បច្ចយសន្និស្សិតសីលវណ្ណនា

១៨. បដិសង្ខាតិ អយំ ‘‘សយំ អភិញ្ញា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១១) វិយ យ-ការលោបេន និទ្ទេសោ. យោនិសោតិ ចេត្ថ ឧបាយត្ថោ យោនិសោ-សទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបាយេន បថេនា’’តិ. ‘‘បដិសង្ខាយ ញត្វា’’តិ វត្វា តយិទំ បដិសង្ខានំ បច្ចវេក្ខណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ចវេក្ខិត្វាតិ អត្ថោ’’តិអាទិ វុត្តំ. យថា ហិ បច្ចវេក្ខិត្វាតិ សីតបដិឃាតាទិកំ តំ តំ បយោជនំ បតិ បតិ អវេក្ខិត្វា, ញាណេន បស្សិត្វាតិ អត្ថោ, ឯវំ បដិសង្ខាយាតិ តទេវ បយោជនំ បតិ បតិ សង្ខាយ, ជានិត្វាតិ អត្ថោ. ញាណបរិយាយោ ហិ ឥធ សង្ខា-សទ្ទោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទិ កាមំ បច្ចយបរិភោគកាលេន វុច្ចតិ, ធាតុវសេន បន បដិកូលវសេន វា បច្ចវេក្ខណាយ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ សុជ្ឈតីតិ អបរេ. ភិជ្ជតីតិ កេចិ. ឯកេ បន បឋមំ ឯវ បរិយត្តន្តិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ. ‘‘ចីវរ’’ន្តិ ឯកវចនំ ឯកត្តមត្តំ វាចកន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘អន្តរវាសកាទីសុ យំ កិញ្ចី’’តិ វុត្តំ, ជាតិសទ្ទតាយ បន តស្ស បាឡិយំ ឯកវចនន្តិ យត្តកានិ ចីវរានិ យោគិនា បរិហរិតព្ពានិ, តេសំ សព្ពេសំ ឯកជ្ឈំ គហណន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ, យំ កិញ្ចីតិ វា អនវសេសបរិយាទានមេតំ, ន អនិយមវចនំ. ‘‘និវាសេតិ វា បារុបតិ វា’’តិ វិកប្បនំ បន បដិសេវនបរិយាយស្ស បរិភោគស្ស វិភាគទស្សនន្តិ តំ បញ្ញបេត្វា សយននិសីទន-ចីវរកុដិករណាទិវសេនាបិ បរិភោគស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

បយោជនានំ មរិយាទា បយោជនាវធិ, តស្ស បរិច្ឆិន្ទនវសេន យោ និយមោ, តស្ស វចនំ បយោជនា…បេ… វចនំ. ឥទានិ តំ និយមំ វិវរិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្តកមេវ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវធារណេន លីឡាវិភូសាវិលម្ពនានដម្ពរាទិវសេន វត្ថបរិភោគំ និសេធេតិ. តេនាហ ‘‘ន ឥតោ ភិយ្យោ’’តិ. លីឡាវសេន ហិ ឯកច្ចេ សត្តា វត្ថានិ បរិទហន្តិ ចេវ ឧបសំវិយន្តិ ច. យថា តំ យោព្ពនេ ឋិតា នាគរិកមនុស្សា. ឯកច្ចេ វិភូសនវសេន, យថា តំ រូបូបជីវិនិអាទយោ. វិលម្ពនវសេន វិលម្ពកា. នដម្ពរវសេន ភោជាទយោ. អជ្ឈត្តធាតុក្ខោភោ សីតរោគាទិឧប្បាទកោ. ឧតុបរិណាមនវសេនាតិ ឧតុនោ បរិវត្តនវសេន វិសភាគសីតឧតុសមុដ្ឋានេន. វា-សទ្ទេន ហេមន្តាទីសុ ហិមបាតាទិវសេន បវត្តស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, ន ឧប្បាទេតិ សីតន្តិ អធិប្បាយោ. យទត្ថំ បន តំ វិនោទនំ, តំ មត្ថកប្បត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សីតព្ភាហតេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘ឧណ្ហស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទីសុ សព្ពេសុ សេសបយោជនេសុ. យទិបិ សូរិយសន្តាបោបិ ឧណ្ហោវ, តស្ស បន អាតបគ្គហណេន គហិតត្តា ‘‘អគ្គិសន្តាបស្សា’’តិ វុត្តំ. ឯកច្ចោ ទាវគ្គិសន្តាបោ កាយំ ចីវរេន បដិច្ឆាទេត្វា សក្កា វិនោទេតុន្តិ អាហ ‘‘តស្ស វនទាហាទីសុ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឌំសាតិ បិង្គលមក្ខិកា. តេ បន យស្មា ឌំសនសីលា, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឌំសនមក្ខិកា’’តិ. សប្បាទយោតិ សប្បសតបទិឧណ្ណនាភិសរពូវិច្ឆិកាទយោ. ផុដ្ឋសម្ផស្សោតិ ផុដ្ឋវិសមាហ. តិវិធា ហិ សប្បា – ទដ្ឋវិសា ផុដ្ឋវិសា ទិដ្ឋវិសា. តេសុ បុរិមកា ទ្វេ ឯវ គហិតា. សតបទិអាទីនម្បិ តាទិសានំ សង្គណ្ហនត្ថំ. និយតបយោជនំ ឯកន្តិកំ, សព្ពកាលិកញ្ច បយោជនំ. ហិរី កុប្បតិ និល្លជ្ជតា សណ្ឋាតិ. តេនាហ ‘‘វិនស្សតី’’តិ. កូបាវតរណំ វា បដិច្ឆាទនំ អរហតីតិ កោបិនំ. ហិរិយិតព្ពដ្ឋេន ហិរី ច តំ កោបិនញ្ចាតិ ហិរិកោបិនន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្ស ចាតិ ច-សទ្ទោ បុព្ពេ វុត្តបយោជនានំ សម្បិណ្ឌនត្ថោ.

យំ កិញ្ចិ អាហារន្តិ ខាទនីយភោជនីយាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ អាហរិតព្ពវត្ថុំ. បិណ្ឌាយ ភិក្ខាយ ឧលតីតិ បិណ្ឌោលោ, តស្ស កម្មំ បិណ្ឌោល្យំ. តេន បិណ្ឌោល្យេន ភិក្ខាចរិយាយ. បតិតត្តាតិ បក្ខិបិតត្តា. បិណ្ឌបាតោ បត្តេ បក្ខិត្តភិក្ខាហារោ. បិណ្ឌានំ វា បាតោតិ ឃរេ ឃរេ លទ្ធភិក្ខានំ សន្និបាតោ. ‘‘នត្ថិ ទវា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥) សហសា កិរិយាបិ ‘‘ទវា’’តិ វុច្ចតិ, តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘ទវត្ថំ, កីឡានិមិត្តន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ អាហ. មុដ្ឋិកមល្លា មុដ្ឋិយុទ្ធយុជ្ឈនកា. អាទិ-សទ្ទេន និពុទ្ធយុជ្ឈនកាទីនំ គហណំ. ពលមទនិមិត្តន្តិ ពលំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកមទោ ពលមទោ. តំ និមិត្តំ, ពលស្ស ឧប្បាទនត្ថន្តិ អត្ថោ. បោរិសមទនិមិត្តន្តិ បោរិសមទោ វុច្ចតិ បុរិសមានោ ‘‘អហំ បុរិសោ’’តិ ឧប្បជ្ជនកមានោ. អសទ្ធម្មសេវនាសមត្ថតំ និស្សាយ បវត្តោ មានោ, រាគោ ឯវ វា បោរិសមទោតិ កេចិ. តំ និមិត្តំ. អន្តេបុរិកា រាជោរោធា. សព្ពេសំ សន្និវេសយោគ្យតាយ វេសិយោ រូបូបជីវិនិយោ. មណ្ឌនំ នាម ឥធាវយវបារិបូរីតិ អាហ ‘‘អង្គបច្ចង្គានំ បីណភាវនិមិត្ត’’ន្តិ, បរិព្រូហនហេតូតិ អត្ថោ. នដា នាម រង្គនដា. នច្ចកា លង្ឃកាទយោ. វិភូសនំ សោភាសមុប្បាទនន្តិ អាហ ‘‘បសន្នច្ឆវិវណ្ណតានិមិត្ត’’ន្តិ.

ឯតំ បទំ. មោហូបនិស្សយប្បហានត្ថន្តិ មោហស្ស ឧបនិស្សយតាបហានាយ. ទវា ហិ មោហេន ហោតិ, មោហញ្ច វឌ្ឍេតីតិ តស្សា វជ្ជនេន មោហស្ស អនុបនិស្សយតា. ទោសូបនិស្សយប្បហានត្ថន្តិ ឥទំ ពលមទស្ស, បុរិសមទស្ស ច ទោសហេតុនោ វសេន វុត្តំ, ឥតរស្ស បន វសេន ‘‘រាគូបនិស្សយប្បហានត្ថ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. មណ្ឌនវិភូសនបដិក្ខេបោ សិយា មោហូបនិស្សយប្បហានាយបិ, រាគូបនិស្សយតាយ បន ឧជុបដិបក្ខោតិ វុត្តំ ‘‘រាគូបនិស្សយប្បហានត្ថ’’ន្តិ. យទិបិ ឯកច្ចស្ស ទវមទេ អារព្ភ បរស្ស បដិឃសំយោជនាទីនំ ឧប្បត្តិ ហោតិយេវ មនោបទោសិកទេវាទីនំ វិយ, អត្តនោ បន ទវមទេ អារព្ភ យេសំ សវិសេសំ រាគមោហមានាទយោ បាបធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. តេ សន្ធាយ ‘‘អត្តនោ សំយោជនុប្បត្តិបដិសេធនត្ថ’’ន្តិ វត្វា មណ្ឌនវិភូសនានិ បដិច្ច សវិសេសំ បរស្សបិ រាគមោហាទយោ បវត្តន្តីតិ ‘‘បរស្សបិ សំយោជនុប្បត្តិបដិសេធនត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ. អយោនិសោ បដិបត្តិយាតិ ឯត្ថ កាមសុខល្លិកានុយោគំ មុញ្ចិត្វា សព្ពាបិ មិច្ឆាបដិបត្តិ អយោនិសោ បដិបត្តិ. បុរិមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ អយោនិសោ បដិបត្តិយា, បច្ឆិមេហិ ទ្វីហិ កាមសុខល្លិកានុយោគស្ស បហានំ វុត្តន្តិ វទន្តិ. ‘‘ចតូហិបិ ចេតេហី’’តិ បន វចនតោ សព្ពេហិ ឧភិន្នម្បិ បហានំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កាមកីឡាបិ ទវន្តោគធា ហោតិយេវ, បុរិសមទោបិ កាមសុខល្លិកានុយោគស្ស ហេតុយេវាតិ.

ចាតុមហាភូតិកស្សាតិ ចតុមហាភូតេ សន្និស្សិតស្ស. រូបកាយស្សាតិ ចតុសន្តតិរូបសមូហស្ស. ឋិតិយាតិ ឋិតត្ថំ. សា បនស្ស ឋិតិ បពន្ធវសេន ឥច្ឆិតាតិ អាហ ‘‘បពន្ធដ្ឋិតត្ថ’’ន្តិ. បវត្តិយាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយប្បវត្តិយា. តថា ហិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ‘‘យាបនា វត្តនា’’តិ (ធ. ស. ១៩, ៦៣៤) ច និទ្ទិដ្ឋំ. តស្សា ច អវិច្ឆេទោ អាហារូបយោគេន ហោតិ. កាយស្ស ចិរតរំ យាវ អាយុកប្បោ, តាវ អវត្ថានំ យាបនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិរកាលដ្ឋិតត្ថំ វា’’តិ អាហ. ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘ឃរូបត្ថម្ភមិវា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាយំ យោជនា – យថា ជិណ្ណឃរសាមិកោ ឃរស្ស ឧបត្ថម្ភនំ ករោតិ តស្ស អបតនត្ថំ, យថា ច សាកដិកោ អក្ខព្ភញ្ជនំ ករោតិ តស្ស សម្បវត្តនត្ថំ, ឯវមេស យោគី កាយស្ស ឋិតត្ថំ, យាបនត្ថញ្ច បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតិ បរិភុញ្ជតីតិ. ឯតេន ឋិតិ នាម អបតនំ យាបនា បវត្តីតិ ទស្សេតិ. ន ទវមទមណ្ឌនវិភូសនត្ថន្តិ ឥទំ ‘‘យាវទេវា’’តិ អវធារណេន និវត្តិតត្ថទស្សនំ. តិដ្ឋន្តិ ឧបាទិន្នធម្មា ឯតាយាតិ ឋិតិ, អាយូតិ អាហ ‘‘ឋិតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. តថា ហិ តំ អាយុ ‘‘ឋិតី’’តិ និទ្ទិដ្ឋំ, ឋិតិយា យាបនាយាតិ កាយស្ស ឋិតិហេតុតាយ ‘‘ឋិតី’’តិ លទ្ធវោហារស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស បវត្តនត្ថន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយបវត្តាបនត្ថ’’ន្តិ. អាពាធដ្ឋេនាតិ វិពាធនដ្ឋេន, រោគដ្ឋេន វា. ជិឃច្ឆាបរមា ហិ រោគា. ឧបរមត្ថន្តិ វូបសមត្ថំ. វណាលេបនមិវ វណិកោ. ឧណ្ហសីតាទីសុ អភិភវន្តេសុ តប្បដិការំ សីតុណ្ហំ វិយ បដិសេវតីតិ សម្ពន្ធោ. មគ្គព្រហ្មចរិយំ ឋបេត្វា សិក្ខត្តយសង្គហា សាសនាវចរិតព្ពា អនុសាសនី សាសនព្រហ្មចរិយន្តិ អាហ ‘‘សកលសាសនព្រហ្មចរិយស្ស ច មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ចា’’តិ. អនុគ្គហណត្ថន្តិ អនុ អនុ គណ្ហនត្ថំ សម្បាទនត្ថំ. កាយពលំ និស្សាយាតិ យថាសមារទ្ធំ គុណវិសេសបារិបូរិហេតុភូតំ កាយពលមត្តំ និស្សាយ. តេនាហ ‘‘សិក្ខត្តយានុយោគវសេនា’’តិអាទិ. កន្តារនិត្ថរណត្ថិកា ជាយម្បតិកា, នទីសមុទ្ទនិត្ថរណត្ថិកា ច បុត្តមំសាទីនិ យថា អគិទ្ធា អមុច្ឆិតា កេវលំ តំ តំ អត្ថសិទ្ធិមេវ អវេក្ខន្តា បដិសេវន្តិ តេហិ វិនា អសិជ្ឈនតោ, ឯវមយម្បិ កេវលំ ភវកន្តារនិត្ថរណត្ថិកោ អគិទ្ធោ អមុច្ឆិតោ តេន វិនា អសិជ្ឈនតោ បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតីតិ ឧបមាសំសន្ទនំ.

ឥតីតិ បការត្ថេ និបាតបទំ. តេន បដិសេវិយមានស្ស បិណ្ឌបាតស្ស បដិសេវនាការោ គយ្ហតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ ឥមិនា បិណ្ឌបាតបដិសេវនេនា’’តិ. បុរាណន្តិ ភោជនតោ បុរិមកាលិកត្តា បុរាតនំ. បដិហង្ខាមីតិ បដិហនិស្សាមិ. នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ បដិសេវតីតិ យោជនា. កីទិសំ, កថញ្ចាតិ អាហ ‘‘អបរិមិត…បេ… អញ្ញតរោ វិយា’’តិ. អបរិមិតំ អបរិមាណំ ភោជនំ បច្ចយោ ឯតិស្សាតិ អបរិមិតភោជនបច្ចយា, តំ អបរិមិតភោជនបច្ចយំ អត្តនោ គហណីតេជបមាណតោ អតិក្កន្តបមាណភោជនហេតុកន្តិ អត្ថោ. យោ ពហុំ ភុញ្ជិត្វា អត្តនោ ធម្មតាយ ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘អាហរ ហត្ថ’’ន្តិ វទតិ, អយំ អាហរហត្ថកោ. យោ ភុញ្ជិត្វា អច្ចុទ្ធុមាតកុច្ឆិតាយ ឧដ្ឋិតោបិ សាដកំ និវាសេតុំ ន សក្កោតិ, អយំ អលំសាដកោ. យោ ភុញ្ជិត្វា ឧដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ បរិវត្តតិ, អយំ តត្រវដ្ដកោ. យោ យថា កាកេហិ អាមសិតុំ សក្កា, ឯវំ យាវ មុខទ្វារំ អាហារេតិ, អយំ កាកមាសកោ. យោ ភុញ្ជិត្វា មុខេ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ វមតិ, អយំ ភុត្តវមិតកោ. ឯតេសំ អញ្ញតរោ វិយ. អថ វា បុរាណវេទនា នាម អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកវេទនា. តំ ‘‘បដិហនិស្សាមី’’តិ បដិសេវតិ. នវវេទនា នាម អតិភុត្តបច្ចយេន ឧប្បជ្ជនកវេទនា. តំ ‘‘ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ បដិសេវតិ. អថ វា នវវេទនា នាម អភុត្តបច្ចយេន ឧប្បជ្ជនកវេទនា, តស្សា អនុប្បន្នាយ អនុប្បជ្ជនត្ថមេវ បដិសេវតិ. អភុត្តបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកាតិ ចេតំ ខុទ្ទាយ វិសេសនំ. យស្សា អប្បវត្តិ ភោជនេន កាតព្ពា, តស្សា ទស្សនត្ថំ. អភុត្តបច្ចយេន, ភុត្តបច្ចយេន ច ឧប្បជ្ជនកានុប្បជ្ជនកវេទនាសុ បុរិមា យថាបវត្តា ជិឃច្ឆានិមិត្តា វេទនា. សា ហិ អភុញ្ជន្តស្ស ភិយ្យោបវឌ្ឍនវសេន ឧប្បជ្ជតិ. បច្ឆិមាបិ ខុទ្ទានិមិត្តាវ អង្គទាហសូលាទិវេទនា បវត្តា. សា ហិ ភុត្តបច្ចយា បុព្ពេ អនុប្បន្នាវ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ អយមេតាសំ វិសេសោ. វិហិំសានិមិត្តតា ចេតាសំ វិហិំសាយ វិសេសោ.

យា វេទនា. អធុនាតិ ឯតរហិ. អសប្បាយាបរិមិតភោជនំ និស្សាយាតិ អសប្បាយាបរិមិតស្ស អាហារស្ស ភុញ្ជនបយោគំ អាគម្ម ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. បុរាណកម្មបច្ចយវសេនាតិ បុព្ពេ បុរិមជាតិយំ កតត្តា បុរាណស្ស កម្មស្ស បច្ចយតាវសេន បយោគវិបត្តិំ អាគម្ម ឧប្បជ្ជនារហតាយ តំ វជ្ជេត្វា បយោគសម្បត្តិយា ឧបដ្ឋាបនំ ទុក្ខវេទនាបច្ចយឃាតោ, បដិហននញ្ច ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្សា បច្ចយំ វិនាសេន្តោ តំ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមី’’តិ. អយុត្តបរិភោគោ បច្ចយេ អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភោគោ. សោ ឯវ កតូបចិតកម្មតាយ កម្មូបចយោ. តំ និស្សាយ បដិច្ច អាយតិំ អនាគតេ កាលេ ឧប្បជ្ជនតោ យា ចាយំ ‘‘នវវេទនា’’តិ វុច្ចតីតិ យោជនា. យុត្តបរិភោគវសេនាតិ បច្ចវេក្ខិត្វា បច្ចយានំ បរិភោគវសេន, តស្សា នវវេទនាយ មូលំ អយុត្តបរិភោគកម្មំ អនិព្ពត្តេន្តោ សព្ពេន សព្ពំ អនុប្បាទេន្តោ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘ឥតិ បុរាណ’’ន្តិអាទិនា វុត្តេន បទទ្វយេន. ‘‘វិហិំសូបរតិយា’’តិអាទិនា វា បទចតុក្កេន យុត្តបរិភោគសង្គហោ បព្ពជិតានុច្ឆវិកស្ស បច្ចយបរិភោគស្ស វុត្តត្តា. អត្តកិលមថានុយោគប្បហានំ ជិឃច្ឆាទិទុក្ខបដិឃាតស្ស ភាសិតត្តា. ឈានសុខាទីនំ បច្ចយភូតស្ស កាយសុខស្ស អវិស្សជ្ជនតោ ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគោ ច ទីបិតោ ហោតិ.

អសប្បាយាបរិមិតូបយោគេន ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកោ, ឥរិយាបថភញ្ជនកោ វា សិយា បរិស្សយោ, សប្បាយបរិមិតូបយោគេន បន សោ ន ហោតិ. តថា សតិ ចិរកាលប្បវត្តិសង្ខាតា សរីរស្ស យាត្រា យាបនា ភវិស្សតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បរិមិតបរិភោគេន…បេ… ភវិស្សតី’’តិ អាហ. យោ រោគោ សាទ្ធោ អសាទ្ធោ ច ន ហោតិ, សោ យាប្យរោគោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ យាប្យរោគី. សោ ហិ និច្ចកាលំ ភេសជ្ជំ ឧបសេវតិ, តថា អយម្បីតិ. យទិ យាត្រាបិ យាបនា, បុព្ពេបិ ‘‘យាបនាយា’’តិ វុត្តំ, កោ ឯត្ថ វិសេសោតិ? បុព្ពេ ‘‘យាបនាយា’’តិ ជីវិតិន្ទ្រិយយាបនា អធិប្បេតា, ឥធ បន ចតុន្នម្បិ ឥរិយាបថានំ អវិច្ឆេទសង្ខាតា យាបនា យាត្រាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាជីវេន បច្ចយបរិយេសនា អយុត្តបរិយេសនា. ទាយកទេយ្យធម្មានំ, អត្តនោ ច បមាណំ អជានិត្វា បដិគ្គហណំ, សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនត្ថំ វា បដិគ្គហណំ អយុត្តបដិគ្គហណំ, យេន វា អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. អបច្ចវេក្ខិត្វា បរិភោគោ អយុត្តបរិភោគោ. តេសំ បរិវជ្ជនំ ធម្មេន សមេន បច្ចយុប្បាទនាទិវសេន វេទិតព្ពំ. ធម្មេន ហិ បច្ចយេ បរិយេសិត្វា ធម្មេន បដិគ្គហេត្វា បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនំ អនវជ្ជតា នាម.

អរតីតិ ឧក្កណ្ឋា. បន្តសេនាសនេសុ, អធិកុសលធម្មេសុ ច អនភិរតិ. តន្ទីតិ បចលាយិកា និទ្ទា. វិជម្ភិតាតិ ថិនមិទ្ធាភិភវេន កាយស្ស វិជម្ភនា. វិញ្ញូហិ គរហា វិញ្ញូគរហា. ឯកច្ចោ ហិ អនវជ្ជំយេវ សាវជ្ជំ ករោតិ, ‘‘លទ្ធំ មេ’’តិ បមាណាធិកំ ភុញ្ជិត្វា តំ ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ ឧទ្ធំវិរេចនអធោវិរេចនាទីហិ កិលមតិ, សកលវិហារេ ភិក្ខូ តស្ស សរីរបដិជគ្គនភេសជ្ជបរិយេសនាបសុតា ហោន្តិ. អញ្ញេ តេ ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អសុកស្ស ឧទរំ ឧទ្ធុមាត’’ន្តិអាទីនិ សុត្វា ‘‘និច្ចកាលមេស ឯវំបកតិកោ អត្តនោ កុច្ឆិបមាណំ នាម ន ជានាតី’’តិ និន្ទន្តិ, ឯវំ អនវជ្ជំយេវ សាវជ្ជំ ករោតិ. ឯវំ អកត្វា ‘‘អនវជ្ជតា ច ភវិស្សតី’’តិ បដិសេវតិ. អត្តនោ ហិ បកតិអគ្គិពលាទិំ ជានិត្វា ‘‘ឯវំ មេ អរតិអាទីនំ អភាវេន កាយសុខតា, អគរហិតព្ពតា ច ភវិស្សតី’’តិ បមាណយុត្តមេវ បដិសេវតិ. យាវតកោ ភោជនេន អត្ថោ, តស្ស សាធនេន យាវទត្ថំ ឧទរស្ស បរិបូរណេន ឧទរាវទេហកំ ភោជនំ យាវទត្ថឧទរាវទេហកភោជនំ, តស្ស បរិវជ្ជនេន. សេយ្យាយ សយនេន លទ្ធព្ពសុខំ សេយ្យសុខំ, ឧភោហិ បស្សេហិ សម្បរិវត្តនកំ សយន្តស្ស ឧប្បជ្ជនសុខំ បស្សសុខំ, មិទ្ធេន និទ្ទាយនេន ឧប្បជ្ជនសុខំ មិទ្ធសុខំ, តេសំ សេយ្យ…បេ… សុខានំ បហានតោ ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ យោគ្យភាវស្ស បដិបាទនំ កាយស្ស ចតុឥរិយាបថយោគ្យភាវបដិបាទនំ, តតោ. សុខោ ឥរិយាបថវិហារោ ផាសុវិហារោ. បច្ឆិមេ វិកប្បេ, សព្ពវិកប្បេសុ វា វុត្តំ ផាសុវិហារលក្ខណំ អាគមេន សមត្ថេតុំ ‘‘វុត្តម្បិ ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តីសុបិ វិកប្បេសុ អាហារស្ស ឩនបរិភោគវសេនេវ ហិ ផាសុវិហារោ វុត្តោតិ.

ឯត្តាវតាតិ ‘‘យាត្រា’’តិអាទិនា វុត្តេន បទត្តយេន. ‘‘យាត្រា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ បយោជនបរិគ្គហទីបនា. យាត្រា ហិ នំ អាហារូបយោគំ បយោជេតីតិ. ធម្មិកសុខាបរិច្ចាគហេតុកោ ផាសុវិហារោ មជ្ឈិមា បដិបទា អន្តទ្វយបរិវជ្ជនតោ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ អដ្ឋ អង្គានិ សមោធានេតព្ពានិ – ‘‘នេវ ទវាយា’’តិ ឯកំ អង្គំ, ‘‘ន មទាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ន មណ្ឌនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ន វិភូសនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘យាត្រា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯកំ. ‘‘អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’’តិ អយមេត្ថ ភោជនានិសំសោ. មហាសិវត្ថេរោ បនាហ ‘‘ហេដ្ឋា ចត្តារិ អង្គានិ បដិក្ខេបោ នាម, ឧបរិ បន អដ្ឋង្គានិ សមោធានេតព្ពានី’’តិ. តត្ថ ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិ ឯកំ អង្គំ, ‘‘យាបនាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘វិហិំសូបរតិយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ ឯកំ, ‘‘យាត្រា ច មេ ភវិស្សតី’’តិ ឯកំ, ‘‘អនវជ្ជតា ចា’’តិ ឯកំ. ផាសុវិហារោ បន ភោជនានិសំសោតិ. ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អាហារំ អាហារេន្តោ បដិសង្ខា យោនិសោ បិណ្ឌបាតំ បដិសេវតិ នាម.

យត្ថ យត្ថាតិ ភុម្មនិទ្ទេសេន សេន-សទ្ទស្ស អធិករណត្ថវុត្តិមាហ. តថា អាសន-សទ្ទស្សាតិ. អឌ្ឍយោគាទិម្ហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បាសាទាទិំ, មញ្ចាទិញ្ច សង្គណ្ហាតិ. យត្ថ យត្ថ វិហារេ វា អឌ្ឍយោគាទិម្ហិ វា អាសតីតិ វិហារអឌ្ឍយោគាទិកេ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឥធ អាទិ-សទ្ទេន បីឋសន្ថតាទីនម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បរិសហនដ្ឋេនាតិ អភិភវនដ្ឋេន, វិពាធនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. ឧតុយេវ ឧតុបរិស្សយោតិ សីតុណ្ហាទិឧតុយេវ អសប្បាយោ វុត្តនយេន ឧតុបរិស្សយោ. តស្ស ឧតុបរិស្សយស្ស វិនោទនត្ថំ, អនុប្បន្នស្ស អនុប្បាទនត្ថំ, ឧប្បន្នស្ស វូបសមនត្ថញ្ចាតិ អត្ថោ. នានារម្មណតោ បដិសំហរិត្វា កម្មដ្ឋានភូតេ ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ ចិត្តស្ស សម្មទេវ លយនំ បដិសល្លានំ, តត្ថ អារាមោ អភិរតិ បដិសល្លានារាមោ, តទត្ថំ. សេនាសនំ ហិ វិវិត្តំ យោគិនោ ភាវនានុកូលំ សុញ្ញាគារភាវតោ. តំ បនេតំ អត្ថទ្វយំ វិភាវេតុំ ‘‘យោ សរីរាពាធចិត្តវិក្ខេបករោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកីភាវសុខត្ថន្តិ ឯកីភាវហេតុកំ សុខំ ឯកីភាវសុខំ, តទត្ថំ. គណសង្គណិកកិលេសសង្គណិកាភាវេន ឧប្បជ្ជនកសុខំ.

យទិ ឧតុយេវ ឧតុបរិស្សយោ, ‘‘ឧតុ ច សីតុណ្ហ’’ន្តិ សីតុណ្ហបដិឃាតំ វត្វា ឧតុបរិស្សយវិនោទនំ កស្មា វុត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘កាមញ្ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘និយតំ ឧតុបរិស្សយវិនោទន’’ន្តិ ឯតេន ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយ ឧណ្ហស្ស បដិឃាតាយា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ សីតុណ្ហំ អនិយតំ កទាចិ កទាចិ ឧប្បជ្ជនកំ, ឧតុបរិស្សយោ បន សព្ពទាភាវី អធិប្បេតោតិ ទស្សេតិ. វុត្តប្បការោតិ ‘‘សីតាទិកោ, អសប្បាយោ’’តិ ច ឯវំ វុត្តប្បការោ វិវដង្គណរុក្ខមូលាទីសុ និសិន្នស្ស អបរិគុត្តិយា អសំវុតទ្វារាទិតាយ បាកដបរិស្សយា, អសប្បាយរូបទស្សនាទិនា អបាកដបរិស្សយា ច ភិក្ខុស្ស កាយចិត្តានំ អាពាធំ ករេយ្យុំ. យត្ថ គុត្តេ សេនាសនេ អាពាធំ ន ករោន្តិ. ឯវំ ជានិត្វាតិ ឧភយបរិស្សយរហិតន្តិ ឯវំ ញត្វា បដិសេវន្តោ ភិក្ខុ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ.

ធាតុក្ខោភលក្ខណស្ស, តំហេតុកទុក្ខវេទនាលក្ខណស្ស វា រោគស្ស បដិបក្ខភាវោ បដិអយនដ្ឋោ. តេនាហ ‘‘បច្ចនីកគមនដ្ឋេនាតិ អត្ថោ’’តិ, វូបសមនដ្ឋេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្ស កស្សចីតិ សប្បិអាទីសុ យស្ស កស្សចិ. សប្បាយស្សាតិ ហិ តស្ស វិការវូបសមេនាតិ អធិប្បាយោ. ភិសក្កស្ស កម្មំ តេន វិធាតព្ពតោ. តេនាហ ‘‘តេន អនុញ្ញាតត្តា’’តិ. នគរបរិក្ខារេហីតិ នគរំ បរិវារេត្វា រក្ខណកេហិ. វិវដបរិក្ខេបោ បរិក្ខា ឧឌ្ឌាបោ បាការោ ឯសិកា បលិឃោ បាការបត្ថណ្ឌិលន្តិ សត្ត ‘‘នគរបរិក្ខារា’’តិ វទន្តិ. សីលបរិក្ខារោតិ សុវិសុទ្ធសីលាលង្ការោ. អរិយមគ្គោ ហិ ឥធ ‘‘រថោ’’តិ អធិប្បេតោ. តស្ស ច សម្មាវាចាទយោ អលង្ការដ្ឋេន ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ វុត្តា. ជីវិតបរិក្ខារាតិ ជីវិតស្ស បវត្តិការណានិ. សមុទានេតព្ពាតិ សម្មា ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ អានេតព្ពា បរិយេសិតព្ពា. បរិវារោបិ ហោតិ អន្តរាយានំ បរិតោ វារណតោ. តេនាហ ‘‘ជីវិត…បេ… រក្ខណតោ’’តិ.

តត្ថ អន្តរន្តិ វិវរំ, ឱកាសោតិ អត្ថោ. វេរិកានំ អន្តរំ អទត្វា អត្តនោ សាមិកានំ បរិវារេត្វា ឋិតសេវកា វិយ រក្ខណតោ. អស្សាតិ ជីវិតស្ស. ការណភាវតោតិ ចិរប្បវត្តិយា ការណភាវតោ. រសាយនភូតំ ហិ ភេសជ្ជំ សុចិរម្បិ កាលំ ជីវិតំ បវត្តេតិយេវ. យទិបិ អនុប្បន្នា ឯវ ទុក្ខវេទនា ភេសជ្ជបរិភោគេន បដិហញ្ញន្តិ, ន ឧប្បន្នា តាសំ សរសេនេវ ភិជ្ជនតោ, ឧប្បន្នសទិសា បន ‘‘ឧប្បន្នា’’តិ វុច្ចន្តិ. ភវតិ ហិ តំសទិសេសុ តព្ពោហារោ, យថា សា ឯវ តិត្តិរិ, តានិយេវ ឱសធានីតិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧប្បន្នានន្តិ ជាតានំ ភូតានំ និព្ពត្តាន’’ន្តិ. សញ្ចយតោ បដ្ឋាយ សោ ធាតុក្ខោភោ សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ តំសមុដ្ឋានា. ‘‘ទុក្ខវេទនា’’តិ វត្វា សា អកុសលសភាវាបិ អត្ថីតិ តតោ វិសេសេតុំ ‘‘អកុសលវិបាកវេទនា’’តិ វុត្តំ. ព្យាពាធនដ្ឋេន ព្យាពាធោ, ព្យាពាធោវ ព្យាពជ្ឈំ, ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. នត្ថិ ឯត្ថ ព្យាពជ្ឈន្តិ អព្យាពជ្ឈំ, និទ្ទុក្ខតា. តេនាហ ‘‘អព្យាពជ្ឈបរមតាយា’’តិ និទ្ទុក្ខបរមតាយាតិ. តំ ទុក្ខន្តិ រោគនិមិត្តកំ ទុក្ខំ.

ចីវរាទីនំ បច្ចយានំ និស្សយនំ បរិភោគោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេ បដិច្ច និស្សាយា’’តិ វត្វា ‘‘បរិភុញ្ជមានា’’តិ វុត្តំ. បវត្តន្តីតិ ជីវន្តិ. ជីវនម្បិ ហិ បវត្តនំ, យតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ‘‘បវត្តនរស’’ន្តិ វុច្ចតិ.