បាតិមោក្ខសំវរសីលវណ្ណនា
១៤. តត្រាតិ តេសុ បាតិមោក្ខសំវរាទីសុ. អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ឥធ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ១.១៩៤) អាគតទេសនាយ អាទិតោ បភុតិ. វិនិច្ឆយកថាតិ តត្ថ សំសយវិធមនេន វិនិច្ឆយាវហា កថា. បឋមស្ស អត្ថស្ស សព្ពសាធារណត្តា អសាធារណំ បព្ពជិតាវេណិកំ បរិយាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆិន្នភិន្នបដធរាទិតាយ វា’’តិ អាហ. ឯវំ ហិស្ស បរិបុណ្ណបាតិមោក្ខសំវរយោគ្យតា ទស្សិតា ហោតិ. ភិន្នបដធរាទិភាវោ ច នាម ទលិទ្ទស្សាបិ និគ្គហិតស្ស ហោតីតិ តតោ វិសេសេតុំ ‘‘សទ្ធាបព្ពជិតោ’’តិ វត្វា បដិបត្តិយា យោគ្យភាវទស្សនត្ថំ ‘‘កុលបុត្តោ’’តិ វុត្តំ. អាចារកុលបុត្តោ វា ហិ បដិបជ្ជិតុំ សក្កោតិ ជាតិកុលបុត្តោ វា. សិក្ខាបទសីលន្តិ ចារិត្តវារិត្តប្បភេទំ សិក្ខាបទវសេន បញ្ញត្តំ សីលំ. យោតិ អនិយមនិទ្ទេសោ យោ កោចិ បុគ្គលោ. នន្តិ វិនយបរិយាបន្នំ សីលំ. តន្តិ បុគ្គលំ. មោក្ខេតិ សហការិការណភាវតោ. អបាយេ ភវានិ អាបាយិកានិ. អាទិ-សទ្ទេន តទញ្ញំ សព្ពសំសារទុក្ខំ សង្គណ្ហាតិ. សំវរណំ កាយវចីទ្វារានំ បិទហនំ. យេន តេ សំវុតា បិហិតា ហោន្តិ, សោ សំវរោ. យស្មា បន សោ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមោ វីតិក្កមបដិបក្ខោតិ កត្វា, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាយិកវាចសិកស្ស អវីតិក្កមស្សេតំ នាម’’ន្តិ. បាតិមោក្ខសំវរេន សំវុតោតិ បាតិមោក្ខសំវរេន បិហិតកាយវចីទ្វារោ. តថាភូតោ ច យស្មា តំ ឧបេតោ តេន ច សមង្គី នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧបគតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ.
អបរោ នយោ – កិលេសានំ ពលវភាវតោ, បាបកិរិយាយ សុករភាវតោ, បុញ្ញកិរិយាយ ច ទុក្ករភាវតោ ពហុក្ខត្តុំ អបាយេសុ បតនសីលោតិ បាតី, បុថុជ្ជនោ. អនិច្ចតាយ វា ភវាទីសុ កម្មវេគក្ខិត្តោ ឃដិយន្តំ វិយ អនវដ្ឋានេន បរិព្ភមនតោ គមនសីលោតិ បាតី, មរណវសេន វា តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ អត្តភាវស្ស បាតនសីលោតិ បាតី, សត្តសន្តានោ, ចិត្តមេវ វា. តំ បាតិនំ សំសារទុក្ខតោ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខំ. ចិត្តស្ស ហិ វិមោក្ខេន សត្តោ ‘‘វិមុត្តោ’’តិ វុច្ចតិ. វុត្តំ ហិ ‘‘ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ, ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. ២៨) ច. អថ វា អវិជ្ជាទិនា ហេតុនា សំសារេ បតតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បាតី, ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរត’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១២៤) ហិ វុត្តំ. តស្ស បាតិនោ សត្តស្ស តណ្ហាទិសំកិលេសត្តយតោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខំ. ‘‘កណ្ឋេកាឡោ’’តិអាទីនំ វិយស្ស សមាសសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អថ វា បាតេតិ វិនិបាតេតិ ទុក្ខេតិ បាតិ, ចិត្តំ. វុត្តំ ហិ ‘‘ចិត្តេន នីយតិ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតី’’តិ (សំ. និ. ១.៦២). តស្ស បាតិនោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខំ, បតតិ វា ឯតេន អបាយទុក្ខេ, សំសារទុក្ខេ ចាតិ បាតី, តណ្ហាទិសំកិលេសោ. វុត្តំ ហិ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧), តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; អ. និ. ៤.