេន. ‘‘វិហិំសូបរតិយា’’តិអាទិនា វា បទចតុក្កេន យុត្តបរិភោគសង្គហោ បព្ពជិតានុច្ឆវិកស្ស បច្ចយបរិភោគស្ស វុត្តត្តា. អត្តកិលមថានុយោគប្បហានំ ជិឃច្ឆាទិទុក្ខបដិឃាតស្ស ភាសិតត្តា. ឈានសុខាទីនំ បច្ចយភូតស្ស កាយសុខស្ស អវិស្សជ្ជនតោ ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគោ ច ទីបិតោ ហោតិ.

អសប្បាយាបរិមិតូបយោគេន ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកោ, ឥរិយាបថភញ្ជនកោ វា សិយា បរិស្សយោ, សប្បាយបរិមិតូបយោគេន បន សោ ន ហោតិ. តថា សតិ ចិរកាលប្បវត្តិសង្ខាតា សរីរស្ស យាត្រា យាបនា ភវិស្សតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បរិមិតបរិភោគេន…បេ… ភវិស្សតី’’តិ អាហ. យោ រោគោ សាទ្ធោ អសាទ្ធោ ច ន ហោតិ, សោ យាប្យរោគោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ យាប្យរោគី. សោ ហិ និច្ចកាលំ ភេសជ្ជំ ឧបសេវតិ, តថា អយម្បីតិ. យទិ យាត្រាបិ យាបនា, បុព្ពេបិ ‘‘យាបនាយា’’តិ វុត្តំ, កោ ឯត្ថ វិសេសោតិ? បុព្ពេ ‘‘យាបនាយា’’តិ ជីវិតិន្ទ្រិយយាបនា អធិប្បេតា, ឥធ បន ចតុន្នម្បិ ឥរិយាបថានំ អវិច្ឆេទសង្ខាតា យាបនា យាត្រាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាជីវេន បច្ចយបរិយេសនា អយុត្តបរិយេសនា. ទាយកទេយ្យធម្មានំ, អត្តនោ ច បមាណំ អជានិត្វា បដិគ្គហណំ, សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនត្ថំ វា បដិគ្គហណំ អយុត្តបដិគ្គហណំ, យេន វា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភោគោ អយុត្តបរិភោគោ. តេសំ បរិវជ្ជនំ ធម្មេន សមេន បច្ចយុប្បាទនាទិវសេន វេទិតព្ពំ. ធម្មេន ហិ បច្ចយេ បរិយេសិត្វា ធម្មេន បដិគ្គហេត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនំ អនវជ្ជតា នាម.

អរតីតិ ឧក្កណ្ឋា. បន្តសេនាសនេសុ, អធិកុសលធម្មេសុ ច អនភិរតិ. តន្ទីតិ បចលាយិកា និទ្ទា. វិជម្ភិតាតិ ថិនមិទ្ធាភិភវេន កាយស្ស វិជម្ភនា. វិញ្ញូហិ គរហា វិញ្ញូគរហា. ឯកច្ចោ ហិ អនវជ្ជំយេវ សាវជ្ជំ ករោតិ, ‘‘លទ្ធំ មេ’’តិ បមាណាធិកំ ភុញ្ជិត្វា តំ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ ឧទ្ធំវិរេចនអធោវិរេចនាទីហិ កិលមតិ, សកលវិហារេ ភិក្ខូ តស្ស សរីរបដិជគ្គនភេសជ្ជបរិយេសនាបសុតា ហោន្តិ. អញ្ញេ តេ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកស្ស ឧទរំ ឧទ្ធុមាត’’ន្តិអាទីនិ សុត្វា ‘‘និច្ចកាលមេស ឯវំបកតិកោ អត្តនោ កុច្ឆិបមាណំ នាម ន ជានាតី’’តិ និន្ទន្តិ, ឯវំ អនវជ្ជំយេវ សាវជ្ជំ ករោតិ. ឯវំ អកត្វា ‘‘អនវជ្ជតា ច ភវិស្សតី’’តិ បដិសេវតិ. អត្តនោ ហិ បកតិអគ្គិពលាទិំ ជានិត្វា ‘‘ឯវំ មេ អរតិអាទីនំ អភាវេន កាយសុខតា, អគរហិតព្ពតា ច ភវិស្សតី’’តិ បមាណយុត្តមេវ បដិសេវតិ. យាវតកោ ភោជនេន អត្ថោ, តស្ស សាធនេន យាវទត្ថំ ឧទរស្ស បរិបូរណេន ឧទរាវទេហកំ ភោជនំ យាវទត្ថឧទរាវទេហកភោជនំ, តស្ស បរិវជ្ជនេន. សេយ្យាយ សយនេន លទ្ធព្ពសុខំ សេយ្យសុខំ, ឧភោហិ បស្សេហិ សម្បរិវត្តនកំ សយន្តស្ស ឧប្បជ្ជនសុខំ បស្សសុខំ, មិទ្ធេន និទ្ទាយនេន ឧប្បជ្ជនសុខំ មិទ្ធសុខំ, តេសំ សេយ្យ…បេ… សុខានំ បហានតោ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ យោគ្យភាវស្ស បដិបាទនំ កាយស្ស ចតុឥរិយាបថយោគ្យភាវបដិបាទនំ, តតោ. សុខោ ឥរិយាបថវិហារោ ផាសុវិហារោ. បច្ឆិមេ វិកប្បេ, សព្ពវិកប្បេសុ វា វុត្តំ ផាសុវិហារលក្ខណំ អាគមេន សមត្ថេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តីសុបិ វិកប្បេសុ អាហារស្ស ឩនបរិភោគវសេនេវ ហិ ផាសុវិហារោ វុត្តោតិ.

ឯត្តាវតាតិ ‘‘យាត្រា’’តិអាទិនា វុត្តេន បទត្តយេន. ‘‘យាត្រា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ បយោជនបរិគ្គហទីបនា. យាត្រា ហិ នំ អាហារូបយោគំ បយោជេតីតិ. ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគហេតុកោ ផាសុវិហារោ មជ្ឈិមា បដិបទា អន្តទ្វយបរិវជ្ជនតោ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ អដ្ឋ អង្គានិ សមោធានេតព្ពានិ – ‘‘នេវ ទវាយា’’តិ ឯកំ អង្គំ, ‘‘ន មទាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ន មណ្ឌនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ន វិភូសនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘យាត្រា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯកំ. ‘‘អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’’តិ អយមេត្ថ ភោជនានិសំសោ. មហាសិវត្ថេរោ បនាហ ‘‘ហេដ្ឋា ចត្តារិ អង្គានិ បដិក្ខេបោ នាម, ឧបរិ បន អដ្ឋង្គានិ សមោធានេតព្ពានី’’តិ. តត្ថ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិ ឯកំ អង្គំ, ‘‘យាបនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘វិហិំសូបរតិយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘យាត្រា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯកំ, ‘‘អនវជ្ជតា ចា’’តិ ឯកំ. ផាសុវិហារោ បន ភោជនានិសំសោតិ. ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អាហារំ អាហារេន្តោ បដិសង្ខា យោនិសោ បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតិ នាម.

យត្ថ យត្ថាតិ ភុម្មនិទ្ទេសេន សេន-សទ្ទស្ស អធិករណត្ថវុត្តិមាហ. តថា អាសន-សទ្ទស្សាតិ. អឌ្ឍយោគាទិម្ហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បាសាទាទិំ, មញ្ចាទិញ្ច សង្គណ្ហាតិ. យត្ថ យត្ថ វិហារេ វា អឌ្ឍយោគាទិម្ហិ វា អាសតីតិ វិហារអឌ្ឍយោគាទិកេ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥធ អាទិ-សទ្ទេន បីឋសន្ថតាទីនម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បរិសហនដ្ឋេនាតិ អភិភវនដ្ឋេន, វិពាធនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. ឧតុយេវ ឧតុបរិស្សយោតិ សីតុណ្ហាទិឧតុយេវ អសប្បាយោ វុត្តនយេន ឧតុបរិស្សយោ. តស្ស ឧតុបរិស្សយស្ស វិនោទនត្ថំ, អនុប្បន្នស្ស អនុប្បាទនត្ថំ, ឧប្បន្នស្ស វូបសមនត្ថញ្ចាតិ អត្ថោ. នានារម្មណតោ បដិសំហរិត្វា កម្មដ្ឋានភូតេ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស សម្មទេវ លយនំ បដិសល្លានំ, តត្ថ អារាមោ អភិរតិ បដិសល្លានារាមោ, តទត្ថំ. សេនាសនំ ហិ វិវិត្តំ យោគិនោ ភាវនានុកូលំ សុញ្ញាគារភាវតោ. តំ បនេតំ អត្ថទ្វយំ វិភាវេតុំ ‘‘យោ សរីរាពាធចិត្តវិក្ខេបករោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកីភាវសុខត្ថន្តិ ឯកីភាវហេតុកំ សុខំ ឯកីភាវសុខំ, តទត្ថំ. គណសង្គណិកកិលេសសង្គណិកាភាវេន ឧប្បជ្ជនកសុខំ.

