២០. មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសោ
សម្មសនញាណកថា
៦៩២. អយំ មគ្គោ, អយំ ន មគ្គោតិ ឯវំ មគ្គញ្ច អមគ្គញ្ច ញត្វា ឋិតំ ញាណំ បន មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.
តំ សម្បាទេតុកាមេន កលាបសម្មសនសង្ខាតាយ នយវិបស្សនាយ តាវ យោគោ ករណីយោ. កស្មា? អារទ្ធវិបស្សកស្ស ឱភាសាទិសម្ភវេ មគ្គាមគ្គញាណសម្ភវតោ. អារទ្ធវិបស្សកស្ស ហិ ឱភាសាទីសុ សម្ភូតេសុ មគ្គាមគ្គញាណំ ហោតិ, វិបស្សនាយ ច កលាបសម្មសនំ អាទិ. តស្មា ឯតំ កង្ខាវិតរណានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. អបិច យស្មា តីរណបរិញ្ញាយ វត្តមានាយ មគ្គាមគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តីរណបរិញ្ញា ច ញាតបរិញ្ញានន្តរា, តស្មាបិ តំ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ សម្បាទេតុកាមេន កលាបសម្មសនេ តាវ យោគោ កាតព្ពោ.
៦៩៣. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – តិស្សោ ហិ លោកិយបរិញ្ញា ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញា ច. យា សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អភិញ្ញាបញ្ញា ញាតដ្ឋេ ញាណំ. បរិញ្ញាបញ្ញា តីរណដ្ឋេ ញាណំ. បហានបញ្ញា បរិច្ចាគដ្ឋេ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៧៥). តត្ថ ‘‘រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វេទយិតលក្ខណា វេទនា’’តិ ឯវំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណសល្លក្ខណវសេន បវត្តា បញ្ញា ញាតបរិញ្ញា នាម. ‘‘រូបំ អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា’’តិអាទិនា នយេន តេសំយេវ ធម្មានំ សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនា បញ្ញា តីរណបរិញ្ញា នាម. តេសុយេវ បន ធម្មេសុ និច្ចសញ្ញាទិបជហនវសេន បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនា បញ្ញា បហានបរិញ្ញា នាម.
តត្ថ សង្ខារបរិច្ឆេទតោ បដ្ឋាយ យាវ បច្ចយបរិគ្គហា ញាតបរិញ្ញាយ ភូមិ. ឯតស្មិំ ហិ អន្តរេ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ. កលាបសម្មសនតោ បន បដ្ឋាយ យាវ ឧទយព្ពយានុបស្សនា តីរណបរិញ្ញាយ ភូមិ. ឯតស្មិំ ហិ អន្តរេ សាមញ្ញលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ. ភង្គានុបស្សនំ អាទិំ កត្វា ឧបរិ បហានបរិញ្ញាយ ភូមិ. តតោ បដ្ឋាយ ហិ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ, និរោធេន្តោ សមុទយំ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតីតិ (បដិ. ម. ១.៥២) ឯវំ និច្ចសញ្ញាទិបហានសាធិកានំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ អាធិបច្ចំ. ឥតិ ឥមាសុ តីសុ បរិញ្ញាសុ សង្ខារបរិច្ឆេទស្ស ចេវ បច្ចយបរិគ្គហស្ស ច សាធិតត្តា ឥមិនា យោគិនា ញាតបរិញ្ញាវ អធិគតា ហោតិ, ឥតរា ច អធិគន្តព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘យស្មា តីរណបរិញ្ញាយ វត្តមានាយ មគ្គាមគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តីរណបរិញ្ញា ច ញាតបរិញ្ញានន្តរា, តស្មាបិ តំ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ សម្បាទេតុកាមេន កលាបសម្មសនេ តាវ យោគោ កាតព្ពោ’’តិ.
៦៩៤. តត្រាយំ បាឡិ –
‘‘កថំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ? យំកិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. ទុក្ខតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យំកិញ្ចិ វិញ្ញាណំ…បេ… អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ.
‘‘ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. ទុក្ខតោ អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ.
‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. វេទនំ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ…បេ… សម្មសនេ ញាណំ.
‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. វេទនំ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ…បេ… និរោធធម្មន្តិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ.
‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. ភវបច្ចយា ជាតិ…បេ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ.
‘‘តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ. បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៨).
ឯត្ថ ច ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណន្តិ ឥមិនា បេយ្យាលេន ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តា ធម្មា, បញ្ចក្ខន្ធា, ឆ ទ្វារានិ, ឆ អារម្មណានិ, ឆ វិញ្ញាណានិ, ឆ ផស្សា, ឆ វេទនា, ឆ សញ្ញា, ឆ ចេតនា, ឆ តណ្ហា, ឆ វិតក្កា, ឆ វិចារា, ឆ ធាតុយោ, ទស កសិណានិ, ទ្វត្តិំសកោដ្ឋាសា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, ពាវីសតិ ឥន្ទ្រិយានិ, តិស្សោ ធាតុយោ, នវ ភវា, ចត្តារិ ឈានានិ, ចតស្សោ អប្បមញ្ញា, ចតស្សោ សមាបត្តិយោ, ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទង្គានីតិ ឥមេ ធម្មរាសយោ សំខិត្តាតិ វេទិតព្ពា.
វុត្តំ ហេតំ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ –
‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យំ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ អភិញ្ញេយ្យំ? ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យំ. រូបា… ចក្ខុវិញ្ញាណំ… ចក្ខុសម្ផស្សោ… យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោតំ…បេ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ អភិញ្ញេយ្យំ.
‘‘រូបំ…បេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុ…បេ… មនោ… រូបា…បេ… ធម្មា… ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ… ចក្ខុសម្ផស្សោ…បេ… មនោសម្ផស្សោ….
‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… មនោសម្ផស្សជា វេទនា… រូបសញ្ញា…បេ… ធម្មសញ្ញា… រូបសញ្ចេតនា…បេ… ធម្មសញ្ចេតនា… រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហា… រូបវិតក្កោ…បេ… ធម្មវិតក្កោ… រូបវិចារោ…បេ… ធម្មវិចារោ….
‘‘បថវីធាតុ…បេ… វិញ្ញាណធាតុ… បថវីកសិណំ…បេ… វិញ្ញាណកសិណំ… កេសា…បេ… មុត្តំ… មត្ថលុង្គំ….
‘‘ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មាយតនំ… ចក្ខុធាតុ…បេ… មនោធាតុ… មនោវិញ្ញាណធាតុ… ចក្ខុន្ទ្រិយំ…បេ… អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ….
‘‘កាមធាតុ… រូបធាតុ… អរូបធាតុ… កាមភវោ… រូបភវោ… អរូបភវោ… សញ្ញាភវោ… អសញ្ញាភវោ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ… ឯកវោការភវោ… ចតុវោការភវោ… បញ្ចវោការភវោ….
‘‘បឋមំ ឈានំ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ… មេត្តាចេតោវិមុត្តិ…បេ… ឧបេក្ខាចេតោវិមុត្តិ… អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ… អវិជ្ជា អភិញ្ញេយ្យា…បេ… ជរាមរណំ អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣; សំ. និ. ៤.៤៦).
តំ តត្ថ ឯវំ វិត្ថារេន វុត្តត្តា ឥធ សព្ពំ បេយ្យាលេន សំខិត្តំ. ឯវំ សំខិត្តេ បនេត្ថ យេ លោកុត្តរា ធម្មា អាគតា, តេ អសម្មសនុបគត្តា ឥមស្មិំ អធិការេ ន គហេតព្ពា. យេបិ ច សម្មសនុបគា, តេសុ យេ យស្ស បាកដា ហោន្តិ សុខេន បរិគ្គហំ គច្ឆន្តិ, តេសុ តេន សម្មសនំ អារភិតព្ពំ.
៦៩៥. តត្រាយំ ខន្ធវសេន អារព្ភវិធានយោជនា – យំកិញ្ចិ រូបំ…បេ… សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. ទុក្ខតោ អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនន្តិ. ឯត្តាវតា អយំ ភិក្ខុ ‘‘យំកិញ្ចិ រូប’’ន្តិ ឯវំ អនិយមនិទ្ទិដ្ឋំ សព្ពម្បិ រូបំ អតីតត្តិកេន ចេវ ចតូហិ ច អជ្ឈត្តាទិទុកេហីតិ ឯកាទសហិ ឱកាសេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, អនិច្ចន្តិ សម្មសតិ.
កថំ? បរតោ វុត្តនយេន. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ (បដិ. ម. ១.៤៨).
តស្មា ឯស យំ អតីតំ រូបំ, តំ យស្មា អតីតេយេវ ខីណំ, នយិមំ ភវំ សម្បត្តន្តិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន.
យំ អនាគតំ អនន្តរភវេ និព្ពត្តិស្សតិ, តម្បិ តត្ថេវ ខីយិស្សតិ, ន តតោ បរំ ភវំ គមិស្សតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន.
យំ បច្ចុប្បន្នំ រូបំ, តម្បិ ឥធេវ ខីយតិ, ន ឥតោ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន.
យំ អជ្ឈត្តំ, តម្បិ អជ្ឈត្តមេវ ខីយតិ, ន ពហិទ្ធាភាវំ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន.
យំ ពហិទ្ធា…បេ… ឱឡារិកំ…បេ… សុខុមំ…បេ… ហីនំ…បេ… បណីតំ…បេ… ទូរេ…បេ… សន្តិកេ, តម្បិ តត្ថេវ ខីយតិ, ន ទូរភាវំ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិ សម្មសតិ.
ឥទំ សព្ពម្បិ ‘‘អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ. ភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ.
សព្ពមេវ ច តំ ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន. ភយដ្ឋេនាតិ សប្បដិភយតាយ. យញ្ហិ អនិច្ចំ, តំ ភយាវហំ ហោតិ សីហោបមសុត្តេ (សំ. និ. ៣.៧៨; អ. និ. ៤.៣៣) ទេវានំ វិយ. ឥតិ ឥទម្បិ ‘‘ទុក្ខំ ភយដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ. ភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ.