៩; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស) ច អាទិ. តតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ. អថ វា បតតិ ឯត្ថាតិ បាតីនិ, ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. វុត្តំ ហិ ‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆសុ កុព្ពតិ សន្ថវ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧០; សុ. និ. ១៧១). តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនសង្ខាតតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ. អថ វា បាតោ វិនិបាតោ អស្ស អត្ថីតិ បាតី, សំសារោ. តតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ, អថ វា សព្ពលោកាធិបតិភាវតោ ធម្មិស្សរោ ភគវា ‘‘បតី’’តិ វុច្ចតិ. មុច្ចតិ ឯតេនាតិ មោក្ខោ, បតិនោ មោក្ខោ តេន បញ្ញត្តត្តាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. សព្ពគុណានំ វា មូលភាវតោ ឧត្តមដ្ឋេន បតិ ច សោ យថាវុត្តេនត្ថេន មោក្ខោ ចាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខន្តិ មុខមេតំ បមុខមេត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៥) វិត្ថារោ.
អថ វា ប-ឥតិ បការេ, អតី-តិ អច្ចន្តត្ថេ និបាតោ, តស្មា បការេហិ អច្ចន្តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខំ. ឥទំ ហិ សីលំ សយំ តទង្គវសេន, សមាធិសហិតំ បញ្ញាសហិតញ្ច វិក្ខម្ភនវសេន, សមុច្ឆេទវសេន ច អច្ចន្តំ មោក្ខេតិ មោចេតីតិ បាតិមោក្ខំ, បតិ បតិ មោក្ខោតិ វា បតិមោក្ខោ, តម្ហា តម្ហា វីតិក្កមទោសតោ បច្ចេកំ មោក្ខោតិ អត្ថោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. មោក្ខោតិ វា និព្ពានំ, តស្ស មោក្ខស្ស បដិពិម្ពភូតោតិ បតិមោក្ខោ. សីលសំវរោ ហិ សូរិយស្ស អរុណុគ្គមនំ វិយ និព្ពានស្ស ឧទយភូតោ តប្បដិភាគោ វិយ យថារហំ កិលេសនិព្ពាបនតោ, បតិមោក្ខោយេវ បាតិមោក្ខំ. អថ វា មោក្ខំ បតិ វត្តតិ, មោក្ខាភិមុខន្តិ វា បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខមេវ បាតិមោក្ខន្តិ ឯវមេត្ថ បាតិមោក្ខ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥរិយតីតិ អត្តភាវំ បវត្តេតិ. ‘‘វិហរតី’’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឥរិយាបថវិហារោ ទស្សិតោ. បាឡិយន្តិ ឈានវិភង្គបាឡិយំ (វិភ. ៥០៨ អាទយោ).
តត្ថ កាមំ សមណចារំ, សមណគោចរញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ វុត្តំ, យថា បន មគ្គំ អាចិក្ខន្តោ ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ វជ្ជេតព្ពបុព្ពកំ គហេតព្ពំ វទេយ្យ, យថា វា សសីសន្ហានេន បហីនសេទមលជល្លិកស្ស មាលាគន្ធវិលេបនាទិវិភូសនសំវិធានំ យុត្តរូបំ, ឯវំ បហីនបាបធម្មស្ស កល្យាណធម្មសមាយោគោ យុត្តរូបោតិ ‘‘អត្ថិ អាចារោ, អត្ថិ អនាចារោ’’តិ ទ្វយំ ឧទ្ទិសិត្វា អនាចារំ តាវ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អនាចារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាយិកោ វីតិក្កមោតិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ. វាចសិកោ វីតិក្កមោតិ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ. កាយិកវាចសិកោតិ តទុភយំ.