យទិ ឧតុយេវ ឧតុបរិស្សយោ, ‘‘ឧតុ ច សីតុណ្ហ’’ន្តិ សីតុណ្ហបដិឃាតំ វត្វា ឧតុបរិស្សយវិនោទនំ កស្មា វុត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘កាមញ្ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘និយតំ ឧតុបរិស្សយវិនោទន’’ន្តិ ឯតេន ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយ ឧណ្ហស្ស បដិឃាតាយា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ សីតុណ្ហំ អនិយតំ កទាចិ កទាចិ ឧប្បជ្ជនកំ, ឧតុបរិស្សយោ បន សព្ពទាភាវី អធិប្បេតោតិ ទស្សេតិ. វុត្តប្បការោតិ ‘‘សីតាទិកោ, អសប្បាយោ’’តិ ច ឯវំ វុត្តប្បការោ វិវដង្គណរុក្ខមូលាទីសុ និសិន្នស្ស អបរិគុត្តិយា អសំវុតទ្វារាទិតាយ បាកដបរិស្សយា, អសប្បាយរូបទស្សនាទិនា អបាកដបរិស្សយា ច ភិក្ខុស្ស កាយចិត្តានំ អាពាធំ ករេយ្យុំ. យត្ថ គុត្តេ សេនាសនេ អាពាធំ ន ករោន្តិ. ឯវំ ជានិត្វាតិ ឧភយបរិស្សយរហិតន្តិ ឯវំ ញត្វា បដិសេវន្តោ ភិក្ខុ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ.

ធាតុក្ខោភលក្ខណស្ស, តំហេតុកទុក្ខវេទនាលក្ខណស្ស វា រោគស្ស បដិបក្ខភាវោ បដិអយនដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘បច្ចនីកគមនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ’’តិ, វូបសមនដ្ឋេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្ស កស្សចីតិ សប្បិអាទីសុ យស្ស កស្សចិ. សប្បាយស្សាតិ ហិ តស្ស វិការវូបសមេនាតិ អធិប្បាយោ. ភិសក្កស្ស កម្មំ តេន វិធាតព្ពតោ. តេនាហ ‘‘តេន អនុញ្ញាតត្តា’’តិ. នគរបរិក្ខារេហីតិ នគរំ បរិវារេត្វា រក្ខណកេហិ. វិវដបរិក្ខេបោ បរិក្ខា ឧឌ្ឌាបោ បាការោ ឯសិកា បលិឃោ បាការបត្ថណ្ឌិលន្តិ សត្ត ‘‘នគរបរិក្ខារា’’តិ វទន្តិ. សីលបរិក្ខារោតិ សុវិសុទ្ធសីលាលង្ការោ. អរិយមគ្គោ ហិ ឥធ ‘‘រថោ’’តិ អធិប្បេតោ. តស្ស ច សម្មាវាចាទយោ អលង្ការដ្ឋេន ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ វុត្តា. ជីវិតបរិក្ខារាតិ ជីវិតស្ស បវត្តិការណានិ. សមុទានេតព្ពាតិ សម្មា ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ អានេតព្ពា បរិយេសិតព្ពា. បរិវារោបិ ហោតិ អន្តរាយានំ បរិតោ វារណតោ. តេនាហ ‘‘ជីវិត…បេ… រក្ខណតោ’’តិ.

តត្ថ អន្តរន្តិ វិវរំ, ឱកាសោតិ អត្ថោ. វេរិកានំ អន្តរំ អទត្វា អត្តនោ សាមិកានំ បរិវារេត្វា ឋិតសេវកា វិយ រក្ខណតោ. អស្សាតិ ជីវិតស្ស. ការណភាវតោតិ ចិរប្បវត្តិយា ការណភាវតោ. រសាយនភូតំ ហិ ភេសជ្ជំ សុចិរម្បិ កាលំ ជីវិតំ បវត្តេតិយេវ. យទិបិ អនុប្បន្នា ឯវ ទុក្ខវេទនា ភេសជ្ជបរិភោគេន បដិហញ្ញន្តិ, ន ឧប្បន្នា តាសំ សរសេនេវ ភិជ្ជនតោ, ឧប្បន្នសទិសា បន ‘‘ឧប្បន្នា’’តិ វុច្ចន្តិ. ភវតិ ហិ តំសទិសេសុ តព្ពោហារោ, យថា សា ឯវ តិត្តិរិ, តានិយេវ ឱសធានីតិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧប្បន្នានន្តិ ជាតានំ ភូតានំ និព្ពត្តាន’’ន្តិ. សញ្ចយតោ បដ្ឋាយ សោ ធាតុក្ខោភោ សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ តំសមុដ្ឋានា. ‘‘ទុក្ខវេទនា’’តិ វត្វា សា អកុសលសភាវាបិ អត្ថីតិ តតោ វិសេសេតុំ ‘‘អកុសលវិបាកវេទនា’’តិ វុត្តំ. ព្យាពាធនដ្ឋេន ព្យាពាធោ, ព្យាពាធោវ ព្យាពជ្ឈំ, ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. នត្ថិ ឯត្ថ ព្យាពជ្ឈន្តិ អព្យាពជ្ឈំ, និទ្ទុក្ខតា. តេនាហ ‘‘អព្យាពជ្ឈបរមតាយា’’តិ និទ្ទុក្ខបរមតាយាតិ. តំ ទុក្ខន្តិ រោគនិមិត្តកំ ទុក្ខំ.

ចីវរាទីនំ បច្ចយានំ និស្សយនំ បរិភោគោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេ បដិច្ច និស្សាយា’’តិ វត្វា ‘‘បរិភុញ្ជមានា’’តិ វុត្តំ. បវត្តន្តីតិ ជីវន្តិ. ជីវនម្បិ ហិ បវត្តនំ, យតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ‘‘បវត្តនរស’’ន្តិ វុច្ចតិ.

ចតុបារិសុទ្ធិសម្បាទនវិធិវណ្ណនា

១៩. ឯវំ បាតិមោក្ខសំវរាទិភេទេន និទ្ទិដ្ឋំ សីលំ បុន សាធនវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមេតស្មិ’’ន្តិអាទិមារទ្ធំ. តត្ថ សាធីយតិ សម្បាទិយតិ ឯតេនាតិ សាធនំ, សទ្ធា សាធនំ ឯតស្សាតិ សទ្ធាសាធនោ. ននុ ច វីរិយសតិបញ្ញាហិបិ វិនា បាតិមោក្ខសំវរោ ន សិជ្ឈតីតិ? សច្ចំ ន សិជ្ឈតិ, សទ្ធាយ បន វិសេសហេតុភាវំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ

‘‘សាវកវិសយាតីតត្តា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា’’តិ. គរុកលហុកាទិភេទេ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ តស្ស តស្ស អបរាធស្ស អនុរូបំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ នាម សាវកានំ អវិសយោ, ពុទ្ធានំ ឯវ វិសយោ. សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ តាវ តិដ្ឋតុ, តស្ស កាលោបិ នាម សាវកានំ អវិសយោ, ពុទ្ធានំ ឯវ វិសយោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនបដិក្ខេបោ ចេត្ថ និទស្សន’’ន្តិ អាហ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្ត, អាគមេហិ ត្វំ សារិបុត្ត, តថាគតោវ តត្ថ កាលំ ជានិស្សតី’’តិ (បារា. ២១). តត្ថ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តេន ‘‘អបញ្ញត្តំ ន បញ្ញបេម, បញ្ញត្តំ ន សមុច្ឆិន្ទាម, យថាបញ្ញត្តេសុ សិក្ខាបទេសុ សមាទាយ វត្តាមា’’តិ (បារា. ៥៦៥) ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សទ្ធាយាតិ សទ្ទហនេន សត្ថរិ, ធម្មេ ច សទ្ធាយ បច្ចុបដ្ឋាបនេន. ជីវិតេបិ បគេវ ជីវិតបរិក្ខារេតិ អធិប្បាយោ.

កិកីវ អណ្ឌន្តិ កិកីសកុណិកា វិយ អត្តនោ អណ្ឌំ. សា កិរ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា អណ្ឌមេវ រក្ខតិ. ចមរីវ វាលធិន្តិ ចមរីមិគោ វិយ អត្តនោ វាលធិំ. ចមរីមិគា កិរ ព្យាធេន បរិបាតិយមានា ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា កណ្ឌកគុម្ពាទីសុ លគ្គំ អត្តនោ វាលមេវ រក្ខន្តិ. បិយំវ បុត្តំ ឯកកន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. យថា ហិ ឯកបុត្តកោ កុដុម្ពិកោ តំ ឯកបុត្តំ, ឯកនយនោ ច តំ ឯកនយនំ សុដ្ឋុតរំ រក្ខតិ. តថេវ សីលំ អនុរក្ខមានកាតិ អនុកម្បនវសេន វុត្តំ. សុបេសលាតិ សុដ្ឋុ បិយសីលា. សទា សព្ពកាលំ ទហរមជ្ឈិមថេរកាលេសុ. ឆន្នម្បិ គារវានំ វសេន សគារវា, គរុការវន្តោតិ អត្ថោ.

ឯវមេវ ខោតិ យថា មហាសមុទ្ទោ ឋិតធម្មោ វេលំ នាតិក្កមតិ, ឯវមេវ. មម សាវកាតិ អរិយសាវកេ សន្ធាយាហ. តេ ហិ ធុវសីលា. ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ជីវិតហេតុបិ សីលស្ស អវីតិក្កមនេ.

មហាវត្តនិអដវី នាម វិញ្ឈាដវី. ហិមវន្តបស្សេ អដវីតិ កេចិ. ថេរន្តិ នាមគោត្តវសេន អបញ្ញាតំ ឯកំ ថេរំ. និបជ្ជាបេសុំ គន្ត្វា កស្សចិ មា អារោចេយ្យាតិ.

បូតិលតាយាតិ គឡោចិលតាយ. សមសីសីតិ ជីវិតសមសីសី. យស្ស ហិ កិលេសសីសំ អវិជ្ជំ មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តមគ្គោ បរិយាទិយតិ, តតោ ឯកូនវីសតិមេ បច្ចវេក្ខណញាណេ បតិដ្ឋាយ ភវង្គោត្តរណេ វដ្ដសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតិ, សោ ឥមាយ វារសមតាយ ‘‘ជីវិតសមសីសី’’តិ វុច្ចតិ. សោ ច ថេរោ តថា បរិនិព្ពាយិ. តេន វុត្តំ ‘‘សមសីសី ហុត្វា បរិនិព្ពាយី’’តិ. អភយត្ថេរោ កិរ មហាភិញ្ញោ. តស្មា ចេតិយំ ការាបេសីតិ វទន្តិ. អប្បេវាតិ អប្បេវ នាម អត្តនោ ជីវិតម្បិ ជហេយ្យ, ន ភិន្ទេតិ ន ភិន្ទេយ្យ, ន វីតិក្កមេយ្យ.

សតិយា អធិដ្ឋិតានន្តិ បគេវ ឧបដ្ឋិតាយ សតិយា អារក្ខវសេន អធិដ្ឋិតានំ ឥន្ទ្រិយានំ. អនន្វាស្សវនីយតោតិ ទ្វារភាវេន អភិជ្ឈាទីហិ អននុពន្ធិតព្ពតោ. វរន្តិ សេដ្ឋំ. តត្តាយាតិ ឧណ្ហាយ. អាទិត្តាយាតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទិត្តាយ. សម្បជ្ជលិតាយាតិ សមន្តតោ ជលន្តិយា. សជោតិភូតាយាតិ ឯកជាលីភូតាយ. សម្បលិមដ្ឋន្តិ សព្ពសោ អាមដ្ឋំ, អញ្ចិតន្តិ អត្ថោ. ន ត្វេវ វរន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. រូបេសូតិ រូបារម្មណេសុ. អនុព្យញ្ជនសោ និមិត្តគ្គាហោតិ កិលេសានំ អនុ អនុ ព្យញ្ជនវសេន ឧប្បាទនេន បាកដីករណវសេន សុភាទិនិមិត្តគ្គាហោ, អថ វា អនុព្យញ្ជនសោតិ ហត្ថបាទាទិអនុព្យញ្ជនតោ, និមិត្តគ្គាហោតិ ឥត្ថិបុរិសាទិសុភាទិនិមិត្តគ្គហណំ. ចក្ខុទ្វារាទិបវត្តស្សាតិ ចក្ខុទ្វារាទីហិ បវត្តស្ស. វិញ្ញាណស្សាតិ ជវនវិញ្ញាណស្ស. និមិត្តាទិគ្គាហំ និសេធេន្តេន សម្បាទេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. អសំវិហិតសាខាបរិវារន្តិ សម្មា អវិហិតវតិបរិក្ខេបំ. បរស្សហារីហីតិ បរសន្តកាវហារកេហិ ចោរេហិ. សមតិវិជ្ឈតីតិ សព្ពសោ អតិវិជ្ឈតិ អនុបវិសតិ.

រូបេសូតិ រូបហេតុ រូបនិមិត្តំ. ឧប្បជ្ជនកអនត្ថតោ រក្ខ ឥន្ទ្រិយន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុ. ឯតេ ហិ ទ្វារាតិ ឯតេ ចក្ខាទិទ្វារា. សតិកវាដេន អសំវុតត្តា វិវដា. តតោ ឯវ អរក្ខិតា. កិលេសុប្បត្តិយា ហេតុភាវេន តំសមង្គិនំ ហនន្តីតិ ការណូបចារេនេវ វុត្តំ. ឯតេ វា រូបាទយោ. កិលេសានំ អារម្មណភូតា ទ្វារា ចក្ខាទិទ្វារា. តេ កីទិសា វិវដា អរក្ខិតា អសំវុតចក្ខាទិហេតុំ តំសមង្គិនំ ហនន្តីតិ ការណូបចារេនេវ វុត្តំ. អគារន្តិ គេហំ. ទុច្ឆន្នន្តិ ន សម្មា ឆាទិតំ. អភាវិតន្តិ លោកុត្តរភាវនារហិតំ.

សម្បាទិតេតិអាទិស្ស វោទានបក្ខស្ស អត្ថោ វុត្តវិបរិយាយេន វេទិតព្ពោ. អយំ បន សព្ពសោ កិលេសានំ អនុប្បាទោ អតិឧក្កដ្ឋទេសនា មគ្គេនាគតសទិសត្តា. សម្បាទេតព្ពោតិ ‘‘ន បុនេវំ ករិស្ស’’ន្តិ អធិដ្ឋានសុទ្ធិយា សម្បាទេតព្ពោ.

អធុនាបព្ពជិតេនាតិ ន ចិរបព្ពជិតេន, នវបព្ពជិតេនាតិ អត្ថោ. កាមរាគេន ឌយ្ហាមីតិ កាមរាគគ្គិនា បរិឌយ្ហាមិ. សោ ច បន ទាហោ ឥទានិ ចិត្តគតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិត្តំ មេ បរិឌយ្ហតី’’តិ. សាធូតិ អាយាចនា. និព្ពាបនន្តិ តស្ស និព្ពាបនុបាយំ. គោតមាតិ ថេរំ គោត្តេន អាលបតិ.

សញ្ញាយ វិបរិយេសាតិ ‘‘អសុភេ សុភ’’ន្តិ បវត្តសញ្ញាវិបរិយេសហេតុ វិបរីតសញ្ញានិមិត្តំ. និមិត្តំ បរិវជ្ជេហិ កីទិសំ? រាគូបសញ្ហិតំ រាគុប្បត្តិហេតុភូតំ សុភនិមិត្តំ បរិវជ្ជេហិ ន មនសិ ករោហិ. ន កេវលំ សុភនិមិត្តស្សាមនសិការោ ឯវ, អថ ខោ អសុភភាវនាយ អត្តនោ ចិត្តំ ភាវេហិ. កថំ? ឯកគ្គំ សុសមាហិតំ យថា តំ អសុភារម្មណេ វិក្ខេបាភាវេន ឯកគ្គំ, សុដ្ឋុ អប្បិតភាវេន សុសមាហិតញ្ច ហោតិ, ឯវំ ភាវេហីតិ. ឯវំ សមថភាវនាយ កាមរាគស្ស វិក្ខម្ភនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សមុច្ឆេទនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ខារេ បរតោ បស្សាតិ សព្ពេបិ សង្ខារេ អវិធេយ្យកតាយ ‘‘បរេ’’តិ បស្ស. អនិច្ចតាយ បន ឧទយព្ពយបដិបីឡិតត្តា ទុក្ខតោ, អនត្តសភាវត្តា, អត្តវិរហតោ ច នោ អត្តតោ បស្ស. ឯវំ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេន្តោ មគ្គបដិបាដិយា ចតុត្ថមគ្គេន សព្ពសោ និព្ពាបេហិ មហារាគំ តេភូមកស្ស អភិភវនតោ មហាវិសយតាយ មហារាគំ វូបសមេហិ. យថា ឯតរហិ, ឯវំ មា ឌយ្ហិត្ថោ បុនប្បុនន្តិ ទឡ្ហតរំ រាគវិនោទនេ និយោជេសិ.

ឯវំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលស្ស សម្បាទនេ វិធិំ ទស្សេត្វា ឯវំ តំ សុសម្បាទិតំ ហោតីតិ នយំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិនា តត្ថ បរិបូរការិនោ ថេរេ និទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘លេណំ ន ឧល្លោកិតបុព្ព’’ន្តិ ឥទំ សព្ពត្ថេវ ថេរស្ស យុគមត្តទស្សិតាយ វុត្តំ. កិំ បន ថេរោ សេនាសនំ ន សោធេតិ? ‘‘ឧល្លោកា បឋមំ ឱហារេតព្ព’’ន្តិ ហិ វុត្តំ, អន្តេវាសិកាទយោ ឯវ កិរស្ស សេនាសនំ សោធេន្តិ. អស្ស នាគរុក្ខស្ស.

តស្មិំ គាមេតិ មហាគាមេ. តរុណា ថញ្ញបិវនកា បុត្តធីតរោ យាសំ តា តរុណបុត្តា, តាសំ. លញ្ជាបេសីតិ ថនបដ្ដិកាយ ថនេ ពន្ធាបេត្វា រាជមុទ្ទិកាយ លញ្ជាបេសិ. រាជា ថេរំ ចិរតរំ ទដ្ឋុំ កាលវិក្ខេបំ ករោន្តោ ‘‘ស្វេ សីលានិ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាហ. ថេរោ រញ្ញោ ច ទេវិយា ច វន្ទនកាលេ សត្តាការមត្តំ គណ្ហាតិ. ឥត្ថី បុរិសោតិ បន វិវេកំ ន ករោតិ. តេនាហ ‘‘វវត្ថានំ ន ករោមី’’តិ. ‘‘អហោ សុបរិសុទ្ធសីលោ វតាយំ អយ្យោ’’តិ ទណ្ឌទីបិកំ គហេត្វា អដ្ឋាសិ. អតិបរិសុទ្ធំ បាកដន្តិ សប្បាយលាភេន កម្មដ្ឋានំ អតិវិយ បរិសុទ្ធំ វិភូតំ អហោសិ. សកលំ បព្ពតំ ឧន្នាទយន្តោតិ បថវិកម្បនេន សកលំ បព្ពតំ ឯកំ និន្នាទំ ករោន្តោ. តន្និវាសិទេវតានំ សាធុការទានេនាតិ កេចិ. ភន្តោតិ អនវដ្ឋិតោ. ពាលោតិ តរុណទារកោ. ឧត្រស្តោតិ ញាតកេហិ វិនាភាវេន សន្ត្រស្តោ.

វិសគណ្ឌករោគោតិ ថនកន្ទឡរោគមាហ. មាសរោគាទិកោបិ វិសគណ្ឌករោគោតិ វទន្តិ. យតោ បព្ពជិតោ, តតោ បដ្ឋាយ បព្ពជិតកាលតោ បភុតីតិ អត្ថោ. ឥន្ទ្រិយានីតិ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលានិ. តេសុ ហិ ភិន្នេសុ ឥន្ទ្រិយានិបិ ភិន្នានីតិ វុច្ចន្តិ អារក្ខាភាវតោ, ឥន្ទ្រិយានេវ វា និមិត្តានុព្យញ្ជនគ្គាហស្ស ទ្វារភូតានិ ភិន្នានិ នាម តំសមង្គិនោ អនត្ថុប្បត្តិតោ, វិបរិយាយតោ អភិន្នានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឥន្ទ្រិយានំ វា អយោនិសោ ឧបសំហារោ ភេទនំ, យោនិសោ ឧបសំហារោ អភេទនន្តិ អបរេ. មិត្តត្ថេរោវាតិ មហាមិត្តត្ថេរោ វិយ. វរេតិ សេដ្ឋេ.

តថា វីរិយេនាតិ តថា-សទ្ទេន វីរិយំ វិសេសេតិ. យថា សតិ អនវជ្ជលក្ខណាវ ឥន្ទ្រិយសំវរសាធនំ, តថា វីរិយំ អនវជ្ជលក្ខណំ អាជីវបារិសុទ្ធិសាធនន្តិ. វីរិយាបេក្ខមេវ វិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘សម្មាអារទ្ធវីរិយស្សា’’តិ. អយុត្តា ឯសនា អនេសនា, យថាវុត្តមិច្ឆាជីវសង្គហា. សា ឯវ សត្ថុសាសនស្ស ន បតិរូបាតិ អប្បតិរូបំ, តំ អនេសនំ អប្បតិរូបំ. អថ វា បតិរូបវិរោធិនី អប្បតិរូបា, បរិគ្គហិតធុតង្គស្ស ធុតង្គនិយមវិរោធិនី យស្ស កស្សចិ សល្លេខវិកោបិនី បដិបត្តិ. ឥមស្មិំ បក្ខេ ច-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ, អនេសនំ, អប្បតិរូបញ្ច បហាយាតិ. បដិសេវមានេន បរិវជ្ជយតា សម្បាទេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បរិសុទ្ធុប្បាទេ’’តិ ឥមិនាវ ធម្មទេសនាទីនំ បរិសុទ្ធាយ សមុដ្ឋានតា ទីបិតា ហោតីតិ ‘‘ធម្មទេសនាទីហិ ចស្ស គុណេហិ បសន្នាន’’ន្តិ វុត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន ពាហុសច្ចវត្តបរិបូរណឥរិយាបថសម្បត្តិអាទីនំ គហណំ វេទិតព្ពំ. ធុតគុណេ ចស្ស បសន្នានន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បិណ្ឌបាតចរិយាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន មិត្តសុហជ្ជបំសុកូលចរិយាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ធុតង្គនិយមានុលោមេនាតិ តំតំធុតង្គនិយតាយ បដិបត្តិយា អនុលោមវសេន, អវិកោបនវសេនាតិ អត្ថោ. មហិច្ឆស្សេវ មិច្ឆាជីវេន ជីវិកា, ន អប្បិច្ឆស្ស. អប្បិច្ឆតាយ ឧក្កំសគតាយ មិច្ឆាជីវស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកព្យាធិវូបសមត្ថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បូតិហរិតកីតិ បូតិមុត្តបរិភាវិតំ, បូតិភាវេន វា ឆឌ្ឌិតំ ហរិតកំ. អរិយវំសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ, អរិយវំសេ វា និយុត្តោតិ អរិយវំសិកោ, បច្ចយគេធស្ស ទូរសមុស្សារិតត្តា ឧត្តមោ ច សោ អរិយវំសិកោ ចាតិ ឧត្តមអរិយវំសិកោ. យស្ស កស្សចីតិ បរិគ្គហិតាបរិគ្គហិតធុតង្គេសុ យស្ស កស្សចិ.

និមិត្តំ នាម បច្ចយេ ឧទ្ទិស្ស យថា អធិប្បាយោ ញាយតិ ឯវំ និមិត្តកម្មំ. ឱភាសោ នាម ឧជុកមេវ អកថេត្វា យថា អធិប្បាយោ វិភូតោ ហោតិ, ឯវំ ឱភាសនំ. បរិកថា នាម បរិយាយេន កថនំ. តថា ឧប្បន្នន្តិ និមិត្តាទិវសេន ឧប្បន្នំ.

ទ្វារំ ទិន្នន្តិ រោគសីសេន បរិភោគស្ស ទ្វារំ ទិន្នំ. តស្មា អរោគកាលេបិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចាបិ អាបត្តិ ន ហោតី’’តិអាទិ. ន វដ្ដតីតិ សល្លេខបដិបត្តិយំ ឋិតស្ស ន វដ្ដតិ, សល្លេខំ កោបេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អាជីវំ បន កោបេតី’’តិ ឥមិនាវ សេនាសនបដិសំយុត្តធុតង្គធរស្ស និមិត្តាទយោ ន វដ្ដន្តីតិ វទន្តិ. តទញ្ញធុតង្គធរស្សាបិ ន វដ្ដន្តិយេវាតិ អបរេ. អករោន្តោតិ យថាសកំ អនុញ្ញាតវិសយេបិ អករោន្តោ. អញ្ញត្រេវាតិ ឋបេត្វា ឯវ.

គណវាសំ បហាយ អរញ្ញាយតនេ បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកស្ស មុទ្ធភូតាយ អគ្គផលសមាបត្តិយា វិហរន្តោ មហាថេរោ ‘‘បវិវេកំ ព្រូហយមានោ’’តិ វុត្តោ. ឧទរសន្និស្សិតោ វាតាពាធោ ឧទរវាតាពាធោ. អសម្ភិន្នំ ខីរំ ឯតស្សាតិ អសម្ភិន្នខីរំ, តទេវ បាយាសន្តិ អសម្ភិន្នខីរបាយាសំ, ឧទកេន អសម្មិស្សខីរេន បក្កបាយាសន្តិ អត្ថោ. តស្សាតិ បាយាសស្ស. ឧប្បត្តិមូលន្តិ ‘‘គិហិកាលេ មេ, អាវុសោ, មាតា សប្បិមធុសក្ករាទីហិ យោជេត្វា អសម្ភិន្នខីរបាយាសំ អទាសិ, តេន មេ ផាសុ អហោសី’’តិ អត្តនោ វចីនិច្ឆារណសង្ខាតំ ឧប្បត្តិហេតុំ. ‘‘អបរិភោគារហោ បិណ្ឌបាតោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ថេរស្ស ឱភាសនាទិចិត្តុប្បត្តិយេវ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, អជ្ឈាសយំ បន អជានន្តា ឯកច្ចេ បុថុជ្ជនា តថា មញ្ញេយ្យុំ, អនាគតេ ច សព្រហ្មចារិនោ ឯវំ មម ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជេយ្យុន្តិ បដិក្ខិបិ. អបិច មហាថេរស្ស បរមុក្កំសគតា សល្លេខបដិបត្តិ. តថា ហិ ទហរភិក្ខុនោ ‘‘កស្ស សម្បន្នំ ន មនាប’’ន្តិ (បាចិ. ២០៩, ២៥៧, ៦១២, ១២២៨, ១២៣៤; ចូឡវ. ៣៤៣) វចនំ និស្សាយ យាវ បរិនិព្ពានា បិដ្ឋខាទនីយំ ន ខាទតិ.

វចីវិញ្ញត្តិវិប្ផារាតិ វចីនិច្ឆារណហេតុ. អត្ថវិញ្ញាបនវសេន បវត្តមានោ ហិ សទ្ទោ អសតិបិ វិញ្ញត្តិយា តស្ស កេនចិ បច្ចយេន បច្ចយភាវេ វចីវិញ្ញត្តិវសេនេវ បវត្តតីតិ ‘‘វចីវិញ្ញត្តិវិប្ផារោ’’តិ វុច្ចតិ. ភុត្តោតិ ភុត្តវា សចេ ភវេយ្យំ អហំ. សាតិ អស្ស. អការលោបេន ហិ និទ្ទេសោ ‘‘ឯវំស តេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨; ៨.៧) វិយ. អន្តគុណន្តិ អន្តភោគោ. ពហិ ចរេតិ អាសយតោ និក្ខមិត្វា គោចរគ្គហណវសេន ពហិ យទិ វិចរេយ្យ. បរមប្បិច្ឆំ ទស្សេតុំ លោកវោហារេនេវមាហ. លោកេ ហិ អយុត្តភោជនំ ឱទរិយំ គរហន្តា ឯវំ វទន្តិ ‘‘កិំសុ នាម តស្ស អន្តានិ ពហិ ចរន្តី’’តិ. អារាធេមីតិ អាទិតោ បដ្ឋាយ រាធេមិ, វសេ វត្តេមីតិ អត្ថោ.

មហាតិស្សត្ថេរោ កិរ ទុព្ភិក្ខកាលេ មគ្គំ គច្ឆន្តោ ភត្តច្ឆេទេន, មគ្គកិលមថេន ច កិលន្តកាយោ ទុព្ពលោ អញ្ញតរស្ស ផលិតស្ស អម្ពស្ស មូលេ និបជ្ជិ, ពហូនិ អម្ពផលានិ តហំ តហំ បតិតានិ ហោន្តិ. តត្ថេកោ វុឌ្ឍតរោ ឧបាសកោ ថេរស្ស សន្តិកំ ឧបគន្ត្វា បរិស្សមំ ញត្វា អម្ពបានំ បាយេត្វា អត្តនោ បិដ្ឋិំ អារោបេត្វា វសនដ្ឋានំ នេតិ. ថេរោ –

‘‘ន បិតា នបិ តេ មាតា, ន ញាតិ នបិ ពន្ធវោ;

ករោតេតាទិសំ កិច្ចំ, សីលវន្តស្ស ការណា’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២០) –

អត្តានំ ឱវទិត្វា សម្មសនំ អារភិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា តស្ស បិដ្ឋិគតោ ឯវ មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. ឥមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អម្ពខាទកមហាតិស្សត្ថេរវត្ថុបិ ចេត្ថ កថេតព្ព’’ន្តិ. សព្ពថាបីតិ សព្ពប្បការេនបិ អនេសនវសេន, ចិត្តុប្បត្តិវសេនបិ, បគេវ កាយវចីវិប្ផន្ទិតវសេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អនេសនាយា’’តិអាទិ.

អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគេ ឥណបរិភោគអាបត្តិអាទីនវស្ស, តព្ពិបរិយាយតោ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគេ អានិសំសស្ស ច ទស្សនំ អាទីនវានិសំសទស្សនំ. តស្ស បន បច្ចយាធិការត្តា វុត្តំ ‘‘បច្ចយេសូ’’តិ. ការណការណម្បិ ហិ ការណភាវេន វុច្ចតិ យថា តិណេហិ ភត្តំ សិទ្ធន្តិ. យេន ការណេន ភិក្ខុនោ អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ នាម សិយា, តស្មិំ វជ្ជិតេ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ សិជ្ឈតិ, វិសុជ្ឈតិ ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បច្ចយគេធន្តិ គេធគ្គហណេនេវ សម្មោហោបិ គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ តេន សហ បវត្តនតោ, តទុបនិស្សយតោ ច. ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នេតិ ឥទំ បច្ចយានំ អាគមនសុទ្ធិទស្សនំ, ន បច្ចយសន្និស្សិតសីលវិសុទ្ធិទស្សនំ. បច្ចយានំ ហិ ឥទមត្ថិតំ ឧបធារេត្វា បរិភុញ្ជនំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ. យស្មា បន តេ បច្ចយា ញាយាធិគតា ឯវ ភិក្ខុនា បរិភុញ្ជិតព្ពា, តស្មា វុត្តំ ‘‘ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នេ បច្ចយេ’’តិ. យថាវុត្តេន វិធិនាតិ ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨; មហានិ. ២០៦) វុត្តវិធិនា.

ធាតុវសេន វាតិ ‘‘យថាបច្ចយំ វត្តមានំ ធាតុមត្តមេវេតំ, យទិទំ ចីវរាទិ, តទុបភុញ្ជកោ ច បុគ្គលោ’’តិ ឯវំ ធាតុមនសិការវសេន វា. បដិកូលវសេន វាតិ បិណ្ឌបាតេ តាវ អាហារេ បដិកូលសញ្ញាវសេន, ‘‘សព្ពានិ បន ឥមានិ ចីវរាទីនិ អជិគុច្ឆនីយានិ, ឥមំ បូតិកាយំ បត្វា អតិវិយ ជិគុច្ឆនីយានិ ជាយន្តី’’តិ ឯវំ បដិកូលមនសិការវសេន វា. តតោ ឧត្តរីតិ បដិលាភកាលតោ ឧបរិ. អនវជ្ជោវបរិភោគោ អាទិតោវ បញ្ញាយ បរិសោធិតត្តា អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតបត្តចីវរានំ វិយាតិ. បច្ចវេក្ខណាយ អាទិសុទ្ធិទស្សនបរមេតំ, ន បរិភោគកាលេ បច្ចវេក្ខណបដិក្ខេបបរំ. តេនាហ ‘‘បរិភោគកាលេបី’’តិអាទិ. តត្រាតិ តស្មិំ បរិភោគកាលេ បច្ចវេក្ខណេ. សន្និដ្ឋានករោតិ អសន្ទេហករោ ឯកន្តិកោ.

