នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិសុទ្ធិមគ្គោ

(បឋមោ ភាគោ)

និទានាទិកថា

១. សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដន្តិ. (សំ. និ. ១.២៣);

ឥតិ ហិទំ វុត្តំ, កស្មា បនេតំ វុត្តំ, ភគវន្តំ កិរ សាវត្ថិយំ វិហរន្តំ រត្តិភាគេ អញ្ញតរោ ទេវបុត្តោ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ សំសយសមុគ្ឃាដត្ថំ –

អន្តោជដា ពហិជដា, ជដាយ ជដិតា បជា;

តំ តំ គោតម បុច្ឆាមិ, កោ ឥមំ វិជដយេ ជដន្តិ. (សំ. និ. ១.២៣) –

ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – ជដាតិ តណ្ហាយ ជាលិនិយា ឯតំ អធិវចនំ. សា ហិ រូបាទីសុ អារម្មណេសុ ហេដ្ឋុបរិយវសេន បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ សំសិព្ពនដ្ឋេន វេឡុគុម្ពាទីនំ សាខាជាលសង្ខាតា ជដា វិយាតិ ជដា, សា បនេសា សកបរិក្ខារបរបរិក្ខារេសុ សកអត្តភាវបរអត្តភាវេសុ អជ្ឈត្តិកាយតនពាហិរាយតនេសុ ច ឧប្បជ្ជនតោ អន្តោជដា ពហិជដាតិ វុច្ចតិ. តាយ ឯវំ ឧប្បជ្ជមានាយ ជដាយ ជដិតា បជា. យថា នាម វេឡុគុម្ពជដាទីហិ វេឡុអាទយោ, ឯវំ តាយ តណ្ហាជដាយ សព្ពាបិ អយំ សត្តនិកាយសង្ខាតា បជា ជដិតា វិនទ្ធា, សំសិព្ពិតាតិ អត្ថោ. យស្មា ច ឯវំ ជដិតា. តំ តំ គោតម បុច្ឆាមីតិ តស្មា តំ បុច្ឆាមិ. គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. កោ ឥមំ វិជដយេ ជដន្តិ ឥមំ ឯវំ តេធាតុកំ ជដេត្វា ឋិតំ ជដំ កោ វិជដេយ្យ, វិជដេតុំ កោ សមត្ថោតិ បុច្ឆតិ.

ឯវំ បុដ្ឋោ បនស្ស សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណចារោ ទេវទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា ចតុវេសារជ្ជវិសារទោ ទសពលធរោ អនាវរណញាណោ សមន្តចក្ខុ ភគវា តមត្ថំ វិស្សជ្ជេន្តោ –

សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដន្តិ. –

ឥមំ គាថមាហ.

២. ឥមិស្សា ទានិ គាថាយ, កថិតាយ មហេសិនា;

វណ្ណយន្តោ យថាភូតំ, អត្ថំ សីលាទិភេទនំ.

សុទុល្លភំ លភិត្វាន, បព្ពជ្ជំ ជិនសាសនេ;

សីលាទិសង្គហំ ខេមំ, ឧជុំ មគ្គំ វិសុទ្ធិយា.

យថាភូតំ អជានន្តា, សុទ្ធិកាមាបិ យេ ឥធ;

វិសុទ្ធិំ នាធិគច្ឆន្តិ, វាយមន្តាបិ យោគិនោ.

តេសំ បាមោជ្ជករណំ, សុវិសុទ្ធវិនិច្ឆយំ;

មហាវិហារវាសីនំ, ទេសនានយនិស្សិតំ.

វិសុទ្ធិមគ្គំ ភាសិស្សំ, តំ មេ សក្កច្ច ភាសតោ;

វិសុទ្ធិកាមា សព្ពេបិ, និសាមយថ សាធវោតិ.

៣. តត្ថ វិសុទ្ធីតិ សព្ពមលវិរហិតំ អច្ចន្តបរិសុទ្ធំ និព្ពានំ វេទិតព្ពំ. តស្សា វិសុទ្ធិយា មគ្គោតិ វិសុទ្ធិមគ្គោ. មគ្គោតិ អធិគមូបាយោ វុច្ចតិ. តំ វិសុទ្ធិមគ្គំ ភាសិស្សាមីតិ អត្ថោ.

សោ បនាយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ កត្ថចិ វិបស្សនាមត្តវសេនេវ ទេសិតោ. យថាហ –

‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចាតិ, យទា បញ្ញាយ បស្សតិ;

អថ និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេ, ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយា’’តិ. (ធ. ប. ២៧៧);

កត្ថចិ ឈានបញ្ញាវសេន. យថាហ –

‘‘យម្ហិ ឈានញ្ច បញ្ញា ច, ស វេ និព្ពានសន្តិកេ’’តិ. (ធ. ប. ៣៧២);

កត្ថចិ កម្មាទិវសេន. យថាហ –

‘‘កម្មំ វិជ្ជា ច ធម្មោ ច, សីលំ ជីវិតមុត្តមំ;

ឯតេន មច្ចា សុជ្ឈន្តិ, ន គោត្តេន ធនេន វា’’តិ. (ម. និ. ៣.៣៨៧; សំ. និ. ១.៤៨);

កត្ថចិ សីលាទិវសេន. យថាហ –

‘‘សព្ពទា សីលសម្បន្នោ, បញ្ញវា សុសមាហិតោ;

អារទ្ធវីរិយោ បហិតត្តោ, ឱឃំ តរតិ ទុត្តរ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.៩៦);

កត្ថចិ សតិបដ្ឋានាទិវសេន. យថាហ –

‘‘ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា…បេ… និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ, យទិទំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ (ទី. និ. ២.៣៧៣).

សម្មប្បធានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥមស្មិំ បន បញ្ហាព្យាករណេ សីលាទិវសេន ទេសិតោ.

