២១. បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសោ

ឧបក្កិលេសវិមុត្តឧទយព្ពយញាណកថា

៧៣៧. អដ្ឋន្នំ បន ញាណានំ វសេន សិខាប្បត្តា វិបស្សនា, នវមញ្ច សច្ចានុលោមិកញាណន្តិ អយំ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម. អដ្ឋន្នន្តិ ចេត្ថ ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ វីថិបដិបន្នវិបស្សនាសង្ខាតំ ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណំ, ភង្គានុបស្សនាញាណំ, ភយតុបដ្ឋានញាណំ, អាទីនវានុបស្សនាញាណំ, និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ, មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ, បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ, សង្ខារុបេក្ខាញាណន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ ញាណានិ វេទិតព្ពានិ. នវមំ សច្ចានុលោមិកញាណន្តិ អនុលោមស្សេតំ អធិវចនំ. តស្មា តំ សម្បាទេតុកាមេន ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ ឧទយព្ពយញាណំ អាទិំ កត្វា ឯតេសុ ញាណេសុ យោគោ ករណីយោ.

៧៣៨. បុន ឧទយព្ពយញាណេ យោគោ កិមត្ថិយោតិ ចេ? លក្ខណសល្លក្ខណត្ថោ. ឧទយព្ពយញាណំ ហិ ហេដ្ឋា ទសហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ ហុត្វា យាថាវសរសតោ តិលក្ខណំ សល្លក្ខេតុំ នាសក្ខិ. ឧបក្កិលេសវិមុត្តំ បន សក្កោតិ. តស្មា លក្ខណសល្លក្ខណត្ថមេត្ថ បុន យោគោ ករណីយោ.

៧៣៩. លក្ខណានិ បន កិស្ស អមនសិការា កេន បដិច្ឆន្នត្តា ន ឧបដ្ឋហន្តិ? អនិច្ចលក្ខណំ តាវ ឧទយព្ពយានំ អមនសិការា សន្តតិយា បដិច្ឆន្នត្តា ន ឧបដ្ឋាតិ. ទុក្ខលក្ខណំ អភិណ្ហសម្បដិបីឡនស្ស អមនសិការា ឥរិយាបថេហិ បដិច្ឆន្នត្តា ន ឧបដ្ឋាតិ. អនត្តលក្ខណំ នានាធាតុវិនិព្ភោគស្ស អមនសិការា ឃនេន បដិច្ឆន្នត្តា ន ឧបដ្ឋាតិ. ឧទយព្ពយម្បន បរិគ្គហេត្វា សន្តតិយា វិកោបិតាយ អនិច្ចលក្ខណំ យាថាវសរសតោ ឧបដ្ឋាតិ. អភិណ្ហសម្បដិបីឡនំ មនសិកត្វា ឥរិយាបថេ ឧគ្ឃាដិតេ ទុក្ខលក្ខណំ យាថាវសរសតោ ឧបដ្ឋាតិ. នានាធាតុយោ វិនិព្ភុជិត្វា ឃនវិនិព្ភោគេ កតេ អនត្តលក្ខណំ យាថាវសរសតោ ឧបដ្ឋាតិ.

៧៤០. ឯត្ថ ច អនិច្ចំ, អនិច្ចលក្ខណំ, ទុក្ខំ, ទុក្ខលក្ខណំ, អនត្តា, អនត្តលក្ខណន្តិ អយំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ អនិច្ចន្តិ ខន្ធបញ្ចកំ. កស្មា? ឧប្បាទវយញ្ញថត្តភាវា, ហុត្វា អភាវតោ វា. ឧប្បាទវយញ្ញថត្តំ អនិច្ចលក្ខណំ ហុត្វា អភាវសង្ខាតោ វា អាការវិការោ.

‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥) វចនតោ បន តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខំ. កស្មា? អភិណ្ហបដិបីឡនា, អភិណ្ហបដិបីឡនាការោ ទុក្ខលក្ខណំ.

‘‘យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.១៥) បន វចនតោ តទេវ ខន្ធបញ្ចកំ អនត្តា. កស្មា? អវសវត្តនតោ, អវសវត្តនាការោ អនត្តលក្ខណំ.

តយិទំ សព្ពម្បិ អយំ យោគាវចរោ ឧបក្កិលេសវិមុត្តេន វីថិបដិបន្នវិបស្សនាសង្ខាតេន ឧទយព្ពយានុបស្សនាញាណេន យាថាវសរសតោ សល្លក្ខេតិ.

ឧបក្កិលេសវិមុត្តឧទយព្ពយញាណំ និដ្ឋិតំ.

ភង្គានុបស្សនាញាណកថា

៧៤១. តស្សេវំ សល្លក្ខេត្វា បុនប្បុនំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ រូបារូបធម្មេ តុលយតោ តីរយតោ តំ ញាណំ តិក្ខំ ហុត្វា វហតិ, សង្ខារា លហុំ ឧបដ្ឋហន្តិ, ញាណេ តិក្ខេ វហន្តេ សង្ខារេសុ លហុំ ឧបដ្ឋហន្តេសុ ឧប្បាទំ វា ឋិតិំ វា បវត្តំ វា និមិត្តំ វា ន សម្បាបុណាតិ. ខយវយភេទនិរោធេយេវ សតិ សន្តិដ្ឋតិ. តស្ស ‘‘ឯវំ ឧប្បជ្ជិត្វា ឯវំ នាម សង្ខារគតំ និរុជ្ឈតី’’តិ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ភង្គានុបស្សនំ នាម វិបស្សនាញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘កថំ អារម្មណបដិសង្ខា ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណំ? រូបារម្មណតា ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតិ, តំ អារម្មណំ បដិសង្ខា តស្ស ចិត្តស្ស ភង្គំ អនុបស្សតិ. អនុបស្សតីតិ កថំ អនុបស្សតិ? អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ នោ និច្ចតោ, ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ នោ សុខតោ, អនត្តតោ អនុបស្សតិ នោ អត្តតោ, និព្ពិន្ទតិ នោ នន្ទតិ, វិរជ្ជតិ នោ រជ្ជតិ, និរោធេតិ នោ សមុទេតិ, បដិនិស្សជ្ជតិ នោ អាទិយតិ.

‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ. ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ, និរោធេន្តោ សមុទយំ បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតិ.

‘‘វេទនារម្មណតា…បេ… សញ្ញារម្មណតា… សង្ខារារម្មណតា… វិញ្ញាណារម្មណតា… ចក្ខារម្មណតា…បេ… ជរាមរណារម្មណតា ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតិ…បេ… បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតិ.

‘‘វត្ថុសង្កមនា ចេវ, បញ្ញាយ ច វិវដ្ដនា;

អាវជ្ជនាពលញ្ចេវ, បដិសង្ខាវិបស្សនា.

‘‘អារម្មណអន្វយេន, ឧភោ ឯកវវត្ថនា;

និរោធេ អធិមុត្តតា, វយលក្ខណវិបស្សនា.

‘‘អារម្មណញ្ច បដិសង្ខា, ភង្គញ្ច អនុបស្សតិ;

សុញ្ញតោ ច ឧបដ្ឋានំ, អធិបញ្ញាវិបស្សនា.

‘‘កុសលោ តីសុ អនុបស្សនាសុ, ចតស្សោ ច វិបស្សនាសុ;

តយោ ឧបដ្ឋានេ កុសលតា, នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតី’’តិ.

‘‘តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ, បជាននដ្ឋេន បញ្ញា, តេន វុច្ចតិ ‘អារម្មណបដិសង្ខា ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញា វិបស្សនេ ញាណ’’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៥១-៥២).

៧៤២. តត្ថ អារម្មណបដិសង្ខាតិ យំកិញ្ចិ អារម្មណំ បដិសង្ខាយ ជានិត្វា, ខយតោ វយតោ ទិស្វាតិ អត្ថោ. ភង្គានុបស្សនេ បញ្ញាតិ តស្ស, អារម្មណំ ខយតោ វយតោ បដិសង្ខាយ ឧប្បន្នស្ស ញាណស្ស ភង្គំ អនុបស្សនេ យា បញ្ញា, ឥទំ វិបស្សនេ ញាណន្តិ វុត្តំ. តំ កថំ ហោតីតិ អយំ តាវ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាយ អត្ថោ. តតោ យថា តំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘រូបារម្មណតា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ រូបារម្មណតា ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតីតិ រូបារម្មណំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតិ. អថ វា រូបារម្មណភាវេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ. តំ អារម្មណំ បដិសង្ខាតិ តំ រូបារម្មណំ បដិសង្ខាយ ជានិត្វា, ខយតោ វយតោ ទិស្វាតិ អត្ថោ. តស្ស ចិត្តស្ស ភង្គំ អនុបស្សតីតិ យេន ចិត្តេន តំ រូបារម្មណំ ខយតោ វយតោ ទិដ្ឋំ, តស្ស ចិត្តស្ស អបរេន ចិត្តេន ភង្គំ អនុបស្សតីតិ អត្ថោ. តេនាហុ បោរាណា ‘‘ញាតញ្ច ញាណញ្ច ឧភោបិ វិបស្សតី’’តិ.

