ទុតិយសីលបញ្ចកវណ្ណនា

បាណាតិបាតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អទិន្នាទានាទីនំ អគ្គមគ្គវជ្ឈកិលេសបរិយោសានានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. បហានាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន វេរមណិអាទីនំ ចតុន្នំ. កេសុចិ បោត្ថកេសុ ‘‘បហានវសេនា’’តិ លិខន្តិ, សា បមាទលេខា. បាណាតិបាតស្ស បហានំ សីលន្តិ ហិរោត្តប្បករុណាលោភាទិបមុខេន យេន កុសលចិត្តុប្បាទេន បាណាតិបាតោ បហីយតិ, តំ បាណាតិបាតស្ស បហានំ សីលនដ្ឋេន សីលំ. តថា បាណាតិបាតា វិរតិ វេរមណី សីលំ. បាណាតិបាតស្ស បដិបក្ខចេតនា ចេតនា សីលំ. បាណាតិបាតស្ស សំវរណំ បវេសទ្វារបិធានំ សំវរោ សីលំ. បាណាតិបាតស្ស អវីតិក្កមនំ អវីតិក្កមោ សីលំ. អទិន្នាទានស្សាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អភិជ្ឈាទីនំ បន អនភិជ្ឈាទិវសេន បហានំ វេទិតព្ពំ. វេរមណី ចេតនា តំសម្បយុត្តា សំវរាវីតិក្កមា តប្បមុខា ធម្មា.

ឯវំ ទសកុសលកម្មបថវសេន បហានសីលាទីនិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សឧបាយានំ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ, អដ្ឋារសន្នំ មហាវិបស្សនានំ, អរិយមគ្គានញ្ច វសេន តានិ ទស្សេតុំ ‘‘នេក្ខម្មេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ នេក្ខម្មេនាតិ អលោភប្បធានេន កុសលចិត្តុប្បាទេន. កុសលា ហិ ធម្មា កាមបដិបក្ខា ឥធ ‘‘នេក្ខម្ម’’ន្តិ អធិប្បេតា. តេនាហ ‘‘កាមច្ឆន្ទស្ស បហានំ សីល’’ន្តិអាទិ. តត្ថ បហានសីលាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. វិសេសមេវ វក្ខាម. អព្យាបាទេនាតិ មេត្តាយ. អាលោកសញ្ញាយាតិ វិភូតំ កត្វា មនសិករណេន ឧបដ្ឋិតអាលោកសញ្ជាននេន. អវិក្ខេបេនាតិ សមាធិនា. ធម្មវវត្ថានេនាតិ កុសលាទិធម្មានំ យាថាវនិច្ឆយេន. សបច្ចយនាមរូបវវត្ថានេនាតិបិ វទន្តិ.

ឯវំ កាមច្ឆន្ទាទិនីវរណប្បហានេន ‘‘អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយា’’តិអាទិនា (វិភ. ៥៣៨) វុត្តាយ បឋមជ្ឈានាធិគមស្ស ឧបាយភូតាយ បុព្ពភាគបដិបទាយ វសេន បហានសីលាទីនិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សឧបាយានំ អដ្ឋសមាបត្តិអាទីនំ វសេន ទស្សេតុំ ‘‘ញាណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. នាមរូបបរិគ្គហកង្ខាវិតរណានំ ហិ វិពន្ធភូតស្ស មោហស្ស ទូរីករណេន ញាតបរិញ្ញាយ ឋិតស្ស អនិច្ចសញ្ញាទយោ សិជ្ឈន្តិ. តថា ឈានសមាបត្តីសុ អភិរតិនិមិត្តេន បាមោជ្ជេន. តត្ថ អនភិរតិយា វិនោទិតាយ ឈានាទីនំ សមធិគមោតិ សមាបត្តិវិបស្សនានំ អរតិវិនោទនអវិជ្ជាបទាលនាទិនា ឧបាយោតិ វុត្តំ ‘‘ញាណេន អវិជ្ជាយ, បាមោជ្ជេន អរតិយា’’តិ. ឧប្បដិបាដិនិទ្ទេសោ បន នីវរណសភាវាយ អវិជ្ជាយ ហេដ្ឋានីវរណេសុបិ សង្គហទស្សនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘បឋមេន ឈានេន នីវរណាន’’ន្តិអាទីសុ កថំ ឈានានំ សីលភាវោ, កថំ វា តត្ថ វិរតិយា សម្ភវោ. សុវិសុទ្ធកាយកម្មាទិកស្ស ហិ ចិត្តសមាទានវសេន ឥមានិ ឈានានិ បវត្តន្តិ, ន បរិត្តកុសលានិ វិយ កាយកម្មាទិវិសោធនវសេន, នាបិ មគ្គផលធម្មា វិយ ទុច្ចរិតទុរាជីវសមុច្ឆេទបដិប្បស្សម្ភនវសេនាតិ? សច្ចមេតំ. មហគ្គតធម្មេសុ និប្បរិយាយេន នត្ថិ សីលនដ្ឋោ, កុតោ វិរមណដ្ឋោ. បរិយាយេន បនេតំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កោ បន សោ បរិយាយោ? យទគ្គេន មហគ្គតា កុសលធម្មា បដិបក្ខេ បជហន្តិ, តទគ្គេន តតោ ឱរតា. តេ ច យថា ចិត្តំ នារោហន្តិ, ឯវំ សំវុតា នាម ហោន្តិ. បរិយុដ្ឋានសង្ខាតោ មនោទ្វារេ វីតិក្កមោ នត្ថិ ឯតេសូតិ អវីតិក្កមាតិ ច វុច្ចន្តិ, ចេតនា បន តំសម្បយុត្តាតិ. សោយមត្ថោ បរតោ អាគមិស្សតិ. ឯវញ្ច កត្វា វិតក្កាទិបហានវចនម្បិ សមត្ថិតំ ហោតិ. ន ហិ និប្បរិយាយតោ សីលំ កុសលធម្មានំ បហាយកំ យុជ្ជតិ, ន ចេត្ថ អកុសលវិតក្កាទយោ អធិប្បេតា. កិញ្ចាបិ បឋមជ្ឈានូបចារេយេវ ទុក្ខស្ស, ចតុត្ថជ្ឈានូបចារេ ច សុខស្ស បហានំ ហោតិ, អតិសយបហានំ បន សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថេន ឈានេន សុខទុក្ខានំ បហាន’’ន្តិ. ‘‘អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា’’តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ អារុប្បកថាយំ (វិសុទ្ធិ. ១.២៧៥ អាទយោ) អាគមិស្សតិ.

អនិច្ចស្ស, អនិច្ចន្តិ វា អនុបស្សនា អនិច្ចានុបស្សនា. តេភូមិកធម្មានំ អនិច្ចតំ គហេត្វា បវត្តាយ វិបស្សនាយេតំ នាមំ. និច្ចសញ្ញាយាតិ ‘‘សង្ខតធម្មា និច្ចា សស្សតា’’តិ ឯវំ បវត្តាយ មិច្ឆាសញ្ញាយ, សញ្ញាគ្គហណេនេវ ទិដ្ឋិចិត្តានម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស នយោ ឥតោ បរាសុបិ. និព្ពិទានុបស្សនាយាតិ សង្ខារេសុ និព្ពិន្ទនាការេន បវត្តាយ អនុបស្សនាយ. នន្ទិយាតិ សប្បីតិកតណ្ហាយ. វិរាគានុបស្សនាយាតិ វិរជ្ជនាការេន បវត្តាយ អនុបស្សនាយ. រាគស្សាតិ សង្ខារេសុ រាគស្ស. និរោធានុបស្សនាយាតិ សង្ខារានំ និរោធស្ស អនុបស្សនាយ. យថា វា សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិយេវ, អាយតិំ បុនព្ភវវសេន ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯវំ អនុបស្សនា និរោធានុបស្សនា. តេនេវាហ ‘‘និរោធានុបស្សនាយ និរោធេតិ នោ សមុទេតី’’តិ (បដិ. ម. ១.