៤. តត្រាយំ សង្ខេបវណ្ណនា – សីលេ បតិដ្ឋាយាតិ សីលេ ឋត្វា, សីលំ បរិបូរយមានោយេវ ចេត្ថ សីលេ ឋិតោតិ វុច្ចតិ. តស្មា សីលបរិបូរណេន សីលេ បតិដ្ឋហិត្វាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. នរោតិ សត្តោ. សបញ្ញោតិ កម្មជតិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយ បញ្ញវា. ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយន្តិ សមាធិញ្ចេវ វិបស្សនញ្ច ភាវយមានោ, ចិត្តសីសេន ហេត្ថ សមាធិ និទ្ទិដ្ឋោ. បញ្ញានាមេន ច វិបស្សនាតិ. អាតាបីតិ វីរិយវា. វីរិយញ្ហិ កិលេសានំ អាតាបនបរិតាបនដ្ឋេន អាតាបោតិ វុច្ចតិ. តទស្ស អត្ថីតិ អាតាបី. និបកោតិ នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ឥមិនា បទេន បារិហារិកបញ្ញំ ទស្សេតិ. ឥមស្មិញ្ហិ បញ្ហាព្យាករណេ តិក្ខត្តុំ បញ្ញា អាគតា. តត្ថ បឋមា ជាតិបញ្ញា, ទុតិយា វិបស្សនាបញ្ញា, តតិយា សព្ពកិច្ចបរិណាយិកា បារិហារិកបញ្ញា. សំសារេ ភយំ ឥក្ខតីតិ ភិក្ខុ. សោ ឥមំ វិជដយេ ជដន្តិ សោ ឥមិនា ច សីលេន ឥមិនា ច ចិត្តសីសេន និទ្ទិដ្ឋសមាធិនា ឥមាយ ច តិវិធាយ បញ្ញាយ ឥមិនា ច អាតាបេនាតិ ឆហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ. សេយ្យថាបិ នាម បុរិសោ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ សុនិសិតំ សត្ថំ ឧក្ខិបិត្វា មហន្តំ វេឡុគុម្ពំ វិជដេយ្យ, ឯវមេវ សីលបថវិយំ បតិដ្ឋាយ សមាធិសិលាយំ សុនិសិតំ វិបស្សនាបញ្ញាសត្ថំ វីរិយពលបគ្គហិតេន បារិហារិកបញ្ញាហត្ថេន ឧក្ខិបិត្វា សព្ពម្បិ តំ អត្តនោ សន្តានេ បតិតំ តណ្ហាជដំ វិជដេយ្យ សញ្ឆិន្ទេយ្យ សម្បទាលេយ្យ. មគ្គក្ខណេ បនេស តំ ជដំ វិជដេតិ នាម. ផលក្ខណេ វិជដិតជដោ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គទក្ខិណេយ្យោ ហោតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.២៣);

៥. តត្រាយំ យាយ បញ្ញាយ សបញ្ញោតិ វុត្តោ, តត្រាស្ស ករណីយំ នត្ថិ. បុរិមកម្មានុភាវេនេវ ហិស្ស សា សិទ្ធា. អាតាបី និបកោតិ ឯត្ថ វុត្តវីរិយវសេន បន តេន សាតច្ចការិនា បញ្ញាវសេន ច សម្បជានការិនា ហុត្វា សីលេ បតិដ្ឋាយ ចិត្តបញ្ញាវសេន វុត្តា សមថវិបស្សនា ភាវេតព្ពាតិ ឥមមត្រ ភគវា សីលសមាធិបញ្ញាមុខេន វិសុទ្ធិមគ្គំ ទស្សេតិ.

ឯត្តាវតា ហិ តិស្សោ សិក្ខា, តិវិធកល្យាណំ សាសនំ, តេវិជ្ជតាទីនំ ឧបនិស្សយោ, អន្តទ្វយវជ្ជនមជ្ឈិមបដិបត្តិសេវនានិ, អបាយាទិសមតិក្កមនុបាយោ, តីហាការេហិ កិលេសប្បហានំ, វីតិក្កមាទីនំ បដិបក្ខោ, សំកិលេសត្តយវិសោធនំ, សោតាបន្នាទិភាវស្ស ច ការណំ បកាសិតំ ហោតិ.

កថំ? ឯត្ថ ហិ សីលេន អធិសីលសិក្ខា បកាសិតា ហោតិ, សមាធិនា អធិចិត្តសិក្ខា, បញ្ញាយ អធិបញ្ញាសិក្ខា.

សីលេន ច សាសនស្ស អាទិកល្យាណតា បកាសិតា ហោតិ. ‘‘កោ ចាទិ កុសលានំ ធម្មានំ, សីលញ្ច សុវិសុទ្ធ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៣៦៩) ហិ វចនតោ, ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩០) អាទិវចនតោ ច សីលំ សាសនស្ស អាទិ, តញ្ច កល្យាណំ, អវិប្បដិសារាទិគុណាវហត្តា. សមាធិនា មជ្ឈេកល្យាណតា បកាសិតា ហោតិ. ‘‘កុសលស្ស ឧបសម្បទា’’តិ (ទី. និ. ២.៩០) អាទិវចនតោ ហិ សមាធិ សាសនស្ស មជ្ឈេ, សោ ច កល្យាណោ, ឥទ្ធិវិធាទិគុណាវហត្តា. បញ្ញាយ សាសនស្ស បរិយោសានកល្យាណតា បកាសិតា ហោតិ. ‘‘សចិត្តបរិយោទាបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩០) ហិ វចនតោ, បញ្ញុត្តរតោ ច បញ្ញា សាសនស្ស បរិយោសានំ, សា ច កល្យាណំ, ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ តាទិភាវាវហនតោ.

‘‘សេលោ យថា ឯកឃនោ, វាតេន ន សមីរតិ;

ឯវំ និន្ទាបសំសាសុ, ន សមិញ្ជន្តិ បណ្ឌិតា’’តិ. (ធ. ប. ៨១); –

ហិ វុត្តំ.

តថា សីលេន តេវិជ្ជតាយ ឧបនិស្សយោ បកាសិតោ ហោតិ. សីលសម្បត្តិញ្ហិ និស្សាយ តិស្សោ វិជ្ជា បាបុណាតិ, ន តតោ បរំ. សមាធិនា ឆឡភិញ្ញតាយ ឧបនិស្សយោ បកាសិតោ ហោតិ. សមាធិសម្បទញ្ហិ និស្សាយ ឆ អភិញ្ញា បាបុណាតិ, ន តតោ បរំ. បញ្ញាយ បដិសម្ភិទាបភេទស្ស ឧបនិស្សយោ បកាសិតោ ហោតិ. បញ្ញាសម្បត្តិញ្ហិ និស្សាយ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា បាបុណាតិ, ន អញ្ញេន ការណេន.

សីលេន ច កាមសុខល្លិកានុយោគសង្ខាតស្ស អន្តស្ស វជ្ជនំ បកាសិតំ ហោតិ, សមាធិនា អត្តកិលមថានុយោគសង្ខាតស្ស. បញ្ញាយ មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា សេវនំ បកាសិតំ ហោតិ.

តថា សីលេន អបាយសមតិក្កមនុបាយោ បកាសិតោ ហោតិ, សមាធិនា កាមធាតុសមតិក្កមនុបាយោ, បញ្ញាយ សព្ពភវសមតិក្កមនុបាយោ.

សីលេន ច តទង្គប្បហានវសេន កិលេសប្បហានំ បកាសិតំ ហោតិ, សមាធិនា វិក្ខម្ភនប្បហានវសេន, បញ្ញាយ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន.