យថា ច ទុក្ខំ, ឯវំ សព្ពម្បិ តំ អនត្តា អសារកដ្ឋេន. អសារកដ្ឋេនាតិ ‘‘អត្តា និវាសី ការកោ វេទកោ សយំវសី’’តិ ឯវំ បរិកប្បិតស្ស អត្តសារស្ស អភាវេន. យញ្ហិ អនិច្ចំ, ទុក្ខំ, តំ អត្តនោបិ អនិច្ចតំ វា ឧទយព្ពយបីឡនំ វា វារេតុំ ន សក្កោតិ, កុតោ តស្ស ការកាទិភាវោ. តេនាហ – ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស. នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៥៩). ឥតិ ឥទម្បិ ‘‘អនត្តា អសារកដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ. ភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ. ឯស នយោ វេទនាទីសុ.
៦៩៦. យំ បន អនិច្ចំ, តំ យស្មា និយមតោ សង្ខតាទិភេទំ ហោតិ. តេនស្ស បរិយាយទស្សនត្ថំ, នានាការេហិ វា មនសិការប្បវត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្ម’’ន្តិ បុន បាឡិ វុត្តា. ឯស នយោ វេទនាទីសូតិ.
ចត្តារីសាការអនុបស្សនាកថា
៦៩៧. សោ តស្សេវ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អនិច្ចទុក្ខានត្តសម្មសនស្ស ថិរភាវត្ថាយ, យំ តំ ភគវតា ‘‘កតមេហិ ចត្តារីសាយ អាការេហិ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ, កតមេហិ ចត្តារីសាយ អាការេហិ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតី’’តិ ឯតស្ស វិភង្គេ –
‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ អនិច្ចតោ, ទុក្ខតោ, រោគតោ, គណ្ឌតោ, សល្លតោ, អឃតោ, អាពាធតោ, បរតោ, បលោកតោ, ឦតិតោ, ឧបទ្ទវតោ, ភយតោ, ឧបសគ្គតោ, ចលតោ, បភង្គុតោ, អទ្ធុវតោ, អតាណតោ, អលេណតោ, អសរណតោ, រិត្តតោ, តុច្ឆតោ, សុញ្ញតោ, អនត្តតោ, អាទីនវតោ, វិបរិណាមធម្មតោ, អសារកតោ, អឃមូលតោ, វធកតោ, វិភវតោ, សាសវតោ, សង្ខតតោ, មារាមិសតោ, ជាតិធម្មតោ, ជរាធម្មតោ, ព្យាធិធម្មតោ, មរណធម្មតោ, សោកធម្មតោ, បរិទេវធម្មតោ, ឧបាយាសធម្មតោ, សំកិលេសិកធម្មតោ’’តិ (បដិ. ម. ៣.៣៧) –
ចត្តារីសាយ អាការេហិ,
‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ អនិច្ចតោ បស្សន្តោ អនុលោមិកំ ខន្តិំ បដិលភតិ. បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ និរោធោ និច្ចំ និព្ពានន្តិ បស្សន្តោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.៣៨) នយេន,
អនុលោមញាណំ វិភជន្តេន បភេទតោ អនិច្ចាទិសម្មសនំ វុត្តំ. តស្សាបិ វសេន ឥមេ បញ្ចក្ខន្ធេ សម្មសតិ.
៦៩៨. កថំ? សោ ហិ ឯកេកំ ខន្ធំ អនច្ចន្តិកតាយ, អាទិអន្តវន្តតាយ ច អនិច្ចតោ. ឧប្បាទវយបដិបីឡនតាយ, ទុក្ខវត្ថុតាយ ច ទុក្ខតោ. បច្ចយយាបនីយតាយ, រោគមូលតាយ ច រោគតោ. ទុក្ខតាសូលយោគិតាយ, កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតាយ, ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតបរិបក្កបភិន្នតាយ ច គណ្ឌតោ. បីឡាជនកតាយ, អន្តោតុទនតាយ, ទុន្នីហរណីយតាយ ច សល្លតោ. វិគរហណីយតាយ, អវឌ្ឍិអាវហនតាយ, អឃវត្ថុតាយ ច អឃតោ. អសេរិភាវជនកតាយ, អាពាធបទដ្ឋានតាយ ច អាពាធតោ. អវសតាយ, អវិធេយ្យតាយ ច បរតោ. ព្យាធិជរាមរណេហិ បលុជ្ជនតាយ បលោកតោ. អនេកព្យសនាវហនតាយ ឦតិតោ. អវិទិតានំយេវ វិបុលានំ អនត្ថានំ អាវហនតោ, សព្ពុបទ្ទវវត្ថុតាយ ច ឧបទ្ទវតោ. សព្ពភយានំ អាករតាយ, ទុក្ខវូបសមសង្ខាតស្ស បរមស្សាសស្ស បដិបក្ខភូតតាយ ច ភយតោ. អនេកេហិ អនត្ថេហិ អនុពទ្ធតាយ, ទោសូបសដ្ឋតាយ, ឧបសគ្គោ វិយ អនធិវាសនារហតាយ ច ឧបសគ្គតោ. ព្យាធិជរាមរណេហិ ចេវ លាភាលាភាទីហិ ច លោកធម្មេហិ បចលិតតាយ ចលតោ. ឧបក្កមេន ចេវ សរសេន ច បភង្គុបគមនសីលតាយ បភង្គុតោ. សព្ពាវត្ថនិបាតិតាយ, ថិរភាវស្ស ច អភាវតាយ អទ្ធុវតោ. អតាយនតាយ ចេវ, អលព្ភនេយ្យខេមតាយ ច អតាណតោ. អល្លីយិតុំ អនរហតាយ, អល្លីនានម្បិ ច លេណកិច្ចាការិតាយ អលេណតោ. និស្សិតានំ ភយសារកត្តាភាវេន អសរណតោ. យថាបរិកប្បិតេហិ ធុវសុភសុខត្តភាវេហិ រិត្តតាយ រិត្តតោ. រិត្តតាយេវ តុច្ឆតោ អប្បកត្តា វា, អប្បកម្បិ ហិ លោកេ តុច្ឆន្តិ វុច្ចតិ. សាមិ-និវាសិ-ការក-វេទកាធិដ្ឋាយកវិរហិតតាយ សុញ្ញតោ. សយញ្ច អស្សាមិកភាវាទិតាយ អនត្តតោ. បវត្តិទុក្ខតាយ, ទុក្ខស្ស ច អាទីនវតាយ អាទីនវតោ, អថ វា អាទីនំ វាតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អាទីនវោ, កបណមនុស្សស្សេតំ អធិវចនំ, ខន្ធាបិ ច កបណាយេវាតិ អាទីនវសទិសតាយ អាទីនវតោ. ជរាយ ចេវ មរណេន ចាតិ ទ្វេធា បរិណាមបកតិតាយ វិបរិណាមធម្មតោ. ទុព្ពលតាយ, ផេគ្គុ វិយ សុខភញ្ជនីយតាយ ច អសារកតោ. អឃហេតុតាយ អឃមូលតោ. មិត្តមុខសបត្តោ វិយ វិស្សាសឃាតិតាយ វធកតោ. វិគតភវតាយ, វិភវសម្ភូតតាយ ច វិភវតោ. អាសវបទដ្ឋានតាយ សាសវតោ. ហេតុបច្ចយេហិ អភិសង្ខតតាយ សង្ខតតោ. មច្ចុមារកិលេសមារានំ អាមិសភូតតាយ មារាមិសតោ. ជាតិ-ជរា-ព្យាធិមរណបកតិតាយ ជាតិ-ជរា-ព្យាធិ-មរណធម្មតោ. សោក-បរិទេវ-ឧបាយាសហេតុតាយ សោក-បរិទេវឧបាយាសធម្មតោ. តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតសំកិលេសានំ វិសយធម្មតាយ សំកិលេសិកធម្មតោតិ ឯវំ បភេទតោ វុត្តស្ស អនិច្ចាទិសម្មសនស្ស វសេន សម្មសតិ.
ឯត្ថ ហិ អនិច្ចតោ, បលោកតោ, ចលតោ, បភង្គុតោ, អទ្ធុវតោ, វិបរិណាមធម្មតោ, អសារកតោ, វិភវតោ, សង្ខតតោ, មរណធម្មតោតិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ ទស ទស កត្វា បញ្ញាស អនិច្ចានុបស្សនានិ. បរតោ, រិត្តតោ, តុច្ឆតោ, សុញ្ញតោ, អនត្តតោតិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បញ្ច បញ្ច កត្វា បញ្ចវីសតិ អនត្តានុបស្សនានិ. សេសានិ ទុក្ខតោ, រោគតោតិអាទីនិ ឯកេកស្មិំ ខន្ធេ បញ្ចវីសតិ បញ្ចវីសតិ កត្វា បញ្ចវីសតិសតំ ទុក្ខានុបស្សនានីតិ.
ឥច្ចស្ស ឥមិនា ទ្វិសតភេទេន អនិច្ចាទិសម្មសនេន បញ្ចក្ខន្ធេ សម្មសតោ តំ នយវិបស្សនាសង្ខាតំ អនិច្ចទុក្ខានត្តសម្មសនំ ថិរំ ហោតិ. ឥទំ តាវេត្ថ បាឡិនយានុសារេន សម្មសនារម្ភវិធានំ.
ឥន្ទ្រិយតិក្ខការណនវកកថា
៦៩៩. យស្ស បន ឯវំ នយវិបស្សនាយ យោគំ ករោតោបិ នយវិបស្សនា ន សម្បជ្ជតិ, តេន ‘‘នវហាការេហិ ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ ភវន្តិ – ឧប្បន្នុប្បន្នានំ សង្ខារានំ ខយមេវ បស្សតិ, តត្ថ ច សក្កច្ចកិរិយាយ សម្បាទេតិ, សាតច្ចកិរិយាយ សម្បាទេតិ, សប្បាយកិរិយាយ សម្បាទេតិ, សមាធិស្ស ច និមិត្តគ្គាហេន, ពោជ្ឈង្គានញ្ច អនុបវត្តនតាយ, កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតំ ឧបដ្ឋាបេតិ, តត្ថ ច អភិភុយ្យ នេក្ខម្មេន, អន្តរា ច អព្យោសានេនា’’តិ ឯវំ វុត្តានំ នវន្នំ អាការានំ វសេន ឥន្ទ្រិយានិ តិក្ខានិ កត្វា បថវីកសិណនិទ្ទេសេ វុត្តនយេន សត្ត អសប្បាយានិ វជ្ជេត្វា សត្ត សប្បាយានិ សេវមានេន កាលេន រូបំ សម្មសិតព្ពំ, កាលេន អរូបំ. រូបំ សម្មសន្តេន រូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា.