៨៣). មុញ្ចិតុកាមតាយ ហិ អយំ ពលប្បត្តា. សង្ខារានំ បដិនិស្សជ្ជនាការេន បវត្តា អនុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា. បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋនា ហិ អយំ. អាទានស្សាតិ និច្ចាទិវសេន គហណស្ស. សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណវសេន ឯកត្តគហណំ ឃនសញ្ញា, តស្សា ឃនសញ្ញាយ. អាយូហនស្សាតិ អភិសង្ខរណស្ស. សង្ខារានំ អវត្ថាទិវិសេសាបត្តិ វិបរិណាមោ. ធុវសញ្ញាយាតិ ថិរភាវគហណស្ស. និមិត្តស្សាតិ សមូហាទិឃនវសេន សកិច្ចបរិច្ឆេទតាយ ច សង្ខារានំ សវិគ្គហតាយ. បណិធិយាតិ រាគាទិបណិធិយា, តណ្ហាវសេន សង្ខារេសុ និន្នតាយាតិ អត្ថោ. អភិនិវេសស្សាតិ អត្តានុទិដ្ឋិយា. អនិច្ចទុក្ខាទិវសេន សព្ពតេភូមកធម្មតិរណា អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា. សារាទានាភិនិវេសស្សាតិ អសារេសុ សារគហណវិបល្លាសស្ស. យថាភូតញាណទស្សនំ ថិរភាវបត្តា អនិច្ចាទិអនុបស្សនាវ. ឧទយព្ពយញាណន្តិ កេចិ. សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនន្តិ អបរេ. ‘‘ឥស្សរកុត្តាទិវសេន លោកោ សមុប្បន្នោ’’តិ អភិនិវេសោ សម្មោហាភិនិវេសោ. ឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសោតិ កេចិ. ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០; មហានិ. ១៧៤) សំសយាបត្តិ សម្មោហាភិនិវេសោតិ អបរេ. សង្ខារេសុ តាណលេណភាវគហណំ អាលយាភិនិវេសោ. ‘‘អាលយរតា អាលយសម្មុទិតា’’តិ (ទី. និ. ២.៦៧; ម. និ. ១.២៨១; ២.៣៣៧; សំ. និ. ១.១៧២; មហាវ. ៧-៨) វចនតោ អាលយោ តណ្ហា. សា ឯវ ចក្ខាទីសុ, រូបាទីសុ ច អភិនិវិសនវសេន បវត្តិយា អាលយាភិនិវេសោតិ អបរេ. ‘‘ឯវំ ឋិតា តេ សង្ខារា បដិនិស្សជ្ជីយន្តី’’តិ បវត្តំ ញាណំ បដិសង្ខានុបស្សនា. អប្បដិសង្ខា បដិសង្ខាយ បដិបក្ខភូតា មោហប្បធានា អកុសលធម្មា. វដ្ដតោ វិគតត្តា វិវដ្ដំ និព្ពានំ, តត្ថ និន្នភាវសង្ខាតេន អនុបស្សនេន បវត្តិ វិវដ្ដានុបស្សនា, សង្ខារុបេក្ខា ចេវ អនុលោមញាណញ្ច. សញ្ញោគាភិនិវេសោ សំយុជ្ជនវសេន សង្ខារេសុ អភិនិវិសនំ.

ទិដ្ឋេកដ្ឋានន្តិ ទិដ្ឋិយា សហជេកដ្ឋានញ្ច បហានេកដ្ឋានញ្ច. ឱឡារិកានន្តិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈេ កិលេសេ ឧបាទាយ វុត្តំ. អញ្ញថា ទស្សនេន បហាតព្ពាបិ ទុតិយមគ្គវជ្ឈេហិ ឱឡារិកា. អណុសហគតានន្តិ អណុភូតានំ, ឥទំ ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈេ ឧបាទាយ វុត្តំ. សព្ពកិលេសានន្តិ អវសិដ្ឋសព្ពកិលេសានំ. ន ហិ បឋមមគ្គាទីហិ បហីនា កិលេសា បុន បហីយន្តិ.

‘‘ចិត្តស្ស អវិប្បដិសារាយ សំវត្តន្តី’’តិអាទីសុ សំវរោ អវិប្បដិសារត្ថាយ. ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ, អានន្ទ, កុសលានិ សីលានី’’តិ (អ. និ. ១០.១) វចនតោ ចេតសោ អវិប្បដិសារត្ថាយ ភវន្តិ. អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយ. ‘‘យោនិសោ មនសិ ករោតោ បាមោជ្ជំ ជាយតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៩) វចនតោ បាមោជ្ជាយ សំវត្តន្តិ. បាមោជ្ជំ បីតិយា. ‘‘បមុទិតស្ស បីតិ ជាយតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៦៦; ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.៩៦; ៦.១០; ១១.១២) វចនតោ បីតិយា សំវត្តន្តិ. បីតិ បស្សទ្ធត្ថាយ. ‘‘បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៦៦; ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.៩៦; ៦.១០; ១១.១២) វចនតោ បស្សទ្ធិយា សំវត្តន្តិ. បស្សទ្ធិ សុខត្ថាយ. ‘‘បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទេតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៦៦; ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.៩៦; ៦.១០; ១១.១២) វចនតោ សោមនស្សាយ សំវត្តន្តីតិ. ‘‘សុខត្ថាយ សុខំ វេទេតី’’តិ ចេត្ថ សោមនស្សំ ‘‘សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. អាសេវនាយាតិ សមាធិស្ស អាសេវនាយ. និរាមិសេ ហិ សុខេ សិទ្ធេ ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៦៦; ៣.៣៥៩; អ. និ. ៣.៩៦; ៦.១០; ១១.១២) វចនតោ សមាធិ សិទ្ធោយេវ ហោតិ, តស្មា សមាធិស្ស អាសេវនាយ បគុណពលវភាវាយ សំវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ភាវនាយាតិ តស្សេវ សមាធិស្ស វឌ្ឍិយា. ពហុលីកម្មាយាតិ បុនប្បុនំ កិរិយាយ. អលង្ការាយាតិ តស្សេវ សមាធិស្ស បសាធនភូតសទ្ធិន្ទ្រិយាទិនិប្ផត្តិយា អលង្ការាយ សំវត្តន្តិ. បរិក្ខារាយាតិ អវិប្បដិសារាទិកស្ស សមាធិសម្ភារស្ស សិទ្ធិយា តស្សេវ សមាធិស្ស បរិក្ខារាយ សំវត្តន្តិ. សម្ភារត្ថោ ហិ ឥធ បរិក្ខារ-សទ្ទោ. ‘‘យេ ច ខោ ឥមេ បព្ពជិតេន ជីវិតបរិក្ខារា សមុទានេតព្ពា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៩១) វិយ សម្ភារោតិ ច បច្ចយោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ចាយំ បរិក្ខារ-សទ្ទោ ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៤) អលង្ការត្ថោ. ‘‘សត្តហិ នគរបរិក្ខារេហិ សុបរិក្ខត្តំ ហោតី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៦៧) បរិវារត្ថោ វុត្តោ. ឥធ បន អលង្ការបរិវារានំ វិសុំ គហិតត្តា ‘‘សម្ភារត្ថោ’’តិ វុត្តំ. បរិវារាយាតិ មូលការណភាវេនេវ សមាធិស្ស បរិវារភូតសតិវីរិយាទិធម្មវិសេសសាធនេន បរិវារសម្បត្តិយា សំវត្តន្តិ. បារិបូរិយាតិ វសីភាវសម្បាបនេន, វិបស្សនាយ បទដ្ឋានភាវាបាទនេន ច បរិបុណ្ណភាវសាធនតោ សមាធិស្ស បារិបូរិយា សំវត្តន្តិ.

ឯវំ សុបរិសុទ្ធសីលមូលកំ សព្ពាការបរិបូរំ សមាធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘សមាហិតោ បជានាតិ បស្សតិ, យថាភូតំ ជានំ បស្សំ និព្ពិន្ទតិ, និព្ពិន្ទំ វិរជ្ជតិ, វិរាគា វិមុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ១០.២; ស. និ. ៣.១៤) វចនតោ សីលមូលកានិ សមាធិបទដ្ឋានានិ បយោជនានិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកន្តនិព្ពិទាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. និព្ពិទាយ ហិ ទស្សិតាយ តស្សា បទដ្ឋានភូតំ យថាភូតញាណទស្សនំ ទស្សិតមេវ ហោតិ, តស្មិំ អសតិ និព្ពិទាយ អសិជ្ឈនតោ. និព្ពិទាទយោ អត្ថតោ វិភត្តា ឯវ. យថាភូតញាណទស្សនន្តិ បនេត្ថ សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនំ អធិប្បេតំ. ឯវមេត្ថ អមតមហានិព្ពានបរិយោសានំ សីលស្ស បយោជនំ ទស្សិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ បហានាទីសុ សីលត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បជហនំ អនុប្បាទនិរោធោ បហានន្តិ តស្ស ភាវសាធនតំ សន្ធាយ ‘‘បហានន្តិ កោចិ ធម្មោ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ. យថា បនស្ស ធម្មភាវោ សម្ភវតិ, តថា ហេដ្ឋា សំវណ្ណិតមេវ. ឯវំ ហិស្ស សីលភាវោ សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ. តំ តំ បហានន្តិ ‘‘បាណាតិបាតស្ស បហានំ, អទិន្នាទានស្ស បហាន’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ តំ តំ បហានំ. តស្ស តស្ស កុសលធម្មស្សាតិ បាណាតិបាតស្ស បហានំ មេត្តាទិកុសលធម្មស្ស, អទិន្នាទានស្ស បហានំ ចាគាទិកុសលធម្មស្សាតិ ឯវំ តស្ស តស្ស កុសលធម្មស្ស. បតិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ បតិដ្ឋានភាវេន. បហានំ ហិ តស្មិំ សតិ ហោតិ, អសតិ ន ហោតិ, តស្ស ‘‘បតិដ្ឋាន’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ កត្វា យស្មិំ សន្តានេ បាណាតិបាតាទយោ តស្ស បកម្បហេតវោតិ តប្បហានំ វិកម្បាភាវករណេន ច សមាធានំ វុត្តំ. ឯវំ សេសបហានេសុបិ វត្តព្ពំ. សមាធានំ សណ្ឋបនំ, សំយមនំ វា. ឥតរេ ចត្តារោតិ វេរមណិអាទយោ ចត្តារោ ធម្មា ន បហានំ វិយ វោហារមត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តតោ តតោតិ តម្ហា តម្ហា បាណាតិបាតាទិតោ. តស្ស តស្សាតិ បាណាតិបាតាទិកស្ស សំវរណវសេន, តស្ស តស្ស វា សំវរស្ស វសេន. តទុភយសម្បយុត្តចេតនាវសេនាតិ វេរមណីហិ, សំវរធម្មេហិ ច សម្បយុត្តាយ ចេតនាយ វសេន. តំ តំ អវីតិក្កមន្តស្សាតិ តំ តំ បាណាតិបាតាទិំ អវីតិក្កមន្តស្ស បុគ្គលស្ស, ធម្មសមូហស្ស វា វសេន ចេតសោ បវត្តិសព្ភាវំ សន្ធាយ វុត្តា. តស្មា ឯកក្ខណេបិ លព្ភន្តីតិ អធិប្បាយោ.