តថា សីលេន កិលេសានំ វីតិក្កមបដិបក្ខោ បកាសិតោ ហោតិ, សមាធិនា បរិយុដ្ឋានបដិបក្ខោ, បញ្ញាយ អនុសយបដិបក្ខោ.

សីលេន ច ទុច្ចរិតសំកិលេសវិសោធនំ បកាសិតំ ហោតិ, សមាធិនា តណ្ហាសំកិលេសវិសោធនំ, បញ្ញាយ ទិដ្ឋិសំកិលេសវិសោធនំ.

តថា សីលេន សោតាបន្នសកទាគាមិភាវស្ស ការណំ បកាសិតំ ហោតិ, សមាធិនា អនាគាមិភាវស្ស, បញ្ញាយ អរហត្តស្ស. សោតាបន្នោ ហិ ‘‘សីលេសុ បរិបូរការី’’តិ (អ. និ. ៣.៨៧) វុត្តោ, តថា សកទាគាមី. អនាគាមី បន ‘‘សមាធិស្មិំ បរិបូរការី’’តិ (អ. និ. ៣.៨៧). អរហា បន ‘‘បញ្ញាយ បរិបូរការី’’តិ (អ. និ. ៣.៨៧).

ឯវំ ឯត្តាវតា តិស្សោ សិក្ខា, តិវិធកល្យាណំ សាសនំ, តេវិជ្ជតាទីនំ ឧបនិស្សយោ, អន្តទ្វយវជ្ជនមជ្ឈិមបដិបត្តិសេវនានិ, អបាយាទិសមតិក្កមនុបាយោ, តីហាការេហិ កិលេសប្បហានំ, វីតិក្កមាទីនំ បដិបក្ខោ, សំកិលេសត្តយវិសោធនំ, សោតាបន្នាទិភាវស្ស ច ការណន្តិ ឥមេ នវ, អញ្ញេ ច ឯវរូបា គុណត្តិកា បកាសិតា ហោន្តីតិ.

១. សីលនិទ្ទេសោ

សីលសរូបាទិកថា

៦. ឯវំ អនេកគុណសង្គាហកេន សីលសមាធិបញ្ញាមុខេន ទេសិតោបិ បនេស វិសុទ្ធិមគ្គោ អតិសង្ខេបទេសិតោយេវ ហោតិ. តស្មា នាលំ សព្ពេសំ ឧបការាយាតិ វិត្ថារមស្ស ទស្សេតុំ សីលំ តាវ អារព្ភ ឥទំ បញ្ហាកម្មំ ហោតិ.

កិំ សីលំ, កេនដ្ឋេន សីលំ, កានស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ, កិមានិសំសំ សីលំ, កតិវិធំ ចេតំ សីលំ, កោ ចស្ស សំកិលេសោ, កិំ វោទានន្តិ.

តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ. កិំ សីលន្តិ បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនាទយោ ធម្មា. វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘កិំ សីលន្តិ ចេតនា សីលំ, ចេតសិកំ សីលំ, សំវរោ សីលំ, អវីតិក្កមោ សីល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៩). តត្ថ ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វា វិរមន្តស្ស វត្តបដិបត្តិំ វា បូរេន្តស្ស ចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីហិ វិរមន្តស្ស វិរតិ. អបិច ចេតនា សីលំ នាម បាណាតិបាតាទីនិ បជហន្តស្ស សត្ត កម្មបថចេតនា. ចេតសិកំ សីលំ នាម ‘‘អភិជ្ឈំ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ១.២១៧) អាទិនា នយេន វុត្តា អនភិជ្ឈាព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិធម្មា. សំវរោ សីលន្តិ ឯត្ថ បញ្ចវិធេន សំវរោ វេទិតព្ពោ បាតិមោក្ខសំវរោ, សតិសំវរោ, ញាណសំវរោ, ខន្តិសំវរោ, វីរិយសំវរោតិ. តត្ថ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោតិ (វិភ. ៥១១) អយំ បាតិមោក្ខសំវរោ. រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតីតិ (ទី. និ. ១.២១៣) អយំ សតិសំវរោ.

យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា;)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ, បញ្ញាយេតេ បិធិយ្យរេតិ. (សុ. និ. ១០៤១);

អយំ ញាណសំវរោ. បច្ចយបដិសេវនម្បិ ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ. យោ បនាយំ ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សាតិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន អាគតោ, អយំ ខន្តិសំវរោ នាម. យោ ចាយំ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតីតិអាទិនា (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៦.៥៨) នយេន អាគតោ, អយំ វីរិយសំវរោ នាម. អាជីវបារិសុទ្ធិបិ ឯត្ថេវ សមោធានំ គច្ឆតិ. ឥតិ អយំ បញ្ចវិធោបិ សំវរោ, យា ច បាបភីរុកានំ កុលបុត្តានំ សម្បត្តវត្ថុតោ វិរតិ, សព្ពម្បេតំ សំវរសីលន្តិ វេទិតព្ពំ. អវីតិក្កមោ សីលន្តិ សមាទិន្នសីលស្ស កាយិកវាចសិកោ អនតិក្កមោ. ឥទំ តាវ កិំ សីលន្តិ បញ្ហស្ស វិស្សជ្ជនំ.

៧. អវសេសេសុ កេនដ្ឋេន សីលន្តិ សីលនដ្ឋេន សីលំ. កិមិទំ សីលនំ នាម. សមាធានំ វា, កាយកម្មាទីនំ សុសីល្យវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ. ឧបធារណំ វា, កុសលានំ ធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន អាធារភាវោតិ អត្ថោ. ឯតទេវ ហេត្ថ អត្ថទ្វយំ សទ្ទលក្ខណវិទូ អនុជានន្តិ. អញ្ញេ បន សិរដ្ឋោ សីលត្ថោ, សីតលដ្ឋោ សីលត្ថោតិ ឯវមាទិនាបិ នយេនេត្ថ អត្ថំ វណ្ណយន្តិ.

៨. ឥទានិ កានស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានីតិ ឯត្ថ –

សីលនំ លក្ខណំ តស្ស, ភិន្នស្សាបិ អនេកធា;

សនិទស្សនត្តំ រូបស្ស, យថា ភិន្នស្សនេកធា.