រូបនិព្ពត្តិបស្សនាការកថា
៧០០. សេយ្យថិទំ – ឥទំ រូបំ នាម កម្មាទិវសេន ចតូហិ ការណេហិ និព្ពត្តតិ. តត្ថ សព្ពេសំ សត្តានំ រូបំ និព្ពត្តមានំ បឋមំ កម្មតោ និព្ពត្តតិ. បដិសន្ធិក្ខណេយេវ ហិ គព្ភសេយ្យកានំ តាវ តិសន្តតិវសេន វត្ថុ-កាយ-ភាវទសកសង្ខាតានិ តិំស រូបានិ និព្ពត្តន្តិ, តានិ ច ខោ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេយេវ. យថា ច ឧប្បាទក្ខណេ, តថា ឋិតិក្ខណេបិ ភង្គក្ខណេបិ.
តត្ថ រូបំ ទន្ធនិរោធំ គរុបរិវត្តិ, ចិត្តំ ខិប្បនិរោធំ លហុបរិវត្តិ. តេនាហ – ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកធម្មម្បិ សមនុបស្សាមិ, យំ ឯវំ លហុបរិវត្តំ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨). រូបេ ធរន្តេយេវ ហិ សោឡសវារេ ភវង្គចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណោបិ ឋិតិក្ខណោបិ ភង្គក្ខណោបិ ឯកសទិសា. រូបស្ស បន ឧប្បាទភង្គក្ខណាយេវ លហុកា, តេហិ សទិសា. ឋិតិក្ខណោ បន មហា, យាវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តាវ វត្តតិ. បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ ឋានប្បត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ ទុតិយំ ភវង្គំ ឧប្បជ្ជតិ. តេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នំ ឋានប្បត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ តតិយំ ភវង្គំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥមិនា នយេន យាវតាយុកំ ចិត្តប្បវត្តិ វេទិតព្ពា. អាសន្នមរណស្ស បន ឯកមេវ ឋានប្បត្តំ បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ.
បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នំ រូបំ បដិសន្ធិចិត្តតោ ឧទ្ធំ សោឡសមេន ចិត្តេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. ឋានក្ខណេ ឧប្បន្នំ សត្តរសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ សត្តរសមស្ស ឋានក្ខណំ បត្វា និរុជ្ឈតិ. យាវ បវត្តិ នាម អត្ថិ, ឯវមេវ បវត្តតិ. ឱបបាតិកានម្បិ សត្តសន្តតិវសេន សត្តតិ រូបានិ ឯវមេវ បវត្តន្តិ.
៧០១. តត្ថ កម្មំ, កម្មសមុដ្ឋានំ, កម្មបច្ចយំ, កម្មបច្ចយចិត្តសមុដ្ឋានំ, កម្មបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ, កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ឯស វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ កម្មំ នាម កុសលាកុសលចេតនា. កម្មសមុដ្ឋានំ នាម វិបាកក្ខន្ធា ច, ចក្ខុទសកាទិ សមសត្តតិរូបញ្ច. កម្មបច្ចយំ នាម តទេវ, កម្មំ ហិ កម្មសមុដ្ឋានស្ស ឧបត្ថម្ភកបច្ចយោបិ ហោតិ. កម្មបច្ចយចិត្តសមុដ្ឋានំ នាម វិបាកចិត្តសមុដ្ឋានំ រូបំ. កម្មបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ នាម កម្មសមុដ្ឋានរូបេសុ ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឱជា ឋានំ បត្វា អញ្ញន្តិ ឯវំ ចតស្សោ វា បញ្ច វា បវត្តិយោ ឃដេតិ. កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម កម្មជតេជោធាតុ ឋានប្បត្តា ឧតុសមុដ្ឋានំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឧតុ អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកន្តិ ឯវំ ចតស្សោ វា បញ្ច វា បវត្តិយោ ឃដេតិ. ឯវំ តាវ កម្មជរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា.
៧០២. ចិត្តជេសុបិ ចិត្តំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ចិត្តបច្ចយំ, ចិត្តបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ, ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ឯស វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ចិត្តំ នាម ឯកូននវុតិចិត្តានិ.
តេសុ ទ្វត្តិំស ចិត្តានិ, ឆព្ពីសេកូនវីសតិ;
សោឡស រូបិរិយាបថវិញ្ញត្តិជនកា មតា.
កាមាវចរតោ ហិ អដ្ឋ កុសលានិ, ទ្វាទសាកុសលានិ, មនោធាតុវជ្ជា ទស កិរិយា, កុសលកិរិយតោ ទ្វេ អភិញ្ញាចិត្តានីតិ ទ្វត្តិំស ចិត្តានិ រូបំ, ឥរិយាបថំ, វិញ្ញត្តិញ្ច ជនេន្តិ. វិបាកវជ្ជានិ សេសទសរូបាវចរានិ, អដ្ឋ អរូបាវចរានិ, អដ្ឋ លោកុត្តរចិត្តានីតិ ឆព្ពីសតិ ចិត្តានិ រូបំ, ឥរិយាបថញ្ច ជនយន្តិ, ន វិញ្ញត្តិំ. កាមាវចរេ ទស ភវង្គចិត្តានិ, រូបាវចរេ បញ្ច, តិស្សោ មនោធាតុយោ, ឯកា វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសោមនស្សសហគតាតិ ឯកូនវីសតិ ចិត្តានិ រូបមេវ ជនយន្តិ, ន ឥរិយាបថំ, ន វិញ្ញត្តិំ. ទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណានិ, សព្ពសត្តានំ បដិសន្ធិចិត្តំ, ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តំ, ចត្តារិ អារុប្បវិបាកានីតិ សោឡស ចិត្តានិ នេវ រូបំ ជនយន្តិ, ន ឥរិយាបថំ, ន វិញ្ញត្តិំ. យានិ ចេត្ថ រូបំ ជនេន្តិ, តានិ ន ឋិតិក្ខណេ, ភង្គក្ខណេ វា, តទា ហិ ចិត្តំ ទុព្ពលំ ហោតិ. ឧប្បាទក្ខណេ បន ពលវំ, តស្មា តំ តទា បុរេជាតំ វត្ថុំ និស្សាយ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ.
ចិត្តសមុដ្ឋានំ នាម តយោ អរូបិនោ ខន្ធា, ‘‘សទ្ទនវកំ, កាយវិញ្ញត្តិ, វចីវិញ្ញត្តិ, អាកាសធាតុ, លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតី’’តិ សត្តរសវិធំ រូបញ្ច. ចិត្តបច្ចយំ នាម ‘‘បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា បុរេជាតស្ស ឥមស្ស កាយស្សា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១១) ឯវំ វុត្តំ ចតុសមុដ្ឋានរូបំ. ចិត្តបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ នាម ចិត្តសមុដ្ឋានរូបេសុ ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវំ ទ្វេ តិស្សោ បវត្តិយោ ឃដេតិ. ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម ចិត្តសមុដ្ឋានោ ឧតុ ឋានប្បត្តោ អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, ឯវំ ទ្វេ តិស្សោ បវត្តិយោ ឃដេតិ. ឯវំ ចិត្តជរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា.
៧០៣. អាហារជេសុបិ អាហារោ, អាហារសមុដ្ឋានំ, អាហារបច្ចយំ, អាហារបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ, អាហារបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ឯស វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អាហារោ នាម កពឡីការោ អាហារោ. អាហារសមុដ្ឋានំ នាម ឧបាទិណ្ណំ កម្មជរូបំ បច្ចយំ លភិត្វា តត្ថ បតិដ្ឋាយ ឋានប្បត្តាយ ឱជាយ សមុដ្ឋាបិតំ ឱជដ្ឋមកំ, អាកាសធាតុ, លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតីតិ ចុទ្ទសវិធំ រូបំ. អាហារបច្ចយំ នាម ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥) ឯវំ វុត្តំ ចតុសមុដ្ឋានរូបំ. អាហារបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ នាម អាហារសមុដ្ឋានេសុ រូបេសុ ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឱជា អញ្ញន្តិ ឯវំ ទសទ្វាទសវារេ បវត្តិំ ឃដេតិ. ឯកទិវសំ បរិភុត្តាហារោ សត្តាហម្បិ ឧបត្ថម្ភេតិ. ទិព្ពា បន ឱជា ឯកមាសំ ទ្វេមាសម្បិ ឧបត្ថម្ភេតិ. មាតរា បរិភុត្តាហារោបិ ទារកស្ស សរីរំ ផរិត្វា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. សរីរេ មក្ខិតាហារោបិ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. កម្មជាហារោ ឧបាទិណ្ណកាហារោ នាម. សោបិ ឋានប្បត្តោ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឱជា អញ្ញំ សមុដ្ឋាបេតីតិ ឯវំ ចតស្សោ វា បញ្ច វា បវត្តិយោ ឃដេតិ. អាហារបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម អាហារសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ ឋានប្បត្តា ឧតុសមុដ្ឋានំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ. តត្រាយំ អាហារោ អាហារសមុដ្ឋានានំ ជនកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, សេសានំ និស្សយាហារអត្ថិអវិគតវសេនាតិ ឯវំ អាហារជរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា.