ថេយ្យបរិភោគោ នាម អនរហស្ស បរិភោគោ. ភគវតាបិ អត្តនោ សាសនេ សីលវតោ បច្ចយា អនុញ្ញាតា, ន ទុស្សីលស្ស. ទាយកានម្បិ សីលវតោ ឯវ បរិច្ចាគោ, ន ទុស្សីលស្ស. អត្តនោ ការានំ មហប្ផលភាវស្ស បច្ចាសីសនតោ. ឥតិ សត្ថារា អននុញ្ញាតត្តា, ទាយកេហិ ច អបរិច្ចត្តត្តា ទុស្សីលស្ស បរិភោគោ ថេយ្យាយ បរិភោគោ ថេយ្យបរិភោគោ. ឥណវសេន បរិភោគោ ឥណបរិភោគោ, បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិយា អភាវតោ ឥណំ គហេត្វា បរិភោគោ វិយាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ ‘‘សីលវតោ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. ចីវរំ កាយតោ មោចេត្វា បរិភោគេ បរិភោគេ បុរេភត្ត…បេ… បច្ឆិមយាមេសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. តថា អសក្កោន្តេន យថាវុត្តកាលវិសេសវសេន ឯកទិវសេ ចតុក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុំ ទ្វិក្ខត្តុំ សកិំយេវ វា បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. សចេ អរុណំ ឧគ្គច្ឆតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្តំ, តំ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយ…បេ… ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនត្ថំ. ហិយ្យោ យោ មយា បិណ្ឌបាតោ បរិភុត្តោ, សោ ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិនា សចេ អតីតបរិភោគបច្ចវេក្ខណំ ន ករេយ្យាតិ វទន្តិ, តំ វីមំសិតព្ពំ. សេនាសនម្បិ បរិភោគេ បរិភោគេតិ បវេសេ បវេសេ. សតិបច្ចយតាតិ សតិយា បច្ចយភាវោ បដិគ្គហណស្ស, បរិភោគស្ស ច បច្ចវេក្ខណសតិយា បច្ចយភាវោ យុជ្ជតិ, បច្ចវេក្ខិត្វាវ បដិគ្គហេតព្ពំ, បរិភុញ្ជិតព្ពញ្ចាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘សតិំ កត្វា’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបិ ទ្វីសុបិ ឋានេសុ បច្ចវេក្ខណា យុត្តា, ឯវំ សន្តេបិ. អបរេ បនាហុ – សតិ បច្ចយតាតិ សតិ ភេសជ្ជបរិភោគស្ស បច្ចយភាវេ, សតិ បច្ចយេតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេបីតិ បច្ចយេ សតិបីតិ. តំ តេសំ មតិមត្តំ. តថា ហិ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ បច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈតិ, ន បច្ចយស្ស ភាវមត្តេន.

ឯវំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស វិសុទ្ធិំ ទស្សេត្វា តេនេវ បសង្គេន សព្ពាបិ វិសុទ្ធិយោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុព្ពិធា ហិ សុទ្ធី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ សុទ្ធិ, យថាធម្មំ ទេសនាវ សុទ្ធិ ទេសនាសុទ្ធិ. វុដ្ឋានស្សាបិ ចេត្ថ ទេសនាយ ឯវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឆិន្នមូលាបត្តីនំ បន អភិក្ខុតាបដិញ្ញាវ ទេសនា. អធិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ សំវរោវ សុទ្ធិ សំវរសុទ្ធិ. ធម្មេន សមេន បច្ចយានំ បរិយេដ្ឋិ ឯវ សុទ្ធិ បរិយេដ្ឋិសុទ្ធិ. ចតូសុបិ បច្ចយេសុ វុត្តវិធិនា បច្ចវេក្ខណាវ សុទ្ធិ បច្ចវេក្ខណសុទ្ធិ. ឯស តាវ សុទ្ធីសុ សមាសនយោ. សុទ្ធិមន្តេសុ បន ទេសនា សុទ្ធិ ឯតស្សាតិ ទេសនាសុទ្ធិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សុទ្ធិ-សទ្ទោ បន វុត្តនយោវ. ឯវន្តិ សំវរភេទំ សន្ធាយាហ. បហាយាតិ វជ្ជេត្វា, អកត្វាតិ អត្ថោ.

ទាតព្ពដ្ឋេន ទាយំ, តំ អាទិយន្តីតិ ទាយាទា. អននុញ្ញាតេសុ សព្ពេន សព្ពំ បរិភោគាភាវតោ, អនុញ្ញាតេសុ ឯវ ច បរិភោគសម្ភវតោ ភិក្ខូហិ បរិភុញ្ជិតព្ពបច្ចយា ភគវតោ សន្តកា. ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ មា អាមិសទាយាទា. អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា ‘កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ នោ អាមិសទាយាទា’’’តិ (ម. និ. ១.២៩) ឯវំ បវត្តំ ធម្មទាយាទសុត្តញ្ច ឯត្ថ ឯតស្មិំ អត្ថេ សាធកំ.

អវីតរាគានំ តណ្ហាបរវសតាយ បច្ចយបរិភោគេ សាមិភាវោ នត្ថិ, តទភាវេន វីតរាគានំ តត្ថ សាមិភាវោ យថារុចិបរិភោគសម្ភវតោ. តថា ហិ តេ បដិកូលម្បិ អប្បដិកូលាការេន, អប្បដិកូលម្បិ បដិកូលាការេន, តទុភយម្បិ វជ្ជេត្វា អជ្ឈុបេក្ខនាការេន បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, ទាយកានញ្ច មនោរថំ បរិបូរេន្តិ. តេនាហ ‘‘តេ ហិ តណ្ហាយ ទាសព្យំ អតីតត្តា សាមិនោ ហុត្វា បរិភុញ្ជន្តី’’តិ.

សព្ពេសន្តិ អរិយានំ, បុថុជ្ជនានញ្ច. កថំ បុថុជ្ជនានំ ឥមេ បរិភោគា សម្ភវន្តិ? ឧបចារវសេន. យោ ហិ បុថុជ្ជនស្សាបិ សល្លេខបដិបត្តិយំ ឋិតស្ស បច្ចយគេធំ បហាយ តត្ថ តត្ថ អនុបលិត្តេន ចិត្តេន បរិភោគោ, សោ សាមិបរិភោគោ វិយ ហោតិ. សីលវតោ បន បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ វិយ ហោតិ, ទាយកានំ មនោរថស្ស អវិរាធនតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ទាយជ្ជបរិភោគេយេវ វា សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ. កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស បរិភោគេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, តស្ស សេក្ខសង្គហតោ. សេក្ខសុត្តំ (សំ. និ. ៥.១៣) ហេតស្សត្ថស្ស សាធកំ. តេនាហ ‘‘សីលវាបិ ហី’’តិអាទិ. បច្ចនីកត្តាតិ យថា ឥណាយិកោ អត្តនោ រុចិយា ឥច្ឆិតទេសំ គន្តុំ ន លភតិ, ឯវំ ឥណបរិភោគយុត្តោ លោកតោ និស្សរិតុំ ន លភតីតិ តប្បដិបក្ខត្តា សីលវតោ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ អាណណ្យបរិភោគោតិ អាហ ‘‘អាណណ្យបរិភោគោ វា’’តិ. ឯតេន និប្បរិយាយតោ ចតុបរិភោគវិនិមុត្តោ វិសុំយេវាយំ បរិភោគោតិ ទស្សេតិ. ឥមាយ សិក្ខាយាតិ សីលសង្ខាតាយ សិក្ខាយ. កិច្ចការីតិ បដិញ្ញានុរូបំ បដិបជ្ជនតោ យុត្តបត្តការី.

