អាជីវបារិសុទ្ធិសីលវណ្ណនា
១៦. វុត្តេតិ ឥធេវ ឧទ្ទេសវសេន បុព្ពេ វុត្តេ. តថា ហិ ‘‘អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទាន’’ន្តិ បទុទ្ធារំ កត្វា តានិ បាឡិវសេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘យានិ តានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យានិ តានិ ឯវំ បញ្ញត្តានិ ឆ សិក្ខាបទានីតិ សម្ពន្ធោ. អាជីវហេតូតិ ជីវិកនិមិត្តំ, ‘‘ឯវាហំ បច្ចយេហិ អកិលមន្តោ ជីវិស្សាមី’’តិ អធិប្បាយេន. អាជីវការណាតិ តស្សេវ វេវចនំ. បាបិច្ឆោតិ បាបិកាយ អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតោ. ឥច្ឆាបកតោតិ ឥច្ឆាយ អបកតោ ឧបទ្ទុតោ, អភិភូតោ វា. អសន្តន្តិ អវិជ្ជមានំ. អភូតន្តិ អនុប្បន្នំ. អនុប្បន្នត្តា ហិ តស្ស តំ អសន្តន្តិ បុរិមស្ស បច្ឆិមំ ការណវចនំ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឧក្កដ្ឋបុរិសានំ ធម្មំ, មនុស្សធម្មតោ វា ឧត្តរិ ឧក្កដ្ឋំ. ឧល្លបតីតិ ឧគ្គតាយុកោ លបតិ. សីលំ ហិ ភិក្ខុនោ អាយុ, តំ តស្ស តថាលបនសមកាលមេវ វិគច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ បារាជិកសង្ខាតា អាបត្តិ អស្ស, បារាជិកសញ្ញិតស្ស វា វីតិក្កមស្ស អាបជ្ជនំ ឧល្លបនន្តិ អត្ថោ. សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតីតិ សញ្ចរណភាវំ អាបជ្ជតិ, ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិំ, បុរិសស្ស វា ឥត្ថិមតិំ អារោចេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមេសំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វីតិក្កមស្ស វសេនា’’តិ សម្ពន្ធោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ.
កុហនាតិអាទីសូតិ ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋបាឡិយាវ បទុទ្ធារោ. អយំ បាឡីតិ អយំ វិភង្គេ (វិភ. ៨៦១) អាគតា និទ្ទេសបាឡិ.
១៧. ចីវរាទិបច្ចយា លព្ភន្តីតិ លាភា. តេ ឯវ សក្កច្ចំ អាទរវសេន ទិយ្យមានា សក្ការា. បត្ថដយសតា កិត្តិសទ្ទោ. តំ លាភញ្ច សក្ការញ្ច កិត្តិសទ្ទញ្ច. សន្និស្សិតស្សាតិ ឯត្ថ តណ្ហានិស្សយោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘បត្ថយន្តស្សា’’តិ. អសន្តគុណទីបនកាមស្សាតិ អសន្តេ អត្តនិ អវិជ្ជមានេ សទ្ធាទិគុណេ សម្ភាវេតុកាមស្ស. អសន្តគុណសម្ភាវនតាលក្ខណា, បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតាលក្ខណា ហិ បាបិច្ឆតា. ឥច្ឆាយ អបកតស្សាតិ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ សម្មាអាជីវតោ អបេតោ កតោតិ អបកតោ. តថាភូតោ ច អាជីវូបទ្ទវេន ឧបទ្ទុតោតិ កត្វា អាហ ‘‘ឧបទ្ទុតស្សាតិ អត្ថោ’’តិ.
កុហនមេវ បច្ចយុប្បាទនស្ស វត្ថូតិ កុហនវត្ថុ. តិវិធម្បេតំ តត្ថ អាគតំ តស្ស និស្សយភូតាយ ឥមាយ បាឡិយា ទស្សេតុន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តទត្ថិកស្សេវាតិ តេហិ ចីវរាទីហិ អត្ថិកស្សេវ. បដិក្ខិបនេនាតិ ចីវរាទីនំ បដិក្ខិបនហេតុ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. បដិគ្គហណេន ចាតិ ច-សទ្ទេន បុព្ពេ វុត្តំ បដិក្ខិបនំ សមុច្ចិនោតិ.