៧០៤. ឧតុជេសុបិ ឧតុ, ឧតុសមុដ្ឋានំ, ឧតុបច្ចយំ, ឧតុបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ, ឧតុបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានន្តិ ឯស វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ឧតុ នាម ចតុសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ, ឧណ្ហឧតុ សីតឧតូតិ ឯវំ បនេស ទុវិធោ ហោតិ. ឧតុសមុដ្ឋានំ នាម ចតុសមុដ្ឋានោ ឧតុ ឧបាទិណ្ណកំ បច្ចយំ លភិត្វា ឋានប្បត្តោ សរីរេ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. តំ សទ្ទនវកំ, អាកាសធាតុ, លហុតា, មុទុតា, កម្មញ្ញតា, ឧបចយោ, សន្តតីតិ បន្នរសវិធំ ហោតិ. ឧតុបច្ចយំ នាម ឧតុ ចតុសមុដ្ឋានិករូបានំ បវត្តិយា ច វិនាសស្ស ច បច្ចយោ ហោតិ. ឧតុបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម ឧតុសមុដ្ឋានា តេជោធាតុ ឋានប្បត្តា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឧតុ អញ្ញន្តិ ឯវំ ទីឃម្បិ អទ្ធានំ អនុបាទិណ្ណបក្ខេ ឋត្វាបិ ឧតុសមុដ្ឋានំ បវត្តតិយេវ. ឧតុបច្ចយអាហារសមុដ្ឋានំ នាម ឧតុសមុដ្ឋានា ឋានប្បត្តា ឱជា អញ្ញំ ឱជដ្ឋមកំ សមុដ្ឋាបេតិ, តត្រាបិ ឱជា អញ្ញន្តិ ឯវំ ទសទ្វាទសវារេ បវត្តិំ ឃដេតិ. តត្រាយំ ឧតុ ឧតុសមុដ្ឋានានំ ជនកោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, សេសានំ និស្សយអត្ថិអវិគតវសេនាតិ ឯវំ ឧតុជរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា. ឯវញ្ហិ រូបស្ស និព្ពត្តិំ បស្សន្តោ កាលេន រូបំ សម្មសតិ នាម.
អរូបនិព្ពត្តិបស្សនាការកថា
៧០៥. យថា ច រូបំ សម្មសន្តេន រូបស្ស, ឯវំ អរូបំ សម្មសន្តេនបិ អរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា. សា ច ខោ ឯកាសីតិ លោកិយចិត្តុប្បាទវសេនេវ.
សេយ្យថិទំ – ឥទញ្ហិ អរូបំ នាម បុរិមភវេ អាយូហិតកម្មវសេន បដិសន្ធិយំ តាវ ឯកូនវីសតិចិត្តុប្បាទប្បភេទំ និព្ពត្តតិ. និព្ពត្តនាការោ បនស្ស បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. តទេវ បដិសន្ធិចិត្តស្ស អនន្តរចិត្តតោ បដ្ឋាយ ភវង្គវសេន, អាយុបរិយោសានេ ចុតិវសេន. យំ តត្ថ កាមាវចរំ, តំ ឆសុ ទ្វារេសុ ពលវារម្មណេ តទារម្មណវសេន.
បវត្តេ បន អសម្ភិន្នត្តា ចក្ខុស្ស អាបាថគតត្តា រូបានំ អាលោកសន្និស្សិតំ មនសិការហេតុកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ និព្ពត្តតិ សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ. ចក្ខុបសាទស្ស ហិ ឋិតិក្ខណេ ឋិតិប្បត្តមេវ រូបំ ចក្ខុំ ឃដ្ដេតិ. តស្មិំ ឃដ្ដិតេ ទ្វិក្ខត្តុំ ភវង្គំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. តតោ តស្មិំយេវ អារម្មណេ កិរិយមនោធាតុ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា ឧប្បជ្ជតិ. តទនន្តរំ តទេវ រូបំ បស្សមានំ កុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកំ វា ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តតោ តទេវ រូបំ សម្បដិច្ឆមានា វិបាកមនោធាតុ. តតោ តទេវ រូបំ សន្តីរយមានា វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ. តតោ តទេវ រូបំ វវត្ថាបយមានា កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧបេក្ខាសហគតា. តតោ បរំ កាមាវចរកុសលាកុសលកិរិយចិត្តេសុ ឯកំ វា ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកំ ចិត្តំ បញ្ច សត្ត វា ជវនានិ. តតោ កាមាវចរសត្តានំ ឯកាទសសុ តទារម្មណចិត្តេសុ ជវនានុរូបំ យំកិញ្ចិ តទារម្មណន្តិ. ឯស នយោ សេសទ្វារេសុបិ. មនោទ្វារេ បន មហគ្គតចិត្តានិបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ អរូបស្ស និព្ពត្តិ បស្សិតព្ពា. ឯវញ្ហិ អរូបស្ស និព្ពត្តិំ បស្សន្តោ កាលេន អរូបំ សម្មសតិ នាម.
ឯវំ កាលេន រូបំ កាលេន អរូបំ សម្មសិត្វាបិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា អនុក្កមេន បដិបជ្ជមានោ ឯកោ បញ្ញាភាវនំ សម្បាទេតិ.
រូបសត្តកសម្មសនកថា
៧០៦. អបរោ រូបសត្តកអរូបសត្តកវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសតិ. តត្ថ អាទាននិក្ខេបនតោ, វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ, អាហារមយតោ, ឧតុមយតោ, កម្មជតោ, ចិត្តសមុដ្ឋានតោ, ធម្មតារូបតោតិ ឥមេហិ អាការេហិ អារោបេត្វា សម្មសន្តោ រូបសត្តកវសេន អារោបេត្វា សម្មសតិ នាម. តេនាហុ បោរាណា –
‘‘អាទាននិក្ខេបនតោ, វយោវុឌ្ឍត្ថគាមិតោ;
អាហារតោ ច ឧតុតោ, កម្មតោ ចាបិ ចិត្តតោ;
ធម្មតារូបតោ សត្ត, វិត្ថារេន វិបស្សតី’’តិ.
តត្ថ អាទានន្តិ បដិសន្ធិ. និក្ខេបនន្តិ ចុតិ. ឥតិ យោគាវចរោ ឥមេហិ អាទាននិក្ខេបេហិ ឯកំ វស្សសតំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សង្ខារេសុ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. កថំ? ឯត្ថន្តរេ សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា. កស្មា? ឧប្បាទវយវត្តិតោ, វិបរិណាមតោ, តាវកាលិកតោ, និច្ចបដិក្ខេបតោ ច. យស្មា បន ឧប្បន្នា សង្ខារា ឋិតិំ បាបុណន្តិ, ឋិតិយំ ជរាយ កិលមន្តិ, ជរំ បត្វា អវស្សំ ភិជ្ជន្តិ, តស្មា អភិណ្ហសម្បដិបីឡនតោ, ទុក្ខមតោ ទុក្ខវត្ថុតោ, សុខបដិក្ខេបតោ ច ទុក្ខា. យស្មា ច ‘‘ឧប្បន្នា សង្ខារា ឋិតិំ មា បាបុណន្តុ, ឋានប្បត្តា មា ជីរន្តុ, ជរប្បត្តា មា ភិជ្ជន្តូ’’តិ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ កស្សចិ វសវត្តិភាវោ នត្ថិ, សុញ្ញា តេន វសវត្តនាការេន, តស្មា សុញ្ញតោ, អស្សាមិកតោ, អវសវត្តិតោ, អត្តបដិក្ខេបតោ ច អនត្តាតិ.
៧០៧. ឯវំ អាទាននិក្ខេបនវសេន វស្សសតបរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា តតោ បរំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ អារោបេតិ. តត្ថ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមោ នាម វយវសេន វុឌ្ឍស្ស វឌ្ឍិតស្ស រូបស្ស អត្ថង្គមោ. តស្ស វសេន តិលក្ខណំ អារោបេតីតិ អត្ថោ.
កថំ? សោ តមេវ វស្សសតំ បឋមវយេន មជ្ឈិមវយេន បច្ឆិមវយេនាតិ តីហិ វយេហិ បរិច្ឆិន្ទតិ. តត្ថ អាទិតោ តេត្តិំស វស្សានិ បឋមវយោ នាម. តតោ ចតុត្តិំស មជ្ឈិមវយោ នាម. តតោ តេត្តិំស បច្ឆិមវយោ នាមាតិ. ឥតិ ឥមេហិ តីហិ វយេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា, ‘‘បឋមវយេ បវត្តំ រូបំ មជ្ឈិមវយំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា. មជ្ឈិមវយេ បវត្តរូបម្បិ បច្ឆិមវយំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា. បច្ឆិមវយេ តេត្តិំស វស្សានិ បវត្តរូបម្បិ មរណតោ បរំ គមនសមត្ថំ នាម នត្ថិ, តស្មា តម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
៧០៨. ឯវំ បឋមវយាទិវសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន ‘‘មន្ទទសកំ, ខិឌ្ឌាទសកំ, វណ្ណទសកំ, ពលទសកំ, បញ្ញាទសកំ, ហានិទសកំ, បព្ភារទសកំ, វង្កទសកំ, មោមូហទសកំ, សយនទសក’’ន្តិ ឥមេសំ ទសន្នំ ទសកានំ វសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
តត្ថ ទសកេសុ តាវ វស្សសតជីវិនោ បុគ្គលស្ស បឋមានិ ទស វស្សានិ មន្ទទសកំ នាម, តទា ហិ សោ មន្ទោ ហោតិ ចបលោ កុមារកោ. តតោ បរានិ ទស ខិឌ្ឌាទសកំ នាម, តទា ហិ សោ ខិឌ្ឌារតិពហុលោ ហោតិ. តតោ បរានិ ទស វណ្ណទសកំ នាម, តទា ហិស្ស វណ្ណាយតនំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ. តតោ បរានិ ទស ពលទសកំ នាម, តទា ហិស្ស ពលញ្ច ថាមោ ច វេបុល្លំ បាបុណាតិ. តតោ បរានិ ទស បញ្ញាទសកំ នាម, តទា ហិស្ស បញ្ញា សុប្បតិដ្ឋិតា ហោតិ, បកតិយា កិរ ទុព្ពលបញ្ញស្សាបិ តស្មិំ កាលេ អប្បមត្តកា បញ្ញា ឧប្បជ្ជតិយេវ. តតោ បរានិ ទស ហានិទសកំ នាម, តទា ហិស្ស ខិឌ្ឌារតិវណ្ណពលបញ្ញា បរិហាយន្តិ. តតោ បរានិ ទស បព្ភារទសកំ នាម, តទា ហិស្ស អត្តភាវោ បុរតោ បព្ភារោ ហោតិ. តតោ បរានិ ទស វង្កទសកំ នាម, តទា ហិស្ស អត្តភាវោ នង្គលកោដិ វិយ វង្កោ ហោតិ. តតោ បរានិ ទស មោមូហទសកំ នាម. តទា ហិ សោ មោមូហោ ហោតិ, កតំ កតំ បមុស្សតិ. តតោ បរានិ ទស សយនទសកំ នាម, វស្សសតិកោ ហិ សយនពហុលោវ ហោតិ.
តត្រាយំ យោគី ឯតេសំ ទសកានំ វសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេតុំ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘បឋមទសកេ បវត្តរូបំ ទុតិយទសកំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា. ទុតិយទសកេ…បេ… នវមទសកេ បវត្តរូបំ ទសមទសកំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. ទសមទសកេ បវត្តរូបំ បុនព្ភវំ អប្បត្វា ឥធេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
៧០៩. ឯវំ ទសកវសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន តទេវ វស្សសតំ បញ្ចបញ្ចវស្សវសេន វីសតិកោដ្ឋាសេ កត្វា វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. កថំ? សោ ហិ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘បឋមេ វស្សបញ្ចកេ បវត្តរូបំ ទុតិយំ វស្សបញ្ចកំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា. ទុតិយេ វស្សបញ្ចកេ បវត្តរូបំ តតិយំ…បេ… ឯកូនវីសតិមេ វស្សបញ្ចកេ បវត្តរូបំ វីសតិមំ វស្សបញ្ចកំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. វីសតិមេ វស្សបញ្ចកេ បវត្តរូបំ មរណតោ បរំ គមនសមត្ថំ នាម នត្ថិ, តស្មា តម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ.
ឯវំ វីសតិកោដ្ឋាសវសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន បញ្ចវីសតិ កោដ្ឋាសេ កត្វា ចតុន្នំ ចតុន្នំ វស្សានំ វសេន អារោបេតិ. តតោ តេត្តិំស កោដ្ឋាសេ កត្វា តិណ្ណំ តិណ្ណំ វស្សានំ វសេន, បញ្ញាស កោដ្ឋាសេ កត្វា ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ វស្សានំ វសេន, សតំ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកេកវស្សវសេន. តតោ ឯកំ វស្សំ តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា វស្សានហេមន្តគិម្ហេសុ តីសុ ឧតូសុ ឯកេកឧតុវសេន តស្មិំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
កថំ? ‘‘វស្សានេ ចតុមាសំ បវត្តរូបំ ហេមន្តំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. ហេមន្តេ បវត្តរូបំ គិម្ហំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. គិម្ហេ បវត្តរូបំ បុន វស្សានំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ. ឯវំ អារោបេត្វា បុន ឯកំ វស្សំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា – ‘‘វស្សានេ ទ្វេមាសំ បវត្តរូបំ សរទំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. សរទេ បវត្តរូបំ ហេមន្តំ. ហេមន្តេ បវត្តរូបំ សិសិរំ. សិសិរេ បវត្តរូបំ វសន្តំ. វសន្តេ បវត្តរូបំ គិម្ហំ. គិម្ហេ បវត្តរូបំ បុន វស្សានំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តស្មិំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
ឯវំ អារោបេត្វា តតោ កាឡជុណ្ហវសេន – ‘‘កាឡេ បវត្តរូបំ ជុណ្ហំ អប្បត្វា. ជុណ្ហេ បវត្តរូបំ កាឡំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. តតោ រត្តិន្ទិវវសេន – ‘‘រត្តិំ បវត្តរូបំ ទិវសំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. ទិវសំ បវត្តរូបម្បិ រត្តិំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. តតោ តទេវ រត្តិន្ទិវំ បុព្ពណ្ហាទិវសេន ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា – ‘‘បុព្ពណ្ហេ បវត្តរូបំ មជ្ឈន្ហំ អប្បត្វា. មជ្ឈន្ហេ បវត្តរូបំ សាយន្ហំ. សាយន្ហេ បវត្តរូបំ បឋមយាមំ. បឋមយាមេ បវត្តរូបំ មជ្ឈិមយាមំ. មជ្ឈិមយាមេ បវត្តរូបំ បច្ឆិមយាមំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. បច្ឆិមយាមេ បវត្តរូបំ បុន បុព្ពណ្ហំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
៧១០. ឯវំ អារោបេត្វា បុន តស្មិំយេវ រូបេ អភិក្កមបដិក្កមអាលោកនវិលោកនសមិញ្ជនបសារណវសេន – ‘‘អភិក្កមេ បវត្តរូបំ បដិក្កមំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. បដិក្កមេ បវត្តរូបំ អាលោកនំ. អាលោកនេ បវត្តរូបំ វិលោកនំ. វិលោកនេ បវត្តរូបំ សមិញ្ជនំ. សមិញ្ជនេ បវត្តរូបំ បសារណំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
តតោ ឯកបទវារំ ឧទ្ធរណ អតិហរណវីតិហរណវោស្សជ្ជនសន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនវសេន ឆ កោដ្ឋាសេ ករោតិ.
តត្ថ ឧទ្ធរណំ នាម បាទស្ស ភូមិតោ ឧក្ខិបនំ. អតិហរណំ នាម បុរតោ ហរណំ. វីតិហរណំ នាម ខាណុកណ្ដកទីឃជាតិអាទីសុ កិញ្ចិទេវ ទិស្វា ឥតោ ចិតោ ច បាទសញ្ចារណំ. វោស្សជ្ជនំ នាម បាទស្ស ហេដ្ឋា ឱរោបនំ. សន្និក្ខេបនំ នាម បថវីតលេ ឋបនំ. សន្និរុម្ភនំ នាម បុន បាទុទ្ធរណកាលេ បាទស្ស បថវិយា សទ្ធិំ អភិនិប្បីឡនំ. តត្ថ ឧទ្ធរណេ បថវីធាតុ អាបោធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា, ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ. តថា អតិហរណវីតិហរណេសុ. វោស្សជ្ជនេ តេជោធាតុ វាយោធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា, ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ. តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនេសុ. ឯវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា តេសំ វសេន តស្មិំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
កថំ? សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘យា ឧទ្ធរណេ បវត្តា ធាតុយោ, យានិ ច តទុបាទាយរូបានិ, សព្ពេ តេ ធម្មា អតិហរណំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា. តថា អតិហរណេ បវត្តា វីតិហរណំ. វីតិហរណេ បវត្តា វោស្សជ្ជនំ. វោស្សជ្ជនេ បវត្តា សន្និក្ខេបនំ. សន្និក្ខេបនេ បវត្តា សន្និរុម្ភនំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈន្តិ. ឥតិ តត្ថ តត្ថ ឧប្បន្នា ឥតរំ ឥតរំ កោដ្ឋាសំ អប្បត្វា តត្ថ តត្ថេវ បព្ពំ បព្ពំ សន្ធិ សន្ធិ ឱធិ ឱធិ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ តដតដាយន្តា សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ. តស្មា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិ. តស្សេវំ បព្ពបព្ពគតេ សង្ខារេ វិបស្សតោ រូបសម្មសនំ សុខុមំ ហោតិ.
៧១១. សុខុមត្តេ ច បនស្ស ឥទំ ឱបម្មំ. ឯកោ កិរ ទារុតិណុក្កាទីសុ កតបរិចយោ អទិដ្ឋបុព្ពបទីបោ បច្ចន្តវាសិកោ នគរមាគម្ម អន្តរាបណេ ជលមានំ បទីបំ ទិស្វា ឯកំ បុរិសំ បុច្ឆិ អម្ភោ ‘‘កិំ នាមេតំ ឯវំ មនាប’’ន្តិ? តមេនំ សោ អាហ ‘‘កិមេត្ថ មនាបំ, បទីបោ នាមេស តេលក្ខយេន វដ្ដិក្ខយេន ច គតមគ្គោបិស្ស ន បញ្ញាយិស្សតី’’តិ. តមញ្ញោ ឯវមាហ ‘‘ឥទំ ឱឡារិកំ, ឥមិស្សា ហិ វដ្ដិយា អនុបុព្ពេន ឌយ្ហមានាយ តតិយភាគេ តតិយភាគេ ជាលា ឥតរីតរំ បទេសំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ. តមញ្ញោ ឯវមាហ ‘‘ឥទម្បិ ឱឡារិកំ, ឥមិស្សា ហិ អង្គុលង្គុលន្តរេ អឌ្ឍង្គុលឌ្ឍង្គុលន្តរេ តន្តុម្ហិ តន្តុម្ហិ អំសុម្ហិ អំសុម្ហិ ជាលា ឥតរីតរំ អំសុំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតិ. អំសុំ បន មុញ្ចិត្វា ន សក្កា ជាលំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ.
តត្ថ ‘‘តេលក្ខយេន វដ្ដិក្ខយេន ច បទីបស្ស គតមគ្គោបិ ន បញ្ញាយិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ អាទាននិក្ខេបនតោ វស្សសតេន បរិច្ឆិន្នរូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘វដ្ដិយា តតិយភាគេ តតិយភាគេ ជាលា ឥតរីតរំ បទេសំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ វស្សសតស្ស តតិយកោដ្ឋាសបរិច្ឆិន្នេ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘អង្គុលង្គុលន្តរេ ជាលា ឥតរីតរំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ ទសវស្ស បញ្ចវស្ស ចតុវស្ស តិវស្ស ទ្វិវស្ស ឯកវស្ស បរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘អឌ្ឍង្គុលឌ្ឍង្គុលន្តរេ ជាលា ឥតរីតរំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ ឯកេកឧតុវសេន ឯកំ វស្សំ តិធា, ឆធា ច វិភជិត្វា ចតុមាស-ទ្វិមាសបរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘តន្តុម្ហិ តន្តុម្ហិ ជាលា ឥតរីតរំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ កាឡជុណ្ហវសេន, រត្តិន្ទិវវសេន, ឯករត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា បុព្ពណ្ហាទិវសេន ច បរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘អំសុម្ហិ អំសុម្ហិ ជាលា ឥតរីតរំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ អភិក្កមាទិវសេន ចេវ ឧទ្ធរណាទីសុ ច ឯកេកកោដ្ឋាសវសេន បរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណារោបនន្តិ.
៧១២. សោ ឯវំ នានាការេហិ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន តទេវ រូបំ វិសង្ខរិត្វា អាហារមយាទិវសេន ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកេកកោដ្ឋាសេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. តត្រាស្ស អាហារមយំ រូបំ ឆាតសុហិតវសេន បាកដំ ហោតិ. ឆាតកាលេ សមុដ្ឋិតំ រូបំ ហិ ឈត្តំ ហោតិ កិលន្តំ, ឈាមខាណុកោ វិយ, អង្គារបច្ឆិយំ និលីនកាកោ វិយ ច ទុព្ពណ្ណំ ទុស្សណ្ឋិតំ. សុហិតកាលេ សមុដ្ឋិតំ ធាតំ បីណិតំ មុទុ សិនិទ្ធំ ផស្សវន្តំ ហោតិ. សោ តំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘ឆាតកាលេ បវត្តរូបំ សុហិតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. សុហិតកាលេ សមុដ្ឋិតម្បិ ឆាតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
៧១៣. ឧតុមយំ សីតុណ្ហវសេន បាកដំ ហោតិ. ឧណ្ហកាលេ សមុដ្ឋិតំ រូបំ ហិ ឈត្តំ ហោតិ កិលន្តំ ទុព្ពណ្ណំ. សីតឧតុនា សមុដ្ឋិតំ រូបំ ធាតំ បីណិតំ សិនិទ្ធំ ហោតិ. សោ តំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘ឧណ្ហកាលេ បវត្តរូបំ សីតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. សីតកាលេ បវត្តរូបំ ឧណ្ហកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
៧១៤. កម្មជំ អាយតនទ្វារវសេន បាកដំ ហោតិ. ចក្ខុទ្វារស្មិំ ហិ ចក្ខុកាយភាវទសកវសេន តិំស កម្មជរូបានិ, ឧបត្ថម្ភកានិ បន តេសំ ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានានិ ចតុវីសតីតិ ចតុបណ្ណាស ហោន្តិ. តថា សោតឃានជិវ្ហាទ្វារេសុ. កាយទ្វារេ កាយភាវទសកវសេន ចេវ ឧតុសមុដ្ឋានាទិវសេន ច ចតុចត្តាលីស. មនោទ្វារេ ហទយវត្ថុកាយភាវទសកវសេន ចេវ ឧតុសមុដ្ឋានាទិវសេន ច ចតុបណ្ណាសមេវ.
សោ សព្ពម្បិ តំ រូបំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘ចក្ខុទ្វារេ បវត្តរូបំ សោតទ្វារំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. សោតទ្វារេ បវត្តរូបំ ឃានទ្វារំ. ឃានទ្វារេ បវត្តរូបំ ជិវ្ហាទ្វារំ. ជិវ្ហាទ្វារេ បវត្តរូបំ កាយទ្វារំ. កាយទ្វារេ បវត្តរូបំ មនោទ្វារំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
៧១៥. ចិត្តសមុដ្ឋានំ សោមនស្សិតទោមនស្សិតវសេន បាកដំ ហោតិ, សោមនស្សិតកាលេ ឧប្បន្នំ ហិ រូបំ សិនិទ្ធំ មុទុ បីណិតំ ផស្សវន្តំ ហោតិ. ទោមនស្សិតកាលេ ឧប្បន្នំ ឈត្តំ កិលន្តំ ទុព្ពណ្ណំ ហោតិ. សោ តំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘សោមនស្សិតកាលេ បវត្តរូបំ ទោមនស្សិតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. ទោមនស្សិតកាលេ បវត្តរូបំ សោមនស្សិតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.
តស្សេវំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ បរិគ្គហេត្វា តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបយតោ អយមត្ថោ បាកដោ ហោតិ –
ជីវិតំ អត្តភាវោ ច, សុខទុក្ខា ច កេវលា;
ឯកចិត្តសមាយុត្តា, លហុសោ វត្តតេ ខណោ.
ចុល្លាសីតិ សហស្សានិ, កប្បំ តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ;
ន ត្វេវ តេបិ តិដ្ឋន្តិ, ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សមោហិតា.
យេ និរុទ្ធា មរន្តស្ស, តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធ;
សព្ពេវ សទិសា ខន្ធា, គតា អប្បដិសន្ធិកា.
អនន្តរា ច យេ ភគ្គា, យេ ច ភគ្គា អនាគតេ;
តទន្តរា និរុទ្ធានំ, វេសមំ នត្ថិ លក្ខណេ.
អនិព្ពត្តេន ន ជាតោ, បច្ចុប្បន្នេន ជីវតិ;
ចិត្តភង្គា មតោ លោកោ, បញ្ញត្តិ បរមត្ថិយា.
អនិធានគតា ភគ្គា, បុញ្ជោ នត្ថិ អនាគតេ;
និព្ពត្តា យេបិ តិដ្ឋន្តិ, អារគ្គេ សាសបូបមា.
និព្ពត្តានញ្ច ធម្មានំ, ភង្គោ នេសំ បុរក្ខតោ;
បលោកធម្មា តិដ្ឋន្តិ, បុរាណេហិ អមិស្សិតា.
អទស្សនតោ អាយន្តិ, ភគ្គា គច្ឆន្តុទស្សនំ;
វិជ្ជុប្បាទោវ អាកាសេ, ឧប្បជ្ជន្តិ វយន្តិ ចាតិ. (មហានិ. ១០);
៧១៦. ឯវំ អាហារមយាទីសុ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន ធម្មតារូបេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. ធម្មតារូបំ នាម ពហិទ្ធា អនិន្ទ្រិយពទ្ធំ អយលោហតិបុសីសសុវណ្ណរជតមុត្តាមណិវេឡុរិយសង្ខសិលាបវាឡលោហិតង្គមសារគល្លភូមិបាសាណបព្ពតតិណរុក្ខលតាទិភេទំ វិវដ្ដកប្បតោ បដ្ឋាយ ឧប្បជ្ជនករូបំ. តទស្ស អសោកង្កុរាទិវសេន បាកដំ ហោតិ.
អសោកង្កុរំ ហិ អាទិតោវ តនុរត្តំ ហោតិ, តតោ ទ្វីហតីហច្ចយេន ឃនរត្តំ, បុន ទ្វីហតីហច្ចយេន មន្ទរត្តំ, តតោ តរុណបល្លវវណ្ណំ, តតោ បរិណតបល្លវវណ្ណំ, តតោ ហរិតបណ្ណវណ្ណំ. តតោ នីលបណ្ណវណ្ណំ. តតោ នីលបណ្ណវណ្ណកាលតោ បដ្ឋាយ សភាគរូបសន្តតិមនុប្បពន្ធាបយមានំ សំវច្ឆរមត្តេន បណ្ឌុបលាសំ ហុត្វា វណ្ដតោ ឆិជ្ជិត្វា បតតិ.
សោ តំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘តនុរត្តកាលេ បវត្តរូបំ ឃនរត្តកាលំ អប្បត្វា និរុជ្ឈតិ. ឃនរត្តកាលេ បវត្តរូបំ មន្ទរត្តកាលំ. មន្ទរត្តកាលេ បវត្តរូបំ តរុណបល្លវវណ្ណកាលំ. តរុណបល្លវវណ្ណកាលេ បវត្តំ បរិណតបល្លវវណ្ណកាលំ. បរិណតបល្លវវណ្ណកាលេ បវត្តំ ហរិតបណ្ណវណ្ណកាលំ. ហរិតបណ្ណកាលេ បវត្តំ នីលបណ្ណវណ្ណកាលំ. នីលបណ្ណវណ្ណកាលេ បវត្តំ បណ្ឌុបលាសកាលំ. បណ្ឌុបលាសកាលេ បវត្តំ វណ្ដតោ ឆិជ្ជិត្វា បតនកាលំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ, ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា ឥមិនា នយេន សព្ពម្បិ ធម្មតារូបំ សម្មសតិ.
ឯវំ តាវ រូបសត្តកវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសតិ.
អរូបសត្តកសម្មសនកថា
៧១៧. យំ បន វុត្តំ ‘‘អរូបសត្តកវសេនា’’តិ, តត្ថ អយំ មាតិកា – កលាបតោ, យមកតោ, ខណិកតោ, បដិបាដិតោ, ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនតោ, មានសមុគ្ឃាដនតោ, និកន្តិបរិយាទានតោតិ.
តត្ថ កលាបតោតិ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា. កថំ កលាបតោ សម្មសតីតិ? ឥធ ភិក្ខុ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘យេ ឥមេ ‘កេសា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’តិ សម្មសនេ ឧប្បន្នា ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា, យេ ច ‘លោមា…បេ… មត្ថលុង្គំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’តិ សម្មសនេ ឧប្បន្នា ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា, សព្ពេ តេ ឥតរីតរំ អប្បត្វា បព្ពំបព្ពំ ឱធិឱធិ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ តដតដាយន្តា វិនដ្ឋា, តស្មា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិ. អយំ តាវ វិសុទ្ធិកថាយំ នយោ.
អរិយវំសកថាយំ បន ‘‘ហេដ្ឋា រូបសត្តកេ សត្តសុ ឋានេសុ ‘រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’តិ បវត្តំ ចិត្តំ អបរេន ចិត្តេន ‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’តិ សម្មសន្តោ ‘កលាបតោ សម្មសតី’តិ’’ វុត្តំ, តំ យុត្តតរំ. តស្មា សេសានិបិ តេនេវ នយេន វិភជិស្សាម.
៧១៨. យមកតោតិ ឥធ ភិក្ខុ អាទាននិក្ខេបរូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តម្បិ ចិត្តំ អបរេន ចិត្តេន ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបំ, អាហារមយំ, ឧតុមយំ, កម្មជំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ធម្មតារូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តម្បិ ចិត្តំ អបរេន ចិត្តេន ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. ឯវំ យមកតោ សម្មសតិ នាម.
៧១៩. ខណិកតោតិ ឥធ ភិក្ខុ អាទាននិក្ខេបរូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តំ បឋមចិត្តំ ទុតិយចិត្តេន, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន, ចតុត្ថំ បញ្ចមេន ‘‘ឯតម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបំ, អាហារមយំ, ឧតុមយំ, កម្មជំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ធម្មតារូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តំ បឋមចិត្តំ ទុតិយចិត្តេន, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន, ចតុត្ថំ បញ្ចមេន ‘‘ឯតម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. ឯវំ រូបបរិគ្គាហកចិត្តតោ បដ្ឋាយ ចត្តារិ ចត្តារិ ចិត្តានិ សម្មសន្តោ ខណិកតោ សម្មសតិ នាម.