ឯត្ថ ច អនុបស្សតីតិ អនុ អនុ បស្សតិ, អនេកេហិ អាការេហិ បុនប្បុនំ បស្សតីតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘អនុបស្សតីតិ កថំ អនុបស្សតិ. អនិច្ចតោ អនុបស្សតី’’តិអាទិ.

តត្ថ យស្មា ភង្គោ នាម អនិច្ចតាយ បរមា កោដិ, តស្មា សោ ភង្គានុបស្សកោ យោគាវចរោ សព្ពំ សង្ខារគតំ អនិច្ចតោ អនុបស្សតិ, នោ និច្ចតោ. តតោ អនិច្ចស្ស ទុក្ខត្តា, ទុក្ខស្ស ច អនត្តត្តា តទេវ ទុក្ខតោ អនុបស្សតិ, នោ សុខតោ. អនត្តតោ អនុបស្សតិ នោ អត្តតោ.

យស្មា បន យំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា, ន តំ អភិនន្ទិតព្ពំ. យញ្ច អនភិនន្ទិតព្ពំ, ន តត្ថ រជ្ជិតព្ពំ. តស្មា ឯតស្មិំ ភង្គានុបស្សនានុសារេន ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ទិដ្ឋេ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ, នោ នន្ទតិ. វិរជ្ជតិ, នោ រជ្ជតិ. សោ ឯវំ អរជ្ជន្តោ លោកិកេនេវ តាវ ញាណេន រាគំ និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ. សមុទយំ ន ករោតីតិ អត្ថោ.

អថ វា សោ ឯវំ វិរត្តោ យថា ទិដ្ឋំ សង្ខារគតំ, តថា អទិដ្ឋម្បិ អន្វយញាណវសេន និរោធេតិ, នោ សមុទេតិ. និរោធតោវ មនសិករោតិ. និរោធមេវស្ស បស្សតិ, នោ សមុទយន្តិ អត្ថោ.

សោ ឯវំ បដិបន្នោ បដិនិស្សជ្ជតិ, នោ អាទិយតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? អយម្បិ អនិច្ចាទិអនុបស្សនា តទង្គវសេន សទ្ធិំ ខន្ធាភិសង្ខារេហិ កិលេសានំ បរិច្ចជនតោ, សង្ខតទោសទស្សនេន ច តព្ពិបរីតេ និព្ពានេ តន្និន្នតាយ បក្ខន្ទនតោ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គោ ចេវ បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គោ ចាតិ វុច្ចតិ. តស្មា តាយ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ យថាវុត្តេន នយេន កិលេសេ បរិច្ចជតិ, និព្ពានេ ច បក្ខន្ទតិ. នាបិ និព្ពត្តនវសេន កិលេសេ អាទិយតិ, ន អទោសទស្សិតាវសេន សង្ខតារម្មណំ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បដិនិស្សជ្ជតិ នោ អាទិយតី’’តិ.

៧៤៣. ឥទានិស្ស តេហិ ញាណេហិ យេសំ ធម្មានំ បហានំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ នន្ទិន្តិ សប្បីតិកំ តណ្ហំ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៧៤៤. គាថាសុ បន វត្ថុសង្កមនាតិ រូបស្ស ភង្គំ ទិស្វា បុន យេន ចិត្តេន ភង្គោ ទិដ្ឋោ, តស្សាបិ ភង្គទស្សនវសេន បុរិមវត្ថុតោ អញ្ញវត្ថុសង្កមនា. បញ្ញាយ ច វិវដ្ដនាតិ ឧទយំ បហាយ វយេ សន្តិដ្ឋនា. អាវជ្ជនាពលញ្ចេវាតិ រូបស្ស ភង្គំ ទិស្វា បុន ភង្គារម្មណស្ស ចិត្តស្ស ភង្គទស្សនត្ថំ អនន្តរមេវ អាវជ្ជនសមត្ថតា. បដិសង្ខាវិបស្សនាតិ ឯសា អារម្មណបដិសង្ខាភង្គានុបស្សនា នាម.

៧៤៥. អារម្មណអន្វយេន ឧភោ ឯកវវត្ថនាតិ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋស្ស អារម្មណស្ស អន្វយេន អនុគមនេន យថា ឥទំ, តថា អតីតេបិ សង្ខារគតំ ភិជ្ជិត្ថ, អនាគតេបិ ភិជ្ជិស្សតីតិ ឯវំ ឧភិន្នំ ឯកសភាវេនេវ វវត្ថាបនន្តិ អត្ថោ.

វុត្តម្បិ ចេតំ បោរាណេហិ –

‘‘សំវិជ្ជមានម្ហិ វិសុទ្ធទស្សនោ,

តទន្វយំ នេតិ អតីតនាគតេ;

សព្ពេបិ សង្ខារគតា បលោកិនោ,

ឧស្សាវពិន្ទូ សូរិយេវ ឧគ្គតេ’’តិ.

និរោធេ អធិមុត្តតាតិ ឯវំ ឧភិន្នំ ភង្គវសេន ឯកវវត្ថានំ កត្វា តស្មិញ្ញេវ ភង្គសង្ខាតេ និរោធេ អធិមុត្តតា តគ្គរុតា តន្និន្នតា តប្បោណតា តប្បព្ភារតាតិ អត្ថោ. វយលក្ខណវិបស្សនាតិ ឯសា វយលក្ខណវិបស្សនា នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧៤៦. អារម្មណញ្ច បដិសង្ខាតិ បុរិមញ្ច រូបាទិអារម្មណំ ជានិត្វា. ភង្គញ្ច អនុបស្សតីតិ តស្សារម្មណស្ស ភង្គំ ទិស្វា តទារម្មណស្ស ចិត្តស្ស ភង្គំ អនុបស្សតិ. សុញ្ញតោ ច ឧបដ្ឋានន្តិ តស្សេវំ ភង្គំ អនុបស្សតោ ‘‘សង្ខារាវ ភិជ្ជន្តិ, តេសំ ភេទោ មរណំ, ន អញ្ញោ កោចិ អត្ថី’’តិ សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានំ ឥជ្ឈតិ.

តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ខន្ធា និរុជ្ឈន្តិ ន ចត្ថិ អញ្ញោ,

ខន្ធាន ភេទោ មរណន្តិ វុច្ចតិ;

តេសំ ខយំ បស្សតិ អប្បមត្តោ,

មណិំវ វិជ្ឈំ វជិរេន យោនិសោ’’តិ.

អធិបញ្ញាវិបស្សនាតិ យា ច អារម្មណបដិសង្ខា យា ច ភង្គានុបស្សនា យញ្ច សុញ្ញតោ ឧបដ្ឋានំ, អយំ អធិបញ្ញាវិបស្សនា នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៧៤៧. កុសលោ តីសុ អនុបស្សនាសូតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីសុ តីសុ ឆេកោ ភិក្ខុ. ចតស្សោ ច វិបស្សនាសូតិ និព្ពិទាទីសុ ច ចតូសុ វិបស្សនាសុ. តយោ ឧបដ្ឋានេ កុសលតាតិ ខយតោ វយតោ សុញ្ញតោតិ ឥមស្មិញ្ច តិវិធេ ឧបដ្ឋានេ កុសលតាយ. នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតីតិ សស្សតទិដ្ឋិអាទីសុ នានប្បការាសុ ទិដ្ឋីសុ ន វេធតិ.

៧៤៨. សោ ឯវំ អវេធមានោ ‘‘អនិរុទ្ធមេវ និរុជ្ឈតិ, អភិន្នមេវ ភិជ្ជតី’’តិ បវត្តមនសិការោ ទុព្ពលភាជនស្ស វិយ ភិជ្ជមានស្ស, សុខុមរជស្សេវ វិប្បកិរិយមានស្ស, តិលានំ វិយ ភជ្ជិយមានានំ សព្ពសង្ខារានំ ឧប្បាទដ្ឋិតិបវត្តនិមិត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា ភេទមេវ បស្សតិ. សោ យថា នាម ចក្ខុមា បុរិសោ បោក្ខរណីតីរេ វា នទីតីរេ វា ឋិតោ ថូលផុសិតកេ ទេវេ វស្សន្តេ ឧទកបិដ្ឋេ មហន្តមហន្តានិ ឧទកពុព្ពុឡកានិ ឧប្បជ្ជិត្វា ឧប្បជ្ជិត្វា សីឃំ សីឃំ ភិជ្ជមានានិ បស្សេយ្យ, ឯវមេវ សព្ពេ សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ ភិជ្ជន្តីតិ បស្សតិ. ឯវរូបំ ហិ យោគាវចរំ សន្ធាយ វុត្តំ ភគវតា –

‘‘យថា ពុព្ពុឡកំ បស្សេ, យថា បស្សេ មរីចិកំ;

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ. (ធ. ប. ១៧០);

៧៤៩. តស្សេវំ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ ភិជ្ជន្តី’’តិ អភិណ្ហំ បស្សតោ អដ្ឋានិសំសបរិវារំ ភង្គានុបស្សនាញាណំ ពលប្បត្តំ ហោតិ. តត្រិមេ អដ្ឋានិសំសា – ភវទិដ្ឋិប្បហានំ, ជីវិតនិកន្តិបរិច្ចាគោ, សទាយុត្តបយុត្តតា, វិសុទ្ធាជីវិតា, ឧស្សុក្កប្បហានំ, វិគតភយតា, ខន្តិសោរច្ចបដិលាភោ, អរតិរតិសហនតាតិ.

តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ឥមានិ អដ្ឋគ្គុណមុត្តមានិ,

ទិស្វា តហិំ សម្មសតេ បុនប្បុនំ;

អាទិត្តចេលស្សិរសូបមោ មុនិ,

ភង្គានុបស្សី អមតស្ស បត្តិយា’’តិ.

ភង្គានុបស្សនាញាណំ និដ្ឋិតំ.

ភយតុបដ្ឋានញាណកថា

៧៥០. តស្សេវំ សព្ពសង្ខារានំ ខយវយភេទនិរោធារម្មណំ ភង្គានុបស្សនំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសេសុ បភេទកា សង្ខារា សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្ស សីហព្យគ្ឃទីបិអច្ឆតរច្ឆយក្ខរក្ខសចណ្ឌគោណចណ្ឌកុក្កុរបភិន្នមទចណ្ឌហត្ថិឃោរអាសីវិសអសនិវិចក្កសុសានរណភូមិជលិតអង្គារកាសុអាទយោ វិយ មហាភយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. តស្ស ‘‘អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតេ និព្ពត្តនកសង្ខារាបិ ឯវមេវ និរុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ភយតុបដ្ឋានញាណំ នាម ឧប្បជ្ជតិ.

តត្រាយំ ឧបមា – ឯកិស្សា កិរ ឥត្ថិយា តយោ បុត្តា រាជបរាធិកា, តេសំ រាជា សីសច្ឆេទំ អាណាបេសិ. សា បុត្តេហិ សទ្ធិំ អាឃាតនំ អគមាសិ. អថស្សា ជេដ្ឋបុត្តស្ស សីសំ ឆិន្ទិត្វា មជ្ឈិមស្ស ឆិន្ទិតុំ អារភិំសុ. សា ជេដ្ឋស្ស សីសំ ឆិន្នំ មជ្ឈិមស្ស ច ឆិជ្ជមានំ ទិស្វា កនិដ្ឋម្ហិ អាលយំ វិស្សជ្ជិ ‘‘អយម្បិ ឯតេសញ្ញេវ សទិសោ ភវិស្សតី’’តិ. តត្ថ តស្សា ឥត្ថិយា ជេដ្ឋបុត្តស្ស ឆិន្នសីសទស្សនំ វិយ យោគិនោ អតីតសង្ខារានំ និរោធទស្សនំ, មជ្ឈិមស្ស ឆិជ្ជមានសីសទស្សនំ វិយ បច្ចុប្បន្នានំ និរោធទស្សនំ, ‘‘អយម្បិ ឯតេសញ្ញេវ សទិសោ ភវិស្សតី’’តិ កនិដ្ឋបុត្តម្ហិ អាលយវិស្សជ្ជនំ វិយ ‘‘អនាគតេបិ និព្ពត្តនកសង្ខារា ភិជ្ជិស្សន្តី’’តិ អនាគតានំ និរោធទស្សនំ. តស្សេវំ បស្សតោ ឯតស្មិំ ឋានេ ឧប្បជ្ជតិ ភយតុបដ្ឋានញាណំ.

អបរាបិ ឧបមា – ឯកា កិរ បូតិបជា ឥត្ថី ទស ទារកេ វិជាយិ. តេសុ នវ មតា, ឯកោ ហត្ថគតោ មរតិ, អបរោ កុច្ឆិយំ. សា នវ ទារកេ មតេ ទសមញ្ច មីយមានំ ទិស្វា កុច្ឆិគតេ អាលយំ វិស្សជ្ជិ ‘‘អយម្បិ ឯតេសញ្ញេវ សទិសោ ភវិស្សតី’’តិ. តត្ថ តស្សា ឥត្ថិយា នវន្នំ ទារកានំ មរណានុស្សរណំ វិយ យោគិនោ អតីតសង្ខារានំ និរោធទស្សនំ, ហត្ថគតស្ស មីយមានភាវទស្សនំ វិយ យោគិនោ បច្ចុប្បន្នានំ និរោធទស្សនំ, កុច្ឆិគតេ អាលយវិស្សជ្ជនំ វិយ អនាគតានំ និរោធទស្សនំ. តស្សេវំ បស្សតោ ឯតស្មិំ ខណេ ឧប្បជ្ជតិ ភយតុបដ្ឋានញាណំ.

៧៥១. ភយតុបដ្ឋានញាណំ បន ភាយតិ ន ភាយតីតិ? ន ភាយតិ. តញ្ហិ អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតា និរុជ្ឈិស្សន្តីតិ តីរណមត្តមេវ ហោតិ. តស្មា យថា នាម ចក្ខុមា បុរិសោ នគរទ្វារេ តិស្សោ អង្គារកាសុយោ ឱលោកយមានោ សយំ ន ភាយតិ, កេវលំ ហិស្ស ‘‘យេ យេ ឯត្ថ និបតិស្សន្តិ, សព្ពេ អនប្បកំ ទុក្ខមនុភវិស្សន្តី’’តិ តីរណមត្តមេវ ហោតិ. យថា វា បន ចក្ខុមា បុរិសោ ខទិរសូលំ អយោសូលំ សុវណ្ណសូលន្តិ បដិបាដិយា ឋបិតំ សូលត្តយំ ឱលោកយមានោ សយំ ន ភាយតិ, កេវលំ ហិស្ស ‘‘យេ យេ ឥមេសុ សូលេសុ និបតិស្សន្តិ, សព្ពេ អនប្បកំ ទុក្ខមនុភវិស្សន្តី’’តិ តីរណមត្តមេវ ហោតិ, ឯវមេវ ភយតុបដ្ឋានញាណំ សយំ ន ភាយតិ, កេវលំ ហិស្ស អង្គារកាសុត្តយសទិសេសុ, សូលត្តយសទិសេសុ ច តីសុ ភវេសុ ‘‘អតីតា សង្ខារា និរុទ្ធា, បច្ចុប្បន្នា និរុជ្ឈន្តិ, អនាគតា និរុជ្ឈិស្សន្តី’’តិ តីរណមត្តមេវ ហោតិ. យស្មា បនស្ស កេវលំ សព្ពភវយោនិគតិឋិតិនិវាសគតា សង្ខារា ព្យសនាបន្នា សប្បដិភយា ហុត្វា ភយតោ ឧបដ្ឋហន្តិ, តស្មា ភយតុបដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ.

ឯវំ ភយតោ ឧបដ្ឋានេ បនស្ស អយំ បាឡិ –

‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោតោ កិំ ភយតោ ឧបដ្ឋាតិ? ទុក្ខតោ. អនត្តតោ មនសិករោតោ កិំ ភយតោ ឧបដ្ឋាតីតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ និមិត្តំ ភយតោ ឧបដ្ឋាតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ បវត្តំ ភយតោ ឧបដ្ឋាតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ និមិត្តញ្ច បវត្តញ្ច ភយតោ ឧបដ្ឋាតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២២៧).

តត្ថ និមិត្តន្តិ សង្ខារនិមិត្តំ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ សង្ខារានមេវេតំ អធិវចនំ. អនិច្ចតោ មនសិករោន្តោ ហិ សង្ខារានំ មរណមេវ បស្សតិ, តេនស្ស និមិត្តំ ភយតោ ឧបដ្ឋាតិ. បវត្តន្តិ រូបារូបភវបវត្តិ. ទុក្ខតោ មនសិករោន្តោ ហិ សុខសម្មតាយបិ បវត្តិយា អភិណ្ហបដិបីឡនភាវមេវ បស្សតិ, តេនស្ស បវត្តំ ភយតោ ឧបដ្ឋាតិ. អនត្តតោ មនសិករោន្តោ បន ឧភយម្បេតំ សុញ្ញគាមំ វិយ មរីចិគន្ធព្ពនគរាទីនិ វិយ ច រិត្តំ តុច្ឆំ សុញ្ញំ អស្សាមិកំ អបរិណាយកំ បស្សតិ. តេនស្ស និមិត្តញ្ច បវត្តញ្ច ឧភយំ ភយតោ ឧបដ្ឋាតីតិ.

ភយតុបដ្ឋានញាណំ និដ្ឋិតំ.

អាទីនវានុបស្សនាញាណកថា

៧៥២. តស្ស តំ ភយតុបដ្ឋានញាណំ អាសេវន្តស្ស ភាវេន្តស្ស ពហុលីករោន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិឋិតិសត្តាវាសេសុ នេវ តាណំ, ន លេណំ, ន គតិ, នប្បដិសរណំ បញ្ញាយតិ. សព្ពភវយោនិគតិឋិតិនិវាសគតេសុ សង្ខារេសុ ឯកសង្ខារេបិ បត្ថនា វា បរាមាសោ វា ន ហោតិ. តយោ ភវា វីតច្ចិកង្គារបុណ្ណអង្គារកាសុយោ វិយ, ចត្តារោ មហាភូតា ឃោរវិសអាសីវិសា វិយ, បញ្ចក្ខន្ធា ឧក្ខិត្តាសិកវធកា វិយ, ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ សុញ្ញគាមោ វិយ, ឆ ពាហិរាយតនានិ គាមឃាតកចោរា វិយ, សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, នវ ច សត្តាវាសា ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តា សម្បជ្ជលិតា សជោតិភូតា វិយ ច, សព្ពេ សង្ខារា គណ្ឌភូតា រោគភូតា សល្លភូតា អឃភូតា អាពាធភូតា វិយ ច និរស្សាទា និរសា មហាអាទីនវរាសិភូតា ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ.

កថំ? សុខេន ជីវិតុកាមស្ស ភីរុកបុរិសស្ស រមណីយាការសណ្ឋិតម្បិ សវាឡកមិវ វនគហនំ, សសទ្ទូលា វិយ គុហា, សគាហរក្ខសំ វិយ ឧទកំ, សមុស្សិតខគ្គា វិយ បច្ចត្ថិកា, សវិសំ វិយ ភោជនំ, សចោរោ វិយ មគ្គោ, អាទិត្តមិវ អគារំ, ឧយ្យុត្តសេនា វិយ រណភូមិ. យថា ហិ សោ បុរិសោ ឯតានិ សវាឡកវនគហនាទីនិ អាគម្ម ភីតោ សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ សមន្តតោ អាទីនវមេវ បស្សតិ, ឯវមេវាយំ យោគាវចរោ ភង្គានុបស្សនាវសេន សព្ពសង្ខារេសុ ភយតោ ឧបដ្ឋិតេសុ សមន្តតោ និរសំ និរស្សាទំ អាទីនវមេវ បស្សតិ. តស្សេវំ បស្សតោ អាទីនវញាណំ នាម ឧប្បន្នំ ហោតិ. យំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ –

‘‘កថំ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ? ឧប្បាទោ ភយន្តិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ. បវត្តំ ភយន្តិ… និមិត្តំ ភយន្តិ… អាយូហនា ភយន្តិ… បដិសន្ធិ ភយន្តិ… គតិ ភយន្តិ… និព្ពត្តិ ភយន្តិ… ឧបបត្តិ ភយន្តិ… ជាតិ ភយន្តិ… ជរា ភយន្តិ… ព្យាធិ ភយន្តិ… មរណំ ភយន្តិ… សោកោ ភយន្តិ… បរិទេវោ ភយន្តិ… ឧបាយាសោ ភយន្តិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ. អនុប្បាទោ ខេមន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. អប្បវត្តំ…បេ… អនុបាយាសោ ខេមន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. ឧប្បាទោ ភយំ, អនុប្បាទោ ខេមន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសោ ភយំ, អនុបាយាសោ ខេមន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ.

‘‘ឧប្បាទោ ទុក្ខន្តិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ. បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសោ ទុក្ខន្តិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ. អនុប្បាទោ សុខន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. អប្បវត្តំ…បេ… អនុបាយាសោ សុខន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. ឧប្បាទោ ទុក្ខំ, អនុប្បាទោ សុខន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសោ ទុក្ខំ, អនុបាយាសោ សុខន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ.

‘‘ឧប្បាទោ សាមិសន្តិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ. បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសោ សាមិសន្តិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ. អនុប្បាទោ និរាមិសន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. អប្បវត្តំ…បេ… អនុបាយាសោ និរាមិសន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. ឧប្បាទោ សាមិសំ, អនុប្បាទោ និរាមិសន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសោ សាមិសំ, អនុបាយាសោ និរាមិសន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ.

ឧប្បាទោ ‘‘សង្ខារាតិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ. បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសោ សង្ខារាតិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណំ. អនុប្បាទោ និព្ពានន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. អប្បវត្តំ…បេ… អនុបាយាសោ និព្ពានន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. ឧប្បាទោ សង្ខារា, អនុប្បាទោ និព្ពានន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសោ សង្ខារា, អនុបាយាសោ និព្ពានន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ.

‘‘ឧប្បាទញ្ច បវត្តញ្ច, និមិត្តំ ទុក្ខន្តិ បស្សតិ;

អាយូហនំ បដិសន្ធិំ, ញាណំ អាទីនវេ ឥទំ.

‘‘អនុប្បាទំ អប្បវត្តំ, អនិមិត្តំ សុខន្តិ ច;

អនាយូហនា អប្បដិសន្ធិ, ញាណំ សន្តិបទេ ឥទំ.

‘‘ឥទំ អាទីនវេ ញាណំ, បញ្ចឋានេសុ ជាយតិ;

បញ្ចឋានេ សន្តិបទេ, ទស ញាណេ បជានាតិ;

ទ្វិន្នំ ញាណានំ កុសលតា, នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតី’’តិ.

‘‘តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ. បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ ‘‘ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៥៣).

៧៥៣. តត្ថ ឧប្បាទោតិ បុរិមកម្មបច្ចយា ឥធ ឧប្បត្តិ. បវត្តន្តិ តថា ឧប្បន្នស្ស បវត្តិ. និមិត្តន្តិ សព្ពម្បិ សង្ខារនិមិត្តំ. អាយូហនាតិ អាយតិំ បដិសន្ធិហេតុភូតំ កម្មំ. បដិសន្ធីតិ អាយតិំ ឧប្បត្តិ. គតីតិ យាយ គតិយា សា បដិសន្ធិ ហោតិ. និព្ពត្តីតិ ខន្ធានំ និព្ពត្តនំ. ឧបបត្តីតិ ‘‘សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា’’តិ (ធ. ស. ១២៨៩, ១២៩១) ឯវំ វុត្តា វិបាកប្បវត្តិ. ជាតីតិ ជរាទីនំ បច្ចយភូតា ភវបច្ចយា ជាតិ. ជរាមរណាទយោ បាកដា ឯវ. ឯត្ថ ច ឧប្បាទាទយោ បញ្ចេវ អាទីនវញាណស្ស វត្ថុវសេន វុត្តា. សេសា តេសំ វេវចនវសេន. និព្ពត្តិ ជាតីតិ ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ឧប្បាទស្ស ចេវ បដិសន្ធិយា ច វេវចនំ. គតិ ឧបបត្តីតិ ឥទំ ទ្វយំ បវត្តស្ស. ជរាទយោ និមិត្តស្សាតិ. តេនាហ –

‘‘ឧប្បាទញ្ច បវត្តញ្ច, និមិត្តំ ទុក្ខន្តិ បស្សតិ;

អាយូហនំ បដិសន្ធិំ, ញាណំ អាទីនវេ ឥទ’’ន្តិ ច.

‘‘ឥទំ អាទីនវេ ញាណំ, បញ្ចឋានេសុ ជាយតី’’តិ ច.

អនុប្បាទោ ខេមន្តិ សន្តិបទេ ញាណន្តិអាទិ បន អាទីនវញាណស្ស បដិបក្ខញាណទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ភយតុបដ្ឋានេន វា អាទីនវំ ទិស្វា ឧព្ពិគ្គហទយានំ អភយម្បិ អត្ថិ ខេមំ និរាទីនវន្តិ អស្សាសជននត្ថម្បិ ឯតំ វុត្តំ. យស្មា វា បនស្ស ឧប្បាទាទយោ ភយតោ សូបដ្ឋិតា ហោន្តិ, តស្ស តប្បដិបក្ខនិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ, តស្មា ភយតុបដ្ឋានវសេន សិទ្ធស្ស អាទីនវញាណស្ស អានិសំសទស្សនត្ថម្បេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថ ច យំ ភយំ, តំ យស្មា និយមតោ ទុក្ខំ. តំ វដ្ដាមិសលោកាមិសកិលេសាមិសេហិ អវិប្បមុត្តត្តា សាមិសមេវ. យញ្ច សាមិសំ, តំ សង្ខារមត្តមេវ. តស្មា ‘‘ឧប្បាទោ ទុក្ខន្តិ ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា អាទីនវេ ញាណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ភយាការេន ទុក្ខាការេន សាមិសាការេនាតិ ឯវំ អាការនានត្តតោ បវត្តិវសេនេវេត្ថ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ទសញាណេ បជានាតីតិ អាទីនវញាណំ បជានន្តោ ឧប្បាទាទិវត្ថុកានិ បញ្ច, អនុប្បាទាទិវត្ថុកានិ បញ្ចាតិ ទស ញាណានិ បជានាតិ បដិវិជ្ឈតិ សច្ឆិករោតិ. ទ្វិន្នំ ញាណានំ កុសលតាតិ អាទីនវញាណស្ស ចេវ សន្តិបទញាណស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ កុសលតាយ. នានាទិដ្ឋីសុ ន កម្បតីតិ បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានាទិវសេន បវត្តាសុ ទិដ្ឋីសុ ន វេធតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

អាទីនវានុបស្សនាញាណំ និដ្ឋិតំ.

និព្ពិទានុបស្សនាញាណកថា

៧៥៤. សោ ឯវំ សព្ពសង្ខារេ អាទីនវតោ បស្សន្តោ សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេ សភេទកេ សង្ខារគតេ និព្ពិន្ទតិ ឧក្កណ្ឋតិ នាភិរមតិ.

សេយ្យថាបិ នាម, ចិត្តកូដបព្ពតបាទាភិរតោ សុវណ្ណរាជហំសោ អសុចិម្ហិ ចណ្ឌាលគាមទ្វារអាវាដេ នាភិរមតិ, សត្តសុ មហាសរេសុយេវ អភិរមតិ, ឯវមេវ អយម្បិ យោគីរាជហំសោ សុបរិទិដ្ឋាទីនវេ សភេទកេ សង្ខារគតេ នាភិរមតិ. ភាវនារាមតាយ បន ភាវនារតិយា សមន្នាគតត្តា សត្តសុ អនុបស្សនាសុយេវ រមតិ.

យថា ច សុវណ្ណបញ្ជរេ បក្ខិត្តោ សីហោ មិគរាជា នាភិរមតិ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតេ បន ហិមវន្តេយេវ រមតិ, ឯវមយំ យោគីសីហោ តិវិធេ សុគតិភវេបិ នាភិរមតិ, តីសុ បន អនុបស្សនាសុយេវ រមតិ.

យថា ច សព្ពសេតោ សត្តបតិដ្ឋោ ឥទ្ធិមា វេហាសង្គមោ ឆទ្ទន្តោ នាគរាជា នគរមជ្ឈេ នាភិរមតិ, ហិមវតិ ឆទ្ទន្តទហគហនេយេវ អភិរមតិ, ឯវមយំ យោគីវរវារណោ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ នាភិរមតិ, អនុប្បាទោ ខេមន្តិអាទិនា នយេន ទិដ្ឋេ សន្តិបទេយេវ អភិរមតិ, តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារមានសោ ហោតីតិ.

និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ និដ្ឋិតំ.

៧៥៥. តំ បនេតំ បុរិមេន ញាណទ្វយេន អត្ថតោ ឯកំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ភយតុបដ្ឋានំ ឯកមេវ តីណិ នាមានិ លភតិ, សព្ពសង្ខារេ ភយតោ អទ្ទសាតិ ភយតុបដ្ឋានំ នាម ជាតំ. តេសុយេវ សង្ខារេសុ អាទីនវំ ឧប្បាទេតីតិ អាទីនវានុបស្សនា នាម ជាតំ. តេសុយេវ សង្ខារេសុ និព្ពិន្ទមានំ ឧប្បន្នន្តិ និព្ពិទានុបស្សនា នាម ជាត’’ន្តិ.

បាឡិយម្បិ វុត្តំ – ‘‘យា ច ភយតុបដ្ឋានេ បញ្ញា, យញ្ច អាទីនវេ ញាណំ, យា ច និព្ពិទា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧).

មុញ្ចិតុកម្យតាញាណកថា

៧៥៦. ឥមិនា បន និព្ពិទាញាណេន ឥមស្ស កុលបុត្តស្ស និព្ពិន្ទន្តស្ស ឧក្កណ្ឋន្តស្ស អនភិរមន្តស្ស សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសគតេសុ សភេទកេសុ សង្ខារេសុ ឯកសង្ខារេបិ ចិត្តំ ន សជ្ជតិ, ន លគ្គតិ, ន ពជ្ឈតិ, សព្ពស្មា សង្ខារគតា មុច្ចិតុកាមំ និស្សរិតុកាមំ ហោតិ. យថា កិំ? យថា នាម ជាលព្ភន្តរគតោ មច្ឆោ, សប្បមុខគតោ មណ្ឌូកោ, បញ្ជរបក្ខិត្តោ វនកុក្កុដោ, ទឡ្ហបាសវសគតោ មិគោ, អហិតុណ្ឌិកហត្ថគតោ សប្បោ, មហាបង្កបក្ខន្ទោ កុញ្ជរោ, សុបណ្ណមុខគតោ នាគរាជា, រាហុមុខប្បវិដ្ឋោ ចន្ទោ, សបត្តបរិវារិតោ បុរិសោតិ ឯវមាទយោ តតោ តតោ មុច្ចិតុកាមា និស្សរិតុកាមាវ ហោន្តិ, ឯវំ តស្ស យោគិនោ ចិត្តំ សព្ពស្មា សង្ខារគតា មុច្ចិតុកាមំ និស្សរិតុកាមំ ហោតិ. អថស្ស ឯវំ សព្ពសង្ខារេសុ វិគតាលយស្ស សព្ពស្មា សង្ខារគតា មុច្ចិតុកាមស្ស ឧប្បជ្ជតិ មុញ្ចិតុកម្យតា ញាណន្តិ.

មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ និដ្ឋិតំ.

បដិសង្ខានុបស្សនាញាណកថា

៧៥៧. សោ ឯវំ សព្ពភវយោនិគតិដ្ឋិតិនិវាសគតេហិ សភេទកេហិ សង្ខារេហិ មុច្ចិតុកាមោ សព្ពស្មា សង្ខារគតា មុច្ចិតុំ បុន តេ ឯវំ សង្ខារេ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បរិគ្គណ្ហាតិ.

សោ សព្ពសង្ខារេ អនច្ចន្តិកតោ, តាវកាលិកតោ, ឧប្បាទវយបរិច្ឆិន្នតោ, បលោកតោ, ចលតោ, បភង្គុតោ, អទ្ធុវតោ, វិបរិណាមធម្មតោ, អស្សារកតោ, វិភវតោ, សង្ខតតោ, មរណធម្មតោតិអាទីហិ ការណេហិ អនិច្ចាតិ បស្សតិ.

អភិណ្ហបដិបីឡនតោ, ទុក្ខមតោ, ទុក្ខវត្ថុតោ, រោគតោ, គណ្ឌតោ, សល្លតោ, អឃតោ, អាពាធតោ, ឦតិតោ, ឧបទ្ទវតោ, ភយតោ, ឧបសគ្គតោ, អតាណតោ, អលេណតោ, អសរណតោ, អាទីនវតោ, អឃមូលតោ, វធកតោ, សាសវតោ, មារាមិសតោ, ជាតិធម្មតោ, ជរាធម្មតោ, ព្យាធិធម្មតោ, សោកធម្មតោ, បរិទេវធម្មតោ, ឧបាយាសធម្មតោ, សំកិលេសិកធម្មតោតិអាទីហិ ការណេហិ ទុក្ខាតិ បស្សតិ.

អជញ្ញតោ, ទុគ្គន្ធតោ, ជេគុច្ឆតោ, បដិក្កូលតោ, អមណ្ឌនារហតោ, វិរូបតោ, ពីភច្ឆតោតិអាទីហិ ការណេហិ ទុក្ខលក្ខណស្ស បរិវារភូតតោ អសុភតោ បស្សតិ.

បរតោ, រិត្តតោ, តុច្ឆតោ, សុញ្ញតោ, អស្សាមិកតោ, អនិស្សរតោ, អវសវត្តិតោតិអាទីហិ ការណេហិ អនត្តតោ បស្សតិ.

៧៥៨. ឯវញ្ហិ បស្សតានេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារា បរិគ្គហិតា នាម ហោន្តិ. កស្មា បនាយមេតេ ឯវំ បរិគ្គណ្ហាតីតិ? មុញ្ចនស្ស ឧបាយសម្បាទនត្ថំ.

តត្រាយំ ឧបមា – ឯកោ កិរ បុរិសោ ‘‘មច្ឆេ គហេស្សាមី’’តិ មច្ឆខិប្បំ គហេត្វា ឧទកេ ឱឌ្ឌាបេសិ សោ ខិប្បមុខេន ហត្ថំ ឱតារេត្វា អន្តោឧទកេ សប្បំ គីវាយ គហេត្វា ‘‘មច្ឆោ មេ គហិតោ’’តិ អត្តមនោ អហោសិ. សោ ‘‘មហា វត មយា មច្ឆោ លទ្ធោ’’តិ ឧក្ខិបិត្វា បស្សន្តោ សោវត្ថិកត្តយទស្សនេន សប្បោតិ សញ្ជានិត្វា ភីតោ អាទីនវំ ទិស្វា គហណេ និព្ពិន្នោ មុញ្ចិតុកាមោ ហុត្វា មុញ្ចនស្ស ឧបាយំ ករោន្តោ អគ្គនង្គុដ្ឋតោ បដ្ឋាយ ហត្ថំ និព្ពេឋេត្វា ពាហុំ ឧក្ខិបិត្វា ឧបរិសីសេ ទ្វេ តយោ វារេ អាវិជ្ឈិត្វា សប្បំ ទុព្ពលំ កត្វា ‘‘គច្ឆ ទុដ្ឋ សប្បា’’តិ និស្សជ្ជិត្វា វេគេន តឡាកបាឡិំ អារុយ្ហ ‘‘មហន្តស្ស វត ភោ សប្បស្ស មុខតោ មុត្តោម្ហី’’តិ អាគតមគ្គំ ឱលោកយមានោ អដ្ឋាសិ.

តត្ថ តស្ស បុរិសស្ស ‘‘មច្ឆោ’’តិ សប្បំ គីវាយ គហេត្វា តុដ្ឋកាលោ វិយ ឥមស្សាបិ យោគិនោ អាទិតោវ អត្តភាវំ បដិលភិត្វា តុដ្ឋកាលោ, តស្ស ខិប្បមុខតោ សីសំ នីហរិត្វា សោវត្ថិកត្តយទស្សនំ វិយ ឥមស្ស ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា សង្ខារេសុ តិលក្ខណទស្សនំ, តស្ស ភីតកាលោ វិយ ឥមស្ស ភយតុបដ្ឋានញាណំ. តតោ អាទីនវទស្សនំ វិយ អាទីនវានុបស្សនាញាណំ, គហណេ និព្ពិន្ទនំ វិយ និព្ពិទានុបស្សនាញាណំ. សប្បំ មុញ្ចិតុកាមតា វិយ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណំ, មុញ្ចនស្ស ឧបាយករណំ វិយ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន សង្ខារេសុ តិលក្ខណារោបនំ. យថា ហិ សោ បុរិសោ សប្បំ អាវិជ្ឈិត្វា ទុព្ពលំ កត្វា និវត្តេត្វា ឌំសិតុំ អសមត្ថភាវំ បាបេត្វា សុមុត្តំ មុញ្ចតិ, ឯវមយំ យោគាវចរោ តិលក្ខណារោបនេន សង្ខារេ អាវិជ្ឈិត្វា ទុព្ពលេ កត្វា បុន និច្ចសុខសុភអត្តាការេន ឧបដ្ឋាតុំ អសមត្ថតំ បាបេត្វា សុមុត្តំ មុញ្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មុញ្ចនស្ស ឧបាយសម្បាទនត្ថំ ឯវំ បរិគ្គណ្ហាតី’’តិ.

៧៥៩. ឯត្តាវតា តស្ស ឧប្បន្នំ ហោតិ បដិសង្ខាញាណំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោតោ កិំ បដិសង្ខា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ? ទុក្ខតោ. អនត្តតោ មនសិករោតោ កិំ បដិសង្ខា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ? អនិច្ចតោ មនសិករោតោ និមិត្តំ បដិសង្ខា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ បវត្តំ បដិសង្ខា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ និមិត្តញ្ច បវត្តញ្ច បដិសង្ខា ញាណំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២២៧).

ឯត្ថ ច និមិត្តំ បដិសង្ខាតិ សង្ខារនិមិត្តំ ‘‘អទ្ធុវំ តាវកាលិក’’ន្តិ អនិច្ចលក្ខណវសេន ជានិត្វា. កាមញ្ច ន បឋមំ ជានិត្វា បច្ឆា ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, វោហារវសេន បន ‘‘មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីនិ (ម. និ. ៣.៤២១) វិយ ឯវំ វុច្ចតិ. ឯកត្តនយេន វា បុរិមញ្ច បច្ឆិមញ្ច ឯកំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥមិនា នយេន ឥតរស្មិម្បិ បទទ្វយេ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

បដិសង្ខានុបស្សនាញាណំ និដ្ឋិតំ.

សង្ខារុបេក្ខាញាណកថា

៧៦០. សោ ឯវំ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណេន ‘‘សព្ពេ សង្ខារា សុញ្ញា’’តិ បរិគ្គហេត្វា បុន ‘‘សុញ្ញមិទំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា’’តិ (ម. និ. ៣.៦៩) ទ្វិកោដិកំ សុញ្ញតំ បរិគ្គណ្ហាតិ. សោ ឯវំ នេវ អត្តានំ, ន បរំ កិញ្ចិ អត្តនោ បរិក្ខារភាវេ ឋិតំ ទិស្វា បុន ‘‘នាហំ ក្វចនិ, កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិំ, ន ច មម ក្វចនិ, កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនតត្ថី’’តិ យា ឯត្ថ ចតុកោដិកា សុញ្ញតា កថិតា, តំ បរិគ្គណ្ហាតិ.

កថំ? អយញ្ហិ នាហំ ក្វចនីតិ ក្វចិ អត្តានំ ន បស្សតិ. កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិន្តិ អត្តនោ អត្តានំ កស្សចិ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតិ. ភាតិដ្ឋានេវា ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ វា សហាយំ, បរិក្ខារដ្ឋានេ វា បរិក្ខារំ មញ្ញិត្វា ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ន ច មម ក្វចនីតិ ឯត្ថ មម-សទ្ទំ តាវ ឋបេត្វា ន ច ក្វចនីតិ បរស្ស ច អត្តានំ ក្វចិ នបស្សតីតិ អយមត្ថោ. ឥទានិ មម-សទ្ទំ អាហរិត្វា មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនតត្ថីតិ សោ បរស្ស អត្តា មម កិស្មិញ្ចិ កិញ្ចនភាវេ អត្ថីតិ ន បស្សតីតិ. អត្តនោ ភាតិដ្ឋានេ វា ភាតរំ, សហាយដ្ឋានេ វា សហាយំ បរិក្ខារដ្ឋានេ វា បរិក្ខារន្តិ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ បរស្ស អត្តានំ ឥមិនា កិញ្ចនភាវេន ឧបនេតព្ពំ ន បស្សតីតិ អត្ថោ. ឯវមយំ យស្មា នេវ កត្ថចិ អត្តានំ បស្សតិ, ន តំ បរស្ស កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ បស្សតិ, ន បរស្ស អត្តានំ អត្តនោ កិញ្ចនភាវេ ឧបនេតព្ពំ បស្សតិ. តស្មានេន ចតុកោដិកា សុញ្ញតា បរិគ្គហិតា ហោតីតិ.

៧៦១. ឯវំ ចតុកោដិកំ សុញ្ញតំ បរិគ្គហេត្វា បុន ឆហាការេហិ សុញ្ញតំ បរិគ្គណ្ហាតិ. កថំ? ចក្ខុ សុញ្ញំ អត្តេន វា អត្តនិយេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា…បេ… មនោ សុញ្ញោ. រូបា សុញ្ញា…បេ… ធម្មា សុញ្ញា. ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ. ចក្ខុសម្ផស្សោតិ ឯវំ យាវ ជរាមរណា នយោ នេតព្ពោ.

៧៦២. ឯវំ ឆហាការេហិ សុញ្ញតំ បរិគ្គហេត្វា បុន អដ្ឋហាការេហិ បរិគ្គណ្ហាតិ. សេយ្យថិទំ – រូបំ អសារំ និស្សារំ សារាបគតំ និច្ចសារសារេន វា ធុវសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. វេទនា… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុ…បេ… ជរាមរណំ អសារំ និស្សារំ សារាបគតំ និច្ចសារសារេន វា ធុវសារសារេន វា សុខសារសារេន វា អត្តសារសារេន វា និច្ចេន វា ធុវេន វា សស្សតេន វា អវិបរិណាមធម្មេន វា. យថា នឡោ អសារោ និស្សារោ សារាបគតោ. យថា ឯរណ្ឌោ… យថា ឧទុម្ពរោ… យថា សេតវច្ឆោ… យថា បាឡិភទ្ទកោ… យថា ផេណបិណ្ឌោ… យថា ឧទកពុព្ពុឡំ… យថា មរីចិ… យថា កទលិក្ខន្ធោ… យថា មាយា អសារា និស្សារា សារាបគតា, ឯវមេវ រូបំ…បេ… ជរាមរណំ អសារំ និស្សារំ សារាបគតំ និច្ចសារសារេន វា…បេ… អវិបរិណាមធម្មេន វាតិ (ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨).

៧៦៣. សោ ឯវំ អដ្ឋហាការេហិ សុញ្ញតំ បរិគ្គហេត្វា បុន ទសហាការេហិ បរិគ្គណ្ហាតិ, រូបំ រិត្តតោ បស្សតិ. តុច្ឆតោ… សុញ្ញតោ… អនត្តតោ… អនិស្សរិយតោ… អកាមការិយតោ… អលព្ភនីយតោ… អវសវត្តកតោ… បរតោ… វិវិត្តតោ បស្សតិ. វេទនំ…បេ… វិញ្ញាណំ រិត្តតោ…បេ… វិវិត្តតោ បស្សតីតិ.

៧៦៤. ឯវំ ទសហាការេហិ សុញ្ញតំ បរិគ្គហេត្វា បុន ទ្វាទសហាការេហិ បរិគ្គណ្ហាតិ. សេយ្យថិទំ – រូបំ ន សត្តោ, ន ជីវោ, ន នរោ, ន មាណវោ, ន ឥត្ថី, ន បុរិសោ, ន អត្តា, ន អត្តនិយំ. នាហំ, ន មម, ន អញ្ញស្ស, ន កស្សចិ. វេទនា…បេ… វិញ្ញាណំ ន កស្សចីតិ (ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨).

៧៦៥. ឯវំ ទ្វាទសហាការេហិ សុញ្ញតំ បរិគ្គណ្ហិត្វា បុន តីរណបរិញ្ញាវសេន ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ សុញ្ញតំ បរិគ្គណ្ហាតិ, រូបំ អនិច្ចតោ… ទុក្ខតោ… រោគតោ… គណ្ឌតោ… សល្លតោ… អឃតោ… អាពាធតោ… បរតោ… បលោកតោ… ឦតិតោ… ឧបទ្ទវតោ… ភយតោ… ឧបសគ្គតោ… ចលតោ… បភង្គុតោ… អទ្ធុវតោ… អតាណតោ… អលេណតោ… អសរណតោ… អសរណីភូតតោ… រិត្តតោ… តុច្ឆតោ… សុញ្ញតោ… អនត្តតោ… អនស្សាទតោ… អាទីនវតោ… វិបរិណាមធម្មតោ… អស្សារកតោ… អឃមូលតោ… វធកតោ… វិភវតោ… សាសវតោ… សង្ខតតោ… មារាមិសតោ… ជាតិធម្មតោ… ជរាធម្មតោ… ព្យាធិធម្មតោ… មរណធម្មតោ… សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សឧបាយាសធម្មតោ… សមុទយតោ… អត្ថង្គមតោ… អនស្សាទតោ … អាទីនវតោ… និស្សរណតោ បស្សតិ. វេទនំ…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ…បេ… និស្សរណតោ បស្សតិ.

វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘រូបំ អនិច្ចតោ…បេ… និស្សរណតោ បស្សន្តោ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ. វេទនំ…បេ… វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ…បេ… និស្សរណតោ បស្សន្តោ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតិ’’.

‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សុ, មោឃរាជ សទា សតោ;

អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា;

ឯវំ លោកំ អវេក្ខន្តំ, មច្ចុរាជា ន បស្សតី’’តិ. (សុ. និ. ១១២៥; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៨);

៧៦៦. ឯវំ សុញ្ញតោ ទិស្វា តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ ភយញ្ច នន្ទិញ្ច វិប្បហាយ សង្ខារេសុ ឧទាសីនោ អហោសិ មជ្ឈត្តោ, អហន្តិ វា មមន្តិ វា ន គណ្ហាតិ វិស្សដ្ឋភរិយោ វិយ បុរិសោ.

យថា នាម បុរិសស្ស ភរិយា ភវេយ្យ ឥដ្ឋា កន្តា មនាបា, សោ តាយ វិនា មុហុត្តម្បិ អធិវាសេតុំ ន សក្កុណេយ្យ, អតិវិយ នំ មមាយេយ្យ, សោ តំ ឥត្ថិំ អញ្ញេន បុរិសេន សទ្ធិំ ឋិតំ វា និសិន្នំ វា កថេន្តិំ វា ហសន្តិំ វា ទិស្វា កុបិតោ អស្ស អនត្តមនោ, អធិមត្តំ ទោមនស្សំ បដិសំវេទេយ្យ. សោ អបរេន សមយេន តស្សា ឥត្ថិយា ទោសំ ទិស្វា មុញ្ចិតុកាមោ ហុត្វា តំ វិស្សជ្ជេយ្យ, ន នំ មមាតិ គណ្ហេយ្យ. តតោ បដ្ឋាយ តំ យេនកេនចិ សទ្ធិំ យំកិញ្ចិ កុរុមានំ ទិស្វាបិ នេវ កុប្បេយ្យ, ន ទោមនស្សំ អាបជ្ជេយ្យ, អញ្ញទត្ថុ ឧទាសីនោវ ភវេយ្យ មជ្ឈត្តោ. ឯវមេវាយំ សព្ពសង្ខារេហិ មុញ្ចិតុកាមោ ហុត្វា បដិសង្ខានុបស្សនាយ សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហន្តោ អហំ មមាតិ គហេតព្ពំ អទិស្វា ភយញ្ច នន្ទិញ្ច វិប្បហាយ សព្ពសង្ខារេសុ ឧទាសីនោ ហោតិ មជ្ឈត្តោ.

តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ តីសុ ភវេសុ ចតូសុ យោនីសុ បញ្ចសុ គតីសុ សត្តសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ នវសុ សត្តាវាសេសុ ចិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ, ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ.

សេយ្យថាបិ នាម បទុមបលាសេ ឦសកបោណេ ឧទកផុសិតានិ បតិលីយន្តិ បតិកុដន្តិ បតិវត្តន្តិ ន សម្បសារិយន្តិ, ឯវមេវ…បេ… សេយ្យថាបិ នាម កុក្កុដបត្តំ វា នហារុទទ្ទុលំ វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ ន សម្បសារិយតិ (អ. និ. ៧.៤៩), ឯវមេវ តស្ស តីសុ ភវេសុ ចិត្តំ…បេ… ឧបេក្ខា វា បាដិកុល្យតា វា សណ្ឋាតិ. ឥច្ចស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណំ នាម ឧប្បន្នំ ហោតិ.

៧៦៧. តំ បនេតំ សចេ សន្តិបទំ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតិ, សព្ពំ សង្ខារប្បវត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា និព្ពានមេវ បក្ខន្ទតិ. នោ ចេ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតិ, បុនប្បុនំ សង្ខារារម្មណមេវ ហុត្វា បវត្តតិ សាមុទ្ទិកានំ ទិសាកាកោ វិយ. សាមុទ្ទិកា កិរ វាណិជកា នាវំ អារោហន្តា ទិសាកាកំ នាម គណ្ហន្តិ, តេ យទា នាវា វាតក្ខិត្តា វិទេសំ បក្ខន្ទតិ, តីរំ ន បញ្ញាយតិ, តទា ទិសាកាកំ វិស្សជ្ជេន្តិ. សោ កូបកយដ្ឋិតោ អាកាសំ លង្ឃិត្វា សព្ពា ទិសា ច វិទិសា ច អនុគន្ត្វា សចេ តីរំ បស្សតិ, តទភិមុខោវ គច្ឆតិ. នោ ចេ បស្សតិ, បុនប្បុនំ អាគន្ត្វា កូបកយដ្ឋិំយេវ អល្លីយតិ. ឯវមេវ សចេ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ សន្តិបទំ និព្ពានំ សន្តតោ បស្សតិ, សព្ពំ សង្ខារប្បវត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា និព្ពានមេវ បក្ខន្ទតិ. នោ ចេ បស្សតិ, បុនប្បុនំ សង្ខារារម្មណមេវ ហុត្វា បវត្តតិ.

តទិទំ សុប្បគ្គេ បិដ្ឋំ វដ្ដយមានំ វិយ. និព្ពដ្ដិតកប្បាសំ វិហនមានំ វិយ នានប្បការតោ សង្ខារេ បរិគ្គហេត្វា ភយញ្ច នន្ទិញ្ច បហាយ សង្ខារវិចិននេ មជ្ឈត្តំ ហុត្វា តិវិធានុបស្សនាវសេន តិដ្ឋតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានំ តិវិធវិមោក្ខមុខភាវំ អាបជ្ជិត្វា សត្តអរិយបុគ្គលវិភាគាយ បច្ចយោ ហោតិ.

៧៦៨. តត្រិទំ តិវិធានុបស្សនាវសេន បវត្តនតោ តិណ្ណំ ឥន្ទ្រិយានំ អាធិបតេយ្យវសេន តិវិធវិមោក្ខមុខភាវំ អាបជ្ជតិ នាម. តិស្សោ ហិ អនុបស្សនា តីណិ វិមោក្ខមុខានីតិ វុច្ចន្តិ. យថាហ –

‘‘តីណិ ខោ បនិមានិ វិមោក្ខមុខានិ លោកនិយ្យានាយ សំវត្តន្តិ, សព្ពសង្ខារេ បរិច្ឆេទបរិវដុមតោ សមនុបស្សនតាយ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយ, សព្ពសង្ខារេសុ មនោសមុត្តេជនតាយ, អប្បណិហិតាយ ច ធាតុយា ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយ, សព្ពធម្មេ បរតោ សមនុបស្សនតាយ, សុញ្ញតាយ ច ធាតុយា ចិត្តសម្បក្ខន្ទនតាយ, ឥមានិ តីណិ វិមោក្ខមុខានិ លោកនិយ្យានាយ សំវត្តន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.២១៩).

តត្ថ បរិច្ឆេទបរិវដុមតោតិ ឧទយព្ពយវសេន បរិច្ឆេទតោ ចេវ បរិវដុមតោ ច. អនិច្ចានុបស្សនំ ហិ ‘‘ឧទយតោ បុព្ពេ សង្ខារា នត្ថី’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តេសំ គតិំ សមន្នេសមានំ ‘‘វយតោ បរំ ន គច្ឆន្តិ, ឯត្ថេវ អន្តរធាយន្តី’’តិ បរិវដុមតោ សមនុបស្សតិ. មនោសមុត្តេជនតាយាតិ ចិត្តសំវេជនតាយ. ទុក្ខានុបស្សនេន ហិ សង្ខារេសុ ចិត្តំ សំវេជេតិ. បរតោ សមនុបស្សនតាយាតិ ‘‘នាហំ, ន មមា’’តិ ឯវំ អនត្តតោ សមនុបស្សនតាយ. ឥតិ ឥមានិ តីណិ បទានិ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ វសេន វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. តេនេវ តទនន្តរេ បញ្ហវិស្សជ្ជនេ វុត្តំ – ‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោតោ ខយតោ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ. ទុក្ខតោ មនសិករោតោ ភយតោ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តិ. អនត្តតោ មនសិករោតោ សុញ្ញតោ សង្ខារា ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.២១៩).

៧៦៩. កតមេ បន តេ វិមោក្ខា, យេសំ ឥមានិ អនុបស្សនានិ មុខានីតិ? អនិមិត្តោ, អប្បណិហិតោ, សុញ្ញតោតិ ឯតេ តយោ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោន្តោ អធិមោក្ខពហុលោ អនិមិត្តំ វិមោក្ខំ បដិលភតិ. ទុក្ខតោ មនសិករោន្តោ បស្សទ្ធិពហុលោ អប្បណិហិតំ វិមោក្ខំ បដិលភតិ. អនត្តតោ មនសិករោន្តោ វេទពហុលោ សុញ្ញតវិមោក្ខំ បដិលភតី’’តិ (បដិ. ម. ១.២២៣).

ឯត្ថ ច អនិមិត្តោ វិមោក្ខោតិ អនិមិត្តាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អរិយមគ្គោ. សោ ហិ អនិមិត្តាយ ធាតុយា ឧប្បន្នត្តា អនិមិត្តោ. កិលេសេហិ ច វិមុត្តត្តា វិមោក្ខោ. ឯតេនេវ នយេន អប្បណិហិតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អប្បណិហិតោ. សុញ្ញតាការេន និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ សុញ្ញតោតិ វេទិតព្ពោ.

៧៧០. យំ បន អភិធម្មេ ‘‘យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ អប្បណិហិតំ សុញ្ញត’’ន្តិ (ធ. ស. ៣៤៣ អាទយោ) ឯវំ វិមោក្ខទ្វយមេវ វុត្តំ, តំ និប្បរិយាយតោ វិបស្សនាគមនំ សន្ធាយ. វិបស្សនាញាណំ ហិ កិញ្ចាបិ បដិសម្ភិទាមគ្គេ –

‘‘អនិច្ចានុបស្សនាញាណំ និច្ចតោ អភិនិវេសំ មុញ្ចតីតិ សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ. ទុក្ខានុបស្សនាញាណំ សុខតោ អភិនិវេសំ. អនត្តានុបស្សនាញាណំ អត្តតោ អភិនិវេសំ មុញ្ចតីតិ សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២២៩) ឯវំ អភិនិវេសំ មុញ្ចនវសេន សុញ្ញតោ វិមោក្ខោតិ ច,

‘‘អនិច្ចានុបស្សនាញាណំ និច្ចតោ និមិត្តំ មុញ្ចតីតិ អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ. ទុក្ខានុបស្សនាញាណំ សុខតោ និមិត្តំ, អនត្តានុបស្សនាញាណំ អត្តតោ និមិត្តំ មុញ្ចតីតិ អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២២៩) ឯវំ និមិត្តំ មុញ្ចនវសេន អនិមិត្តោ វិមោក្ខោតិ ច,

‘‘អនិច្ចានុបស្សនាញាណំ និច្ចតោ បណិធិំ មុញ្ចតីតិ អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ. ទុក្ខានុបស្សនាញាណំ សុខតោ បណិធិំ. អនត្តានុបស្សនាញាណំ អត្តតោ បណិធិំ មុញ្ចតីតិ អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២២៩) ឯវំ បណិធិំ មុញ្ចនវសេន អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោតិ ច –

វុត្តំ. តថាបិ តំ សង្ខារនិមិត្តស្ស អវិជហនតោ ន និប្បរិយាយេន អនិមិត្តំ. និប្បរិយាយេន បន សុញ្ញតញ្ចេវ អប្បណិហិតញ្ច. តស្ស ច អាគមនវសេន អរិយមគ្គក្ខណេ វិមោក្ខោ ឧទ្ធដោ. តស្មា អប្បណិហិតំ សុញ្ញតន្តិ វិមោក្ខទ្វយមេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ តាវេត្ថ វិមោក្ខកថា.

៧៧១. យំ បន វុត្តំ ‘‘សត្តអរិយបុគ្គលវិភាគាយ បច្ចយោ ហោតី’’តិ, តត្ថ សទ្ធានុសារី, សទ្ធាវិមុត្តោ, កាយសក្ខិ, ឧភតោភាគវិមុត្តោ, ធម្មានុសារី, ទិដ្ឋិប្បត្តោ, បញ្ញាវិមុត្តោតិ ឥមេ តាវ សត្ត អរិយបុគ្គលា, តេសំ វិភាគាយ ឥទំ សង្ខារុបេក្ខាញាណំ បច្ចយោ ហោតិ.

៧៧២. យោ ហិ អនិច្ចតោ មនសិករោន្តោ អធិមោក្ខពហុលោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ បដិលភតិ, សោ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ សទ្ធានុសារី ហោតិ. សេសេសុ សត្តសុ ឋានេសុ សទ្ធាវិមុត្តោ.

៧៧៣. យោ បន ទុក្ខតោ មនសិករោន្តោ បស្សទ្ធិពហុលោ សមាធិន្ទ្រិយំ បដិលភតិ, សោ សព្ពត្ថ កាយសក្ខិ នាម ហោតិ. អរូបជ្ឈានំ បន បត្វា អគ្គផលប្បត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ នាម ហោតិ.

៧៧៤. យោ បន អនត្តតោ មនសិករោន្តោ វេទពហុលោ បញ្ញិន្ទ្រិយំ បដិលភតិ, សោ សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ធម្មានុសារី ហោតិ. ឆសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋិប្បត្តោ អគ្គផលេ បញ្ញាវិមុត្តោតិ.

៧៧៥. វុត្តំ ហេតំ –

‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោតោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា សោតាបត្តិមគ្គំ បដិលភតិ, តេន វុច្ចតិ សទ្ធានុសារី’’តិ.

តថា ‘‘អនិច្ចតោ មនសិករោតោ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តត្តា សោតាបត្តិផលំ សច្ឆិកតំ ហោតិ, តេន វុច្ចតិ សទ្ធាវិមុត្តោ’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.២២១).