ភិយ្យោកម្យតន្តិ ពហុកាមតំ. យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, តស្មា ‘‘ធារេយ្យា’’តិ ឯត្ថ យទេតំ សង្ឃាដិំ កត្វា ធារណំ, ឯតំ សមណស្ស សារុប្បន្តិ យោជនា. បាបណិកានីតិ អាបណតោ ឆឌ្ឌិតានិ. នន្តកានីតិ អន្តរហិតានិ ចោឡខណ្ឌានិ. ឧច្ចិនិត្វាតិ ឧញ្ឆនេន ចិនិត្វា សង្គហេត្វា. ឧញ្ឆាចរិយាយាតិ ឧញ្ឆាចរិយាយ លទ្ធេន. គិលានស្ស បច្ចយភូតា ភេសជ្ជសង្ខាតា ជីវិតបរិក្ខារា គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. បូតិមុត្តន្តិ បុរាណស្ស, អបុរាណស្ស ច សព្ពស្ស គោមុត្តស្សេតំ នាមំ. បូតិមុត្តេនាតិ បូតិភាវេន មុត្តេន បរេហិ ឆឌ្ឌិតេន, បូតិភូតេន វា គោមុត្តេន. ធុតវាទោតិ បរេសម្បិ ធុតគុណវាទី. សម្មុខីភាវាតិ សម្មុខតោ វិជ្ជមានត្តា, លព្ភមានតាយាតិ អត្ថោ.
អត្តានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមស្ស សាមន្តេ កត្វា ជប្បនំ សាមន្តជប្បនំ. មហេសក្ខោតិ មហានុភាវោ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘មិត្តោ’’តិ សាមញ្ញតោ វត្វា បុន តំ វិសេសេតិ ‘‘សន្ទិដ្ឋោ សម្ភត្តោ’’តិ. ទិដ្ឋមត្តោ ហិ មិត្តោ សន្ទិដ្ឋោ. ទឡ្ហភត្តិកោ សម្ភត្តោ. សហាយោតិ សហ អាយនកោ, សខាតិ អត្ថោ. សត្តបទិនោ ហិ ‘‘សខា’’តិ វុច្ចន្តិ. វិហារោ បាការបរិច្ឆិន្នោ សកលោ អាវាសោ. អឌ្ឍយោគោ ទីឃបាសាទោ, គរុឡសណ្ឋានបាសាទោតិបិ វទន្តិ. បាសាទោ ចតុរស្សបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. កូដាគារំ ទ្វីហិ កណ្ណិកាហិ កត្តព្ពបាសាទោ. អដ្ដោ បដិរាជូនម្បិ បដិពាហនយោគ្យោ ចតុបញ្ចភូមកោ បដិស្សយវិសេសោ. មាឡោ ឯកកូដសង្គហិតោ អនេកកោណវន្តោ បដិស្សយវិសេសោ. ឧទ្ទណ្ឌោ អគព្ភិកា ឯកទ្វារា ទីឃសាលាតិ វទន្តិ. អបរេ បន ភណន្តិ – វិហារោ នាម ទីឃមុខបាសាទោ. អឌ្ឍយោគោ ឯកបស្សេន ឆទនកសេនាសនំ. តស្ស កិរ ឯកបស្សេ ភិត្តិ ឧច្ចតរា ហោតិ, ឥតរបស្សេ នីចា, តេន តំ ឯកបស្សឆទនកំ ហោតិ. បាសាទោ អាយតចតុរស្សបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនំ ចន្ទិកង្គណយុត្តំ. គុហា កេវលា បព្ពតគុហា. លេណំ ទ្វារពទ្ធំ. កូដាគារំ យោ កោចិ កណ្ណិកាពទ្ធបាសាទោ. អដ្ដោ ពហលភិត្តិគេហំ. យស្ស គោបានសិយោ អគ្គហេត្វា ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ឆទនំ ហោតិ. អដ្ដាលកាការេន ករីយតីតិបិ វទន្តិ. មាឡោ វដ្ដាការេន កតសេនាសនំ. ឧទ្ទណ្ឌោ ឯកោ បដិស្សយវិសេសោ. យោ ‘‘ភណ្ឌសាលា, ឧទោសិត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. ឧបដ្ឋានសាលា សន្និបតនដ្ឋានំ.