យថា ហិ នីលបីតាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ រូបាយតនស្ស សនិទស្សនត្តំ លក្ខណំ, នីលាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សនិទស្សន ភាវានតិក្កមនតោ. តថា សីលស្ស ចេតនាទិភេទេន អនេកធា ភិន្នស្សាបិ យទេតំ កាយកម្មាទីនំ សមាធានវសេន កុសលានញ្ច ធម្មានំ បតិដ្ឋានវសេន វុត្តំ សីលនំ, តទេវ លក្ខណំ, ចេតនាទិភេទេន ភិន្នស្សាបិ សមាធានបតិដ្ឋានភាវានតិក្កមនតោ. ឯវំ លក្ខណស្ស បនស្ស –

ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនតា, អនវជ្ជគុណោ តថា;

កិច្ចសម្បត្តិអត្ថេន, រសោ នាម បវុច្ចតិ.

តស្មា ឥទំ សីលំ នាម កិច្ចដ្ឋេន រសេន ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសំ, សម្បត្តិអត្ថេន រសេន អនវជ្ជរសន្តិ វេទិតព្ពំ. លក្ខណាទីសុ ហិ កិច្ចមេវ សម្បត្តិ វា រសោតិ វុច្ចតិ.

សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, តយិទំ តស្ស វិញ្ញុហិ;

ឱត្តប្បញ្ច ហិរី ចេវ, បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ.

តយិទំ សីលំ កាយសោចេយ្យំ វចីសោចេយ្យំ មនោសោចេយ្យន្តិ (អ. និ. ៣.១២១) ឯវំ វុត្តសោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, សោចេយ្យភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតិ គហណភាវំ គច្ឆតិ. ហិរោត្តប្បញ្ច បនស្ស វិញ្ញូហិ បទដ្ឋានន្តិ វណ្ណិតំ, អាសន្នការណន្តិ អត្ថោ. ហិរោត្តប្បេ ហិ សតិ សីលំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ តិដ្ឋតិ ច. អសតិ នេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន តិដ្ឋតីតិ. ឯវំ សីលស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ វេទិតព្ពានិ.

សីលានិសំសកថា

៩. កិមានិសំសំ សីលន្តិ អវិប្បដិសារាទិអនេកគុណបដិលាភានិសំសំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ, អានន្ទ, កុសលានិ សីលានិ អវិប្បដិសារានិសំសានី’’តិ (អ. និ. ១១.១).

អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘បញ្ចិមេ គហបតយោ អានិសំសា សីលវតោ សីលសម្បទាយ. កតមេ បញ្ច? ឥធ គហបតយោ សីលវា សីលសម្បន្នោ អប្បមាទាធិករណំ មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អធិគច្ឆតិ, អយំ បឋមោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយ. បុន ចបរំ គហបតយោ សីលវតោ សីលសម្បន្នស្ស កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ, អយំ ទុតិយោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយ. បុន ចបរំ គហបតយោ សីលវា សីលសម្បន្នោ យញ្ញទេវ បរិសំ ឧបសង្កមតិ យទិ ខត្តិយបរិសំ យទិ ព្រាហ្មណបរិសំ យទិ គហបតិបរិសំ យទិ សមណបរិសំ, វិសារទោ ឧបសង្កមតិ អមង្កុភូតោ, អយំ តតិយោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយ. បុន ចបរំ គហបតយោ សីលវា សីលសម្បន្នោ អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតិ, អយំ ចតុត្ថោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយ. បុន ចបរំ គហបតយោ សីលវា សីលសម្បន្នោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ, អយំ បញ្ចមោ អានិសំសោ សីលវតោ សីលសម្បទាយា’’តិ (ទី. និ. ២.១៥០; អ. និ. ៥.២១៣; មហាវ. ២៨៥).

អបរេបិ ‘‘អាកង្ខេយ្យ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សព្រហ្មចារីនំ បិយោ ច អស្សំ មនាបោ ច គរុ ច ភាវនីយោ ចាតិ, សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៦៥) នយេន បិយមនាបតាទយោ អាសវក្ខយបរិយោសានា អនេកា សីលានិសំសា វុត្តា. ឯវំ អវិប្បដិសារាទិអនេកគុណានិសំសំ សីលំ. អបិច –

សាសនេ កុលបុត្តានំ, បតិដ្ឋា នត្ថិ យំ វិនា;

អានិសំសបរិច្ឆេទំ, តស្ស សីលស្ស កោ វទេ.

ន គង្គា យមុនា ចាបិ, សរភូ វា សរស្វតី;

និន្នគា វាចិរវតី, មហី វាបិ មហានទី.

សក្កុណន្តិ វិសោធេតុំ, តំ មលំ ឥធ បាណិនំ;

វិសោធយតិ សត្តានំ, យំ វេ សីលជលំ មលំ.

ន តំ សជលទា វាតា, ន ចាបិ ហរិចន្ទនំ;

នេវ ហារា ន មណយោ, ន ចន្ទកិរណង្កុរា.

សមយន្តីធ សត្តានំ, បរិឡាហំ សុរក្ខិតំ;

យំ សមេតិ ឥទំ អរិយំ, សីលំ អច្ចន្តសីតលំ.

សីលគន្ធសមោ គន្ធោ, កុតោ នាម ភវិស្សតិ;

យោ សមំ អនុវាតេ ច, បដិវាតេ ច វាយតិ.

សគ្គារោហណសោបានំ, អញ្ញំ សីលសមំ កុតោ;

ទ្វារំ វា បន និព្ពាន, នគរស្ស បវេសនេ.

សោភន្តេវំ ន រាជានោ, មុត្តាមណិវិភូសិតា;

យថា សោភន្តិ យតិនោ, សីលភូសនភូសិតា.

អត្តានុវាទាទិភយំ, វិទ្ធំសយតិ សព្ពសោ;

ជនេតិ កិត្តិហាសញ្ច, សីលំ សីលវតំ សទា.

គុណានំ មូលភូតស្ស, ទោសានំ ពលឃាតិនោ;

ឥតិ សីលស្ស វិញ្ញេយ្យំ, អានិសំសកថាមុខន្តិ.

សីលប្បភេទកថា

១០. ឥទានិ យំ វុត្តំ កតិវិធំ ចេតំ សីលន្តិ, តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ. សព្ពមេវ តាវ ឥទំ សីលំ អត្តនោ សីលនលក្ខណេន ឯកវិធំ.

ចារិត្តវារិត្តវសេន ទុវិធំ. តថា អាភិសមាចារិកអាទិព្រហ្មចរិយកវសេន, វិរតិអវិរតិវសេន, និស្សិតានិស្សិតវសេន, កាលបរិយន្តអាបាណកោដិកវសេន, សបរិយន្តាបរិយន្តវសេន, លោកិយលោកុត្តរវសេន ច.

តិវិធំ ហីនមជ្ឈិមបណីតវសេន. តថា អត្តាធិបតេយ្យលោកាធិបតេយ្យធម្មាធិបតេយ្យវសេន, បរាមដ្ឋាបរាមដ្ឋបដិប្បស្សទ្ធិវសេន, វិសុទ្ធាវិសុទ្ធវេមតិកវសេន, សេក្ខាសេក្ខនេវសេក្ខនាសេក្ខវសេន ច.

