២២. ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេសោ

បឋមមគ្គញាណកថា

៨០៦. ឥតោ បរំ គោត្រភុញាណំ ហោតិ, តំ មគ្គស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានិយត្តា នេវ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ ន ញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ ភជតិ, អន្តរា អព្ពោហារិកមេវ ហោតិ. វិបស្សនាសោតេ បតិតត្តា បន វិបស្សនាតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. សោតាបត្តិមគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ អនាគាមិមគ្គោ អរហត្តមគ្គោតិ ឥមេសុ បន ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

តត្ថ បឋមមគ្គញាណំ តាវ សម្បាទេតុកាមេន អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ពំ នាម នត្ថិ. យញ្ហិ អនេន កាតព្ពំ សិយា, តំ អនុលោមាវសានំ វិបស្សនំ ឧប្បាទេន្តេន កតមេវ. ឯវំ ឧប្បន្នអនុលោមញាណស្ស បនស្ស តេហិ តីហិបិ អនុលោមញាណេហិ អត្តនោ ពលានុរូបេន ថូលថូលេ សច្ចបដិច្ឆាទកេ តមម្ហិ អន្តរធាបិតេ សព្ពសង្ខារគតេសុ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ, ន សន្តិដ្ឋតិ, នាធិមុច្ចតិ, ន សជ្ជតិ, ន លគ្គតិ, ន ពជ្ឈតិ. បទុមបលាសតោ ឧទកំ វិយ បតិលីយតិ បតិកុដតិ បតិវត្តតិ. សព្ពំ និមិត្តារម្មណម្បិ សព្ពំ បវត្តារម្មណម្បិ បលិពោធតោ ឧបដ្ឋាតិ. អថស្ស សព្ពស្មិំ និមិត្តបវត្តារម្មណេ បលិពោធតោ ឧបដ្ឋិតេ អនុលោមញាណស្ស អាសេវនន្តេ អនិមិត្តំ អប្បវត្តំ វិសង្ខារំ និរោធំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ បុថុជ្ជនគោត្តំ បុថុជ្ជនសង្ខំ បុថុជ្ជនភូមិំ អតិក្កមមានំ អរិយគោត្តំ អរិយសង្ខំ អរិយភូមិំ ឱក្កមមានំ និព្ពានារម្មណេ បឋមាវដ្ដនបឋមាភោគបឋមសមន្នាហារភូតំ មគ្គស្ស អនន្តរសមនន្តរាសេវនឧបនិស្សយនត្ថិវិគតវសេន ឆហិ អាការេហិ បច្ចយភាវំ សាធយមានំ សិខាប្បត្តំ វិបស្សនាយ មុទ្ធភូតំ អបុនរាវដ្ដកំ ឧប្បជ្ជតិ គោត្រភុញាណំ.

យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘កថំ ពហិទ្ធា វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា គោត្រភុញាណំ? ឧប្បាទំ អភិភុយ្យតីតិ គោត្រភុ. បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសំ អភិភុយ្យតីតិ គោត្រភុ. ពហិទ្ធា សង្ខារនិមិត្តំ អភិភុយ្យតីតិ គោត្រភុ. អនុប្បាទំ បក្ខន្ទតីតិ គោត្រភុ. អប្បវត្តំ…បេ… អនុបាយាសំ និរោធំ និព្ពានំ បក្ខន្ទតីតិ គោត្រភុ. ឧប្បាទំ អភិភុយ្យិត្វា អនុប្បាទំ បក្ខន្ទតីតិ គោត្រភូ’’តិ (បដិ. ម. ១.៥៩) សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ.

៨០៧. តត្រាយំ ឯកាវជ្ជនេន ឯកវីថិយំ បវត្តមានានម្បិ អនុលោមគោត្រភូនំ នានារម្មណេ បវត្តនាការទីបិកា ឧបមា – យថា ហិ មហាមាតិកំ លង្ឃិត្វា បរតីរេ បតិដ្ឋាតុកាមោ បុរិសោ វេគេន ធាវិត្វា មាតិកាយ ឱរិមតីរេ រុក្ខសាខាយ ពន្ធិត្វា ឱលម្ពិតំ រជ្ជុំ វា យដ្ឋិំ វា គហេត្វា ឧល្លង្ឃិត្វា បរតីរនិន្នបោណបព្ភារកាយោ ហុត្វា បរតីរស្ស ឧបរិភាគំ បត្តោ តំ មុញ្ចិត្វា វេធមានោ បរតីរេ បតិត្វា សណិកំ បតិដ្ឋាតិ, ឯវមេវាយំ យោគាវចរោបិ ភវយោនិគតិដ្ឋិតិនិវាសានំ បរតីរភូតេ និព្ពានេ បតិដ្ឋាតុកាមោ ឧទយព្ពយានុបស្សនាទិនា វេគេន ធាវិត្វា អត្តភាវរុក្ខសាខាយ ពន្ធិត្វា ឱលម្ពិតំ រូបរជ្ជុំ វា វេទនាទីសុ អញ្ញតរទណ្ឌំ វា អនិច្ចន្តិ វា ទុក្ខន្តិ វា អនត្តាតិ វាតិ អនុលោមាវជ្ជនេន គហេត្វា តំ អមុញ្ចមានោវ បឋមេន អនុលោមចិត្តេន ឧល្លង្ឃិត្វា ទុតិយេន បរតីរនិន្នបោណបព្ភារកាយោ វិយ និព្ពាននិន្នបោណបព្ភារមានសោ ហុត្វា តតិយេន បរតីរស្ស ឧបរិភាគំ បត្តោ វិយ ឥទានិ បត្តព្ពស្ស និព្ពានស្ស អាសន្នោ ហុត្វា តស្ស ចិត្តស្ស និរោធេន តំ សង្ខារារម្មណំ មុញ្ចិត្វា គោត្រភុចិត្តេន វិសង្ខារេ បរតីរភូតេ និព្ពានេ បតតិ. ឯការម្មណេ បន អលទ្ធាសេវនតាយ វេធមានោ សោ បុរិសោ វិយ ន តាវ សុប្បតិដ្ឋិតោ ហោតិ, តតោ មគ្គញាណេន បតិដ្ឋាតីតិ.

៨០៨. តត្ថ អនុលោមំ សច្ចបដិច្ឆាទកំ កិលេសតមំ វិនោទេតុំ សក្កោតិ, ន និព្ពានមារម្មណំ កាតុំ. គោត្រភុ និព្ពានមេវ អារម្មណំ កាតុំ សក្កោតិ, ន សច្ចបដិច្ឆាទកំ តមំ វិនោទេតុំ. តត្រាយំ ឧបមា – ឯកោ កិរ ចក្ខុមា បុរិសោ ‘‘នក្ខត្តយោគំ ជានិស្សាមី’’តិ រត្តិភាគេ និក្ខមិត្វា ចន្ទំ បស្សិតុំ ឧទ្ធំ ឧល្លោកេសិ, តស្ស វលាហកេហិ បដិច្ឆន្នត្តា ចន្ទោ ន បញ្ញាយិត្ថ. អថេកោ វាតោ ឧដ្ឋហិត្វា ថូលថូលេ វលាហកេ វិទ្ធំសេតិ. អបរោ មជ្ឈិមេ, អបរោ សុខុមេតិ. តតោ សោ បុរិសោ វិគតវលាហកេ នភេ ចន្ទំ ទិស្វា នក្ខត្តយោគំ អញ្ញាសិ.

តត្ថ តយោ វលាហកា វិយ សច្ចបដិច្ឆាទកថូលមជ្ឈិមសុខុមំ កិលេសន្ធការំ, តយោ វាតា វិយ តីណិ អនុលោមចិត្តានិ, ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ គោត្រភុញាណំ, ចន្ទោ វិយ និព្ពានំ, ឯកេកស្ស វាតស្ស យថាក្កមេន វលាហកវិទ្ធំសនំ វិយ ឯកេកស្ស អនុលោមចិត្តស្ស សច្ចបដិច្ឆាទកតមវិនោទនំ, វិគតវលាហកេ នភេ តស្ស បុរិសស្ស វិសុទ្ធចន្ទទស្សនំ វិយ វិគតេ សច្ចបដិច្ឆាទកេ តមេ គោត្រភុញាណស្ស វិសុទ្ធនិព្ពានទស្សនំ.

យថេវ ហិ តយោ វាតា ចន្ទបដិច្ឆាទកេ វលាហកេយេវ វិទ្ធំសេតុំ សក្កោន្តិ, ន ចន្ទំ ទដ្ឋុំ, ឯវំ អនុលោមានិ សច្ចបដិច្ឆាទកំ តមញ្ញេវ វិនោទេតុំ សក្កោន្តិ, ន និព្ពានំ ទដ្ឋុំ. យថា សោ បុរិសោ ចន្ទមេវ ទដ្ឋុំ សក្កោតិ, ន វលាហកេ វិទ្ធំសេតុំ, ឯវំ គោត្រភុញាណំ និព្ពានមេវ ទដ្ឋុំ សក្កោតិ, ន កិលេសតមំ វិនោទេតុំ. តេនេវ ចេតំ មគ្គស្ស អាវជ្ជនន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ អនាវជ្ជនម្បិ សមានំ អាវជ្ជនដ្ឋានេ ឋត្វា ‘‘ឯវំ និព្ពត្តាហី’’តិ មគ្គស្ស សញ្ញំ ទត្វា វិយ និរុជ្ឈតិ. មគ្គោបិ តេន ទិន្នសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ អវីចិសន្តតិវសេន តំ ញាណំ អនុប្បពន្ធមានោ អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អបទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ ទោសក្ខន្ធំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈមានោវ បទាលយមានោវ និព្ពត្តតិ.

៨០៩. តត្រាយំ ឧបមា – ឯកោ កិរ ឥស្សាសោ អដ្ឋឧសភមត្តេ បទេសេ ផលកសតំ ឋបាបេត្វា វត្ថេន មុខំ វេឋេត្វា សរំ សន្នហិត្វា ចក្កយន្តេ អដ្ឋាសិ. អញ្ញោ បុរិសោ ចក្កយន្តំ អាវិជ្ឈិត្វា យទា ឥស្សាសស្ស ផលកំ អភិមុខំ ហោតិ, តទា តត្ថ ទណ្ឌកេន សញ្ញំ ទេតិ. ឥស្សាសោ ទណ្ឌកសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ សរំ ខិបិត្វា ផលកសតំ និព្ពិជ្ឈតិ. តត្ថ ទណ្ឌកសញ្ញំ វិយ គោត្រភុញាណំ, ឥស្សាសោ វិយ មគ្គញាណំ. ឥស្សាសស្ស ទណ្ឌកសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ ផលកសតនិព្ពិជ្ឈនំ វិយ មគ្គញាណស្ស គោត្រភុញាណេន ទិន្នសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា អនិព្ពិទ្ធបុព្ពានំ អបទាលិតបុព្ពានំ លោភទោសមោហក្ខន្ធានំ និព្ពិជ្ឈនបទាលនំ.

៨១០. ន កេវលញ្ចេស មគ្គោ លោភក្ខន្ធាទីនំ និព្ពិជ្ឈនមេវ ករោតិ, អបិច ខោ អនមតគ្គសំសារវដ្ដទុក្ខសមុទ្ទំ សោសេតិ, សព្ពអបាយទ្វារានិ បិទហតិ, សត្តន្នំ អរិយធនានំ សម្មុខីភាវំ ករោតិ, អដ្ឋង្គិកំ មិច្ឆាមគ្គំ បជហតិ, សព្ពវេរភយានិ វូបសមេតិ, សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឱរសបុត្តភាវំ ឧបនេតិ, អញ្ញេសញ្ច អនេកសតានំ អានិសំសានំ បដិលាភាយ សំវត្តតីតិ ឯវំ អនេកានិសំសទាយកេន សោតាបត្តិមគ្គេន សម្បយុត្តំ ញាណំ សោតាបត្តិមគ្គេ ញាណន្តិ.

បឋមមគ្គញាណំ និដ្ឋិតំ.

សោតាបន្នបុគ្គលកថា

៨១១. ឥមស្ស បន ញាណស្ស អនន្តរំ តស្សេវ វិបាកភូតានិ ទ្វេ តីណិ វា ផលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អនន្តរវិបាកត្តាយេវ ហិ លោកុត្តរកុសលានំ ‘‘សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហូ’’តិ (ខុ. បា. ៦.៥) ច ‘‘ទន្ធំ អានន្តរិកំ បាបុណាតិ អាសវានំ ខយាយា’’តិ (អ. និ. ៤.១៦២) ច អាទិ វុត្តំ. កេចិ បន ឯកំ ទ្វេ តីណិ ចត្តារិ វា ផលចិត្តានីតិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ.

អនុលោមស្ស ហិ អាសេវនន្តេ គោត្រភុញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ទ្វីហិ អនុលោមចិត្តេហិ ភវិតព្ពំ. ន ហិ ឯកំ អាសេវនបច្ចយំ លភតិ, សត្តចិត្តបរមា ច ឯកាវជ្ជនវីថិ. តស្មា យស្ស ទ្វេ អនុលោមានិ, តស្ស តតិយំ គោត្រភុ ចតុត្ថំ មគ្គចិត្តំ តីណិ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ. យស្ស តីណិ អនុលោមានិ, តស្ស ចតុត្ថំ គោត្រភុ បញ្ចមំ មគ្គចិត្តំ ទ្វេ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទ្វេ តីណិ វា ផលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ.

កេចិ បន យស្ស ចត្តារិ អនុលោមានិ, តស្ស បញ្ចមំ គោត្រភុ ឆដ្ឋំ មគ្គចិត្តំ ឯកំ ផលចិត្តន្តិ វទន្តិ, តំ បន យស្មា ចតុត្ថំ បញ្ចមំ វា អប្បេតិ, ន តតោ បរំ អាសន្នភវង្គត្តាតិ បដិក្ខិត្តំ. តស្មា ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ.

៨១២. ឯត្តាវតា ច បនេស សោតាបន្នោ នាម ទុតិយោ អរិយបុគ្គលោ ហោតិ. ភុសំ បមត្តោបិ ហុត្វា សត្តក្ខត្តុំ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តស្ស ករណសមត្ថោ ហោតិ. ផលបរិយោសានេ បនស្ស ចិត្តំ ភវង្គំ ឱតរតិ, តតោ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា មគ្គបច្ចវេក្ខណត្ថាយ ឧប្បជ្ជតិ មនោទ្វារាវជ្ជនំ, តស្មិំ និរុទ្ធេ បដិបាដិយា សត្ត មគ្គបច្ចវេក្ខណជវនានីតិ. បុន ភវង្គំ ឱតរិត្វា តេនេវ នយេន ផលាទីនំ បច្ចវេក្ខណត្ថាយ អាវជ្ជនាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ. យេសំ ឧប្បត្តិយា ឯស មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, ផលំ បច្ចវេក្ខតិ, បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, អវសិដ្ឋកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ, និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ.

សោ ហិ ‘‘ឥមិនា វតាហំ មគ្គេន អាគតោ’’តិ មគ្គំ បច្ចវេក្ខតិ, តតោ ‘‘អយំ មេ អានិសំសោ លទ្ធោ’’តិ ផលំ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា បហីនា’’តិ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ. តតោ ‘‘ឥមេ នាម មេ កិលេសា អវសិដ្ឋា’’តិ ឧបរិមគ្គត្តយវជ្ឈេ កិលេសេ បច្ចវេក្ខតិ. អវសានេ ច ‘‘អយំ មេ ធម្មោ អារម្មណតោ បដិវិទ្ធោ’’តិ អមតំ និព្ពានំ បច្ចវេក្ខតិ. ឥតិ សោតាបន្នស្ស អរិយសាវកស្ស បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ ហោន្តិ. យថា ច សោតាបន្នស្ស, ឯវំ សកទាគាមិអនាគាមីនម្បិ. អរហតោ បន អវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណំ នាម នត្ថីតិ. ឯវំ សព្ពានិបិ ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណានិ នាម.

ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោយេវ ចេសោ. បហីនាវសិដ្ឋកិលេសបច្ចវេក្ខណញ្ហិ សេក្ខានម្បិ ហោតិ វា ន វា. តស្ស ហិ បច្ចវេក្ខណស្ស អភាវេនេវ មហានាមោ ភគវន្តំ បុច្ឆិ ‘‘កោសុ នាម មេ ធម្មោ អជ្ឈត្តំ អប្បហីនោ, យេន មេ ឯកទា លោភធម្មាបិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តី’’តិ (ម. និ. ១.១៧៥) សព្ពំ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយមគ្គញាណកថា

៨១៣. ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា បន សោ សោតាបន្នោ អរិយសាវកោ តស្មិញ្ញេវ វា អាសនេ និសិន្នោ, អបរេន វា សមយេន កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវាយ ទុតិយាយ ភូមិយា បត្តិយា យោគំ ករោតិ. សោ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា តទេវ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណភេទំ សង្ខារគតំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ ញាណេន បរិមទ្ទតិ, បរិវត្តេតិ, វិបស្សនាវីថិំ ឱគាហតិ. តស្សេវំ បដិបន្នស្ស វុត្តនយេនេវ សង្ខារុបេក្ខាវសានេ ឯកាវជ្ជនេន អនុលោមគោត្រភុញាណេសុ ឧប្បន្នេសុ គោត្រភុអនន្តរំ សកទាគាមិមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. តេន សម្បយុត្តំ ញាណំ សកទាគាមិមគ្គេ ញាណន្តិ.

ទុតិយញាណំ និដ្ឋិតំ.

តតិយមគ្គញាណកថា

៨១៤. ឥមស្សាបិ ញាណស្ស អនន្តរំ វុត្តនយេនេវ ផលចិត្តានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្តាវតា ចេស សកទាគាមី នាម ចតុត្ថោ អរិយបុគ្គលោ ហោតិ សកិំទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តករណសមត្ថោ. តតោ បរំ បច្ចវេក្ខណំ វុត្តនយមេវ.

ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា ច សោ សកទាគាមី អរិយសាវកោ តស្មិញ្ញេវ វា អាសនេ និសិន្នោ អបរេន វា សមយេន កាមរាគព្យាបាទានំ អនវសេសប្បហានាយ តតិយាយ ភូមិយា បត្តិយា យោគំ ករោតិ, សោ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា តទេវ សង្ខារគតំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ ញាណេន បរិមទ្ទតិ, បរិវត្តេតិ, វិបស្សនាវីថិំ ឱគាហតិ. តស្សេវំ បដិបន្នស្ស វុត្តនយេនេវ សង្ខារុបេក្ខាវសានេ ឯកាវជ្ជនេន អនុលោមគោត្រភុញាណេសុ ឧប្បន្នេសុ គោត្រភុអនន្តរំ អនាគាមិមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សម្បយុត្តំ ញាណំ អនាគាមិមគ្គេ ញាណន្តិ.

តតិយញាណំ និដ្ឋិតំ.

ចតុត្ថមគ្គញាណកថា

៨១៥. ឥមស្សបិ ញាណស្ស អនន្តរំ វុត្តនយេនេវ ផលចិត្តានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្តាវតា ចេស អនាគាមី នាម ឆដ្ឋោ អរិយបុគ្គលោ ហោតិ ឱបបាតិកោ តត្ថបរិនិព្ពាយី អនាវត្តិធម្មោ បដិសន្ធិវសេន ឥមំ លោកំ បុន អនាគន្តា. តតោ បរំ បច្ចវេក្ខណំ វុត្តនយមេវ.

ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា ច សោ អនាគាមី អរិយសាវកោ តស្មិញ្ញេវ វា អាសនេ និសិន្នោ, អបរេន វា សមយេន រូបារូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានំ អនវសេសប្បហានាយ ចតុត្ថាយ ភូមិយា បត្តិយា យោគំ ករោតិ, សោ ឥន្ទ្រិយពលពោជ្ឈង្គានិ សមោធានេត្វា តទេវ សង្ខារគតំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ ញាណេន បរិមទ្ទតិ, បរិវត្តេតិ, វិបស្សនាវីថិំ ឱគាហតិ. តស្សេវំ បដិបន្នស្ស វុត្តនយេនេវ សង្ខារុបេក្ខាវសានេ ឯកាវជ្ជនេន អនុលោមគោត្រភុញាណេសុ ឧប្បន្នេសុ គោត្រភុអនន្តរំ អរហត្តមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, តេន សម្បយុត្តំ ញាណំ អរហត្តមគ្គេ ញាណន្តិ.

ចតុត្ថញាណំ និដ្ឋិតំ.

អរហន្តបុគ្គលកថា

៨១៦. ឥមស្សបិ ញាណស្ស អនន្តរំ វុត្តនយេនេវ ផលចិត្តានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្តាវតា ចេស អរហា នាម អដ្ឋមោ អរិយបុគ្គលោ ហោតិ មហាខីណាសវោ អន្តិមទេហធារី ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មាទញ្ញា វិមុត្តោ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គទក្ខិណេយ្យោតិ.

ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គោ សកទាគាមិមគ្គោ អនាគាមិមគ្គោ អរហត្តមគ្គោតិ ឥមេសុ បន ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាមា’’តិ, តំ ឥមានិ ឥមិនា អនុក្កមេន បត្តព្ពានិ ចត្តារិ ញាណានិ សន្ធាយ វុត្តំ.

ពោធិបក្ខិយកថា

៨១៧. ឥទានិ ឥមិស្សាយេវ ចតុញាណាយ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា អានុភាវវិជាននត្ថំ –

បរិបុណ្ណពោធិបក្ខិយ, ភាវោ វុដ្ឋានពលសមាយោគោ;

យេ យេន បហាតព្ពា, ធម្មា តេសំ បហានញ្ច.

កិច្ចានិ បរិញ្ញាទីនិ, យានិ វុត្តានិ អភិសមយកាលេ;

តានិ ច យថាសភាវេន, ជានិតព្ពានិ សព្ពានីតិ.

៨១៨. តត្ថ បរិបុណ្ណពោធិបក្ខិយ, ភាវោតិ ពោធិបក្ខិយានំ បរិបុណ្ណភាវោ. ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ ហិ ឥមេ សត្តតិំស ធម្មា ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោធោតិ លទ្ធនាមស្ស អរិយមគ្គស្ស បក្ខេ ភវត្តា ពោធិបក្ខិយា នាម. បក្ខេ ភវត្តាតិ ឧបការភាវេ ឋិតត្តា.

៨១៩. តេសុ តេសុ អារម្មណេសុ ឱក្ខន្ទិត្វា បក្ខន្ទិត្វា ឧបដ្ឋានតោ បដ្ឋានំ. សតិយេវ បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បនស្សា អសុភ-ទុក្ខ-អនិច្ច-អនត្តាការគហណវសេន សុភ-សុខ-និច្ច-អត្ត-សញ្ញាបហានកិច្ចសាធនវសេន ច បវត្តិតោ ចតុធា ភេទោ ហោតិ. តស្មា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិ វុច្ចន្តិ.

៨២០. បទហន្តិ ឯតេនាតិ បធានំ. សោភនំ បធានំ សម្មប្បធានំ. សម្មា វា បទហន្តិ ឯតេនាតិ សម្មប្បធានំ. សោភនំ វា តំ កិលេសវិរូបត្តវិរហតោ បធានញ្ច ហិតសុខនិប្ផាទកត្តេន សេដ្ឋភាវាវហនតោ បធានភាវការណតោ ចាតិ សម្មប្បធានំ. វីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តយិទំ ឧប្បន្នានុប្បន្នានំ អកុសលានំ បហានានុប្បត្តិកិច្ចំ អនុប្បន្នុប្បន្នានញ្ច កុសលានំ ឧប្បត្តិដ្ឋិតិកិច្ចំ សាធយតីតិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ, តស្មា ចត្តារោ សម្មប្បធានាតិ វុច្ចន្តិ.

៨២១. បុព្ពេ វុត្តេន ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិ. តស្សា សម្បយុត្តាយ បុព្ពង្គមដ្ឋេន ផលភូតាយ បុព្ពភាគការណដ្ឋេន ច ឥទ្ធិយា បាទោតិ ឥទ្ធិបាទោ. សោ ឆន្ទាទិវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ, តស្មា ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិ វុច្ចន្តិ. យថាហ – ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ ចិត្តិទ្ធិបាទោ វីរិយិទ្ធិបាទោ វីមំសិទ្ធិបាទោ’’តិ (វិភ. ៤៥៧). ឥមេ លោកុត្តរាវ. លោកិយា បន ‘‘ឆន្ទញ្ចេ ភិក្ខុ អធិបតិំ ករិត្វា លភតិ សមាធិំ, លភតិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតំ. អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទសមាធី’’តិអាទិវចនតោ (វិភ. ៤៣២) ឆន្ទាទិអធិបតិវសេន បដិលទ្ធធម្មាបិ ហោន្តិ.

៨២២. អស្សទ្ធិយកោសជ្ជបមាទវិក្ខេបសម្មោហានំ អភិភវនតោ អភិភវនសង្ខាតេន អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ. អស្សទ្ធិយាទីហិ ច អនភិភវនីយតោ អកម្បិយដ្ឋេន ពលំ. តទុភយម្បិ សទ្ធាទិវសេន បញ្ចវិធំ ហោតិ, តស្មា បញ្ចិន្ទ្រិយានិ បញ្ច ពលានីតិ វុច្ចន្តិ.

៨២៣. ពុជ្ឈនកសត្តស្ស បន អង្គភាវេន សតិអាទយោ សត្ត ពោជ្ឈង្គា. និយ្យានិកដ្ឋេន ច សម្មាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋ មគ្គង្គា ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ត ពោជ្ឈង្គា អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ.

៨២៤. ឥតិ ឥមេ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា បុព្ពភាគេ លោកិយវិបស្សនាយ វត្តមានាយ ចុទ្ទសវិធេន កាយំ បរិគ្គណ្ហតោ ច កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, នវវិធេន វេទនំ បរិគ្គណ្ហតោ ច វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, សោឡសវិធេន ចិត្តំ បរិគ្គណ្ហតោ ច ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ, បញ្ចវិធេន ធម្មេ បរិគ្គណ្ហតោ ច ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នបុព្ពំ បរស្ស ឧប្បន្នំ អកុសលំ ទិស្វា ‘‘យថា បដិបន្នស្សេតំ ឧប្បន្នំ, ន តថា បដិបជ្ជិស្សាមិ ឯវំ មេ ឯតំ នុប្បជ្ជិស្សតី’’តិ, តស្ស អនុប្បាទាយ វាយមនកាលេ បឋមំ សម្មប្បធានំ. អត្តនោ សមុទាចារប្បត្តំ អកុសលំ ទិស្វា តស្ស បហានាយ វាយមនកាលេ ទុតិយំ. ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អនុប្បន្នបុព្ពំ ឈានំ វា វិបស្សនំ វា ឧប្បាទេតុំ វាយមន្តស្ស តតិយំ. ឧប្បន្នំ យថា ន បរិហាយតិ, ឯវំ បុនប្បុនំ ឧប្បាទេន្តស្ស ចតុត្ថំ សម្មប្បធានំ. ឆន្ទំ ធុរំ កត្វា កុសលុប្បាទនកាលេ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ. មិច្ឆាវាចាយ វិរមណកាលេ សម្មាវាចាតិ ឯវំ នានាចិត្តេសុ លព្ភន្តិ. ឥមេសំ បន ចតុន្នំ ញាណានំ ឧប្បត្តិកាលេ ឯកចិត្តេ លព្ភន្តិ. ផលក្ខណេ ឋបេត្វា ចត្តារោ សម្មប្បធានេ អវសេសា តេត្តិំស លព្ភន្តិ.

៨២៥. ឯវំ ឯកចិត្តេ លព្ភមានេសុ ចេតេសុ ឯកាវ និព្ពានារម្មណា សតិ កាយាទីសុ សុភសញ្ញាទិប្បហានកិច្ចសាធនវសេន ចត្តារោ សតិបដ្ឋានាតិ វុច្ចតិ. ឯកមេវ ច វីរិយំ អនុប្បន្នានំ អនុប្បាទាទិកិច្ចសាធនវសេន ចត្តារោ សម្មប្បធានាតិ វុច្ចតិ. សេសេសុ បន ហាបនវឌ្ឍនំ នត្ថិ.

៨២៦. អបិច តេសុ –

នវ ឯកវិធា ឯកោ, ទ្វេធាថ ចតុ បញ្ចធា;

អដ្ឋធា នវធា ចេវ, ឥតិ ឆទ្ធា ភវន្តិ តេ.

នវ ឯកវិធាតិ ឆន្ទោ, ចិត្តំ, បីតិ, បស្សទ្ធិ, ឧបេក្ខា, សង្កប្បោ, វាចា, កម្មន្តោ, អាជីវោតិ ឥមេ នវ ឆន្ទិទ្ធិបាទាទិវសេន ឯកវិធាវ ហោន្តិ, ន អញ្ញំ កោដ្ឋាសំ ភជន្តិ. ឯកោ ទ្វេធាតិ សទ្ធា ឥន្ទ្រិយ, ពលវសេន ទ្វេធា ឋិតា. អថ ចតុ បញ្ចធាតិ អថញ្ញោ ឯកោ ចតុធា, អញ្ញោ បញ្ចធា ឋិតោតិ អត្ថោ. តត្ថ សមាធិ ឯកោ ឥន្ទ្រិយ, ពល, ពោជ្ឈង្គ, មគ្គង្គវសេន ចតុធា ឋិតោ. បញ្ញា តេសញ្ច ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទកោដ្ឋាសស្ស ច វសេន បញ្ចធា. អដ្ឋធា នវធា ចេវាតិ អបរោ ឯកោ អដ្ឋធា, ឯកោ នវធា ឋិតោតិ អត្ថោ. ចតុសតិបដ្ឋាន, ឥន្ទ្រិយ, ពល, ពោជ្ឈង្គ, មគ្គង្គវសេន សតិ អដ្ឋធា ឋិតា. ចតុសម្មប្បធាន, ឥទ្ធិបាទ, ឥន្ទ្រិយ, ពល, ពោជ្ឈង្គ, មគ្គង្គវសេន វីរិយំ នវធាតិ. ឯវំ –

ចុទ្ទសេវ អសម្ភិន្នា, ហោន្តេតេ ពោធិបក្ខិយា;

កោដ្ឋាសតោ សត្តវិធា, សត្តតិំសប្បភេទតោ.

សកិច្ចនិប្ផាទនតោ, សរូបេន ច វុត្តិតោ;

សព្ពេវ អរិយមគ្គស្ស, សម្ភវេ សម្ភវន្តិ តេតិ.

ឯវំ តាវេត្ថ បរិបុណ្ណពោធិបក្ខិយភាវោ ជានិតព្ពោ.

វុដ្ឋានពលសមាយោគកថា

៨២៧. វុដ្ឋានពលសមាយោគោតិ វុដ្ឋានញ្ចេវ ពលសមាយោគោ ច. លោកិយវិបស្សនា ហិ និមិត្តារម្មណត្តា ចេវ បវត្តិការណស្ស ច សមុទយស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ នេវ និមិត្តា ន បវត្តា វុដ្ឋាតិ. គោត្រភុញាណំ សមុទយស្ស អសមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា ន វុដ្ឋាតិ. និព្ពានារម្មណតោ បន និមិត្តា វុដ្ឋាតីតិ ឯកតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ពហិទ្ធាវុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា គោត្រភុញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ១.១០). តថា ‘‘ឧប្បាទា វិវដ្ដិត្វា អនុប្បាទំ បក្ខន្ទតីតិ គោត្រភុ, បវត្តា វិវដ្ដិត្វា’’តិ (បដិ. ម. ១.៥៩) សព្ពំ វេទិតព្ពំ. ឥមានិ បន ចត្តារិបិ ញាណានិ អនិមិត្តារម្មណត្តា និមិត្តតោ វុដ្ឋហន្តិ, សមុទយស្ស សមុច្ឆិន្ទនតោ បវត្តា វុដ្ឋហន្តីតិ ទុភតោ វុដ្ឋានានិ ហោន្តិ.

តេន វុត្តំ –

‘‘កថំ ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា មគ្គេ ញាណំ?

‘‘សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វុដ្ឋាតិ, តទនុវត្តកកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋាតិ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ វុដ្ឋាតិ. តេន វុច្ចតិ ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា មគ្គេ ញាណំ. អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បោ មិច្ឆាសង្កប្បា…បេ… បរិគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាចា មិច្ឆាវាចាយ. សមុដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាកម្មន្តោ. វោទានដ្ឋេន សម្មាអាជីវោ. បគ្គហដ្ឋេន សម្មាវាយាមោ. ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាសតិ. អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ មិច្ឆាសមាធិតោ វុដ្ឋាតិ, តទនុវត្តកកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋាតិ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ វុដ្ឋាតិ. តេន វុច្ចតិ ‘ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា មគ្គេ ញាណ’ន្តិ.

‘‘សកទាគាមិមគ្គក្ខណេ ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ ឱឡារិកា កាមរាគសំយោជនា បដិឃសំយោជនា ឱឡារិកា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា វុដ្ឋាតិ…បេ….

‘‘អនាគាមិមគ្គក្ខណេ ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ អនុសហគតា កាមរាគសំយោជនា បដិឃសំយោជនា អនុសហគតា កាមរាគានុសយា បដិឃានុសយា វុដ្ឋាតិ…បេ….

‘‘អរហត្តមគ្គក្ខណេ ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… អវិក្ខេបដ្ឋេន សម្មាសមាធិ រូបរាគា អរូបរាគា មានា ឧទ្ធច្ចា អវិជ្ជាយ មានានុសយា ភវរាគានុសយា អវិជ្ជានុសយា វុដ្ឋាតិ, តទនុវត្តកកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋាតិ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ វុដ្ឋាតិ. តេន វុច្ចតិ ‘ទុភតោ វុដ្ឋានវិវដ្ដនេ បញ្ញា មគ្គេ ញាណ’’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៦១).

៨២៨. លោកិយានញ្ច អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ ភាវនាកាលេ សមថពលំ អធិកំ ហោតិ. អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ ភាវនាកាលេ វិបស្សនាពលំ. អរិយមគ្គក្ខណេ បន យុគនទ្ធា តេ ធម្មា បវត្តន្តិ អញ្ញមញ្ញំ អនតិវត្តនដ្ឋេន. តស្មា ឥមេសុ ចតូសុបិ ញាណេសុ ឧភយពលសមាយោគោ ហោតិ. យថាហ –

‘‘ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋហតោ ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមាធិ និរោធគោចរោ, អវិជ្ជាសហគតកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋហតោ អនុបស្សនដ្ឋេន វិបស្សនា និរោធគោចរា. ឥតិ វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនា ឯករសា ហោន្តិ, យុគនទ្ធា ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ នាតិវត្តន្តីតិ. តេន វុច្ចតិ វុដ្ឋានដ្ឋេន សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (បដិ. ម. ២.៥).

ឯវមេត្ថ វុដ្ឋានពលសមាយោគោ វេទិតព្ពោ.

បហាតព្ពធម្មបហានកថា

៨២៩. យេ យេន បហាតព្ពា ធម្មា, តេសំ បហានញ្ចាតិ ឥមេសុ បន ចតូសុ ញាណេសុ យេ ធម្មា យេន ញាណេន បហាតព្ពា, តេសំ បហានញ្ច ជានិតព្ពំ. ឯតានិ ហិ យថាយោគំ សំយោជនកិលេសមិច្ឆត្តលោកធម្មមច្ឆរិយវិបល្លាសគន្ថអគតិអាសវឱឃយោគនីវរណបរាមាសឧបាទានអនុសយមលអកុសលកម្មបថចិត្តុប្បាទសង្ខាតានំ ធម្មានំ បហានករានិ.

តត្ថ សំយោជនានីតិ ខន្ធេហិ ខន្ធានំ ផលេន កម្មស្ស ទុក្ខេន វា សត្តានំ សំយោជកត្តា រូបរាគាទយោ ទស ធម្មា វុច្ចន្តិ. យាវញ្ហិ តេ, តាវ ឯតេសំ អនុបរមោតិ. តត្រាបិ រូបរាគោ អរូបរាគោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជាតិ ឥមេ បញ្ច ឧទ្ធំនិព្ពត្តនកខន្ធាទិសំយោជកត្តា ឧទ្ធំភាគិយសំយោជនានិ នាម. សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ កាមរាគោ បដិឃោតិ ឥមេ បញ្ច អធោនិព្ពត្តនកខន្ធាទិសំយោជកត្តា អធោភាគិយសំយោជនានិ នាម.

កិលេសាតិ សយំ សំកិលិដ្ឋត្តា សម្បយុត្តធម្មានញ្ច សំកិលេសិកត្តា លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ ទស ធម្មា.

មិច្ឆត្តាតិ មិច្ឆាបវត្តនតោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្បោ មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តោ មិច្ឆាអាជីវោ មិច្ឆាវាយាមោ មិច្ឆាសតិ មិច្ឆាសមាធីតិ ឥមេ អដ្ឋ ធម្មា. មិច្ឆាវិមុត្តិមិច្ឆាញាណេហិ វា សទ្ធិំ ទស.

លោកធម្មាតិ លោកប្បវត្តិយា សតិ អនុបរមធម្មកត្តា លាភោ អលាភោ យសោ អយសោ សុខំ ទុក្ខំ និន្ទា បសំសាតិ ឥមេ អដ្ឋ. ឥធ បន ការណោបចារេន លាភាទិវត្ថុកស្ស អនុនយស្ស អលាភាទិវត្ថុកស្ស បដិឃស្ស ចេតំ លោកធម្មគ្គហណេន គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ.

មច្ឆរិយានីតិ អាវាសមច្ឆរិយំ កុលមច្ឆរិយំ លាភមច្ឆរិយំ ធម្មមច្ឆរិយំ វណ្ណមច្ឆរិយន្តិ ឥមាសុ អាវាសាទីសុ អញ្ញេសំ សាធារណភាវំ អសហនាការេន បវត្តានិ បញ្ច មច្ឆរិយានិ.

វិបល្លាសាតិ អនិច្ចទុក្ខអនត្តអសុភេសុយេវ វត្ថូសុ ‘‘និច្ចំ សុខំ អត្តា សុភ’’ន្តិ ឯវំ បវត្តោ សញ្ញាវិបល្លាសោ ចិត្តវិបល្លាសោ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោតិ ឥមេ តយោ.

គន្ថាតិ នាមកាយស្ស ចេវ រូបកាយស្ស ច គន្ថនតោ អភិជ្ឈាទយោ ចត្តារោ. តថា ហិ តេ អភិជ្ឈា កាយគន្ថោ, ព្យាបាទោ កាយគន្ថោ, សីលព្ពតបរាមាសោ កាយគន្ថោ, ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ កាយគន្ថោ ឥច្ចេវ វុត្តា.

អគតីតិ ឆន្ទទោសមោហភយេហិ អកត្តព្ពករណស្ស, កត្តព្ពាករណស្ស ច អធិវចនំ. តញ្ហិ អរិយេហិ អគន្តព្ពត្តា អគតីតិ វុច្ចតិ.

អាសវាតិ អារម្មណវសេន អាគោត្រភុតោ, អាភវគ្គតោ ច សវនា, អសំវុតេហិ វា ទ្វារេហិ ឃដឆិទ្ទេហិ ឧទកំ វិយ សវនតោ និច្ចបគ្ឃរណដ្ឋេន សំសារទុក្ខស្ស វា សវនតោ កាមរាគភវរាគមិច្ឆាទិដ្ឋិអវិជ្ជានមេតំ អធិវចនំ.

ភវសាគរេ អាកឌ្ឍនដ្ឋេន ទុរុត្តរណដ្ឋេន ច ឱឃាតិបិ, អារម្មណវិយោគស្ស ចេវ ទុក្ខវិយោគស្ស ច អប្បទានតោ យោគាតិបិ តេសញ្ញេវ អធិវចនំ.

នីវរណានីតិ ចិត្តស្ស អាវរណនីវរណបដិច្ឆាទនដ្ឋេន កាមច្ឆន្ទាទយោ បញ្ច.

បរាមាសោតិ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស សភាវំ អតិក្កម្ម បរតោ អភូតំ សភាវំ អាមសនាការេន បវត្តនតោ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ឯតំ អធិវចនំ.

ឧបាទានានីតិ សព្ពាការេន បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ វុត្តានិ កាមុបាទានាទីនិ ចត្តារិ.

អនុសយាតិ ថាមគតដ្ឋេន កាមរាគានុសយោ, បដិឃ, មាន, ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, ភវរាគ, អវិជ្ជានុសយោតិ ឯវំ វុត្តា កាមរាគាទយោ សត្ត. តេ ហិ ថាមគតត្តា បុនប្បុនំ កាមរាគាទីនំ ឧប្បត្តិហេតុភាវេន អនុសេន្តិយេវាតិ អនុសយា.

មលាតិ តេលញ្ជនកលលំ វិយ សយញ្ច អសុទ្ធត្តា, អញ្ញេសញ្ច អសុទ្ធភាវករណតោ លោភទោសមោហា តយោ.

អកុសលកម្មបថាតិ អកុសលកម្មភាវេន ចេវ ទុគ្គតីនញ្ច បថភាវេន បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ កាមេសុមិច្ឆាចារោ មុសាវាទោ បិសុណវាចា ផរុសវាចា សម្ផប្បលាបោ អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ឥមេ ទស.

អកុសលចិត្តុប្បាទាតិ លោភមូលា អដ្ឋ ទោសមូលា ទ្វេ មោហមូលា ទ្វេតិ ឥមេ ទ្វាទស.

៨៣០. ឥតិ ឯតេសំ សំយោជនាទីនំ ធម្មានំ ឯតានិ យថាយោគំ បហានករានិ. កថំ? សំយោជនេសុ តាវ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ អបាយគមនីយា ច កាមរាគបដិឃាតិ ឯតេ បញ្ច ធម្មា បឋមញាណវជ្ឈា, សេសា កាមរាគបដិឃា ឱឡារិកា ទុតិយញាណវជ្ឈា, សុខុមា តតិយញាណវជ្ឈា, រូបរាគាទយោ បញ្ចបិ ចតុត្ថញាណវជ្ឈា ឯវ. បរតោបិ ច យត្ថ យត្ថ ឯវសទ្ទេន និយមំ ន ករិស្សាម. តត្ថ តត្ថ យំ យំ ‘‘ឧបរិញាណវជ្ឈោ’’តិ វក្ខាម, សោ សោ បុរិមញាណេហិ ហតាបាយគមនីយាទិភាវោវ ហុត្វា ឧបរិញាណវជ្ឈោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

កិលេសេសុ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា បឋមញាណវជ្ឈា, ទោសោ តតិយញាណវជ្ឈោ, លោភមោហមានថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកអនោត្តប្បានិ ចតុត្ថញាណវជ្ឈានិ.

មិច្ឆត្តេសុ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មុសាវាទោ មិច្ឆាកម្មន្តោ មិច្ឆាអាជីវោតិ ឥមេ បឋមញាណវជ្ឈា, មិច្ឆាសង្កប្បោ បិសុណវាចា ផរុសវាចាតិ ឥមេ តតិយញាណវជ្ឈា, ចេតនាយេវ ចេត្ថ វាចាតិ វេទិតព្ពា. សម្ផប្បលាបមិច្ឆាវាយាមសតិសមាធិវិមុត្តិញាណានិ ចតុត្ថញាណវជ្ឈានិ.

លោកធម្មេសុ បដិឃោ តតិយញាណវជ្ឈោ, អនុនយោ ចតុត្ថញាណវជ្ឈោ, យសេ ច បសំសាយ ច អនុនយោ ចតុត្ថញាណវជ្ឈោតិ ឯកេ. មច្ឆរិយានិ បឋមញាណវជ្ឈានេវ.

វិបល្លាសេសុ អនិច្ចេ និច្ចំ, អនត្តនិ អត្តាតិ ច សញ្ញាចិត្តទិដ្ឋិវិបល្លាសា, ទុក្ខេ សុខំ, អសុភេ សុភន្តិ ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ ចាតិ ឥមេ បឋមញាណវជ្ឈា, អសុភេ សុភន្តិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា តតិយញាណវជ្ឈា, ទុក្ខេ សុខន្តិ សញ្ញាចិត្តវិបល្លាសា ចតុត្ថញាណវជ្ឈា.

គន្ថេសុ សីលព្ពតបរាមសឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថា បឋមញាណវជ្ឈា, ព្យាបាទកាយគន្ថោ តតិយញាណវជ្ឈោ, ឥតរោ ចតុត្ថញាណវជ្ឈោ.

អគតិ បឋមញាណវជ្ឈាវ.

អាសវេសុ ទិដ្ឋាសវោ បឋមញាណវជ្ឈោ, កាមាសវោ តតិយញាណវជ្ឈោ, ឥតរេ ទ្វេ ចតុត្ថញាណវជ្ឈា. ឱឃយោគេសុបិ ឯសេវ នយោ.

នីវរណេសុ វិចិកិច្ឆានីវរណំ បឋមញាណវជ្ឈំ, កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោ កុក្កុច្ចន្តិ តីណិ តតិយញាណវជ្ឈានិ, ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចានិ ចតុត្ថញាណវជ្ឈានិ.

បរាមាសោ បឋមញាណវជ្ឈោវ.

ឧបាទានេសុ សព្ពេសម្បិ លោកិយធម្មានំ វត្ថុកាមវសេន កាមាតិ អាគតត្តា រូបារូបរាគោបិ កាមុបាទានេ បតតិ, តស្មា តំ ចតុត្ថញាណវជ្ឈំ, សេសានិ បឋមញាណវជ្ឈានិ.

អនុសយេសុ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយា បឋមញាណវជ្ឈាវ, កាមរាគបដិឃានុសយា តតិយញាណវជ្ឈា, មានភវរាគាវិជ្ជានុសយា ចតុត្ថញាណវជ្ឈា.

មលេសុ ទោសមលំ តតិយញាណវជ្ឈំ, ឥតរានិ ចតុត្ថញាណវជ្ឈានិ.

អកុសលកម្មបថេសុ បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានំ មិច្ឆាចារោ មុសាវាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ឥមេ បឋមញាណវជ្ឈា, បិសុណវាចា ផរុសវាចា ព្យាបាទោតិ តយោ តតិយញាណវជ្ឈា, សម្ផប្បលាបាភិជ្ឈា ចតុត្ថញាណវជ្ឈា.

អកុសលចិត្តុប្បាទេសុ ចត្តារោ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តា វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តោ ចាតិ បញ្ច បឋមញាណវជ្ឈាវ, ទ្វេ បដិឃសម្បយុត្តា តតិយញាណវជ្ឈា, សេសា ចតុត្ថញាណវជ្ឈាតិ.

យញ្ច យេន វជ្ឈំ, តំ តេន បហាតព្ពំ នាម. តេន វុត្តំ ‘‘ឥតិ ឯតេសំ សំយោជនាទីនំ ធម្មានំ ឯតានិ យថាយោគំ បហានករានី’’តិ.

៨៣១. កិំ បនេតានិ ឯតេ ធម្មេ អតីតានាគតេ បជហន្តិ ឧទាហុ បច្ចុប្បន្នេតិ. កិំ បនេត្ថ យទិ តាវ អតីតានាគតេ, អផលោ វាយាមោ អាបជ្ជតិ. កស្មា? បហាតព្ពានំ នត្ថិតាយ. អថ បច្ចុប្បន្នេ, តថាបិ អផលោ, វាយាមេន សទ្ធិំ បហាតព្ពានំ អត្ថិតាយ, សំកិលេសិកា ច មគ្គភាវនា អាបជ្ជតិ, វិប្បយុត្តតា វា កិលេសានំ, ន ច បច្ចុប្បន្នកិលេសោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ នាម អត្ថីតិ. នាយំ អាវេណិកា ចោទនា. បាឡិយំយេវ ហិ ‘‘ស្វាយំ កិលេសេ បជហតិ, អតីតេ កិលេសេ បជហតិ, អនាគតេ កិលេសេ បជហតិ, បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតី’’តិ វត្វា, បុន ‘‘ហញ្ចិ អតីតេ កិលេសេ បជហតិ, តេនហិ ខីណំ ខេបេតិ, និរុទ្ធំ និរោធេតិ, វិគតំ វិគមេតិ, អត្ថង្គតំ អត្ថង្គមេតិ. អតីតំ យំ នត្ថិ, តំ បជហតី’’តិ (បដិ. ម. ៣.២១) ច វត្វា, ‘‘ន អតីតេ កិលេសេ បជហតី’’តិ បដិក្ខិត្តំ.

តថា ‘‘ហញ្ចិ អនាគតេ កិលេសេ បជហតិ, តេនហិ អជាតំ បជហតិ, អនិព្ពត្តំ បជហតិ, អនុប្បន្នំ បជហតិ, អបាតុភូតំ បជហតិ. អនាគតំ យំ នត្ថិ, តំ បជហតី’’តិ ច វត្វា, ‘‘ន អនាគតេ កិលេសេ បជហតី’’តិ បដិក្ខិត្តំ.

តថា ‘‘ហញ្ចិ បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតិ, តេនហិ រត្តោ រាគំ បជហតិ. ទុដ្ឋោ ទោសំ, មូឡ្ហោ មោហំ, វិនិពទ្ធោ មានំ, បរាមដ្ឋោ ទិដ្ឋិំ, វិក្ខេបគតោ ឧទ្ធច្ចំ, អនិដ្ឋង្គតោ វិចិកិច្ឆំ, ថាមគតោ អនុសយំ បជហតិ. កណ្ហសុក្កា ធម្មា យុគនទ្ធាវ វត្តន្តិ. សំកិលេសិកា មគ្គភាវនា ហោតី’’តិ ច វត្វា, ‘‘ន អតីតេ កិលេសេ បជហតិ, ន អនាគតេ, ន បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតី’’តិ សព្ពំ បដិក្ខិបិត្វា, ‘‘តេនហិ នត្ថិ មគ្គភាវនា, នត្ថិ ផលសច្ឆិកិរិយា, នត្ថិ កិលេសប្បហានំ, នត្ថិ ធម្មាភិសមយោ’’តិ បញ្ហាបរិយោសានេ ‘‘ន ហិ នត្ថិ មគ្គភាវនា…បេ… នត្ថិ ធម្មាភិសមយោ’’តិ បដិជានិត្វា ‘‘យថា កថំ វិយា’’តិ វុត្តេ ឥទំ វុត្តំ –

‘‘សេយ្យថាបិ តរុណោ រុក្ខោ អជាតផលោ, តមេនំ បុរិសោ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ, យេ តស្ស រុក្ខស្ស អជាតផលា, តេ អជាតាយេវ ន ជាយន្តិ, អនិព្ពត្តាយេវ ន និព្ពត្តន្តិ, អនុប្បន្នាយេវ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, អបាតុភូតាយេវ ន បាតុភវន្តិ, ឯវមេវ ឧប្បាទោ ហេតុ ឧប្បាទោ បច្ចយោ កិលេសានំ និព្ពត្តិយាតិ ឧប្បាទេ អាទីនវំ ទិស្វា អនុប្បាទេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ, អនុប្បាទេ ចិត្តស្ស បក្ខន្ទត្តា យេ អាយូហនបច្ចយា កិលេសា និព្ពត្តេយ្យុំ, តេ អជាតាយេវ ន ជាយន្តិ…បេ… អបាតុភូតាយេវ ន បាតុភវន្តិ, ឯវំ ហេតុនិរោធា ទុក្ខនិរោធោ. បវត្តំ ហេតុ…បេ… និមិត្តំ ហេតុ…បេ… អាយូហនា ហេតុ…បេ… អនាយូហនេ ចិត្តស្ស បក្ខន្ទត្តា យេ អាយូហនបច្ចយា កិលេសា និព្ពត្តេយ្យុំ, តេ អជាតាយេវ…បេ… អបាតុភូតាយេវ ន បាតុភវន្តិ, ឯវំ ហេតុនិរោធា ទុក្ខនិរោធោ. ឯវំ អត្ថិ មគ្គភាវនា, អត្ថិ ផលសច្ឆិកិរិយា, អត្ថិ កិលេសប្បហានំ, អត្ថិ ធម្មាភិសមយោ’’តិ (បដិ. ម. ៣.២១).

៨៣២. ឯតេន កិំ ទីបិតំ ហោតិ? ភូមិលទ្ធានំ កិលេសានំ បហានំ ទីបិតំ ហោតិ. ភូមិលទ្ធា បន កិំ អតីតានាគតា ឧទាហុ បច្ចុប្បន្នាតិ. ភូមិលទ្ធុប្បន្នា ឯវ នាម តេ.

៨៣៣. ឧប្បន្នំ ហិ វត្តមានភូតាបគតោកាសកតភូមិលទ្ធវសេន អនេកប្បភេទំ. តត្ថ សព្ពម្បិ ឧប្បាទជរាភង្គសមង្គិសង្ខាតំ វត្តមានុប្បន្នំ នាម. អារម្មណរសំ អនុភវិត្វា និរុទ្ធំ អនុភូតាបគតសង្ខាតំ កុសលាកុសលំ ឧប្បាទាទិត្តយំ អនុប្បត្វា និរុទ្ធំ ភូតាបគតសង្ខាតំ សេសសង្ខតញ្ច ភូតាបគតុប្បន្នំ នាម. ‘‘យានិស្ស តានិ បុព្ពេកតានិ កម្មានី’’តិ (ម. និ. ៣.២៤៨) ឯវមាទិនា នយេន វុត្តំ កម្មំ អតីតម្បិ សមានំ អញ្ញំ វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្សោកាសំ កត្វា ឋិតត្តា តថា កតោកាសញ្ច វិបាកំ អនុប្បន្នម្បិ សមានំ ឯវំ កតេ ឱកាសេ ឯកន្តេន ឧប្បជ្ជនតោ ឱកាសកតុប្បន្នំ នាម. តាសុ តាសុ ភូមីសុ អសមូហតំ អកុសលំ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាម.

៨៣៤. ឯត្ថ ច ភូមិយា ភូមិលទ្ធស្ស ច នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ភូមីតិ ហិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា តេភូមកា បញ្ចក្ខន្ធា. ភូមិលទ្ធំ នាម តេសុ ខន្ធេសុ ឧប្បត្តិរហំ កិលេសជាតំ. តេនហិ សា ភូមិ លទ្ធា នាម ហោតីតិ តស្មា ភូមិលទ្ធន្តិ វុច្ចតិ, សា ច ខោ ន អារម្មណវសេន. អារម្មណវសេន ហិ សព្ពេបិ អតីតានាគតេ បរិញ្ញាតេបិ ច ខីណាសវានំ ខន្ធេ អារព្ភ កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ មហាកច្ចានឧប្បលវណ្ណាទីនំ ខន្ធេ អារព្ភ សោរេយ្យសេដ្ឋិ នន្ទមាណវកាទីនំ វិយ. យទិ ច តំ ភូមិលទ្ធំ នាម សិយា, តស្ស អប្បហេយ្យតោ ន កោចិ ភវមូលំ បជហេយ្យ. វត្ថុវសេន បន ភូមិលទ្ធំ វេទិតព្ពំ. យត្ថ យត្ថ ហិ វិបស្សនាយ អបរិញ្ញាតា ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ, តត្ថ តត្ថ ឧប្បាទតោ បភុតិ តេសុ វដ្ដមូលំ កិលេសជាតំ អនុសេតិ. តំ អប្បហីនដ្ឋេន ភូមិលទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ.

៨៣៥. តត្ថ ច យស្ស យេសុ ខន្ធេសុ អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយិតា កិលេសា, តស្ស តេ ឯវ ខន្ធា តេសំ កិលេសានំ វត្ថុ, ន អញ្ញេសំ សន្តកា ខន្ធា. អតីតក្ខន្ធេសុ ច អប្បហីនានុសយិតានំ កិលេសានំ អតីតក្ខន្ធាវ វត្ថុ, ន ឥតរេ. ឯស នយោ អនាគតាទីសុ. តថា កាមាវចរក្ខន្ធេសុ អប្បហីនានុសយិតានំ កិលេសានំ កាមាវចរក្ខន្ធាវ វត្ថុ, ន ឥតរេ. ឯស នយោ រូបារូបាវចរេសុ. សោតាបន្នាទីសុ បន យស្ស យស្ស អរិយបុគ្គលស្ស ខន្ធេសុ តំ តំ វដ្ដមូលំ កិលេសជាតំ តេន តេន មគ្គេន បហីនំ, តស្ស តស្ស តេ តេ ខន្ធា បហីនានំ តេសំ តេសំ វដ្ដមូលកិលេសានំ អវត្ថុតោ ភូមីតិ សង្ខំ ន លភន្តិ. បុថុជ្ជនស្ស សព្ពសោវ វដ្ដមូលកិលេសានំ អប្បហីនត្តា យំកិញ្ចិ ករិយមានំ កម្មំ កុសលំ អកុសលំ វា ហោតិ. ឥច្ចស្ស កម្មកិលេសបច្ចយា វដ្ដំ វដ្ដតិ. តស្សេតំ វដ្ដមូលំ រូបក្ខន្ធេយេវ, ន វេទនាក្ខន្ធាទីសុ. វិញ្ញាណក្ខន្ធេយេវ វា, ន រូបក្ខន្ធាទីសូតិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? អវិសេសេន បញ្ចសុបិ ខន្ធេសុ អនុសយិតត្តា.

៨៣៦. កថំ? បថវីរសាទិ វិយ រុក្ខេ. យថា ហិ មហារុក្ខេ បថវីតលំ អធិដ្ឋាយ បថវីរសញ្ច អាបោរសញ្ច និស្សាយ តប្បច្ចយា មូលខន្ធសាខបសាខបល្លវបលាសបុប្ផផលេហិ វឌ្ឍិត្វា នភំ បូរេត្វា យាវ កប្បាវសានា ពីជបរម្បរាយ រុក្ខបវេណិំ សន្តានយមានេ ឋិតេ តំ បថវីរសាទិ មូលេយេវ, ន ខន្ធាទីសុ…បេ… ផលេយេវ វា, ន មូលាទីសូតិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? អវិសេសេន សព្ពេសុ មូលាទីសុ អនុគតត្តាតិ.

យថា បន តស្សេវ រុក្ខស្ស បុប្ផផលាទីសុ និព្ពិន្នោ កោចិ បុរិសោ ចតូសុ ទិសាសុ មណ្ឌូកកណ្ដកំ នាម វិសកណ្ដកំ អាកោដេយ្យ, អថ សោ រុក្ខោ តេន វិសសម្ផស្សេន ផុដ្ឋោ បថវីរសអាបោរសានំ បរិយាទិណ្ណត្តា អប្បសវនធម្មតំ អាគម្ម បុន សន្តានំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កុណេយ្យ, ឯវមេវ ខន្ធបវត្តិយំ និព្ពិន្នោ កុលបុត្តោ តស្ស បុរិសស្ស ចតូសុ ទិសាសុ រុក្ខេ វិសយោជនំ វិយ អត្តនោ សន្តានេ ចតុមគ្គភាវនំ អារភតិ. អថស្ស សោ ខន្ធសន្តានោ តេន ចតុមគ្គវិសសម្ផស្សេន សព្ពសោ វដ្ដមូលកកិលេសានំ បរិយាទិណ្ណត្តា កិរិយភាវមត្តឧបគតកាយកម្មាទិសព្ពកម្មប្បភេទោ ហុត្វា អាយតិំ បុនព្ភវានភិនិព្ពត្តនធម្មតំ អាគម្ម ភវន្តរសន្តានំ និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ. កេវលំ ចរិមវិញ្ញាណនិរោធេន និរិន្ធនោ វិយ ជាតវេទោ អនុបាទានោ បរិនិព្ពាយតិ, ឯវំ ភូមិយា ភូមិលទ្ធស្ស ច នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

៨៣៧. អបិច អបរម្បិ សមុទាចារអារម្មណាធិគ្គហិតអវិក្ខម្ភិតអសមូហតវសេន ចតុព្ពិធំ ឧប្បន្នំ. តត្ថ វត្តមានុប្បន្នមេវ សមុទាចារុប្បន្នំ. ចក្ខាទីនំ បន អាបាថគតេ អារម្មណេ បុព្ពភាគេ អនុប្បជ្ជមានម្បិ កិលេសជាតំ អារម្មណស្ស អធិគ្គហិតត្តា ឯវ អបរភាគេ ឯកន្តេន ឧប្បត្តិតោ អារម្មណាធិគ្គហិតុប្បន្នន្តិ វុច្ចតិ, កល្យាណិគាមេ បិណ្ឌាយ ចរតោ មហាតិស្សត្ថេរស្ស វិសភាគរូបទស្សនេន ឧប្បន្នកិលេសជាតំ វិយ. សមថវិបស្សនានំ អញ្ញតរវសេន អវិក្ខម្ភិតំ កិលេសជាតំ ចិត្តសន្តតិមនារូឡ្ហម្បិ ឧប្បត្តិនិវារកស្ស ហេតុនោ អភាវា អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នំ នាម. សមថវិបស្សនាវសេន បន វិក្ខម្ភិតម្បិ អរិយមគ្គេន អសមូហតត្តា ឧប្បត្តិធម្មតំ អនតីតតាយ អសមូហតុប្បន្នន្តិ វុច្ចតិ, អាកាសេន គច្ឆន្តស្ស អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ ថេរស្ស កុសុមិតរុក្ខេ ឧបវនេ បុប្ផានិ ឧច្ចិនន្តស្ស មធុរេន សរេន គាយតោ មាតុគាមស្ស គីតសវនេន ឧប្បន្នកិលេសជាតំ វិយ. តិវិធម្បិ ចេតំ អារម្មណាធិគ្គហិតាវិក្ខម្ភិតអសមូហតុប្បន្នំ ភូមិលទ្ធេនេវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ.

៨៣៨. ឥច្ចេតស្មិំ វុត្តប្បភេទេ ឧប្បន្នេ យទេតំ វត្តមានភូតាបគតោកាសកតសមុទាចារសង្ខាតំ ចតុព្ពិធំ ឧប្បន្នំ, តំ អមគ្គវជ្ឈត្តា កេនចិបិ ញាណេន បហាតព្ពំ ន ហោតិ. យំ បនេតំ ភូមិលទ្ធារម្មណាធិគ្គហិតអវិក្ខម្ភិតអសមូហតសង្ខាតំ ឧប្បន្នំ, តស្ស តំ ឧប្បន្នភាវំ វិនាសយមានំ យស្មា តំ តំ លោកិយលោកុត្តរញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តំ សព្ពម្បិ បហាតព្ពំ ហោតីតិ. ឯវមេត្ថ យេ យេន បហាតព្ពា ធម្មា, តេសំ បហានញ្ច ជានិតព្ពំ.

បរិញ្ញាទិកិច្ចកថា

៨៣៩. កិច្ចានិ បរិញ្ញាទីនិ, យានិ វុត្តានិ អភិសមយកាលេ;

តានិ ច យថាសភាវេន, ជានិតព្ពានិ សព្ពានីតិ.

សច្ចាភិសមយកាលំ ហិ ឯតេសុ ចតូសុ ញាណេសុ ឯកេកស្ស ឯកក្ខណេ បរិញ្ញា បហានំ សច្ឆិកិរិយា ភាវនាតិ ឯតានិ បរិញ្ញាទីនិ ចត្តារិ កិច្ចានិ វុត្តានិ, តានិ យថាសភាវេន ជានិតព្ពានិ. វុត្តំ ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘យថា បទីបោ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេ ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, វដ្ដិំ ឈាបេតិ, អន្ធការំ វិធមតិ, អាលោកំ បរិវិទំសេតិ, សិនេហំ បរិយាទិយតិ, ឯវមេវ មគ្គញាណំ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេ ចត្តារិ សច្ចានិ អភិសមេតិ, ទុក្ខំ បរិញ្ញាភិសមយេន អភិសមេតិ, សមុទយំ បហានាភិសមយេន អភិសមេតិ, មគ្គំ ភាវនាភិសមយេន អភិសមេតិ, និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន អភិសមេតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? និរោធំ អារម្មណំ ករិត្វា ចត្តារិបិ សច្ចានិ បាបុណាតិ បស្សតិ បដិវិជ្ឈតី’’តិ.

វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតិ, ទុក្ខសមុទយម្បិ សោ បស្សតិ, ទុក្ខនិរោធម្បិ បស្សតិ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទម្បិ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១១០០) សព្ពំ វេទិតព្ពំ.

អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘មគ្គសមង្គិស្ស ញាណំ, ទុក្ខេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេបេតំ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយបេតំ ញាណ’’ន្តិ (វិភ. ៧៩៤; បដិ. ម. ១.១០៩).

តត្ថ យថា បទីបោ វដ្ដិំ ឈាបេតិ, ឯវំ មគ្គញាណំ ទុក្ខំ បរិជានាតិ. យថា អន្ធការំ វិធមតិ, ឯវំ សមុទយំ បជហតិ. យថា អាលោកំ បរិវិទំសេតិ, ឯវំ សហជាតាទិបច្ចយតាយ សម្មាសង្កប្បាទិធម្មសង្ខាតំ មគ្គំ ភាវេតិ. យថា សិនេហំ បរិយាទិយតិ, ឯវំ កិលេសបរិយាទានំ និរោធំ សច្ឆិករោតីតិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

៨៤០. អបរោ នយោ – យថា សូរិយោ ឧទយន្តោ អបុព្ពំ អចរិមំ សហ បាតុភាវា ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, រូបគតានិ ឱភាសេតិ, អន្ធការំ វិធមតិ, អាលោកំ ទស្សេតិ, សីតំ បដិប្បស្សម្ភេតិ, ឯវមេវ មគ្គញាណំ…បេ… និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន អភិសមេតិ. ឥធាបិ យថា សូរិយោ រូបគតានិ ឱភាសេតិ, ឯវំ មគ្គញាណំ ទុក្ខំ បរិជានាតិ. យថា អន្ធការំ វិធមតិ, ឯវំ សមុទយំ បជហតិ. យថា អាលោកំ ទស្សេតិ, ឯវំ សហជាតាទិបច្ចយតាយ មគ្គំ ភាវេតិ. យថា សីតំ បដិប្បស្សម្ភេតិ, ឯវំ កិលេសបដិប្បស្សទ្ធិំ និរោធំ សច្ឆិករោតីតិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

៨៤១. អបរោ នយោ – យថា នាវា អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេ ចត្តារិ កិច្ចានិ ករោតិ, ឱរិមតីរំ បជហតិ, សោតំ ឆិន្ទតិ, ភណ្ឌំ វហតិ, បារិមតីរំ អប្បេតិ, ឯវមេវ មគ្គញាណំ…បេ… និរោធំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន អភិសមេតិ. ឯត្ថាបិ យថា នាវា ឱរិមតីរំ បជហតិ, ឯវំ មគ្គញាណំ ទុក្ខំ បរិជានាតិ. យថា សោតំ ឆិន្ទតិ, ឯវំ សមុទយំ បជហតិ. យថា ភណ្ឌំ វហតិ, ឯវំ សហជាតាទិបច្ចយតាយ មគ្គំ ភាវេតិ. យថា បារិមតីរំ អប្បេតិ, ឯវំ បារិមតីរភូតំ និរោធំ សច្ឆិករោតីតិ ឯវំ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

៨៤២. ឯវំ សច្ចាភិសមយកាលស្មិំ ឯកក្ខណេ ចតុន្នំ កិច្ចានំ វសេន បវត្តញាណស្ស បនស្ស សោឡសហាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ កិច្ចានិ ឯកបដិវេធានិ ហោន្តិ. យថាហ –

‘‘កថំ តថដ្ឋេន ចត្តារិ កិច្ចានិ ឯកបដិវេធានិ? សោឡសហិ អាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ កិច្ចានិ ឯកបដិវេធានិ. ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោ, តថដ្ឋោ. សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ, និទានដ្ឋោ, សំយោគដ្ឋោ, បលិពោធដ្ឋោ, តថដ្ឋោ. និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ, វិវេកដ្ឋោ, អសង្ខតដ្ឋោ, អមតដ្ឋោ, តថដ្ឋោ. មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ, ហេតុដ្ឋោ, ទស្សនដ្ឋោ, អធិបតេយ្យដ្ឋោ, តថដ្ឋោ. ឥមេហិ សោឡសហិ អាការេហិ តថដ្ឋេន ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកសង្គហិតានិ. យំ ឯកសង្គហិតំ, តំ ឯកត្តំ. យំ ឯកត្តំ, តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ ចត្តារិ សច្ចានិ ឯកបដិវេធានី’’តិ (បដិ. ម. ២.១១).

៨៤៣. តត្ថ សិយា យទា ទុក្ខាទីនំ អញ្ញេបិ រោគគណ្ឌាទយោ អត្ថា អត្ថិ, អថ កស្មា ចត្តារោយេវ វុត្តាតិ. ឯត្ថ វទាម, អញ្ញសច្ចទស្សនវសេន អាវិភាវតោ. ‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខេ ញាណំ? ទុក្ខំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ បញ្ញា បជាននា’’តិអាទិនា (វិភ. ៧៩៤; បដិ. ម. ១.១០៩) ហិ នយេន ឯកេកសច្ចារម្មណវសេនាបិ សច្ចញាណំ វុត្តំ. ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, ទុក្ខំ បស្សតិ, សមុទយម្បិ សោ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៥.១១០០) នយេន ឯកំ សច្ចំ អារម្មណំ កត្វា សេសេសុបិ កិច្ចនិប្ផត្តិវសេនាបិ វុត្តំ.

តត្ថ យទា ឯកេកំ សច្ចំ អារម្មណំ ករោតិ, តទា សមុទយទស្សនេន តាវ សភាវតោ បីឡនលក្ខណស្សាបិ ទុក្ខស្ស, យស្មា តំ អាយូហនលក្ខណេន សមុទយេន អាយូហិតំ សង្ខតំ រាសិកតំ, តស្មាស្ស សោ សង្ខតដ្ឋោ អាវិភវតិ. យស្មា បន មគ្គោ កិលេសសន្តាបហរោ សុសីតលោ, តស្មាស្ស មគ្គស្ស ទស្សនេន សន្តាបដ្ឋោ អាវិភវតិ អាយស្មតោ នន្ទស្ស អច្ឆរាទស្សនេន សុន្ទរិយា អនភិរូបភាវោ វិយ. អវិបរិណាមធម្មស្ស បន និរោធស្ស ទស្សនេនស្ស វិបរិណាមដ្ឋោ អាវិភវតីតិ វត្តព្ពមេវេត្ថ នត្ថិ.

តថា សភាវតោ អាយូហនលក្ខណស្សាបិ សមុទយស្ស, ទុក្ខទស្សនេន និទានដ្ឋោ អាវិភវតិ អសប្បាយភោជនតោ ឧប្បន្នព្យាធិទស្សនេន ភោជនស្ស ព្យាធិនិទានភាវោ វិយ. វិសំយោគភូតស្ស និរោធស្ស ទស្សនេន សំយោគដ្ឋោ. និយ្យានភូតស្ស ច មគ្គស្ស ទស្សនេន បលិពោធដ្ឋោតិ.

តថា និស្សរណលក្ខណស្សាបិ និរោធស្ស, អវិវេកភូតស្ស សមុទយស្ស ទស្សនេន វិវេកដ្ឋោ អាវិភវតិ. មគ្គទស្សនេន អសង្ខតដ្ឋោ, ឥមិនា ហិ អនមតគ្គសំសារេ មគ្គោ នទិដ្ឋបុព្ពោ, សោបិ ច សប្បច្ចយត្តា សង្ខតោយេវាតិ អប្បច្ចយធម្មស្ស អសង្ខតភាវោ អតិវិយ បាកដោ ហោតិ. ទុក្ខទស្សនេន បនស្ស អមតដ្ឋោ អាវិភវតិ, ទុក្ខំ ហិ វិសំ, អមតំ និព្ពានន្តិ.

តថា និយ្យានលក្ខណស្សាបិ មគ្គស្ស, សមុទយទស្សនេន ‘‘នាយំ ហេតុ និព្ពានស្ស បត្តិយា, អយំ ហេតូ’’តិ ហេតុដ្ឋោ អាវិភវតិ. និរោធទស្សនេន ទស្សនដ្ឋោ, បរមសុខុមានិ រូបានិ បស្សតោ ‘‘វិប្បសន្នំ វត មេ ចក្ខូ’’ន្តិ ចក្ខុស្ស វិប្បសន្នភាវោ វិយ. ទុក្ខទស្សនេន អធិបតេយ្យដ្ឋោ, អនេករោគាតុរកបណជនទស្សនេន ឥស្សរជនស្ស ឧឡារភាវោ វិយាតិ ឯវមេត្ថ សលក្ខណវសេន ឯកេកស្ស, អញ្ញសច្ចទស្សនវសេន ច ឥតរេសំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ អាវិភាវតោ ឯកេកស្ស ចត្តារោ ចត្តារោ អត្ថា វុត្តា. មគ្គក្ខណេ បន សព្ពេ ចេតេ អត្ថា ឯកេនេវ ទុក្ខាទីសុ ចតុកិច្ចេន ញាណេន បដិវេធំ គច្ឆន្តីតិ. យេ បន នានាភិសមយំ ឥច្ឆន្តិ, តេសំ ឧត្តរំ អភិធម្មេ កថាវត្ថុស្មិំ វុត្តមេវ.

បរិញ្ញាទិប្បភេទកថា

៨៤៤. ឥទានិ យានិ តានិ បរិញ្ញាទីនិ ចត្តារិ កិច្ចានិ វុត្តានិ, តេសុ –

តិវិធា ហោតិ បរិញ្ញា, តថា បហានម្បិ សច្ឆិកិរិយាបិ;

ទ្វេ ភាវនា អភិមតា, វិនិច្ឆយោ តត្ថ ញាតព្ពោ.

៨៤៥. តិវិធា ហោតិ បរិញ្ញាតិ ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញាតិ ឯវំ បរិញ្ញា តិវិធា ហោតិ. តត្ថ ‘‘អភិញ្ញាបញ្ញា ញាតដ្ឋេន ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ១.២០) ឯវំ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘យេ យេ ធម្មា អភិញ្ញាតា ហោន្តិ, តេ តេ ធម្មា ញាតា ហោន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.៧៥) ឯវំ សង្ខេបតោ, ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យំ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ អភិញ្ញេយ្យំ? ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.២) នយេន វិត្ថារតោ វុត្តា ញាតបរិញ្ញា នាម. តស្សា សប្បច្ចយនាមរូបាភិជាននា អាវេណិកា ភូមិ.

៨៤៦. ‘‘បរិញ្ញាបញ្ញា តីរណដ្ឋេន ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ១.២១) ឯវំ ឧទ្ទិសិត្វា បន ‘‘យេ យេ ធម្មា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ, តេ តេ ធម្មា តីរិតា ហោន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.៧៥) ឯវំ សង្ខេបតោ, ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញេយ្យំ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ បរិញ្ញេយ្យំ? ចក្ខុំ, ភិក្ខវេ, បរិញ្ញេយ្យ’’ន្តិអាទិនា (បដិ. ម. ១.២១) នយេន វិត្ថារតោ វុត្តា តីរណបរិញ្ញា នាម. តស្សា កលាបសម្មសនតោ បដ្ឋាយ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ តីរណវសេន បវត្តមានាយ យាវ អនុលោមា អាវេណិកា ភូមិ.

៨៤៧. ‘‘បហានបញ្ញា បរិច្ចាគដ្ឋេន ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ១.២២) ឯវំ បន ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘យេ យេ ធម្មា បហីនា ហោន្តិ, តេ តេ ធម្មា បរិច្ចត្តា ហោន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.៧៥) ឯវំ វិត្ថារតោ វុត្តា ‘‘អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញំ បជហតី’’តិអាទិនយប្បវត្តា បហានបរិញ្ញា. តស្សា ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ យាវ មគ្គញាណា ភូមិ, អយំ ឥធ អធិប្បេតា.

យស្មា វា ញាតតីរណបរិញ្ញាយោបិ តទត្ថាយេវ, យស្មា ច យេ ធម្មេ បជហតិ, តេ និយមតោ ញាតា ចេវ តីរិតា ច ហោន្តិ, តស្មា បរិញ្ញាត្តយម្បិ ឥមិនា បរិយាយេន មគ្គញាណស្ស កិច្ចន្តិ វេទិតព្ពំ.

៨៤៨. តថា បហានម្បីតិ បហានម្បិ ហិ វិក្ខម្ភនប្បហានំ តទង្គប្បហានំ សមុច្ឆេទប្បហានន្តិ បរិញ្ញា វិយ តិវិធមេវ ហោតិ. តត្ថ យំ សសេវាលេ ឧទកេ បក្ខិត្តេន ឃដេន សេវាលស្ស វិយ តេន តេន លោកិយសមាធិនា នីវរណាទីនំ បច្ចនីកធម្មានំ វិក្ខម្ភនំ, ឥទំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ នាម. បាឡិយំ បន ‘‘វិក្ខម្ភនប្បហានញ្ច នីវរណានំ បឋមំ ឈានំ ភាវយតោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២៤) នីវរណានញ្ញេវ វិក្ខម្ភនំ វុត្តំ, តំ បាកដត្តា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. នីវរណានិ ហិ ឈានស្ស បុព្ពភាគេបិ បច្ឆាភាគេបិ ន សហសា ចិត្តំ អជ្ឈោត្ថរន្តិ, វិតក្កាទយោ អប្បិតក្ខណេយេវ. តស្មា នីវរណានំ វិក្ខម្ភនំ បាកដំ.

៨៤៩. យំ បន រត្តិភាគេ សមុជ្ជលិតេន បទីបេន អន្ធការស្ស វិយ តេន តេន វិបស្សនាយ អវយវភូតេន ញាណង្គេន បដិបក្ខវសេនេវ តស្ស តស្ស បហាតព្ពធម្មស្ស បហានំ, ឥទំ តទង្គប្បហានំ នាម. សេយ្យថិទំ – នាមរូបបរិច្ឆេទេន តាវ សក្កាយទិដ្ឋិយា. បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋិយា ចេវ កង្ខាមលស្ស ច. កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ សមូហគាហស្ស. មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ. ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា. វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា. ភយតុបដ្ឋានេន សភយេ អភយសញ្ញាយ. អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ. និព្ពិទានុបស្សនេន អភិរតិសញ្ញាយ. មុញ្ចិតុកម្យតាយ អមុញ្ចិតុកាមភាវស្ស. បដិសង្ខានេន អប្បដិសង្ខានស្ស. ឧបេក្ខាយ អនុបេក្ខនស្ស. អនុលោមេន សច្ចបដិលោមគាហស្ស បហានំ.

យំ វា បន អដ្ឋារសសុ មហាវិបស្សនាសុ អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញាយ. ទុក្ខានុបស្សនាយ សុខសញ្ញាយ. អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសញ្ញាយ. និព្ពិទានុបស្សនាយ នន្ទិយា. វិរាគានុបស្សនាយ រាគស្ស. និរោធានុបស្សនាយ សមុទយស្ស. បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ អាទានស្ស. ខយានុបស្សនាយ ឃនសញ្ញាយ. វយានុបស្សនាយ អាយូហនស្ស. វិបរិណាមានុបស្សនាយ ធុវសញ្ញាយ. អនិមិត្តានុបស្សនាយ និមិត្តស្ស. អប្បណិហិតានុបស្សនាយ បណិធិយា. សុញ្ញតានុបស្សនាយ អភិនិវេសស្ស. អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ សារាទានាភិនិវេសស្ស. យថាភូតញាណទស្សនេន សម្មោហាភិនិវេសស្ស. អាទីនវានុបស្សនាយ អាលយាភិនិវេសស្ស. បដិសង្ខានុបស្សនាយ អប្បដិសង្ខាយ. វិវដ្ដានុបស្សនាយ សំយោគាភិនិវេសស្ស បហានំ. ឥទម្បិ តទង្គប្បហានមេវ.

៨៥០. តត្ថ យថា អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ សត្តហិ និច្ចសញ្ញាទីនំ បហានំ ហោតិ, តំ ភង្គានុបស្សនេ វុត្តមេវ.

ខយានុបស្សនាតិ បន ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិ ឯវំ ខយំ បស្សតោ ញាណំ. តេន ឃនសញ្ញាយ បហានំ ហោតិ.

វយានុបស្សនាតិ –

អារម្មណាន្វយេន, ឧភោ ឯកវវត្ថានា;

និរោធេ អធិមុត្តតា, វយលក្ខណវិបស្សនាតិ. –

ឯវំ វុត្តា បច្ចក្ខតោ ចេវ អន្វយតោ ច សង្ខារានំ ភង្គំ ទិស្វា តស្មិញ្ញេវ ភង្គសង្ខាតេ និរោធេ អធិមុត្តតា, តាយ អាយូហនស្ស បហានំ ហោតិ. យេសំ ហិ អត្ថាយ អាយូហេយ្យ, ‘‘តេ ឯវំ វយធម្មា’’តិ វិបស្សតោ អាយូហនេ ចិត្តំ ន នមតិ.

វិបរិណាមានុបស្សនាតិ រូបសត្តកាទិវសេន តំ តំ បរិច្ឆេទំ អតិក្កម្ម អញ្ញថាបវត្តិទស្សនំ. ឧប្បន្នស្ស វា ជរាយ ចេវ មរណេន ច ទ្វីហាការេហិ វិបរិណាមទស្សនំ, តាយ ធុវសញ្ញាយ បហានំ ហោតិ.