ឯវំ អាជីវដ្ឋមកសីលស្ស វីតិក្កមោ ទស្សិតោ. ឥទានិ មានសំ អនាចារំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អនាចារោ’’តិ វត្វា តត្ថ ឯកច្ចិយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេន វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វេឡុទានេនាតិ បច្ចយុប្បាទនត្ថេន វេឡុទានេន. បត្តទានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វេឡូតិ មនុស្សានំ បយោជនាវហោ យោ កោចិ វេឡុទណ្ឌោ. បត្តំ គន្ធិកាទីនំ គន្ធបលិវេឋនាទិអត្ថំ វា, តាលនាឡិកេរាទិបត្តំ វា. បុប្ផំ យំ កិញ្ចិ មនុស្សានំ បយោជនាវហំ. តថា ផលំ. សិនានំ សិរីសចុណ្ណាទិន្ហានិយចុណ្ណំ. មត្តិកាបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. ទន្តកដ្ឋំ យំ កិញ្ចិ មុខសោធនត្ថំ ទន្តបោនំ. ចាដុកម្យតា អត្តានំ ទាសំ វិយ នីចដ្ឋានេ ឋបេត្វា បរស្ស ខលិតវចនំ សណ្ឋបេត្វា បិយកាមតាយ បគ្គយ្ហវចនំ. មុគ្គសូប្យតាតិ មុគ្គសូបសមតា សច្ចាលិកេន ជីវិតកប្បនំ. យថា ហិ មុគ្គសូបេ បច្ចន្តេ ពហូ មុគ្គា បច្ចន្តិ, កតិបយា ន បច្ចន្តិ, ឯវំ សច្ចាលិកេន ជីវិតកប្បនេ ពហុ អលិកំ ហោតិ, អប្បកំ សច្ចន្តិ. បរិភដតីតិ បរិភដោ, បរេសំ ទារកេ បរិហរន្តោ. បរិភដស្ស កម្មំ បារិភដ្យំ, សា ឯវ បារិភដ្យតា, អលង្ករណាទិនា កុលទារកបរិហរណស្សេតំ នាមំ. តេសំ តេសំ គិហីនំ គាមន្តរទេសន្តរាទីសុ សាសនបដិសាសនហរណំ ជង្ឃបេសនិកំ. អញ្ញតរញ្ញតរេនាតិ ឯតេសំ វា វេឡុទានាទីនំ វេជ្ជកម្មភណ្ឌាគារិកកម្មបិណ្ឌបដិបិណ្ឌកម្មសង្ឃុប្បាទចេតិយុប្បាទបដ្ឋបនាទីនំ វា មិច្ឆាជីវេន ជីវិតកប្បនកកម្មានំ យេន កេនចិ. ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេនាតិ ពុទ្ធេហិ គរហិតេន បដិសិទ្ធេន. មិច្ឆាជីវេនាតិ ន សម្មាអាជីវេន. អយំ វុច្ចតិ អនាចារោតិ អយំ សព្ពោបិ ‘‘អនាចារោ’’តិ កថីយតិ. អាចារនិទ្ទេសោ វុត្តបដិបក្ខនយេនេវ វេទិតព្ពោ.
គោចរនិទ្ទេសេបិ បឋមំ អគោចរស្ស វចនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. គោចរោតិ បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានំ. អយុត្តដ្ឋានំ អគោចរោ. វេសិយា គោចរោ អស្សាតិ វេសិយាគោចរោ, មិត្តសន្ថវវសេន ឧបសង្កមិតព្ពដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. វេសិយា នាម រូបូបជីវិនិយោ, តា មិត្តសន្ថវវសេន ន ឧបសង្កមិតព្ពា, សមណភាវស្ស អន្តរាយករត្តា, បរិសុទ្ធាសយស្សាបិ គរហហេតុតោ, តស្មា ទក្ខិណាទានវសេន សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ ឧបសង្កមិតព្ពា. វិធវា វុច្ចន្តិ មតបតិកា, បវុត្ថបតិកា វា. ថុល្លកុមារិកាតិ មហល្លិកា អនិវិដ្ឋកុមារិយោ, បណ្ឌកាតិ នបុំសកា. តេ ហិ ឧស្សន្នកិលេសា អវូបសន្តបរិឡាហា លោកាមិសសន្និស្សិតកថាពហុលា, តស្មា ន ឧបសង្កមិតព្ពា. ភិក្ខុនិយោ នាម ឧស្សន្នព្រហ្មចរិយា. តថា ភិក្ខូបិ. តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិសភាគវត្ថុភាវតោ សន្ថវវសេន ឧបសង្កមនេ កតិបាហេនេវ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ សិយា, តស្មា ន ឧបសង្កមិតព្ពា. គិលានបុច្ឆនាទិវសេន ឧបសង្កមនេ សតោការិនា ភវិតព្ពំ. បានាគារន្តិ សុរាបានឃរំ. តំ សោណ្ឌជនេហិ អវិវិត្តំ ហោតិ. តត្ថ តេហិ សោណ្ឌតាទិវសេន ន ឧបសង្កមិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយករត្តា. សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហីតិអាទីសុ រាជានោ នាម យេ រជ្ជមនុសាសន្តិ. រាជមហាមត្តា រាជិស្សរិយសទិសាយ ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតា. តិត្ថិយាតិ វិបរីតទស្សនា ពាហិរកបរិព្ពាជកា. តិត្ថិយសាវកាតិ តេសុ ទឡ្ហភត្តា បច្ចយទាយកា. អននុលោមិកេន សំសគ្គេនាតិ តិស្សន្នំ សិក្ខានំ អននុលោមិកេន បច្ចនីកភូតេន សំសគ្គេន សំសដ្ឋោ វិហរតិ, យេន ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ វា សល្លេខបរិហានិំ វា បាបុណាតិ.
ឥទានិ អបរេនបិ បរិយាយេន អគោចរំ ទស្សេតុំ ‘‘យានិ វា បន តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អស្សទ្ធានីតិ ពុទ្ធាទីសុ សទ្ធាវិរហិតានិ. តតោ ឯវ អប្បសន្នានិ, កម្មកម្មផលសទ្ធាយ វា អភាវេន អស្សទ្ធានិ. រតនត្តយប្បសាទាភាវេន អប្បសន្នានិ. អក្កោសកបរិភាសកានីតិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសកានិ ចេវ ភយទស្សនេន សន្តជ្ជនកានិ ច. អត្ថំ ន ឥច្ឆន្តិ អនត្ថមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អនត្ថកាមានិ. ហិតំ ន ឥច្ឆន្តិ អហិតមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អហិតកាមានិ. ផាសុ ន ឥច្ឆន្តិ អផាសុំយេវ ឥច្ឆន្តីតិ អផាសុកកាមានិ. យោគក្ខេមំ និព្ភយំ ន ឥច្ឆន្តិ, អយោគក្ខេមមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អយោគក្ខេមកាមានិ. ភិក្ខូនន្តិ ឯត្ថ សាមណេរានម្បិ សង្គហោ. ភិក្ខុនីនន្តិ ឯត្ថ សិក្ខមានសាមណេរីនំ. សព្ពេសំ ហិ សាសនិកានំ អនត្ថកាមតាទីបនបទមិទំ វចនំ. តថារូបានិ កុលានីតិ តាទិសានិ ខត្តិយកុលាទីនិ. សេវតីតិ និស្សាយ ជីវតិ. ភជតីតិ ឧបសង្កមតិ. បយិរុបាសតីតិ បុនប្បុនំ ឧបគច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ វេសិយាទិកោ, រាជាទិកោ, អស្សទ្ធកុលាទិកោ ច តំ តំ សេវន្តស្ស តិប្បការោបិ អយុត្តោ គោចរោតិ អគោចរោ. ឯត្ថ ហិ វេសិយាទិកោ បញ្ចកាមគុណនិស្សយតោ អគោចរោ. យថាហ ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ? យទិទំ បញ្ច កាមគុណា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២). រាជាទិកោ សមណធម្មស្ស អនុបនិស្សយតោ, លាភសក្ការាសនិវិចក្កនិប្បោថនទិដ្ឋិវិបត្តិហេតុតោ ច. អស្សទ្ធកុលាទិកោ សទ្ធាហានិចិត្តសន្តាសាវហតោ អគោចរោ.
គោចរនិទ្ទេសេ ‘‘ន វេសិយាគោចរោ’’តិអាទីនិ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពានិ. ឱបានភូតានីតិ ឧទបានភូតានិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ភិក្ខុនីសង្ឃស្ស ច ចតុមហាបថេ ខតបោក្ខរណី វិយ យថាសុខំ ឱគាហនក្ខមានិ. កាសាវបជ្ជោតានីតិ ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនីនញ្ច និវត្ថបារុតកាសាវានំយេវ បភាហិ ឯកោភាសានិ. ឥសិវាតបដិវាតានីតិ គេហំ បវិសន្តានំ, និក្ខមន្តានញ្ច ភិក្ខុភិក្ខុនីសង្ខាតានំ ឥសីនំ ចីវរវាតេន ចេវ សមិញ្ជនបសារណាទិជនិតសរីរវាតេន ច បដិវាតានិ បវាយិតានិ វិនិទ្ធុតកិព្ពិសានិ វា.
ឥទានិ និទ្ទេសេ អាគតនយេនាបិ អាចារគោចរេ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បាតិមោក្ខសីលនិទ្ទេសេ. ឥមិនាបិ នយេនាតិ ឥទានិ វុច្ចមានវិធិនាបិ. សង្ឃគតោតិ សង្ឃសន្និបាតំ គតោ. អចិត្តីការកតោតិ អកតចិត្តីការោ, អកតគារវោតិ អត្ថោ. ឃដ្ដយន្តោតិ សរីរេន, ចីវរេន វា ឃំសន្តោ. បុរតោបិ តិដ្ឋតិ អចិត្តីការកតោតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឋិតកោបីតិ ឧបរិ តិដ្ឋន្តោ វិយ អាសន្នតរដ្ឋានេ ឋិតកោបិ ភណតិ. ពាហាវិក្ខេបកោតិ ពាហុំ វិក្ខិបន្តោ. អនុបាហនានន្តិ អនាទរេ សាមិវចនំ. សឧបាហនោតិ ឧបាហនារុឡ្ហោ. ថេរេ ភិក្ខូ អនុបខជ្ជាតិ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឋិតដ្ឋានំ អនុបវិសិត្វា តេសំ អាសន្នតរដ្ឋានំ ឧបគន្ត្វា. កដ្ឋំ បក្ខិបតិ អគ្គិកុណ្ឌេ. វោក្កម្មាតិ បស្សតោ អតិក្កមិត្វា. គូឡ្ហានិ សភាវតោ បដិច្ឆន្នានិ សាណិបាការាទិនា បដិច្ឆាទិតានិ. អនាបុច្ឆាតិ អនាបុច្ឆិត្វា. អស្សាតិ អនាចារស្ស.
អបិច ភិក្ខូតិអាទិ សព្ពស្សេវ ភិក្ខុនោ អាចារទស្សនវសេន បវត្តំ អដ្ឋកថាវចនំ, ន និទ្ទេសបាឡិ. សទ្ធាសីលសុតចាគាទិគុណហេតុកោ គរុភាវោ គរុករណំ វា គារវោ, សហ គារវេនាតិ សគារវោ. គរុដ្ឋានិយេសុ គារវសារជ្ជាទិវសេន បដិស្សាយនា បតិស្សា, សប្បតិស្សវបដិបត្តិ. សហ បតិស្សាយាតិ សប្បតិស្សោ. សវិសេសំ ហិរិមនតាយ, ឱត្តប្បិភាវេន ច ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ. សេខិយធម្មបារិបូរិវសេន សុនិវត្ថោ សុបារុតោ. បាសាទិកេនាតិ បសាទាវហេន, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចេតំ ករណវចនំ. ឯសេវ នយោ ឥតោ បរេសុបិ ឆសុ បទេសុ. អភិក្កន្តេនាតិ អភិក្កមេន. ឥរិយាបថសម្បន្នោតិ សម្បន្នឥរិយាបថោ. តេន សេសឥរិយាបថានម្បិ បាសាទិកតមាហ. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោតិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ ឆសុ ទ្វារេសុ សុសំវិហិតារក្ខោ. ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ភោជនសញ្ញិតេ ចតុព្ពិធេបិ បច្ចយេ បរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគាទិវសេន សព្ពសោ បមាណញ្ញូ. ជាគរិយមនុយុត្តោតិ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ភាវនាមនសិការសង្ខាតំ ជាគរិយំ សាតច្ចការិតាវសេន អនុ អនុ យុត្តោ តត្ថ យុត្តបយុត្តោ. សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អាចារស្ស សម្ភារទស្សនំ. តត្ថ អប្បិច្ឆោតិ និឥច្ឆោ. សន្តុដ្ឋោតិ យថាលាភាទិវសេន សន្តោសេន តុដ្ឋោ. សក្កច្ចការីតិ អាទរការី. គរុចិត្តីការពហុលោតិ គរុដ្ឋានិយេសុ គរុករណពហុលោ. អយំ វុច្ចតិ អាចារោតិ អយំ សគារវតាទិ អត្ថកាមេហិ អាចរិតព្ពតោ អាចារោ.
សីលាទីនំ គុណានំ ឧបនិស្សយភូតោ ឧបនិស្សយគោចរោ. សតិសង្ខាតោ ចិត្តស្ស អារក្ខភូតោ ឯវ គោចរោ អារក្ខគោចរោ. កម្មដ្ឋានសង្ខាតោ ចិត្តស្ស ឧបនិពន្ធនដ្ឋានភូតោ គោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោ. អប្បិច្ឆតាទីហិ ទសហិ វិវដ្ដនិស្សិតាយ កថាយ វត្ថុភូតេហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ. តតោ ឯវ កល្យាណោ សុន្ទរោ មិត្តោតិ កល្យាណមិត្តោ. តស្ស លក្ខណំ បរតោ អាគមិស្សតិ. អស្សុតំ សុត្តគេយ្យាទិំ. សុណាតីតិ សុតមយំ ញាណំ ឧប្បាទេតិ. សុតំ បរិយោទាបេតីតិ តមេវ យថាសុតំ អវិសទតាយ អបរិយោទាតំ បុនប្បុនំ បរិបុច្ឆនាទិនា វិសោធេតិ និជ្ជដំ និគុម្ពំ ករោតិ. តត្ថ ច យេ កង្ខដ្ឋានិយា ធម្មា, តេសុ សំសយំ ឆិន្ទន្តោ កង្ខំ វិតរតិ. កម្មកម្មផលេសុ, រតនត្តយេ ច សម្មាទិដ្ឋិយា ឧជុករណេន ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ. តតោ ឯវ ច ទុវិធាយបិ សទ្ធាសម្បទាយ ចិត្តំ បសាទេតិ. អថ វា យថាសុតំ ធម្មំ បរិយោទបេត្វា តត្ថាគតេ រូបារូបធម្មេ បរិគ្គហេត្វា សបច្ចយំ នាមរូបំ បរិគ្គណ្ហន្តោ សត្តទិដ្ឋិវង្កវិធមនេន ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ. ធម្មានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាមត្តទស្សនេន តីសុបិ អទ្ធាសុ កង្ខំ វិតរតិ. តតោ បរំ ច ឧទយព្ពយញាណាទិវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរិយភូមិំ ឱក្កមន្តោ អវេច្ចបសាទេន រតនត្តយេ ចិត្តំ បសាទេតិ. តថាភូតោវ តស្ស កល្យាណមិត្តស្ស អនុសិក្ខនេន សទ្ធាទីហិ គុណេហិ ន ហាយតិ, អញ្ញទត្ថុ វឌ្ឍតេវ. តេនាហ ‘‘យស្ស វា’’តិអាទិ.
អន្តរឃរន្តិ អន្តរេ អន្តរេ ឃរានិ ឯត្ថ, តំ ឯតស្សាតិ វា ‘‘អន្តរឃរ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ គោចរគាមំ បវិដ្ឋោ. តត្ថ ឃរេ ឃរេ ភិក្ខាបរិយេសនាយ វីថិំ បដិបន្នោ. ឱក្ខិត្តចក្ខូតិ ហេដ្ឋាខិត្តចក្ខុ. កិត្តកេន បន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ហោតីតិ អាហ ‘‘យុគមត្តទស្សាវី’’តិ. សុសំវុតោតិ សំយតោ. យថា បនេត្ថ សុសំវុតោ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ.
យត្ថាតិ យេសុ សតិបដ្ឋានេសុ. ចិត្តំ ភាវនាចិត្តំ. ឧបនិពន្ធតីតិ ឧបនេត្វា និពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘យថា ថម្ភេ និពន្ធេយ្យ, វច្ឆំ ទមំ នរោ ឥធ;
ពន្ធេយ្យេវំ សកំ ចិត្តំ, សតិយារម្មណេ ទឡ្ហ’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២១៧; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៤; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៧; បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៦៣);
សតិបដ្ឋានានំ ឧបនិពន្ធគោចរភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សកោ បេត្តិកោ វិសយោតិ អត្តនោ បិតុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តកោ, តេន ទិដ្ឋោ ទស្សិតោ ច វិសយោ.
អណុប្បមាណេសូតិ បរមាណុប្បមាណេសុ. អសញ្ចិច្ចអាបន្នសេខិយអកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសូតិ អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយេសុ អកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសូតិ ឯវំ អសញ្ចិច្ចគ្គហណំ សេខិយវិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ. សេខិយគ្គហណេន ចេត្ថ វត្តក្ខន្ធកាទីសុ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) អាគតវត្តាទីនម្បិ គហណំ. តេបិ ហិ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន ‘‘សេខិយា’’តិ ឥច្ឆិតា. តថា ហិ មាតិកាយំ បារាជិកាទីនំ វិយ សេខិយានំ បរិច្ឆេទោ ន កតោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយា’’តិ អសញ្ចិច្ចគ្គហណំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ន ហិ មាតិកាយំ អាគតេសុ បញ្ចសត្តតិយា សេខិយេសុ នោសញ្ញាវិមោក្ខោ នាម អត្ថិ, អសញ្ចិច្ចគ្គហណេនេវ ចេត្ថ អសតិអជាននានម្បិ សង្គហោ កតោ. កេចិ បនេត្ថ អសិញ្ចិច្ច អាបន្នគ្គហណេន អចិត្តកាបត្តិយោ គហិតាតិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, គរុកាបត្តីសុបិ កាសញ្ចិ អចិត្តកភាវសព្ភាវតោ, អធិដ្ឋានាវិកម្មស្ស, ទេសនាវិកម្មស្សេវ វា សព្ពលហុកស្ស វជ្ជស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា. តេនាហ ‘‘យានិ តានិ វជ្ជានិ អប្បមត្តកានិ ឱរមត្តកានិ លហុកានិ លហុសម្មតានី’’តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន បាតិមោក្ខសំវរវិសុទ្ធត្ថំ អនតិក្កមនីយានំ អនាបត្តិគមនីយានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ភយទស្សនសីលោតិ បរមាណុមត្តំ វជ្ជំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធសិនេរុបព្ពតសទិសំ កត្វា ទស្សនសភាវោ, សព្ពលហុកំ វា ទុព្ភាសិតមត្តំ បារាជិកសទិសំ កត្វា ទស្សនសភាវោ. យំ កិញ្ចីតិ មូលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិអាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ សិក្ខិតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ បូរេតព្ពំ សីលំ. សម្មា អាទាយាតិ សម្មទេវ សក្កច្ចំ, សព្ពសោ ច អាទិយិត្វា. អយំ បន អាចារគោចរសម្បទា កិំ បាតិមោក្ខសីលេ បរិយាបន្នា, ឧទាហុ អបរិយាបន្នាតិ? បរិយាបន្នា. យទិ ឯវំ កស្មា បុន វុត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ.