វិបស្សនុបក្កិលេសកថា

៧៣២. អថស្ស ឥមាយ តរុណវិបស្សនាយ អារទ្ធវិបស្សកស្ស ទស វិបស្សនុបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ. វិបស្សនុបក្កិលេសា ហិ បដិវេធប្បត្តស្ស អរិយសាវកស្ស ចេវ វិប្បដិបន្នកស្ស ច និក្ខិត្តកម្មដ្ឋានស្ស កុសីតបុគ្គលស្ស នុប្បជ្ជន្តិ. សម្មាបដិបន្នកស្ស បន យុត្តបយុត្តស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស កុលបុត្តស្ស ឧប្បជ្ជន្តិយេវ.

កតមេ បន តេ ទស ឧបក្កិលេសាតិ? ឱភាសោ, ញាណំ, បីតិ, បស្សទ្ធិ, សុខំ, អធិមោក្ខោ, បគ្គហោ, ឧបដ្ឋានំ, ឧបេក្ខា, និកន្តីតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កថំ ធម្មុទ្ធច្ចវិគ្គហិតមានសំ ហោតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ឱភាសោ ឧប្បជ្ជតិ, ‘ឱភាសោ ធម្មោ’តិ ឱភាសំ អាវជ្ជតិ, តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ទុក្ខតោ… អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ’’.

តថា ‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… បីតិ… បស្សទ្ធិ… សុខំ… អធិមោក្ខោ… បគ្គហោ… ឧបដ្ឋានំ… ឧបេក្ខា… និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ, ‘និកន្តិ ធម្មោ’តិ និកន្តិំ អាវជ្ជតិ, តតោ វិក្ខេបោ ឧទ្ធច្ចំ. តេន ឧទ្ធច្ចេន វិគ្គហិតមានសោ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ. ទុក្ខតោ… អនត្តតោ ឧបដ្ឋានំ យថាភូតំ នប្បជានាតី’’តិ (បដិ. ម. ២.៦).

៧៣៣. តត្ថ ឱភាសោតិ វិបស្សនោភាសោ. តស្មិំ ឧប្បន្នេ យោគាវចរោ ‘‘ន វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបោ ឱភាសោ ឧប្បន្នបុព្ពោ, អទ្ធា មគ្គប្បត្តោស្មិ ផលបត្តោស្មី’’តិ អមគ្គមេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ, អផលមេវ ច ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហាតិ. តស្ស អមគ្គំ ‘‘មគ្គោ’’តិ អផលំ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហតោ វិបស្សនាវីថិ ឧក្កន្តា នាម ហោតិ. សោ អត្តនោ មូលកម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា ឱភាសមេវ អស្សាទេន្តោ និសីទតិ.

សោ ខោ បនាយំ ឱភាសោ កស្សចិ ភិក្ខុនោ បល្លង្កដ្ឋានមត្តមេវ ឱភាសេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ. កស្សចិ អន្តោគព្ភំ. កស្សចិ ពហិគព្ភម្បិ. កស្សចិ សកលវិហារំ, គាវុតំ, អឌ្ឍយោជនំ, យោជនំ, ទ្វិយោជនំ, តិយោជនំ…បេ… កស្សចិ បថវីតលតោ យាវ អកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា ឯកាលោកំ កុរុមានោ. ភគវតោ បន ទសសហស្សិលោកធាតុំ ឱភាសេន្តោ ឧទបាទិ.

ឯវំ វេមត្តតាយ ចស្ស ឥទំ វត្ថុ – ចិត្តលបព្ពតេ កិរ ទ្វិកុដ្ដគេហស្ស អន្តោ ទ្វេ ថេរា និសីទិំសុ. តំទិវសញ្ច កាឡបក្ខុបោសថោ ហោតិ, មេឃបដលច្ឆន្នា ទិសា, រត្តិភាគេ ចតុរង្គសមន្នាគតំ តមំ បវត្តតិ. អថេកោ ថេរោ អាហ – ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ ឥទានិ ចេតិយង្គណម្ហិ សីហាសនេ បញ្ចវណ្ណានិ កុសុមានិ បញ្ញាយន្តី’’តិ. តំ ឥតរោ អាហ – ‘‘អនច្ឆរិយំ, អាវុសោ, កថេសិ, មយ្ហំ បនេតរហិ មហាសមុទ្ទម្ហិ យោជនដ្ឋានេ មច្ឆកច្ឆបា បញ្ញាយន្តី’’តិ.

អយំ បន វិបស្សនុបក្កិលេសោ យេភុយ្យេន សមថវិបស្សនាលាភិនោ ឧប្បជ្ជតិ. សោ សមាបត្តិវិក្ខម្ភិតានំ កិលេសានំ អសមុទាចារតោ ‘‘អរហា អហ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេតិ ឧច្ចវាលិកវាសី មហានាគត្ថេរោ វិយ ហំកនកវាសី មហាទត្តត្ថេរោ វិយ ចិត្តលបព្ពតេ និង្កបេណ្ណកបធានឃរវាសី ចូឡសុមនត្ថេរោ វិយ ច.

តត្រិទំ ឯកវត្ថុបរិទីបនំ – តលង្គរវាសី ធម្មទិន្នត្ថេរោ កិរ នាម ឯកោ បភិន្នបដិសម្ភិទោ មហាខីណាសវោ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឱវាទទាយកោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ អត្តនោ ទិវាដ្ឋានេ និសីទិត្វា ‘‘កិន្នុ ខោ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ឧច្ចវាលិកវាសីមហានាគត្ថេរស្ស សមណភាវកិច្ចំ មត្ថកំ បត្តំ, នោ’’តិ អាវជ្ជន្តោ បុថុជ្ជនភាវមេវស្ស ទិស្វា ‘‘មយិ អគច្ឆន្តេ បុថុជ្ជនកាលកិរិយមេវ ករិស្សតី’’តិ ច ញត្វា ឥទ្ធិយា វេហាសំ ឧប្បតិត្វា ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នស្ស ថេរស្ស សមីបេ ឱរោហិត្វា វន្ទិត្វា វត្តំ ទស្សេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ‘‘កិំ, អាវុសោ ធម្មទិន្ន, អកាលេ អាគតោសី’’តិ ច វុត្តេ ‘‘បញ្ហំ, ភន្តេ, បុច្ឆិតុំ អាគតោម្ហី’’តិ អាហ. តតោ ‘‘បុច្ឆាវុសោ, ជានមានា កថយិស្សាមា’’តិ វុត្តេ បញ្ហសហស្សំ បុច្ឆិ.

ថេរោ បុច្ឆិតបុច្ឆិតំ អសជ្ជមានោវ កថេសិ. តតោ ‘‘អតិតិក្ខំ វោ, ភន្តេ, ញាណំ, កទា តុម្ហេហិ អយំ ធម្មោ អធិគតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥតោ សដ្ឋិវស្សកាលេ, អាវុសោ’’តិ អាហ. សមាធិម្បិ, ភន្តេ, វឡញ្ជេថាតិ, ន យិទំ, អាវុសោ, ភារិយន្តិ. តេន ហិ, ភន្តេ, ឯកំ ហត្ថិំ មាបេថាតិ. ថេរោ សព្ពសេតំ ហត្ថិំ មាបេសិ. ឥទានិ, ភន្តេ, យថា អយំ ហត្ថី អញ្ចិតកណ្ណោ បសារិតនង្គុដ្ឋោ សោណ្ឌំ មុខេ បក្ខិបិត្វា ភេរវំ កោញ្ចនាទំ ករោន្តោ តុម្ហាកំ អភិមុខោ អាគច្ឆតិ, តថា នំ ករោថាតិ. ថេរោ តថា កត្វា វេគេន អាគច្ឆតោ ហត្ថិស្ស ភេរវំ អាការំ ទិស្វា ឧដ្ឋាយ បលាយិតុំ អារទ្ធោ. តមេនំ ខីណាសវត្ថេរោ ហត្ថំ បសារេត្វា ចីវរកណ្ណេ គហេត្វា ‘‘ភន្តេ, ខីណាសវស្ស សារជ្ជំ នាម ហោតី’’តិ អាហ.

សោ តម្ហិ កាលេ អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា ‘‘អវស្សយោ មេ, អាវុសោ, ធម្មទិន្ន ហោហី’’តិ វត្វា បាទមូលេ ឧក្កុដិកំ និសីទិ. ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ អវស្សយោ ភវិស្សាមិច្ចេវាហំ អាគតោ, មា ចិន្តយិត្ថា’’តិ កម្មដ្ឋានំ កថេសិ. ថេរោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ចង្កមំ អារុយ្ហ តតិយេ បទវារេ អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិ. ថេរោ កិរ ទោសចរិតោ អហោសិ. ឯវរូបា ភិក្ខូ ឱភាសេ កម្បន្តិ.

៧៣៤. ញាណន្តិ វិបស្សនាញាណំ. តស្ស កិរ រូបារូបធម្មេ តុលយន្តស្ស តីរេន្តស្ស វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរមិវ អវិហតវេគំ តិខិណំ សូរំ អតិវិសទំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ.

បីតីតិ វិបស្សនាបីតិ. តស្ស កិរ តស្មិំ សមយេ ខុទ្ទកាបីតិ, ខណិកាបីតិ, ឱក្កន្តិកាបីតិ, ឧព្ពេគាបីតិ, ផរណាបីតីតិ អយំ បញ្ចវិធា បីតិ សកលសរីរំ បូរយមានា ឧប្បជ្ជតិ.

បស្សទ្ធីតិ វិបស្សនាបស្សទ្ធិ. តស្ស កិរ តស្មិំ សមយេ រត្តិដ្ឋានេ វា ទិវាដ្ឋានេ វា និសិន្នស្ស កាយចិត្តានំ នេវ ទរថោ, ន គារវំ, ន កក្ខឡតា, ន អកម្មញ្ញតា, ន គេលញ្ញំ, ន វង្កតា ហោតិ, អថ ខោ បនស្ស កាយចិត្តានិ បស្សទ្ធានិ លហូនិ មុទូនិ កម្មញ្ញានិ សុវិសទានិ ឧជុកានិយេវ ហោន្តិ. សោ ឥមេហិ បស្សទ្ធាទីហិ អនុគ្គហិតកាយចិត្តោ តស្មិំ សមយេ អមានុសិំ នាម រតិំ អនុភវតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘សុញ្ញាគារំ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតិ ហោតិ, សម្មា ធម្មំ វិបស្សតោ.

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៣-៣៧៤);

ឯវមស្ស ឥមំ អមានុសិំ រតិំ សាធយមានា លហុតាទិសម្បយុត្តា បស្សទ្ធិ ឧប្បជ្ជតិ.

សុខន្តិ វិបស្សនាសុខំ. តស្ស កិរ តស្មិំ សមយេ សកលសរីរំ អភិសន្ទយមានំ អតិបណីតំ សុខំ ឧប្បជ្ជតិ.

អធិមោក្ខោតិ សទ្ធា. វិបស្សនាសម្បយុត្តាយេវ ហិស្ស ចិត្តចេតសិកានំ អតិសយបសាទភូតា ពលវតី សទ្ធា ឧប្បជ្ជតិ.

បគ្គហោតិ វីរិយំ. វិបស្សនាសម្បយុត្តមេវ ហិស្ស អសិថិលំ អនច្ចារទ្ធំ សុបគ្គហិតំ វីរិយំ ឧប្បជ្ជតិ.

ឧបដ្ឋានន្តិ សតិ. វិបស្សនាសម្បយុត្តាយេវ ហិស្ស សុបដ្ឋិតា សុបតិដ្ឋិតា និខាតា អចលា បព្ពតរាជសទិសា សតិ ឧប្បជ្ជតិ. សោ យំ យំ ឋានំ អាវជ្ជតិ សមន្នាហរតិ មនសិករោតិ បច្ចវេក្ខតិ, តំ តំ ឋានមស្ស ឱក្ខន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា ទិព្ពចក្ខុនោ បរលោកោ វិយ សតិយា ឧបដ្ឋាតិ.

ឧបេក្ខាតិ វិបស្សនុបេក្ខា ចេវ អាវជ្ជនុបេក្ខា ច. តស្មិំ ហិស្ស សមយេ សព្ពសង្ខារេសុ មជ្ឈត្តភូតា វិបស្សនុបេក្ខាបិ ពលវតី ឧប្បជ្ជតិ. មនោទ្វារេ អាវជ្ជនុបេក្ខាបិ. សា ហិស្ស តំ តំ ឋានំ អាវជ្ជន្តស្ស វិស្សដ្ឋឥន្ទវជិរមិវ បត្តបុដេ បក្ខិត្ត តត្តនារាចោ វិយ ច សូរា តិខិណា ហុត្វា វហតិ.

និកន្តីតិ វិបស្សនានិកន្តិ. ឯវំ ឱភាសាទិបដិមណ្ឌិតាយ ហិស្ស វិបស្សនាយ អាលយំ កុរុមានា សុខុមា សន្តាការា និកន្តិ ឧប្បជ្ជតិ. យា និកន្តិ កិលេសោតិ បរិគ្គហេតុម្បិ ន សក្កា ហោតិ.

យថា ច ឱភាសេ, ឯវំ ឯតេសុបិ អញ្ញតរស្មិំ ឧប្បន្នេ យោគាវចរោ ‘‘ន វត មេ ឥតោ បុព្ពេ ឯវរូបំ ញាណំ ឧប្បន្នបុព្ពំ, ឯវរូបា បីតិ, បស្សទ្ធិ, សុខំ, អធិមោក្ខោ, បគ្គហោ, ឧបដ្ឋានំ, ឧបេក្ខា, និកន្តិ ឧប្បន្នបុព្ពា, អទ្ធា មគ្គប្បត្តោស្មិ ផលប្បត្តោស្មី’’តិ អមគ្គមេវ ‘‘មគ្គោ’’តិ អផលមេវ ច ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហាតិ. តស្ស អមគ្គំ ‘‘មគ្គោ’’តិ អផលំ ‘‘ផល’’ន្តិ គណ្ហតោ វិបស្សនាវីថិ ឧក្កន្តា នាម ហោតិ. សោ អត្តនោ មូលកម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា និកន្តិមេវ អស្សាទេន្តោ និសីទតីតិ.

៧៣៥. ឯត្ថ ច ឱភាសាទយោ ឧបក្កិលេសវត្ថុតាយ ឧបក្កិលេសាតិ វុត្តា, ន អកុសលត្តា. និកន្តិ បន ឧបក្កិលេសោ ចេវ ឧបក្កិលេសវត្ថុ ច. វត្ថុវសេនេវ ចេតេ ទស. គាហវសេន បន សមតិំស ហោន្តិ. កថំ? ‘‘មម ឱភាសោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហតោ ហិ ទិដ្ឋិគាហោ ហោតិ, ‘‘មនាបោ វត ឱភាសោ ឧប្បន្នោ’’តិ គណ្ហតោ មានគាហោ, ឱភាសំ អស្សាទយតោ តណ្ហាគាហោ, ឥតិ ឱភាសេ ទិដ្ឋិមានតណ្ហាវសេន តយោ គាហា. តថា សេសេសុបីតិ ឯវំ គាហវសេន សមតិំស ឧបក្កិលេសា ហោន្តិ. តេសំ វសេន អកុសលោ អព្យត្តោ យោគាវចរោ ឱភាសាទីសុ កម្បតិ វិក្ខិបតិ. ឱភាសាទីសុ ឯកេកំ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ (ម. និ. ១.២៤១) សមនុបស្សតិ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ឱភាសេ ចេវ ញាណេ ច, បីតិយា ច វិកម្បតិ;

បស្សទ្ធិយា សុខេ ចេវ, យេហិ ចិត្តំ បវេធតិ.

‘‘អធិមោក្ខេ ច បគ្គាហេ, ឧបដ្ឋានេ ច កម្បតិ;

ឧបេក្ខាវជ្ជនាយញ្ច, ឧបេក្ខាយ និកន្តិយា’’តិ. (បដិ. ម. ២.៧);