ឥទានិ តមេវ កិច្ចការិតំ សុត្តបទេន វិភាវេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វិហារន្តិ បតិស្សយំ. សយនាសនន្តិ មញ្ចាទិំ. ឧភយេនបិ សេនាសនមេវ វុត្តំ. អាបន្តិ ឧទកំ. សង្ឃាដិរជូបវាហនន្តិ បំសុមលាទិនោ សង្ឃាដិគតរជស្ស ធោវនំ. សុត្វាន ធម្មំ សុគតេន ទេសិតន្តិ ចីវរាទីសុ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតិ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨; មហានិ. ២០៦) នយេន ភគវតា ទេសិតំ ធម្មំ សុត្វា. សង្ខាយ សេវេ វរបញ្ញសាវកោតិ ‘‘បិណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តំ បិណ្ឌបាតំ, វិហារាទិបទេហិ វុត្តំ សេនាសនំ, ‘‘បិបាសាគេលញ្ញស្ស វូបសមនតោ បានីយម្បិ គិលានបច្ចយោ’’តិ អាបមុខេន ទស្សិតំ គិលានបច្ចយំ, សង្ឃាដិយាទិចីវរន្តិ ចតុព្ពិធំ បច្ចយំ សង្ខាយ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៣; ២.២៤; ៣.៧៥; សំ. និ. ៤.១២០; អ. និ. ៦.៥៨; ៨.៩; ធ. ស. ១៣៥៥) នយេន បច្ចវេក្ខិត្វា. សេវេ សេវិតុំ សក្កុណេយ្យ ឧត្តមបញ្ញស្ស ភគវតោ សាវកោ សេខោ វា បុថុជ្ជនោ វា.

យស្មា ច សង្ខាយ សេវី វរបញ្ញសាវកោ, តស្មា ហិ បិណ្ឌេ…បេ… បោក្ខរេ វារិពិន្ទុ, តថា ហោតិ. កាលេនាតិ អរិយានំ ភោជនកាលេ. លទ្ធាតិ លភិត្វា. បរតោតិ អញ្ញតោ ទាយកតោ. អនុគ្គហាតិ អនុកម្បាយ ពហុម្ហិ ឧបនីតេ មត្តំ សោ ជញ្ញា ជានេយ្យ សតតំ សព្ពកាលំ ឧបដ្ឋិតោ ឧបដ្ឋិតស្សតិ. អាលេបនរូហនេ យថាតិ ភេសជ្ជលេបនេន វណស្ស រុហនេ វិយ, មត្តំ ជានេយ្យាតិ យោជនា. អាហរេតិ អាហរេយ្យ. ‘‘អាហរេយ្យាហារ’’ន្តិ វា បាឋោ. យាបនត្ថន្តិ សរីរស្ស យាបនាយ. អមុច្ឆិតោតិ តណ្ហាមុច្ឆាយ អមុច្ឆិតោ គេធំ តណ្ហំ អនាបន្នោ.

អត្តនោ មាតុលស្ស សង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្សេវ នាមស្ស គហិតត្តា ភាគិនេយ្យសង្ឃរក្ខិតសាមណេរោ. សាលិកូរន្តិ សាលិភត្តំ. សុនិព្ពុតន្តិ សុសីតលំ. អសញ្ញតោតិ អបច្ចវេក្ខណំ សន្ធាយាហ. សព្ពាសវបរិក្ខីណោតិ បរិក្ខីណសព្ពាសវោ.

បឋមសីលបញ្ចកវណ្ណនា

២០. បរិយន្តោ ឯតេសំ អត្ថីតិ បរិយន្តានិ, បរិយន្តានិ សិក្ខាបទានិ យេសំ តេ បរិយន្តសិក្ខាបទា, តេសំ បរិយន្តសិក្ខាបទានំ. ឧបសម្បន្នានន្តិ ឋបេត្វា កល្យាណបុថុជ្ជនសេក្ខាសេក្ខេ តទញ្ញេសំ ឧបសម្បន្នានំ. សាមញ្ញជោតនាបិ ហិ វិសេសេ តិដ្ឋតិ. កុសលធម្មេ យុត្តានន្តិ វិបស្សនាចារេ យុត្តបយុត្តានំ. សេក្ខធម្មា បរិយន្តា បរមា មរិយាទា ឯតស្សាតិ សេក្ខបរិយន្តោ. នាមរូបបរិច្ឆេទតោ, កុសលធម្មសមាទានតោ វា បន បដ្ឋាយ យាវ គោត្រភូ, តាវ បវត្តកុសលធម្មប្បពន្ធោ សេក្ខធម្មេ អាហច្ច ឋិតោ សេក្ខបរិយន្តោ. សេក្ខធម្មានំ វា ហេដ្ឋិមន្តភូតា សិក្ខិតព្ពា លោកិយា តិស្សោ សិក្ខា សេក្ខបរិយន្តោ, តស្មិំ សេក្ខបរិយន្តេ. បរិបូរការីនន្តិ កិញ្ចិបិ សិក្ខំ អហាបេត្វា បូរេន្តានំ. ឧបរិវិសេសាធិគមត្ថំ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខានំ. តតោ ឯវ សីលបារិបូរិអត្ថំ បរិច្ចត្តជីវិតានំ. ទិដ្ឋិសំកិលេសេន អបរាមសនីយតោ បារិសុទ្ធិវន្តំ សីលំ អបរាមដ្ឋបារិសុទ្ធិសីលំ. កិលេសានំ សព្ពសោ បដិប្បស្សទ្ធិយា បារិសុទ្ធិវន្តំ សីលំ បដិប្បស្សទ្ធិបារិសុទ្ធិសីលំ.

អនុបសម្បន្នានំ អសេក្ខានំ, សេក្ខានំ, កល្យាណបុថុជ្ជនានញ្ច សីលំ មហានុភាវតាយ អានុភាវតោ អបរិយន្តមេវាតិ អាហ ‘‘គណនវសេន សបរិយន្តត្តា’’តិ. កាយវាចានំ សំវរណតោ, វិនយនតោ ច សំវរវិនយា. បេយ្យាលមុខេន និទ្ទិដ្ឋាតិ តត្ថ តត្ថ សត្ថារា ទេសិតវិត្ថារនយេន យថាវុត្តគណនតោ និទ្ទិដ្ឋា. សិក្ខាតិ សីលសង្ខាតា សិក្ខា. វិនយសំវរេតិ វិនយបិដកេ. គណនវសេន សបរិយន្តម្បិ ឧបសម្បន្នានំ សីលន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. យំ កិញ្ចិ ហិ ឧបសម្បន្នេន សិក្ខិតព្ពំ សីលំ នាម, តត្ថ កស្សចិបិ អនវសេសតោ អនវសេសវសេន. សមាទានភាវន្តិ សមាទានសព្ភាវំ. លាភ…បេ… វសេន អទិដ្ឋបរិយន្តភាវោ លាភាទិហេតុ សីលស្ស អវីតិក្កមោ.

ធនំ ចជេ អង្គវរស្ស ហេតុ បារិបន្ថិកចោរាទីហិ ឧបទ្ទុតោ. អង្គំ ចជេ ជីវិតំ រក្ខមានោ សប្បទដ្ឋាទិកាលេ. អង្គំ ធនំ ជីវិតញ្ចាបិ សព្ពំ, ចជេ នរោ ធម្មមនុស្សរន្តោ សុតសោមមហាពោធិសត្តាទយោ វិយ. តេនាហ ‘‘ឥមំ សប្បុរិសានុស្សតិំ អវិជហន្តោ’’តិ. ជិឃច្ឆាបរិស្សមេន ជីវិតសំសយេ សតិបិ. សិក្ខាបទំ អវីតិក្កម្មាតិ អស្សាមិកេសុ អម្ពផលេសុ ភូមិយំ បតិតេសុ សមីបេយេវ សន្តេសុបិ បដិគ្គាហកាភាវេន អបរិភុញ្ជន្តោ បដិគ្គហណសិក្ខាបទំ អវីតិក្កមិត្វា.

សីលវន្តស្សាតិ សីលវន្តភាវស្ស ការណា, សីលវន្តស្ស វា តុយ្ហំ ឯតាទិសំ អំសេន វាហណាទិកំ កិច្ចំ ករោតិ, ការណា សីលស្សាតិ អធិប្បាយោ. សុធោតជាតិមណិ វិយាតិ ចតូសុ បាសាណេសុ សម្មទេវ ធោតជាតិមណិ វិយ. មហាសង្ឃរក្ខិតភាគិនេយ្យសង្ឃរក្ខិតត្ថេរានំ វិយាតិ មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្ស, តស្សេវ ភាគិនេយ្យសង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្ស វិយ ច. ‘‘កិមត្ថំ មយំ ឥធាគតា’’តិ មហាជនស្ស វិប្បដិសារោ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. អច្ឆរិកាយាតិ អង្គុលិផោដនេន. អសតិយាតិ សតិសម្មោសេន. អញ្ញាណបកតន្តិ អញ្ញាណេន អបរជ្ឈិត្វា កតំ, អជានិត្វា កតន្តិ អត្ថោ.

អប្បស្សុតោបិ ចេ ហោតីតិ សុត្តគេយ្យាទិសុតរហិតោ ហោតិ ចេ. សីលេសុ អសមាហិតោតិ បាតិមោក្ខសំវរាទិសីលេសុបិ ន សម្មា បតិដ្ឋិតោ ហោតិ ចេ. នាស្ស សម្បជ្ជតេ សុតន្តិ អស្ស សីលរហិតស្ស បុគ្គលស្ស សុតំ អត្តនោ, បរេសញ្ច កត្ថចិ ភវសម្បត្តិអាវហំ ន ហោតិ. ‘‘ទុស្សីលោយំ បុរិសបុគ្គលោ’’តិ ហិ សិក្ខាកាមា ន តស្ស សន្តិកំ ឧបសង្កមន្តិ. ពហុស្សុតោបិ ចេតិ ឯត្ថ ចេ-តិ និបាតមត្តំ. បសំសិតោតិ បសំសិតោ ឯវ នាម.

រាគវសេន អបរាមដ្ឋគហណេន តណ្ហាបរាមាសាភាវមាហ. តថារូបន្តិ រាគវសេន អបរាមដ្ឋំ. ភិន្ទិត្វាតិ ហនិត្វា. សញ្ញបេស្សាមីតិ សញ្ញត្តិំ ករិស្សាមិ, អប្បកំ វេលំ មំ វិស្សេជ្ជេតុន្តិ អធិប្បាយោ. អដ្ដិយាមីតិ ជិគុច្ឆាមិ. ហរាយាមីតិ លជ្ជាមិ.

បលិបន្នោតិ សីទន្តោ, សម្មក្ខិតោ វា. សីលេនេវ សទ្ធិំ មរិស្សាមីតិ សីលំ អវិនាសេន្តោ តេន សហេវ មរិស្សាមិ, ន ឥទានិ កទាចិបិ តំ បរិច្ចជិស្សាមិ. សតិ ហិ ភវាទានេ សីលេន វិយោគោ សិយា, ភវមេវ នាទិយិស្សាមីតិ អធិប្បាយោ. រោគំ សម្មសន្តោតិ រោគភូតំ វេទនំ វេទនាមុខេន សេសារូបធម្មេ, រូបធម្មេ ច បរិគ្គហេត្វា វិបស្សន្តោ.

រុប្បតោតិ វិការំ អាបាទិយមានសរីរស្ស. បរិសុស្សតីតិ សមន្តតោ សុស្សតិ. យថា កិំ? បុប្ផំ យថា បំសុនិ អាតបេ កតំ សូរិយាតបសន្តត្តេ បំសុនិ ឋបិតំ សិរីសាទិបុប្ផំ វិយាតិ អត្ថោ. អជញ្ញន្តិ អមនុញ្ញំ ជិគុច្ឆនីយំ. ជញ្ញសង្ខាតន្តិ ពាលេហិ ‘‘ជញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ កិត្តិតំ. ជញ្ញរូបំ អបស្សតោតិ យថាភូតំ អប្បស្សតោ អវិទ្ទសុនោ ‘‘ជញ្ញ’’ន្តិ បសំសិតំ. ធិរត្ថុមន្តិ ធិ អត្ថុ ឥមំ, ធិ-សទ្ទយោគេន សព្ពត្ថ ឧបយោគវចនំ, ឥមស្ស បូតិកាយស្ស ធិការោ ហោតូតិ អត្ថោ. ទុគ្គន្ធិយន្តិ ទុគ្គន្ធិកំ ទុគ្គន្ធវន្តំ. យត្ថ យថាវុត្តេ បូតិកាយេ រាគហេតុ បមត្តា បមាទំ អាបន្នា. បជាតិ សត្តា. ហាបេន្តិ មគ្គំ សុគតូបបត្តិយាតិ សុគតូបបត្តិយា មគ្គំ, សីលម្បិ ហាបេន្តិ, បគេវ ឈានាទិន្តិ អធិប្បាយោ. កេវលំ ‘‘អរហន្តោ’’តិ វត្តព្ពា សាវកខីណាសវា, ឥតរេ បន បច្ចេកពុទ្ធា សម្មាសម្ពុទ្ធាតិ សហ វិសេសនេនាតិ អាហ ‘‘អរហន្តាទីន’’ន្តិ. សព្ពទរថប្បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ សព្ពកិលេសទរថប្បដិប្បស្សទ្ធិយា.

ទុតិយសីលបញ្ចកវណ្ណនា

បាណាតិបាតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អទិន្នាទានាទីនំ អគ្គមគ្គវជ្ឈកិលេសបរិយោសានានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. បហានាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន វេរមណិអាទីនំ ចតុន្នំ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘បហានវសេនា’’តិ លិខន្តិ, សា បមាទលេខា. បាណាតិបាតស្ស បហានំ សីលន្តិ ហិរោត្តប្បករុណាលោភាទិបមុខេន យេន កុសលចិត្តុប្បាទេន បាណាតិបាតោ បហីយតិ, តំ បាណាតិបាតស្ស បហានំ សីលនដ្ឋេន សីលំ. តថា បាណាតិបាតា វិរតិ វេរមណី សីលំ. បាណាតិបាតស្ស បដិបក្ខចេតនា ចេតនា សីលំ. បាណាតិបាតស្ស សំវរណំ បវេសទ្វារបិធានំ សំវរោ សីលំ. បាណាតិបាតស្ស អវីតិក្កមនំ អវីតិក្កមោ សីលំ. អទិន្នាទានស្សាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អភិជ្ឈាទីនំ បន អនភិជ្ឈាទិវសេន បហានំ វេទិតព្ពំ. វេរមណី ចេតនា តំសម្បយុត្តា សំវរាវីតិក្កមា តប្បមុខា ធម្មា.

ឯវំ ទសកុសលកម្មបថវសេន បហានសីលាទីនិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សឧបាយានំ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ, អដ្ឋារសន្នំ មហាវិបស្សនានំ, អរិយមគ្គានញ្ច វសេន តានិ ទស្សេតុំ ‘‘នេក្ខម្មេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ នេក្ខម្មេនាតិ អលោភប្បធានេន កុសលចិត្តុប្បាទេន. កុសលា ហិ ធម្មា កាមបដិបក្ខា ឥធ ‘‘នេក្ខម្ម’’ន្តិ អធិប្បេតា. តេនាហ ‘‘កាមច្ឆន្ទស្ស បហានំ សីល’’ន្តិអាទិ. តត្ថ បហានសីលាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. វិសេសមេវ វក្ខាម. អព្យាបាទេនាតិ មេត្តាយ. អាលោកសញ្ញាយាតិ វិភូតំ កត្វា មនសិករណេន ឧបដ្ឋិតអាលោកសញ្ជាននេន. អវិក្ខេបេនាតិ សមាធិនា. ធម្មវវត្ថានេនាតិ កុសលាទិធម្មានំ យាថាវនិច្ឆយេន. សបច្ចយនាមរូបវវត្ថានេនាតិបិ វទន្តិ.

ឯវំ កាមច្ឆន្ទាទិនីវរណប្បហានេន ‘‘អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយា’’តិអាទិនា (វិភ. ៥៣៨) វុត្តាយ បឋមជ្ឈានាធិគមស្ស ឧបាយភូតាយ បុព្ពភាគបដិបទាយ វសេន បហានសីលាទីនិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សឧបាយានំ អដ្ឋសមាបត្តិអាទីនំ វសេន ទស្សេតុំ ‘‘ញាណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. នាមរូបបរិគ្គហកង្ខាវិតរណានំ ហិ វិពន្ធភូតស្ស មោហស្ស ទូរីករណេន ញាតបរិញ្ញាយ ឋិតស្ស អនិច្ចសញ្ញាទយោ សិជ្ឈន្តិ. តថា ឈានសមាបត្តីសុ អភិរតិនិមិត្តេន បាមោជ្ជេន. តត្ថ អនភិរតិយា វិនោទិតាយ ឈានាទីនំ សមធិគមោតិ សមាបត្តិវិបស្សនានំ អរតិវិនោទនអវិជ្ជាបទាលនាទិនា ឧបាយោតិ វុត្តំ ‘‘ញាណេន អវិជ្ជាយ, បាមោជ្ជេន អរតិយា’’តិ. ឧប្បដិបាដិនិទ្ទេសោ បន នីវរណសភាវាយ អវិជ្ជាយ ហេដ្ឋានីវរណេសុបិ សង្គហទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.