៧២០. បដិបាដិតោតិ អាទាននិក្ខេបរូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តំ បឋមចិត្តំ ទុតិយចិត្តេន, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន…បេ… ទសមំ ឯកាទសមេន ‘‘ឯតម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបំ, អាហារមយំ, ឧតុមយំ, កម្មជំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ធម្មតារូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តំ បឋមចិត្តំ ទុតិយចិត្តេន, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន…បេ… ទសមំ ឯកាទសមេន ‘‘ឯតម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ វិបស្សនា បដិបាដិយា សកលម្បិ ទិវសភាគំ សម្មសិតុំ វដ្ដេយ្យ. យាវ ទសមចិត្តសម្មសនា បន រូបកម្មដ្ឋានម្បិ អរូបកម្មដ្ឋានម្បិ បគុណំ ហោតិ. តស្មា ទសមេយេវ ឋបេតព្ពន្តិ វុត្តំ. ឯវំ សម្មសន្តោ បដិបាដិតោ សម្មសតិ នាម.
៧២១. ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនតោ មានឧគ្ឃាដនតោ និកន្តិបរិយាទានតោតិ ឥមេសុ តីសុ វិសុំ សម្មសននយោ នាម នត្ថិ. យំ បនេតំ ហេដ្ឋា រូបំ, ឥធ ច អរូបំ បរិគ្គហិតំ, តំ បស្សន្តោ រូបារូបតោ ឧទ្ធំ អញ្ញំ សត្តំ នាម ន បស្សតិ. សត្តស្ស អទស្សនតោ បដ្ឋាយ សត្តសញ្ញា ឧគ្ឃាដិតា ហោតិ. សត្តសញ្ញំ ឧគ្ឃាដិតចិត្តេន សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហតោ ទិដ្ឋិ នុប្បជ្ជតិ. ទិដ្ឋិយា អនុប្បជ្ជមានាយ ទិដ្ឋិ ឧគ្ឃាដិតា នាម ហោតិ. ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដិតចិត្តេន សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហតោ មានោ នុប្បជ្ជតិ. មានេ អនុប្បជ្ជន្តេ មានោ សមុគ្ឃាដិតោ នាម ហោតិ. មានសមុគ្ឃាដិតចិត្តេន សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហតោ តណ្ហា នុប្បជ្ជតិ. តណ្ហាយ អនុប្បជ្ជន្តិយា និកន្តិ បរិយាទិណ្ណា នាម ហោតីតិ ឥទំ តាវ វិសុទ្ធិកថាយំ វុត្តំ.
អរិយវំសកថាយំ បន ‘‘ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនតោ មានសមុគ្ឃាដនតោ និកន្តិបរិយាទានតោ’’តិ មាតិកំ ឋបេត្វា អយំ នយោ ទស្សិតោ.
‘‘អហំ វិបស្សាមិ, មម វិបស្សនា’’តិ គណ្ហតោ ហិ ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាដនំ នាម ន ហោតិ. ‘‘សង្ខារាវ សង្ខារេ វិបស្សន្តិ សម្មសន្តិ វវត្ថបេន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តិ បរិច្ឆិន្ទន្តី’’តិ គណ្ហតោ បន ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនំ នាម ហោតិ.
‘‘សុដ្ឋុ វិបស្សាមិ, មនាបំ វិបស្សាមី’’តិ គណ្ហតោ មានសមុគ្ឃាដោ នាម ន ហោតិ. ‘‘សង្ខារាវ សង្ខារេ វិបស្សន្តិ សម្មសន្តិ វវត្ថបេន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តិ បរិច្ឆិន្ទន្តី’’តិ គណ្ហតោ បន មានសមុគ្ឃាដោ នាម ហោតិ.
‘‘វិបស្សិតុំ សក្កោមី’’តិ វិបស្សនំ អស្សាទេន្តស្ស និកន្តិបរិយាទានំ នាម ន ហោតិ. ‘‘សង្ខារាវ សង្ខារេ វិបស្សន្តិ សម្មសន្តិ វវត្ថបេន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តិ បរិច្ឆិន្ទន្តី’’តិ គណ្ហតោ បន និកន្តិបរិយាទានំ នាម ហោតិ.
សចេ សង្ខារា អត្តា ភវេយ្យុំ, អត្តាតិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យុំ, អនត្តា ច បន អត្តាតិ គហិតា, តស្មា តេ អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តា, ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខាតិ បស្សតោ ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនំ នាម ហោតិ.
សចេ សង្ខារា និច្ចា ភវេយ្យុំ, និច្ចាតិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យុំ, អនិច្ចា ច បន និច្ចាតិ គហិតា, តស្មា តេ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ បស្សតោ មានសមុគ្ឃាដោ នាម ហោតិ.
សចេ សង្ខារា សុខា ភវេយ្យុំ, សុខាតិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យុំ, ទុក្ខា ច បន សុខាតិ គហិតា, តស្មា តេ ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា, ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ បស្សតោ និកន្តិបរិយាទានំ នាម ហោតិ.
ឯវំ សង្ខារេ អនត្តតោ បស្សន្តស្ស ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាដនំ នាម ហោតិ. អនិច្ចតោ បស្សន្តស្ស មានសមុគ្ឃាដនំ នាម ហោតិ. ទុក្ខតោ បស្សន្តស្ស និកន្តិបរិយាទានំ នាម ហោតិ. ឥតិ អយំ វិបស្សនា អត្តនោ អត្តនោ ឋានេយេវ តិដ្ឋតីតិ.
ឯវំ អរូបសត្តកវសេនាបិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសតិ. ឯត្តាវតា បនស្ស រូបកម្មដ្ឋានម្បិ អរូបកម្មដ្ឋានម្បិ បគុណំ ហោតិ.
៧២២. សោ ឯវំ បគុណរូបារូបកម្មដ្ឋានោ យា ឧបរិ ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ បហានបរិញ្ញាវសេន សព្ពាការតោ បត្តព្ពា អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា, តាសំ ឥធេវ តាវ ឯកទេសំ បដិវិជ្ឈន្តោ តប្បដិបក្ខេ ធម្មេ បជហតិ.
អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា នាម អនិច្ចានុបស្សនាទិកា បញ្ញា. យាសុ អនិច្ចានុបស្សនំ ភាវេន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខានុបស្សនំ ភាវេន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ, អនត្តានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ, និព្ពិទានុបស្សនំ ភាវេន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរាគានុបស្សនំ ភាវេន្តោ រាគំ បជហតិ, និរោធានុបស្សនំ ភាវេន្តោ សមុទយំ បជហតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អាទានំ បជហតិ, ខយានុបស្សនំ ភាវេន្តោ ឃនសញ្ញំ បជហតិ, វយានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អាយូហនំ បជហតិ, វិបរិណាមានុបស្សនំ ភាវេន្តោ ធុវសញ្ញំ បជហតិ, អនិមិត្តានុបស្សនំ ភាវេន្តោ និមិត្តំ បជហតិ, អប្បណិហិតានុបស្សនំ ភាវេន្តោ បណិធិំ បជហតិ, សុញ្ញតានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អភិនិវេសំ បជហតិ, អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនំ ភាវេន្តោ សារាទានាភិនិវេសំ បជហតិ, យថាភូតញាណទស្សនំ ភាវេន្តោ សម្មោហាភិនិវេសំ បជហតិ, អាទីនវានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អាលយាភិនិវេសំ បជហតិ, បដិសង្ខានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អប្បដិសង្ខំ បជហតិ, វិវដ្ដានុបស្សនំ ភាវេន្តោ សំយោគាភិនិវេសំ បជហតិ.
តាសុ យស្មា ឥមិនា អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយវសេន សង្ខារា ទិដ្ឋា, តស្មា អនិច្ច-ទុក្ខ-អនត្តានុបស្សនា បដិវិទ្ធា ហោន្តិ. យស្មា ច ‘‘យា ច អនិច្ចានុបស្សនា យា ច អនិមិត្តានុបស្សនា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ’’. តថា ‘‘យា ច ទុក្ខានុបស្សនា យា ច អប្បណិហិតានុបស្សនា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ’’. ‘‘យា ច អនត្តានុបស្សនា យា ច សុញ្ញតានុបស្សនា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧) វុត្តំ. តស្មា តាបិ បដិវិទ្ធា ហោន្តិ.
អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា បន សព្ពាបិ វិបស្សនា. យថាភូតញាណទស្សនំ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិយា ឯវ សង្គហិតំ. ឥតិ ឥទម្បិ ទ្វយំ បដិវិទ្ធមេវ ហោតិ. សេសេសុ វិបស្សនាញាណេសុ កិញ្ចិ បដិវិទ្ធំ, កិញ្ចិ អប្បដិវិទ្ធំ, តេសំ វិភាគំ បរតោ អាវិករិស្សាម.
យទេវ ហិ បដិវិទ្ធំ, តំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ បគុណរូបារូបកម្មដ្ឋានោ យា ឧបរិ ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ បហានបរិញ្ញាវសេន សព្ពាការតោ បត្តព្ពា អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា. តាសំ ឥធេវ តាវ ឯកទេសំ បដិវិជ្ឈន្តោ តប្បដិបក្ខេ ធម្មេ បជហតី’’តិ.
ឧទយព្ពយញាណកថា
៧២៣. សោ ឯវំ អនិច្ចានុបស្សនាទិបដិបក្ខានំ និច្ចសញ្ញាទីនំ បហានេន វិសុទ្ធញាណោ សម្មសនញាណស្ស បារំ គន្ត្វា, យំ តំ សម្មសនញាណានន្តរំ ‘‘បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ វិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញា ឧទយព្ពយានុបស្សនេ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ១.៦) ឧទយព្ពយានុបស្សនំ វុត្តំ, តស្ស អធិគមាយ យោគំ អារភតិ. អារភមានោ ច សង្ខេបតោ តាវ អារភតិ. តត្រាយំ បាឡិ –
‘‘កថំ បច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ វិបរិណាមានុបស្សនេ បញ្ញា ឧទយព្ពយានុបស្សនេ ញាណំ? ជាតំ រូបំ បច្ចុប្បន្នំ, តស្ស និព្ពត្តិលក្ខណំ ឧទយោ, វិបរិណាមលក្ខណំ វយោ, អនុបស្សនា ញាណំ. ជាតា វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ… ជាតំ ចក្ខុ…បេ… ជាតោ ភវោ បច្ចុប្បន្នោ, តស្ស និព្ពត្តិលក្ខណំ ឧទយោ, វិបរិណាមលក្ខណំ វយោ, អនុបស្សនា ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៩).