កុច្ឆិតរជភូតាយ បាបិច្ឆតាយ និរត្ថកំ កាយវចីវិប្ផន្ទនិគ្គណ្ហនំ កោរជំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កោរជិកោ, កោហញ្ញេន សំយតកាយោ, អតិវិយ, អភិណ្ហំ វា កោរជិកោ កោរជិកកោរជិកោ. អតិបរិសង្កិតោតិ កេចិ. អតិវិយ កុហោ កុហកកុហកោ, សាតិសយវិម្ហាបកោតិ អត្ថោ. អតិវិយ លបោ លបនកោ លបកលបកោ. មុខសម្ភាវិកោតិ កោរជិកកោរជិកាទិភាវេន បវត្តវចនេហិ អត្តនោ មុខមត្តេន អញ្ញេហិ សម្ភាវិកោ. សោ ឯវរូបោ ឯវរូបតាយ ឯវ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា ‘‘អយំ សមណោ’’តិអាទីនិ កថេតិ. គម្ភីរន្តិអាទិ តស្សា កថាយ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបដិពទ្ធតាយ វុត្តំ.
សម្ភាវនាធិប្បាយកតេនាតិ ‘‘កថំ នុ ខោ មំ ជនោ ‘អរិយោ’តិ វា ‘វិសេសលាភី’តិ វា សម្ភាវេយ្យា’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន កតេន. គមនំ សណ្ឋបេតីតិ វិសេសលាភីនំ គមនំ វិយ អត្តនោ គមនំ សក្កច្ចំ ឋបេតិ, សតោ សម្បជានោវ គច្ឆន្តោ វិយ ហោតិ. បណិធាយាតិ ‘‘អរហាតិ មំ ជានន្តូ’’តិ ចិត្តំ សណ្ឋបេត្វា, បត្ថេត្វា វា. សមាហិតោ វិយាតិ ឈានសមាធិនា សមាហិតោ វិយ. អាបាថកជ្ឈាយីតិ មនុស្សានំ អាបាថដ្ឋានេ សមាធិសមាបន្នោ វិយ និសីទន្តោ អាបាថកេ ជនស្ស បាកដដ្ឋានេ ឈាយី. ឥរិយាបថសង្ខាតន្តិ ឥរិយាបថសណ្ឋបនសង្ខាតំ.
បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេនាតិ អយោនិសោ ឧប្បាទិតានំ បច្ចយានំ បដិសេវនន្តិ ឯវំ កថិតេន, តេន វា បច្ចយបដិសេវនេន សង្ខាតព្ពេន កថិតព្ពេន. អញ្ញំ វិយ កត្វា អត្តនោ សមីបេ ភណនំ សាមន្តជប្បិតំ. អា-ការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘អដ្ឋបនា’’តិ វុត្តំ. កុហនំ កុហោ, តស្ស អយនា បវត្តិ កុហាយនា, កុហស្ស វា បុគ្គលស្ស អយនា គតិ កិរិយា កុហាយនា. កុហេតិ, កុហេន វា ឥតោតិ កុហិតោ, កុហកោ.
បុដ្ឋស្សាតិ ‘‘កោ តិស្សោ, កោ រាជបូជិតោ’’តិ បុដ្ឋស្ស. ឧទ្ធំ កត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា វិភវសម្បត្តិអាទិនា បគ្គហេត្វា.
ឧន្នហនាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ពន្ធនា បលិវេឋនា. ទ្វេ កិរ ភិក្ខូ ឯកំ គាមំ បវិសិត្វា អាសនសាលាយ និសីទិត្វា ឯកំ កុមារិកំ បក្កោសិំសុ. តាយ អាគតាយ តត្រេកោ ឯកំ បុច្ឆិ ‘‘អយំ, ភន្តេ, កស្ស កុមារិកា’’តិ? ‘‘អម្ហាកំ ឧបដ្ឋាយិកាយ តេលកន្ទរិកាយ ធីតា, ឥមិស្សា មាតា មយិ គេហំ គតេ សប្បិំ ទទមានា ឃដេនេវ ទេតិ, អយម្បិ មាតា វិយ ឃដេន ទេតី’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៨៦២) ឧក្កាចេសិ. ឥមំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តេលកន្ទរិកវត្ថុ ចេត្ថ វត្តព្ព’’ន្តិ.
ធម្មានុរូបា វាតិ មត្តាវចនានុរូបំ វា. មត្តាវចនំ ហិ ‘‘ធម្មោ’’តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘សុភាសិតំ ឧត្តមមាហុ សន្តោ, ធម្មំ ភណេ នាធម្មំ តំ ទុតិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២១៣; សុ. និ. ៤៥២). តេន ពហុំ វិប្បលបនមាហ, សច្ចតោ វា អញ្ញា សុភាសិតា វាចា ‘‘ធម្មោ’’តិ វេទិតព្ពោ. មុគ្គសូបសទិសកម្មោ បុគ្គលោ មុគ្គសូប្យោ. តេនាហ ‘‘អយំ បុគ្គលោ មុគ្គសូប្យោតិ វុច្ចតី’’តិ. បរិភដស្ស កម្មំ បារិភដ្យំ, តទេវ បារិភដ្យតា.
និមិត្តេន ចរន្តោ, ជីវន្តោ វា និមិត្តកោ, តស្ស ភាវោ នេមិត្តិកតា. អត្តនោ ឥច្ឆាយ បកាសនំ ឱភាសោ. កោ បន សោតិ? ‘‘អជ្ជ ភិក្ខូនំ បច្ចយា ទុល្លភា ជាតា’’តិអាទិកា បច្ចយបដិសំយុត្តកថា. ឥច្ឆិតវត្ថុស្ស សមីបេ កថនំ សាមន្តជប្បា.
អក្កោសនភយេនាបិ ទទេយ្យាតិ ទសហិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសនំ. តថា វម្ភនាទយោ. ឧបេក្ខនា ឧបាសកានំ ទាយកាទិភាវតោ ពហិ ឆឌ្ឌនា. ខិបនាតិ ខេបវចនំ. តំ បន អវហសិត្វា វចនំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧប្បណ្ឌនា’’តិ. បាបនាតិ អទាយកត្តស្ស, អវណ្ណស្ស វា បតិដ្ឋាបនំ. បរេសំ បិដ្ឋិមំសខាទនសីលោ បរបិដ្ឋិមំសិកោ, តស្ស ភាវោ បរបិដ្ឋិមំសិកតា. អព្ភង្គន្តិ អព្ភញ្ជនំ. និបិសិត្វា គន្ធមគ្គនា វិយាតិ អនិប្បិសិតេ អលព្ភមានស្ស គន្ធស្ស និបិសនេ លាភោ វិយ បរគុណេ អនិប្បិសិតេ អលព្ភមានានំ បច្ចយានំ និបិសនេន លាភោ ទដ្ឋព្ពោតិ.
និកត្តុំ អប្បេន លាភេន ពហុកំ វញ្ចេត្វា គហេតុំ ឥច្ឆនំ និជិគីសនំ, តស្ស ភាវោ និជិគីសនតា. តស្សេវ ឥច្ឆនស្ស បវត្តិអាការោ, តំសហជាតំ វា គវេសនកម្មំ.
អង្គន្តិ ហត្ថបាទាទិអង្គានិ ឧទ្ទិស្ស បវត្តំ វិជ្ជំ. និមិត្តន្តិ និមិត្តសត្ថំ. ឧប្បាតន្តិ ឧក្កាបាតទិសាឌាហ-ភូមិចាលាទិឧប្បាតបដិពទ្ធវិជ្ជំ. សុបិនន្តិ សុបិនសត្ថំ. លក្ខណន្តិ ឥត្ថិបុរិសានំ លក្ខណជាននសត្ថំ. មូសិកច្ឆិន្នន្តិ វត្ថាទីនំ អសុកភាគេ មូសិកច្ឆេទេ សតិ ឥទំ នាម ផលំ ហោតីតិ ជាននកសត្ថំ. បលាសគ្គិអាទីសុ ឥមិនា នាម អគ្គិនា ហុតេ ឥទំ នាម ហោតីតិ អគ្គិវសេន ហោមវិធានំ អគ្គិហោមំ. ឥមិនា នយេន ទព្ពិហោមំ វេទិតព្ពំ. អាទិ-សទ្ទេន ថុសហោមាទីនំ, អញ្ញេសញ្ច សុត្តេ អាគតានំ មិច្ឆាជីវានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វីរិយសាធនត្តា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលស្ស ‘‘បច្ចយបរិយេសនវាយាមោ’’តិ វុត្តំ. តស្ស បារិសុទ្ធិ អនវជ្ជភាវោ, យេន ធម្មេន សមេន បច្ចយលាភោ ហោតិ. ន ហិ អលសោ ញាយេន បច្ចយេ បរិយេសិតុំ សក្កោតីតិ.