ចតុព្ពិធំ ហានភាគិយឋិតិភាគិយវិសេសភាគិយនិព្ពេធភាគិយវសេន. តថា ភិក្ខុភិក្ខុនីអនុបសម្បន្នគហដ្ឋសីលវសេន, បកតិអាចារធម្មតាបុព្ពហេតុកសីលវសេន, បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរអាជីវបារិសុទ្ធិបច្ចយសន្និស្សិតសីលវសេន ច.

បញ្ចវិធំ បរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលាទិវសេន. វុត្តម្បិ ចេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘បញ្ច សីលានិ – បរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ, អបរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ, បរិបុណ្ណបារិសុទ្ធិសីលំ, អបរាមដ្ឋបារិសុទ្ធិសីលំ, បដិប្បស្សទ្ធិបារិសុទ្ធិសីល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៧). តថា បហានវេរមណីចេតនាសំវរាវីតិក្កមវសេន.

១១. តត្ថ ឯកវិធកោដ្ឋាសេ អត្ថោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ទុវិធកោដ្ឋាសេ យំ ភគវតា ‘‘ឥទំ កត្តព្ព’’ន្តិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទបូរណំ, តំ ចារិត្តំ. យំ ‘‘ឥទំ ន កត្តព្ព’’ន្តិ បដិក្ខិត្តស្ស អករណំ, តំ វារិត្តំ. តត្រាយំ វចនត្ថោ. ចរន្តិ តស្មិំ សីលេសុ បរិបូរការិតាយ បវត្តន្តីតិ ចារិត្តំ. វារិតំ តាយន្តិ រក្ខន្តិ តេនាតិ វារិត្តំ. តត្ថ សទ្ធាវីរិយសាធនំ ចារិត្តំ, សទ្ធាសាធនំ វារិត្តំ. ឯវំ ចារិត្តវារិត្តវសេន ទុវិធំ.

ទុតិយទុកេ អភិសមាចារោតិ ឧត្តមសមាចារោ. អភិសមាចារោ ឯវ អាភិសមាចារិកំ. អភិសមាចារំ វា អារព្ភ បញ្ញត្តំ អាភិសមាចារិកំ, អាជីវដ្ឋមកតោ អវសេសសីលស្សេតំ អធិវចនំ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភាវភូតន្តិ អាទិព្រហ្មចរិយកំ, អាជីវដ្ឋមកសីលស្សេតំ អធិវចនំ. តញ្ហិ មគ្គស្ស អាទិភាវភូតំ, បុព្ពភាគេយេវ បរិសោធេតព្ពតោ. តេនាហ – ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១). យានិ វា សិក្ខាបទានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានីតិ វុត្តានិ, ឥទំ អាភិសមាចារិកសីលំ. សេសំ អាទិព្រហ្មចរិយកំ. ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នំ វា អាទិព្រហ្មចរិយកំ. ខន្ធកវត្តបរិយាបន្នំ អាភិសមាចារិកំ. តស្ស សម្បត្តិយា អាទិព្រហ្មចរិយកំ សម្បជ្ជតិ. តេនេវាហ – ‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អាភិសមាចារិកំ ធម្មំ អបរិបូរេត្វា អាទិព្រហ្មចរិយកំ ធម្មំ បរិបូរេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ (អ. និ. ៥.២១). ឯវំ អាភិសមាចារិកអាទិព្រហ្មចរិយកវសេន ទុវិធំ.

តតិយទុកេ បាណាតិបាតាទីហិ វេរមណិមត្តំ វិរតិសីលំ. សេសំ ចេតនាទិ អវិរតិសីលន្តិ ឯវំ វិរតិអវិរតិវសេន ទុវិធំ.

ចតុត្ថទុកេ និស្សយោតិ ទ្វេ និស្សយា តណ្ហានិស្សយោ ច ទិដ្ឋិនិស្សយោ ច. តត្ថ យំ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២០; ម. និ. ១.១៨៦; អ. និ. ៥.២០៦; ៧.៥០) ឯវំ ភវសម្បត្តិំ អាកង្ខមានេន បវត្តិតំ, ឥទំ តណ្ហានិស្សិតំ. យំ ‘‘សីលេន សុទ្ធី’’តិ ឯវំ សុទ្ធិទិដ្ឋិយា បវត្តិតំ, ឥទំ ទិដ្ឋិនិស្សិតំ. យំ បន លោកុត្តរំ លោកិយញ្ច តស្សេវ សម្ភារភូតំ, ឥទំ អនិស្សិតន្តិ ឯវំ និស្សិតានិស្សិតវសេន ទុវិធំ.

បញ្ចមទុកេ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា សមាទិន្នំ សីលំ កាលបរិយន្តំ. យាវជីវំ សមាទិយិត្វា តថេវ បវត្តិតំ អាបាណកោដិកន្តិ ឯវំ កាលបរិយន្តអាបាណកោដិកវសេន ទុវិធំ.

ឆដ្ឋទុកេ លាភយសញាតិអង្គជីវិតវសេន ទិដ្ឋបរិយន្តំ សបរិយន្តំ នាម. វិបរីតំ អបរិយន្តំ. វុត្តម្បិ ចេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘កតមំ តំ សីលំ សបរិយន្តំ? អត្ថិ សីលំ លាភបរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ យសបរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ ញាតិបរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ អង្គបរិយន្តំ, អត្ថិ សីលំ ជីវិតបរិយន្តំ. កតមំ តំ សីលំ លាភបរិយន្តំ? ឥធេកច្ចោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា យថាសមាទិន្នំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមតិ, ឥទំ តំ សីលំ លាភបរិយន្ត’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៨). ឯតេនេវ ឧបាយេន ឥតរានិបិ វិត្ថារេតព្ពានិ. អបរិយន្តវិស្សជ្ជនេបិ វុត្តំ ‘‘កតមំ តំ សីលំ ន លាភបរិយន្តំ? ឥធេកច្ចោ លាភហេតុ លាភបច្ចយា លាភការណា យថាសមាទិន្នំ សិក្ខាបទំ វីតិក្កមាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, កិំ សោ វីតិក្កមិស្សតិ, ឥទំ តំ សីលំ ន លាភបរិយន្ត’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៨). ឯតេនេវុបាយេន ឥតរានិបិ វិត្ថារេតព្ពានិ. ឯវំ សបរិយន្តាបរិយន្តវសេន ទុវិធំ.

សត្តមទុកេ សព្ពម្បិ សាសវំ សីលំ លោកិយំ. អនាសវំ លោកុត្តរំ. តត្ថ លោកិយំ ភវវិសេសាវហំ ហោតិ ភវនិស្សរណស្ស ច សម្ភារោ. យថាហ – ‘‘វិនយោ សំវរត្ថាយ, សំវរោ អវិប្បដិសារត្ថាយ, អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយ, បាមោជ្ជំ បីតត្ថាយ, បីតិ បស្សទ្ធត្ថាយ, បស្សទ្ធិ សុខត្ថាយ, សុខំ សមាធត្ថាយ, សមាធិ យថាភូតញាណទស្សនត្ថាយ, យថាភូតញាណទស្សនំ និព្ពិទត្ថាយ, និព្ពិទា វិរាគត្ថាយ, វិរាគោ វិមុត្តត្ថាយ, វិមុត្តិ វិមុត្តិញាណទស្សនត្ថាយ, វិមុត្តិញាណទស្សនំ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយ, ឯតទត្ថា កថា, ឯតទត្ថា មន្តនា, ឯតទត្ថា ឧបនិសា, ឯតទត្ថំ សោតាវធានំ, យទិទំ អនុបាទាចិត្តស្ស វិមោក្ខោ’’តិ (បរិ. ៣៦៦). លោកុត្តរំ ភវនិស្សរណាវហំ ហោតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ច ភូមីតិ ឯវំ លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធំ.

១២. តិកេសុ បឋមត្តិកេ ហីនេន ឆន្ទេន ចិត្តេន វីរិយេន វីមំសាយ វា បវត្តិតំ ហីនំ. មជ្ឈិមេហិ ឆន្ទាទីហិ បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ. បណីតេហិ បណីតំ. យសកាមតាយ វា សមាទិន្នំ ហីនំ. បុញ្ញផលកាមតាយ មជ្ឈិមំ. កត្តព្ពមេវិទន្តិ អរិយភាវំ និស្សាយ សមាទិន្នំ បណីតំ. ‘‘អហមស្មិ សីលសម្បន្នោ, ឥមេ បនញ្ញេ ភិក្ខូ ទុស្សីលា បាបធម្មា’’តិ ឯវំ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនាទីហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ វា ហីនំ. អនុបក្កិលិដ្ឋំ លោកិយំ សីលំ មជ្ឈិមំ. លោកុត្តរំ បណីតំ. តណ្ហាវសេន វា ភវភោគត្ថាយ បវត្តិតំ ហីនំ. អត្តនោ វិមោក្ខត្ថាយ បវត្តិតំ មជ្ឈិមំ. សព្ពសត្តានំ វិមោក្ខត្ថាយ បវត្តិតំ បារមិតាសីលំ បណីតន្តិ ឯវំ ហីនមជ្ឈិមបណីតវសេន តិវិធំ.

ទុតិយត្តិកេ អត្តនោ អននុរូបំ បជហិតុកាមេន អត្តគរុនា អត្តនិគារវេន បវត្តិតំ អត្តាធិបតេយ្យំ. លោកាបវាទំ បរិហរិតុកាមេន លោកគរុនា លោកេ គារវេន បវត្តិតំ លោកាធិបតេយ្យំ. ធម្មមហត្តំ បូជេតុកាមេន ធម្មគរុនា ធម្មគារវេន បវត្តិតំ ធម្មាធិបតេយ្យន្តិ ឯវំ អត្តាធិបតេយ្យាទិវសេន តិវិធំ.

តតិយត្តិកេ យំ ទុកេសុ និស្សិតន្តិ វុត្តំ, តំ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ បរាមដ្ឋត្តា បរាមដ្ឋំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស មគ្គសម្ភារភូតំ សេក្ខានញ្ច មគ្គសម្បយុត្តំ អបរាមដ្ឋំ. សេក្ខាសេក្ខានំ ផលសម្បយុត្តំ បដិប្បស្សទ្ធន្តិ ឯវំ បរាមដ្ឋាទិវសេន តិវិធំ.

ចតុត្ថត្តិកេ យំ អាបត្តិំ អនាបជ្ជន្តេន បូរិតំ, អាបជ្ជិត្វា វា បុន កតបដិកម្មំ, តំ វិសុទ្ធំ. អាបត្តិំ អាបន្នស្ស អកតបដិកម្មំ អវិសុទ្ធំ. វត្ថុម្ហិ វា អាបត្តិយា វា អជ្ឈាចារេ វា វេមតិកស្ស សីលំ វេមតិកសីលំ នាម. តត្ថ យោគិនា អវិសុទ្ធសីលំ វិសោធេតព្ពំ, វេមតិកេ វត្ថុជ្ឈាចារំ អកត្វា វិមតិ បដិវិនេតព្ពា ‘‘ឥច្ចស្ស ផាសុ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ វិសុទ្ធាទិវសេន តិវិធំ.

បញ្ចមត្តិកេ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ តីហិ ច សាមញ្ញផលេហិ សម្បយុត្តំ សីលំ សេក្ខំ. អរហត្តផលសម្បយុត្តំ អសេក្ខំ. សេសំ នេវសេក្ខនាសេក្ខន្តិ ឯវំ សេក្ខាទិវសេន តិវិធំ.

បដិសម្ភិទាយំ បន យស្មា លោកេ តេសំ តេសំ សត្តានំ បកតិបិ សីលន្តិ វុច្ចតិ, យំ សន្ធាយ ‘‘អយំ សុខសីលោ, អយំ ទុក្ខសីលោ, អយំ កលហសីលោ, អយំ មណ្ឌនសីលោ’’តិ ភណន្តិ, តស្មា តេន បរិយាយេន ‘‘តីណិ សីលានិ, កុសលសីលំ អកុសលសីលំ អព្យាកតសីលន្តិ (បដិ. ម. ១.៣៩). ឯវំ កុសលាទិវសេនបិ តិវិធន្តិ វុត្តំ. តត្ថ អកុសលំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតស្ស សីលស្ស លក្ខណាទីសុ ឯកេនបិ ន សមេតីតិ ឥធ ន ឧបនីតំ, តស្មា វុត្តនយេនេវស្ស តិវិធតា វេទិតព្ពា.

១៣. ចតុក្កេសុ បឋមចតុក្កេ –

យោធ សេវតិ ទុស្សីលេ, សីលវន្តេ ន សេវតិ;

វត្ថុវីតិក្កមេ ទោសំ, ន បស្សតិ អវិទ្ទសុ.

មិច្ឆាសង្កប្បពហុលោ, ឥន្ទ្រិយានិ ន រក្ខតិ;

ឯវរូបស្ស វេ សីលំ, ជាយតេ ហានភាគិយំ.

យោ បនត្តមនោ ហោតិ, សីលសម្បត្តិយា ឥធ;

កម្មដ្ឋានានុយោគម្ហិ, ន ឧប្បាទេតិ មានសំ.

តុដ្ឋស្ស សីលមត្តេន, អឃដន្តស្ស ឧត្តរិ;

តស្ស តំ ឋិតិភាគិយំ, សីលំ ភវតិ ភិក្ខុនោ.

សម្បន្នសីលោ ឃដតិ, សមាធត្ថាយ យោ បន;

វិសេសភាគិយំ សីលំ, ហោតិ ឯតស្ស ភិក្ខុនោ.

អតុដ្ឋោ សីលមត្តេន, និព្ពិទំ យោនុយុញ្ជតិ;

ហោតិ និព្ពេធភាគិយំ, សីលមេតស្ស ភិក្ខុនោតិ.

ឯវំ ហានភាគិយាទិវសេន ចតុព្ពិធំ.

ទុតិយចតុក្កេ ភិក្ខូ អារព្ភ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ, យានិ ច នេសំ ភិក្ខុនីនំ បញ្ញត្តិតោ រក្ខិតព្ពានិ, ឥទំ ភិក្ខុសីលំ. ភិក្ខុនិយោ អារព្ភ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានិ, យានិ ច តាសំ ភិក្ខូនំ បញ្ញត្តិតោ រក្ខិតព្ពានិ, ឥទំ ភិក្ខុនិសីលំ. សាមណេរសាមណេរីនំ ទសសីលានិ អនុបសម្បន្នសីលំ. ឧបាសកឧបាសិកានំ និច្ចសីលវសេន បញ្ចសិក្ខាបទានិ, សតិ វា ឧស្សាហេ ទស, ឧបោសថង្គវសេន អដ្ឋាតិ ឥទំ គហដ្ឋសីលន្តិ ឯវំ ភិក្ខុសីលាទិវសេន ចតុព្ពិធំ.

តតិយចតុក្កេ ឧត្តរកុរុកានំ មនុស្សានំ អវីតិក្កមោ បកតិសីលំ. កុលទេសបាសណ្ឌានំ អត្តនោ អត្តនោ មរិយាទាចារិត្តំ អាចារសីលំ. ‘‘ធម្មតា ឯសា, អានន្ទ, យទា ពោធិសត្តោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កន្តោ ហោតិ ន ពោធិសត្តមាតុ បុរិសេសុ មានសំ ឧប្បជ្ជិ កាមគុណូបសំហិត’’ន្តិ ឯវំ វុត្តំ ពោធិសត្តមាតុសីលំ ធម្មតាសីលំ. មហាកស្សបាទីនំ បន សុទ្ធសត្តានំ, ពោធិសត្តស្ស ច តាសុ តាសុ ជាតីសុ សីលំ បុព្ពហេតុកសីលន្តិ ឯវំ បកតិសីលាទិវសេន ចតុព្ពិធំ.

ចតុត្ថចតុក្កេ យំ ភគវតា ‘‘ឥធ ភិក្ខុ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូ’’តិ (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ១.១៩៣) វំ វុត្តំ សីលំ, ឥទំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ នាម. យំ បន ‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី, យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី…បេ… មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ម. និ. ១.២២, ៤១១; ទី. និ. ១.២១៣; អ. និ. ៤.១៩៨) វុត្តំ, ឥទំ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ. យា បន អាជីវហេតុបញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វីតិក្កមស្ស, ‘‘កុហនា លបនា នេមិត្តិកតា និប្បេសិកតា លាភេន លាភំ និជិគីសនតា’’តិ ឯវមាទីនញ្ច បាបធម្មានំ វសេន បវត្តា មិច្ឆាជីវា វិរតិ, ឥទំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ. ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតិ, យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិ (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨) អាទិនា នយេន វុត្តោ បដិសង្ខានបរិសុទ្ធោ ចតុបច្ចយបរិភោគោ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ នាម.

បាតិមោក្ខសំវរសីលំ

១៤. តត្រាយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ អនុបុព្ពបទវណ្ណនាយ សទ្ធិំ វិនិច្ឆយកថា. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ភិក្ខូតិ សំសារេ ភយំ ឥក្ខណតាយ វា ភិន្នបដធរាទិតាយ វា ឯវំ លទ្ធវោហារោ សទ្ធាបព្ពជិតោ កុលបុត្តោ. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ ឯត្ថ បាតិមោក្ខន្តិ សិក្ខាបទសីលំ. តញ្ហិ យោ នំ បាតិ រក្ខតិ, តំ មោក្ខេតិ មោចយតិ អាបាយិកាទីហិ ទុក្ខេហិ, តស្មា បាតិមោក្ខន្តិ វុច្ចតិ. សំវរណំ សំវរោ, កាយិកវាចសិកស្ស អវីតិក្កមស្សេតំ នាមំ. បាតិមោក្ខមេវ សំវរោ បាតិមោក្ខសំវរោ. តេន បាតិមោក្ខសំវរេន សំវុតោ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ, ឧបគតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. វិហរតីតិ ឥរិយតិ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិអាទីនមត្ថោ បាឡិយំ អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ អត្ថិ អាចារោ, អត្ថិ អនាចារោ;

តត្ថ កតមោ អនាចារោ? កាយិកោ វីតិក្កមោ វាចសិកោ វីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ, អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ. សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អនាចារោ. ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេន វា បត្តទានេន វា បុប្ផផលសិនានទន្តកដ្ឋទានេន វា ចាដុកម្យតាយ វា មុគ្គសូប្យតាយ វា បារិភដ្យតាយ វា ជង្ឃបេសនិកេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ វុច្ចតិ អនាចារោ.

តត្ថ កតមោ អាចារោ? កាយិកោ អវីតិក្កមោ វាចសិកោ អវីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ. សព្ពោបិ សីលសំវរោ អាចារោ. ឥធេកច្ចោ ន វេឡុទានេន វា ន បត្តន បុប្ផន ផលន សិនានន ទន្តកដ្ឋទានេន វា ន ចាដុកម្យតាយ វា ន មុគ្គសូប្យតាយ វា ន បារិភដ្យតាយ វា ន ជង្ឃបេសនិកេន វា ន អញ្ញតរញ្ញតរេន វា ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន មិច្ឆាអាជីវេន ជីវិកំ កប្បេតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ.

គោចរោតិ អត្ថិ គោចរោ អត្ថិ អគោចរោ.

តត្ថ កតមោ អគោចរោ? ឥធេកច្ចោ វេសិយាគោចរោ វា ហោតិ វិធវា, ថុល្លកុមារិកា, បណ្ឌក, ភិក្ខុនី, បានាគារគោចរោ វា ហោតិ, សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ រាជមហាមត្តេហិ តិត្ថិយេហិ តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន សំសគ្គេន, យានិ វា បន តានិ កុលានិ អស្សទ្ធានិ អប្បសន្នានិ អនោបានភូតានិ អក្កោសកបរិភាសកានិ អនត្ថកាមានិ អហិតកាមានិ អផាសុកកាមានិ អយោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ, តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ, អយំ វុច្ចតិ អគោចរោ.

តត្ថ កតមោ គោចរោ? ឥធេកច្ចោ ន វេសិយាគោចរោ វា ហោតិ…បេ… ន បានាគារគោចរោ វា ហោតិ, អសំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហិ…បេ… តិត្ថិយសាវកេហិ អននុលោមិកេន សំសគ្គេន, យានិ វា បន តានិ កុលានិ សទ្ធានិ បសន្នានិ ឱបានភូតានិ កាសាវបជ្ជោតានិ ឥសិវាតបដិវាតានិ អត្ថកាមានិ…បេ… យោគក្ខេមកាមានិ ភិក្ខូនំ…បេ… ឧបាសិកានំ, តថារូបានិ កុលានិ សេវតិ ភជតិ បយិរុបាសតិ, អយំ វុច្ចតិ គោចរោ. ឥតិ ឥមិនា ច អាចារេន ឥមិនា ច គោចរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបគតោ សមុបគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ, តេន វុច្ចតិ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ (វិភ. ៥១១).

អបិ ចេត្ថ ឥមិនាបិ នយេន អាចារគោចរា វេទិតព្ពា. ទុវិធោ ហិ អនាចារោ កាយិកោ វាចសិកោ ច. តត្ថ កតមោ កាយិកោ អនាចារោ? ឥធេកច្ចោ សង្ឃគតោបិ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ តិដ្ឋតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ និសីទតិ, បុរតោបិ តិដ្ឋតិ, បុរតោបិ និសីទតិ, ឧច្ចេបិ អាសនេ និសីទតិ, សសីសម្បិ បារុបិត្វា និសីទតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ, ថេរានំ ភិក្ខូនំ អនុបាហនានំ ចង្កមន្តានំ សឧបាហនោ ចង្កមតិ, នីចេ ចង្កមេ ចង្កមន្តានំ ឧច្ចេ ចង្កមេ ចង្កមតិ, ឆមាយ ចង្កមន្តានំ ចង្កមេ ចង្កមតិ, ថេរេ ភិក្ខូ អនុបខជ្ជាបិ តិដ្ឋតិ, អនុបខជ្ជាបិ និសីទតិ, នវេបិ ភិក្ខូ អាសនេន បដិពាហតិ, ជន្តាឃរេបិ ថេរេ ភិក្ខូ អនាបុច្ឆា កដ្ឋំ បក្ខិបតិ, ទ្វារំ បិទហតិ, ឧទកតិត្ថេបិ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ ឱតរតិ, បុរតោបិ ឱតរតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ ន្ហាយតិ, បុរតោបិ ន្ហាយតិ, ឃដ្ដយន្តោបិ ឧត្តរតិ, បុរតោបិ ឧត្តរតិ, អន្តរឃរំ បវិសន្តោបិ ថេរេ ភិក្ខូ ឃដ្ដយន្តោបិ គច្ឆតិ, បុរតោបិ គច្ឆតិ, វោក្កម្ម ច ថេរានំ ភិក្ខូនំ បុរតោ បុរតោ គច្ឆតិ, យានិបិ តានិ ហោន្តិ កុលានំ ឱវរកានិ គូឡ្ហានិ ច បដិច្ឆន្នានិ ច យត្ថ កុលិត្ថិយោ កុលកុមារិយោ និសីទន្តិ, តត្ថបិ សហសា បវិសតិ, កុមារកស្សបិ សីសំ បរាមសតិ, អយំ វុច្ចតិ កាយិកោ អនាចារោ.

តត្ថ កតមោ វាចសិកោ អនាចារោ? ឥធេកច្ចោ សង្ឃគតោបិ អចិត្តីការកតោ ថេរេ ភិក្ខូ អនាបុច្ឆា ធម្មំ ភណតិ. បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសតិ, ឋិតកោបិ ភណតិ, ពាហាវិក្ខេបកោបិ ភណតិ, អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោបិ ឥត្ថិំ វា កុមារិំ វា ឯវមាហ – ‘‘ឥត្ថន្នាមេ ឥត្ថំគោត្តេ កិំ អត្ថិ, យាគុ អត្ថិ, ភត្តំ អត្ថិ, ខាទនីយំ អត្ថិ, កិំ បិវិស្សាម, កិំ ខាទិស្សាម, កិំ ភុញ្ជិស្សាម. កិំ វា មេ ទស្សថា’’តិ វិប្បលបតិ, អយំ វុច្ចតិ វាចសិកោ អនាចារោ (មហានិ. ៨៧). បដិបក្ខវសេន បនស្ស អាចារោ វេទិតព្ពោ.

អបិច ភិក្ខុ សគារវោ សប្បតិស្សោ ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ សុនិវត្ថោ សុបារុតោ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ជាគរិយមនុយុត្តោ សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ អារទ្ធវីរិយោ អាភិសមាចារិកេសុ សក្កច្ចការី គរុចិត្តីការពហុលោ វិហរតិ, អយំ វុច្ចតិ អាចារោ. ឯវំ តាវ អាចារោ វេទិតព្ពោ.

គោចរោ បន តិវិធោ ឧបនិស្សយគោចរោ អារក្ខគោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោតិ. តត្ថ កតមោ ឧបនិស្សយគោចរោ? ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ កល្យាណមិត្តោ, យំ និស្សាយ អស្សុតំ សុណាតិ, សុតំ បរិយោទបេតិ, កង្ខំ វិតរតិ, ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ, ចិត្តំ បសាទេតិ. យស្ស វា បន អនុសិក្ខមានោ សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន, សុតេន, ចាគេន, បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ, អយំ វុច្ចតិ ឧបនិស្សយគោចរោ.

កតមោ អារក្ខគោចរោ? ឥធ ភិក្ខុ អន្តរឃរំ បវិដ្ឋោ វីថិំ បដិបន្នោ ឱក្ខិត្តចក្ខុ យុគមត្តទស្សាវី សុសំវុតោ គច្ឆតិ, ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ, ន អស្សំ, ន រថំ, ន បត្តិំ, ន ឥត្ថិំ, ន បុរិសំ ឱលោកេន្តោ, ន ឧទ្ធំ ឧល្លោកេន្តោ, ន អធោ ឱលោកេន្តោ, ន ទិសាវិទិសំ បេក្ខមានោ គច្ឆតិ, អយំ វុច្ចតិ អារក្ខគោចរោ.