សោ ឥមិនា បាឡិនយេន ជាតស្ស នាមរូបស្ស និព្ពត្តិលក្ខណំ ជាតិំ ឧប្បាទំ អភិនវាការំ ‘‘ឧទយោ’’តិ, វិបរិណាមលក្ខណំ ខយំ ភង្គំ ‘‘វយោ’’តិ សមនុបស្សតិ. សោ ឯវំ បជានាតិ ‘‘ឥមស្ស នាមរូបស្ស ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ អនុប្បន្នស្ស រាសិ វា និចយោ វា នត្ថិ, ឧប្បជ្ជមានស្សាបិ រាសិតោ វា និចយតោ វា អាគមនំ នាម នត្ថិ, និរុជ្ឈមានស្សាបិ ទិសាវិទិសាគមនំ នាម នត្ថិ, និរុទ្ធស្សាបិ ឯកស្មិំ ឋានេ រាសិតោ និចយតោ និធានតោ អវដ្ឋានំ នាម នត្ថិ. យថា បន វីណាយ វាទិយមានាយ ឧប្បន្នសទ្ទស្ស នេវ ឧប្បត្តិតោ បុព្ពេ សន្និចយោ អត្ថិ, ន ឧប្បជ្ជមានោ សន្និចយតោ អាគតោ, ន និរុជ្ឈមានស្ស ទិសាវិទិសាគមនំ អត្ថិ, ន និរុទ្ធោ កត្ថចិ សន្និចិតោ តិដ្ឋតិ, អថ ខោ វីណញ្ច ឧបវីណញ្ច បុរិសស្ស ច តជ្ជំ វាយាមំ បដិច្ច អហុត្វា សម្ភោតិ, ហុត្វា បដិវេតិ. ឯវំ សព្ពេបិ រូបារូបិនោ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ.
៧២៤. ឯវំ សង្ខេបតោ ឧទយព្ពយមនសិការំ កត្វា បុន យានិ ឯតស្សេវ ឧទយព្ពយញាណស្ស វិភង្គេ –
‘‘អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. តណ្ហាសមុទយា… កម្មសមុទយា… អាហារសមុទយា រូបសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. រូបក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ.
‘‘អវិជ្ជានិរោធា រូបនិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. តណ្ហានិរោធា… កម្មនិរោធា… អាហារនិរោធា រូបនិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. រូបក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សន្តោបិ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ’’ (បដិ. ម. ១.៥០).
តថា ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. តណ្ហាសមុទយា… កម្មសមុទយា… ផស្សសមុទយា វេទនាសមុទយោតិ បច្ចយសមុទយដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. និព្ពត្តិលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សតិ. វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧទយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ. អវិជ្ជានិរោធា… តណ្ហានិរោធា… កម្មនិរោធា… ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោតិ បច្ចយនិរោធដ្ឋេន វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. វិបរិណាមលក្ខណំ បស្សន្តោបិ វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សតិ. វេទនាក្ខន្ធស្ស វយំ បស្សន្តោ ឥមានិ បញ្ច លក្ខណានិ បស្សតិ’’ (បដិ. ម. ១.៥០).
វេទនាក្ខន្ធស្ស វិយ ច សញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណក្ខន្ធានំ. អយំ បន វិសេសោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ផស្សដ្ឋានេ ‘‘នាមរូបសមុទយា, នាមរូបនិរោធា’’តិ –
ឯវំ ឯកេកស្ស ខន្ធស្ស ឧទយព្ពយទស្សនេ ទស ទស កត្វា បញ្ញាស លក្ខណានិ វុត្តានិ. តេសំ វសេន ឯវម្បិ រូបស្ស ឧទយោ ឯវម្បិ រូបស្ស វយោ, ឯវម្បិ រូបំ ឧទេតិ, ឯវម្បិ រូបំ វេតីតិ បច្ចយតោ ចេវ ខណតោ ច វិត្ថារេន មនសិការំ ករោតិ.
៧២៥. តស្សេវំ មនសិករោតោ ‘‘ឥតិ កិរិមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ ញាណំ វិសទតរំ ហោតិ. តស្សេវំ បច្ចយតោ ចេវ ខណតោ ច ទ្វេធា ឧទយព្ពយំ បស្សតោ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទនយលក្ខណភេទា បាកដា ហោន្តិ.
៧២៦. យញ្ហិ សោ អវិជ្ជាទិសមុទយា ខន្ធានំ សមុទយំ, អវិជ្ជាទិនិរោធា ច ខន្ធានំ និរោធំ បស្សតិ, ឥទមស្ស បច្ចយតោ ឧទយព្ពយទស្សនំ. យំ បន និព្ពត្តិលក្ខណវិបរិណាមលក្ខណានិ បស្សន្តោ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ បស្សតិ, ឥទមស្ស ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនំ, ឧប្បត្តិក្ខណេយេវ ហិ និព្ពត្តិលក្ខណំ. ភង្គក្ខណេ ច វិបរិណាមលក្ខណំ.
៧២៧. ឥច្ចស្សេវំ បច្ចយតោ ចេវ ខណតោ ច ទ្វេធា ឧទយព្ពយំ បស្សតោ បច្ចយតោ ឧទយទស្សនេន សមុទយសច្ចំ បាកដំ ហោតិ ជនកាវពោធតោ. ខណតោ ឧទយទស្សនេន ទុក្ខសច្ចំ បាកដំ ហោតិ ជាតិទុក្ខាវពោធតោ. បច្ចយតោ វយទស្សនេន និរោធសច្ចំ បាកដំ ហោតិ បច្ចយានុប្បាទេន បច្ចយវតំ អនុប្បាទាវពោធតោ. ខណតោ វយទស្សនេន ទុក្ខសច្ចមេវ បាកដំ ហោតិ មរណទុក្ខាវពោធតោ. យញ្ចស្ស ឧទយព្ពយទស្សនំ, មគ្គោវាយំ លោកិកោតិ មគ្គសច្ចំ បាកដំ ហោតិ តត្រ សម្មោហវិឃាតតោ.
៧២៨. បច្ចយតោ ចស្ស ឧទយទស្សនេន អនុលោមោ បដិច្ចសមុប្បាទោ បាកដោ ហោតិ, ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៤; សំ. និ. ២.២១; ឧទា. ១) អវពោធតោ. បច្ចយតោ វយទស្សនេន បដិលោមោ បដិច្ចសមុប្បាទោ បាកដោ ហោតិ, ‘‘ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៦; សំ. និ. ២.២១; ឧទា. ២) អវពោធតោ. ខណតោ បន ឧទយព្ពយទស្សនេន បដិច្ចសមុប្បន្នា ធម្មា បាកដា ហោន្តិ សង្ខតលក្ខណាវពោធតោ. ឧទយព្ពយវន្តោ ហិ សង្ខតា, តេ ច បដិច្ចសមុប្បន្នាតិ.
៧២៩. បច្ចយតោ ចស្ស ឧទយទស្សនេន ឯកត្តនយោ បាកដោ ហោតិ ហេតុផលសម្ពន្ធេន សន្តានស្ស អនុបច្ឆេទាវពោធតោ. អថ សុដ្ឋុតរំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិំ បជហតិ. ខណតោ ឧទយទស្សនេន នានត្តនយោ បាកដោ ហោតិ នវនវានំ ឧប្បាទាវពោធតោ. អថ សុដ្ឋុតរំ សស្សតទិដ្ឋិំ បជហតិ. បច្ចយតោ ចស្ស ឧទយព្ពយទស្សនេន អព្យាបារនយោ បាកដោ ហោតិ ធម្មានំ អវសវត្តិភាវាវពោធតោ. អថ សុដ្ឋុតរំ អត្តទិដ្ឋិំ បជហតិ. បច្ចយតោ បន ឧទយទស្សនេន ឯវំធម្មតានយោ បាកដោ ហោតិ បច្ចយានុរូបេន ផលស្ស ឧប្បាទាវពោធតោ. អថ សុដ្ឋុតរំ អកិរិយទិដ្ឋិំ បជហតិ.
៧៣០. បច្ចយតោ ចស្ស ឧទយទស្សនេន អនត្តលក្ខណំ បាកដំ ហោតិ ធម្មានំ និរីហកត្តបច្ចយបដិពទ្ធវុត្តិតាវពោធតោ. ខណតោ ឧទយព្ពយទស្សនេន អនិច្ចលក្ខណំ បាកដំ ហោតិ ហុត្វា អភាវាវពោធតោ, បុព្ពន្តាបរន្តវិវេកាវពោធតោ ច. ទុក្ខលក្ខណម្បិ បាកដំ ហោតិ ឧទយព្ពយេហិ បដិបីឡនាវពោធតោ. សភាវលក្ខណម្បិ បាកដំ ហោតិ ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នាវពោធតោ. សភាវលក្ខណេ សង្ខតលក្ខណស្ស តាវកាលិកត្តម្បិ បាកដំ ហោតិ ឧទយក្ខណេ វយស្ស, វយក្ខណេ ច ឧទយស្ស អភាវាវពោធតោតិ.
៧៣១. តស្សេវំ បាកដីភូតសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទនយលក្ខណភេទស្ស ‘‘ឯវំ កិរ នាមិមេ ធម្មា អនុប្បន្នបុព្ពា ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា និរុជ្ឈន្តី’’តិ និច្ចនវាវ ហុត្វា សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ. ន កេវលញ្ច និច្ចនវា, សូរិយុគ្គមនេ ឧស្សាវពិន្ទុ វិយ ឧទកពុព្ពុឡោ វិយ ឧទកេ ទណ្ឌរាជិ វិយ អារគ្គេ សាសបោ វិយ វិជ្ជុប្បាទោ វិយ ច បរិត្តដ្ឋាយិនោ. មាយាមរីចិសុបិនន្តអលាតចក្កគន្ធព្ពនគរផេណកទលិអាទយោ វិយ អស្សារា និស្សារាតិ ចាបិ ឧបដ្ឋហន្តិ.
ឯត្តាវតានេន ‘‘វយធម្មមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច វយំ ឧបេតី’’តិ ឥមិនា អាការេន សមបញ្ញាស លក្ខណានិ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតំ ឧទយព្ពយានុបស្សនំ នាម តរុណវិបស្សនាញាណំ អធិគតំ ហោតិ, យស្សាធិគមា អារទ្ធវិបស្សកោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ.