ឥន្ទ្រិយសំវរសីលវណ្ណនា

១៥. ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស សម្ភារភូតំ, តស្មិំ សតិយេវ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘សោតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតោ ភិក្ខូ’’តិ. សម្បាទិតេ ហិ ឯតស្មិំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ សុគុត្តំ សុរក្ខិតមេវ ហោតិ, សុសំវិហិតកណ្ដកវតិ វិយ សស្សន្តិ. ការណវសេនាតិ អសាធារណការណស្ស វសេន. អសាធារណការណវសេន ហិ ផលំ អបទិសីយតិ, យថា យវង្កុរោ ភេរិសទ្ទោតិ. និស្សយវោហារេន វា ឯតំ និស្សិតវចនំ, យថា មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តីតិ. រូបន្តិ រូបាយតនំ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ឯត្ថ យទិ ចក្ខុ រូបំ បស្សេយ្យ, អញ្ញវិញ្ញាណសមង្គិនោបិ បស្សេយ្យុំ, ន ចេតំ អត្ថិ, កស្មា? អចេតនត្តា ចក្ខុស្ស. តេនាហ ‘‘ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ អចិត្តកត្តា’’តិ. អថ វិញ្ញាណំ រូបំ បស្សេយ្យ, តិរោកុដ្ដាទិគតម្បិ នំ បស្សេយ្យ អប្បដិឃភាវតោ, ឥទម្បិ នត្ថិ សព្ពស្ស វិញ្ញាណស្ស ទស្សនាភាវតោ. តេនាហ ‘‘ចិត្តំ ន បស្សតិ អចក្ខុកត្តា’’តិ. តត្ថ យថា ចក្ខុសន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ បស្សតិ, ន យំ កិញ្ចិ. តញ្ច កេនចិ កុដ្ដាទិនា អន្តរិតេ ន ឧប្បជ្ជតិ, យត្ថ អាលោកស្ស វិពន្ធោ. យត្ថ បន ន វិពន្ធោ ផលិកគព្ភបដលាទិកេ, តត្ថ អន្តរិតេបិ ឧប្បជ្ជតេវ. ឯវំ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ចក្ខុ បស្សតិ, ន យំ កិញ្ចីតិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ចក្ខុំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិ.

ទ្វារារម្មណសង្ឃដ្ដេតិ ទ្វារស្ស អារម្មណេន សង្ឃដ្ដេ សតិ, ចក្ខុស្ស រូបារម្មណេ អាបាថគតេតិ អធិប្បាយោ. បសាទវត្ថុកេន ចិត្តេនាតិ ចក្ខុបសាទវត្ថុកេន តន្និស្សាយ បវត្តេន វិញ្ញាណេន, យំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បស្សតីតិ ឱលោកេតិ. ចក្ខុបសាទសន្និស្សយេ ហិ វិញ្ញាណេ អាលោកានុគ្គហិតំ រូបារម្មណំ សន្និស្សយគុណេន ឱភាសេន្តេ តំសមង្គិបុគ្គលោ ‘‘រូបំ បស្សតី’’តិ វុច្ចតិ. ឱភាសនញ្ចេត្ថ អារម្មណស្ស យថាសភាវតោ វិភាវនំ, យំ ‘‘បច្ចក្ខតោ គហណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧសុនា លក្ខស្ស វេធេ សិជ្ឈន្តេ តស្ស សម្ភារភូតេន ធនុនា វិជ្ឈតីតិ វចនំ វិយ វិញ្ញាណេន រូបទស្សនេ សិជ្ឈន្តេ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិ ឦទិសី សសម្ភារកថា នាមេសា ហោតិ. សសម្ភារា កថា សសម្ភារកថា, ទស្សនស្ស ការណសហិតាតិ អត្ថោ. សសម្ភារស្ស វា ទស្សនស្ស កថា សសម្ភារកថា. តស្មាតិ យស្មា កេវលេន ចក្ខុនា, កេវលេន វា វិញ្ញាណេន រូបទស្សនំ នត្ថិ, តស្មា.

ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តំ វាតិ ឯត្ថ ឥត្ថិសន្តាននិស្សិតរូបមុខេន គយ្ហមានំ សណ្ឋានំ ថនមំសាវិសទតា និម្មស្សុមុខតា កេសពន្ធនវត្ថគ្គហណំ អវិសទដ្ឋានគមនាទិ ច សព្ពំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ សញ្ជាននស្ស ការណភាវតោ ឥត្ថិនិមិត្តំ. វុត្តវិបរិយាយតោ បុរិសនិមិត្តំ វេទិតព្ពំ. សុភនិមិត្តាទិកំ វាតិ ឯត្ថ រាគុប្បត្តិហេតុភូតោ ឥដ្ឋាការោ សុភនិមិត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន បដិឃនិមិត្តាទីនំ សង្គហោ. សោ បន ទោសុប្បត្តិអាទិហេតុភូតោ អនិដ្ឋាទិអាការោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ចេត្ថ បាឡិយំ អភិជ្ឈាទោមនស្សាវ សរូបតោ អាគតា, ឧបេក្ខានិមិត្តស្សាបិ បន សង្គហោ ឥច្ឆិតព្ពោ, អសមបេក្ខនេន ឧប្បជ្ជនកមោហស្សាបិ អសំវរភាវតោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘មុដ្ឋសច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា’’តិ. ឧបេក្ខានិមិត្តន្តិ ចេត្ថ អញ្ញាណុបេក្ខាយ វត្ថុភូតំ អារម្មណំ, តញ្ចស្ស អសមបេក្ខនវសេន វេទិតព្ពំ. ឯវំ សង្ខេបតោ រាគទោសមោហានំ ការណំ ‘‘សុភនិមិត្តាទិក’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្ត’’ន្តិ. ទិដ្ឋមត្តេយេវ សណ្ឋាតីតិ ‘‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិ (ឧទា. ១០) សុត្តេ វុត្តនយេន វណ្ណាយតនេ ចក្ខុវិញ្ញាណេន, វីថិចិត្តេហិ ច គហិតមត្តេយេវ តិដ្ឋតិ, ន តតោ បរំ កិញ្ចិ សុភាទិអាការំ បរិកប្បេតិ. បាកដភាវករណតោតិ បរិព្យត្តភាវករណតោ វិភូតភាវករណតោ. វិសភាគវត្ថុនោ ហិ ហត្ថាទិអវយវេសុ សុភាទិតោ បរិកប្បេន្តស្ស អបរាបរំ តត្ថ ឧប្បជ្ជមានា កិលេសា បរិព្យត្តា ហោន្តីតិ តេ តេសំ អនុព្យញ្ជនា នាម. តេ បន យស្មា តថា តថា សន្និវិដ្ឋានំ ភូតុបាទាយរូបានំ សន្និវេសាការោ. ន ហិ តំ មុញ្ចិត្វា បរមត្ថតោ ហត្ថាទិ នាម កោចិ អត្ថិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ហត្ថបាទ…បេ… អាការំ ន គណ្ហាតី’’តិ. កិំ បន គណ្ហាតីតិ អាហ ‘‘យំ តត្ថ ភូតំ, តទេវ គណ្ហាតី’’តិ. យំ តស្មិំ សរីរេ វិជ្ជមានំ កេសលោមាទិ ភូតុបាទាយមត្តំ វា, តទេវ យាថាវតោ គណ្ហាតិ. តត្ថ អសុភាការគហណស្ស និទស្សនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចេតិយបព្ពតវាសី’’តិអាទិនា មហាតិស្សត្ថេរវត្ថុំ អាហរិ.

តត្ថ សុមណ្ឌិតបសាធិតាតិ សុដ្ឋុ មណ្ឌិតា បសាធិតា ច. អាភរណាទីហិ អាហារិមេហិ មណ្ឌនំ. សរីរស្ស ឧច្ឆាទនាទិវសេន បដិសង្ខរណំ បសាធនន្តិ វទន្តិ, អាភរណេហិ, បន វត្ថាលង្ការាទីហិ ច អលង្ករណំ បសាធនំ. ឩនដ្ឋានបូរណំ មណ្ឌនំ. វិបល្លត្ថចិត្តាតិ រាគវសេន វិបរីតចិត្តា. ឱលោកេន្តោតិ ថេរោ កម្មដ្ឋានមនសិការេនេវ គច្ឆន្តោ សទ្ទកណ្ដកត្តា បុព្ពភាគមនសិការស្ស ហសិតសទ្ទានុសារេន ‘‘កិមេត’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ. អសុភសញ្ញន្តិ អដ្ឋិកសញ្ញំ. អដ្ឋិកកម្មដ្ឋានំ ហិ ថេរោ តទា បរិហរតិ. អរហត្តំ បាបុណីតិ ថេរោ កិរ តស្សា ហសន្តិយា ទន្តដ្ឋិទស្សនេនេវ បុព្ពភាគភាវនាយ សុភាវិតត្តា បដិភាគនិមិត្តំ, សាតិសយញ្ច ឧបចារជ្ឈានំ លភិត្វា យថាឋិតោវ តត្ថ បឋមជ្ឈានំ អធិគន្ត្វា តំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបរម្បរាយ អាសវក្ខយំ បាបុណិ. បុព្ពសញ្ញំ អនុស្សរីតិ បុព្ពកំ យថារទ្ធំ កាលេន កាលំ អនុយុញ្ជិយមានំ អដ្ឋិកកម្មដ្ឋានំ អនុស្សរិ សមន្នាហរិ. អនុមគ្គន្តិ អនុបថំ តស្សា បទានុបទំ. ថេរស្ស កិរ ភាវនាយ បគុណភាវតោ ទន្តដ្ឋិទស្សនេនេវ តស្សា សកលសរីរំ អដ្ឋិកសង្ឃាតភាវេន ឧបដ្ឋាសិ. ន តំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា សញ្ជានិ. តេនាហ ‘‘នាភិជានាមិ…បេ… មហាបថេ’’តិ.

‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតូ’’តិ វត្វា បុន ‘‘តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស សតិកវាដេន បិទហនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ, ន អសំវរស្សាតិ. យទិទំ យំ ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ អភិជ្ឈាទិអន្វាស្សវនំ ទស្សិតំ, តំ អសំវុតចក្ខុន្ទ្រិយស្សេវ ហេតុ បវត្តំ ទស្សិតន្តិ កត្វា វុត្តំ. ចក្ខុទ្វារិកស្ស ហិ អភិជ្ឈាទិអន្វាស្សវនស្ស តំទ្វារិកវិញ្ញាណស្ស វិយ ចក្ខុន្ទ្រិយំ បធានការណំ. ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស អសំវុតត្តេ សតិ តេ អន្វាស្សវន្តីតិ អសំវរិយមានចក្ខុន្ទ្រិយហេតុកោ សោ អសំវរោ តថា វុត្តោតិ. យត្វាធិករណន្តិ ហិ យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស ការណាតិ អត្ថោ. កីទិសស្ស ច ការណាតិ? អសំវុតស្ស, កិញ្ច អសំវុតំ? យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ អភិជ្ឈាទយោ អន្វាស្សវន្តិ, តស្ស សំវរាយាតិ អយមេត្ថ យោជនា.

ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វាតិអាទិ បុន អវចនត្ថំ ឥធេវ សព្ពំ វុត្តន្តិ ឆសុ ទ្វារេសុ យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ បញ្ចទ្វារេ កាយវចីទុច្ចរិតសង្ខាតំ ទុស្សីល្យំ អត្ថិ, តស្មា ទុស្សីល្យាសំវរោ មនោទ្វារវសេន, សេសាសំវរោ ឆទ្វារវសេន យោជេតព្ពោ. មុដ្ឋសច្ចាទីនំ ហិ សតិបដិបក្ខាកុសលធម្មាទិភាវតោ សិយា បញ្ចទ្វារេ ឧប្បត្តិ, ន ត្វេវ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមភូតស្ស ទុស្សីល្យស្ស តត្ថ ឧប្បត្តិ, បញ្ចទ្វារិកជវនានំ អវិញ្ញត្តិជនកត្តា. ទុស្សីល្យាទយោ ចេត្ថ បញ្ច អសំវរា សីលសំវរាទីនំ បញ្ចន្នំ សំវរានំ បដិបក្ខភាវេន វុត្តា. តស្មិំ សតីតិ តស្មិំ អសំវរេ សតិ.

យថា កិន្តិ យេន បការេន ជវនេ ឧប្បជ្ជមានោ អសំវរោ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ អសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ និទស្សនំ កិន្តិ អត្ថោ. យថាតិអាទិនា នគរទ្វារេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ឃរាទីនំ អសំវុតតា វិយ ជវនេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ទ្វារាទីនំ អសំវុតតាតិ ឯវំ អញ្ញាសំវរេ អញ្ញាសំវុតតា សាមញ្ញមេវ និទស្សេតិ, ន បុព្ពាបរសាមញ្ញំ, អន្តោពហិសាមញ្ញំ វា. សតិ វា ទ្វារភវង្គាទិកេ បុន ឧប្បជ្ជមានំ ជវនំ ពាហិរំ វិយ កត្វា នគរទ្វារសមានំ វុត្តំ, ឥតរញ្ច អន្តោនគរេ ឃរាទិសមានំ. បច្ចយភាវេន ហិ បុរិមនិប្ផន្នំ ជវនកាលេ អសន្តម្បិ ភវង្គាទិ ចក្ខាទិ វិយ ផលនិប្ផត្តិយា សន្តំយេវ នាម ហោតិ. ន ហិ ធរមានំយេវ ‘‘សន្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ពាហិរំ វិយ កត្វា’’តិ ច បរមត្ថតោ ជវនស្ស ពាហិរភាវេ, ឥតរស្ស ច អព្ភន្តរភាវេ អសតិបិ ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១.៤៩) វចនតោ អាគន្តុកភូតស្ស កទាចិ កទាចិ ឧប្បជ្ជមានស្ស ជវនស្ស ពាហិរភាវោ, តព្ពិធុរសភាវស្ស ឥតរស្ស អព្ភន្តរភាវោ ឯកេន បរិយាយេន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. ជវនេ វា អសំវរេ ឧប្បន្នេ តតោ បរំ ទ្វារភវង្គាទីនំ អសំវរហេតុភាវាបត្តិតោ. អសំវរស្ស ហិ ឧប្បត្តិយា ទ្វារភវង្គាទីនំ តស្ស ហេតុភាវោ បញ្ញាយតីតិ. នគរទ្វារសទិសេន ជវនេន បវិសិត្វា ទុស្សីល្យាទិចោរានំ ទ្វារភវង្គាទីសុ មុសនំ កុសលភណ្ឌវិនាសនំ កថិតំ. យស្មិំ ហិ ទ្វារេ អសំវរោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តត្ថ ទ្វារាទីនំ សំវរូបនិស្សយភាវំ ឧបច្ឆិន្ទន្តោយេវ បវត្តតីតិ. ទ្វារភវង្គាទីនំ ជវនេន សហ សម្ពន្ធោ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថ ច ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណេ អាបាថគតេ និយមិតាទិវសេន កុសលាកុសលជវនេ សត្តក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ តទនុរូបមេវ មនោទ្វារិកជវនេ តស្មិំយេវារម្មណេ សត្តក្ខត្តុំយេវ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ បុន តស្មិំយេវ ទ្វារេ តទេវារម្មណំ និស្សាយ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិអាទិនា វវត្ថបេន្តំ បសាទរជ្ជនាទិវសេន សត្តក្ខត្តុំ ជវនំ ជវតិ. ឯវំ បវត្តមានំ ជវនំ សន្ធាយ ‘‘ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

តស្មិំ បន ជវនេ. សីលាទីសូតិ សីលសំវរសតិសំវរញាណសំវរខន្តិសំវរវីរិយសំវរេសុ ឧប្បន្នេសុ. យថា ហិ បគេវ សតិអារក្ខំ អនុបដ្ឋបេន្តស្ស ទុស្សីល្យាទីនំ ឧប្បត្តិ, ឯវំ បគេវ សតិអារក្ខំ ឧបដ្ឋបេន្តស្ស សីលាទីនំ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. សទ្ទាទីសុបិ យថារហំ និមិត្តានុព្យញ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ. សោតវិញ្ញាណេន ហិ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឥត្ថិសទ្ទោ’’តិ វា ‘‘បុរិសសទ្ទោ’’តិ វា ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិកំ វា កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្តំ ន គណ្ហាតិ, សុតមត្តេ ឯវ សណ្ឋាតិ. យោ ច គីតសទ្ទាទិកស្ស កិលេសានំ អនុ អនុ ព្យញ្ជនតោ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិ លទ្ធវោហារោ មន្ទតារាទិវសេន វវត្ថិតោ ឆជ្ជាទិភេទភិន្នោ អាការោ, តម្បិ ន គណ្ហាតីតិ. ឯវំ គន្ធាទីសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. មនោទ្វារេ បន សាវជ្ជនភវង្គំ មនោទ្វារំ តស្មិំ ទ្វារេ ធម្មារម្មណេ អាបាថគតេ តំ ជវនមនសាវ វិញ្ញាយ វិជានិត្វាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. កិលេសោ អនុពន្ធោ ឯតស្សាតិ កិលេសានុពន្ធោ, សោ ឯវ និមិត្តាទិគាហោ, តតោ បរិវជ្ជនលក្ខណំ កិលេសានុពន្ធនិមិត្តាទិគ្គាហបរិវជ្ជនលក្ខណំ. អាទិ-សទ្ទេន អនុព្យញ្ជនំ សង្គណ្ហាតិ.