២៣. បញ្ញាភាវនានិសំសនិទ្ទេសោ

អានិសំសបកាសនា

៨៥៤. យំ បន វុត្តំ ‘‘បញ្ញាភាវនាយ កោ អានិសំសោ’’តិ, តត្ថ វទាម. អយញ្ហិ បញ្ញាភាវនា នាម អនេកសតានិសំសា. តស្សា ទីឃេនាបិ អទ្ធុនា ន សុករំ វិត្ថារតោ អានិសំសំ បកាសេតុំ. សង្ខេបតោ បនស្សា នានាកិលេសវិទ្ធំសនំ, អរិយផលរសានុភវនំ, និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនសមត្ថតា, អាហុនេយ្យភាវាទិសិទ្ធីតិ អយមានិសំសោ វេទិតព្ពោ.

នានាកិលេសវិទ្ធំសនកថា

៨៥៥. តត្ថ យំ នាមរូបបរិច្ឆេទតោ បដ្ឋាយ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ វសេន នានាកិលេសវិទ្ធំសនំ វុត្តំ, អយំ លោកិកាយ បញ្ញាភាវនាយ អានិសំសោ. យំ អរិយមគ្គក្ខណេ សំយោជនាទីនំ វសេន នានាកិលេសវិទ្ធំសនំ វុត្តំ, អយំ លោកុត្តរាយ បញ្ញាភាវនាយ អានិសំសោតិ វេទិតព្ពោ.

ភីមវេគានុបតិតា, អសនីវ សិលុច្ចយេ;

វាយុវេគសមុដ្ឋិតោ, អរញ្ញមិវ បាវកោ.

អន្ធការំ វិយ រវិ, សតេជុជ្ជលមណ្ឌលោ;

ទីឃរត្តានុបតិតំ, សព្ពានត្ថវិធាយកំ.

កិលេសជាលំ បញ្ញា ហិ, វិទ្ធំសយតិ ភាវិតា;

សន្ទិដ្ឋិកមតោ ជញ្ញា, អានិសំសមិមំ ឥធ.

ផលសមាបត្តិកថា

៨៥៦. អរិយផលរសានុភវនន្តិ ន កេវលញ្ច កិលេសវិទ្ធំសនញ្ញេវ, អរិយផលរសានុភវនម្បិ បញ្ញាភាវនាយ អានិសំសោ. អរិយផលន្តិ ហិ សោតាបត្តិផលាទិ សាមញ្ញផលំ វុច្ចតិ. តស្ស ទ្វីហាការេហិ រសានុភវនំ ហោតិ. មគ្គវីថិយញ្ច ផលសមាបត្តិវសេន ច បវត្តិយំ. តត្រាស្ស មគ្គវីថិយំ បវត្តិ ទស្សិតាយេវ.

៨៥៧. អបិច យេ ‘‘សំយោជនប្បហានមត្តមេវ ផលំ នាម, ន កោចិ អញ្ញោ ធម្មោ អត្ថី’’តិ វទន្តិ, តេសំ អនុនយត្ថំ ឥទំ សុត្តម្បិ ទស្សេតព្ពំ – ‘‘កថំ បយោគបដិប្បស្សទ្ធិបញ្ញា ផលេ ញាណំ? សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វុដ្ឋាតិ, តទនុវត្តកកិលេសេហិ ច ខន្ធេហិ ច វុដ្ឋាតិ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេហិ វុដ្ឋាតិ. តម្បយោគបដិប្បស្សទ្ធត្តា ឧប្បជ្ជតិ សម្មាទិដ្ឋិ, មគ្គស្សេតំ ផល’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៦៣) វិត្ថារេតព្ពំ.

‘‘ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា, ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ, ឥមេ ធម្មា អប្បមាណារម្មណា’’ (ធ. ស. ១៤២២). ‘‘មហគ្គតោ ធម្មោ អប្បមាណស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ២.១២.៦២) ឯវមាទីនិបិ ចេត្ថ សាធកានិ.

៨៥៨. ផលសមាបត្តិយំ បវត្តិទស្សនត្ថំ បនស្ស ឥទំ បញ្ហាកម្មំ – កា ផលសមាបត្តិ, កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តិ, កស្មា សមាបជ្ជន្តិ, កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ, កថំ ឋានំ, កថំ វុដ្ឋានំ, កិំ ផលស្ស អនន្តរំ, កស្ស ច ផលំ អនន្តរន្តិ?

៨៥៩. តត្ថ កា ផលសមាបត្តីតិ យា អរិយផលស្ស និរោធេ អប្បនា.

៨៦០. កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តីតិ សព្ពេបិ បុថុជ្ជនា ន សមាបជ្ជន្តិ. កស្មា? អនធិគតត្តា. អរិយា បន សព្ពេបិ សមាបជ្ជន្តិ. កស្មា? អធិគតត្តា. ឧបរិមា បន ហេដ្ឋិមំ ន សមាបជ្ជន្តិ, បុគ្គលន្តរភាវុបគមនេន បដិប្បស្សទ្ធត្តា. ហេដ្ឋិមា ច ឧបរិមំ, អនធិគតត្តា. អត្តនោ អត្តនោយេវ បន ផលំ សមាបជ្ជន្តីតិ ឥទមេត្ថ សន្និដ្ឋានំ.

កេចិ បន ‘‘សោតាបន្នសកទាគាមិនោបិ ន សមាបជ្ជន្តិ. ឧបរិមា ទ្វេយេវ សមាបជ្ជន្តី’’តិ វទន្តិ. ឥទញ្ច តេសំ ការណំ, ឯតេ ហិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការិនោតិ. តំ បុថុជ្ជនស្សាបិ អត្តនា បដិលទ្ធលោកិយសមាធិសមាបជ្ជនតោ អការណមេវ. កិញ្ចេត្ថ ការណាការណចិន្តាយ. ននុ បាឡិយំយេវ វុត្តំ – ‘‘កតមេ ទស គោត្រភុធម្មា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ? សោតាបត្តិមគ្គបដិលាភត្ថាយ ឧប្បាទំ បវត្តំ…បេ… ឧបាយាសំ ពហិទ្ធា សង្ខារនិមិត្តំ អភិភុយ្យតីតិ គោត្រភុ. សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយ សកទាគាមិមគ្គំ …បេ… អរហត្តផលសមាបត្តត្ថាយ… សុញ្ញតវិហារសមាបត្តត្ថាយ… អនិមិត្តវិហារសមាបត្តត្ថាយ ឧប្បាទំ…បេ… ពហិទ្ធា សង្ខារនិមិត្តំ អភិភុយ្យតីតិ គោត្រភូ’’តិ (បដិ. ម. ១.៦០). តស្មា សព្ពេបិ អរិយា អត្តនោ អត្តនោ ផលំ សមាបជ្ជន្តីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

៨៦១. កស្មា សមាបជ្ជន្តីតិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ. យថា ហិ រាជា រជ្ជសុខំ, ទេវតា ទិព្ពសុខំ អនុភវន្តិ, ឯវំ អរិយា ‘‘អរិយំ លោកុត្តរសុខំ អនុភវិស្សាមា’’តិ អទ្ធានប្បរិច្ឆេទំ កត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ.

៨៦២. កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ, កថំ ឋានំ, កថំ វុដ្ឋានន្តិ ទ្វីហិ តាវ អាការេហិ អស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ – និព្ពានតោ អញ្ញស្ស អារម្មណស្ស អមនសិការា និព្ពានស្ស ច មនសិការា. យថាហ – ‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា សព្ពនិមិត្តានញ្ច អមនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨).

៨៦៣. អយម្បនេត្ថ សមាបជ្ជនក្កមោ. ផលសមាបត្តត្ថិកេន ហិ អរិយសាវកេន រហោគតេន បដិសល្លីនេន ឧទយព្ពយាទិវសេន សង្ខារា វិបស្សិតព្ពា. តស្ស បវត្តានុបុព្ពវិបស្សនស្ស សង្ខារារម្មណគោត្រភុញាណានន្តរា ផលសមាបត្តិវសេន និរោធេ ចិត្តំ អប្បេតិ. ផលសមាបត្តិនិន្នតាយ ចេត្ថ សេក្ខស្សាបិ ផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មគ្គោ.

យេ បន វទន្តិ ‘‘សោតាបន្នោ ‘ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិស្សាមី’តិ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សកទាគាមី ហោតិ. សកទាគាមី ច អនាគាមី’’តិ, តេ វត្តព្ពា ‘‘ឯវំ សតិ អនាគាមី អរហា ភវិស្សតិ, អរហា បច្ចេកពុទ្ធោ, បច្ចេកពុទ្ធោ ច ពុទ្ធោ. តស្មា ន កិញ្ចិ ឯតំ, បាឡិវសេនេវ ច បដិក្ខិត្ត’’ន្តិបិ ន គហេតព្ពំ. ឥទមេវ បន គហេតព្ពំ – សេក្ខស្សាបិ ផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មគ្គោ. ផលញ្ចស្ស សចេ អនេន បឋមជ្ឈានិកោ មគ្គោ អធិគតោ ហោតិ. បឋមជ្ឈានិកមេវ ឧប្បជ្ជតិ. សចេ ទុតិយាទីសុ អញ្ញតរជ្ឈានិកោ, ទុតិយាទីសុ អញ្ញតរជ្ឈានិកមេវាតិ. ឯវំ តាវស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ.

៨៦៤. ‘‘តយោ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ឋិតិយា សព្ពនិមិត្តានញ្ច អមនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោ, បុព្ពេ ច អភិសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨) វចនតោ បនស្សា តីហាការេហិ ឋានំ ហោតិ. តត្ថ បុព្ពេ ច អភិសង្ខារោតិ សមាបត្តិតោ បុព្ពេ កាលបរិច្ឆេទោ. ‘‘អសុកស្មិំ នាម កាលេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បរិច្ឆិន្នត្តា ហិស្សា យាវ សោ កាលោ នាគច្ឆតិ, តាវ ឋានំ ហោតិ. ឯវមស្សា ឋានំ ហោតីតិ.

៨៦៥. ‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា វុដ្ឋានាយ សព្ពនិមិត្តានញ្ច មនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា អមនសិការោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨) វចនតោ បនស្សា ទ្វីហាការេហិ វុដ្ឋានំ ហោតិ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបនិមិត្តវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណនិមិត្តានំ. កាមញ្ច ន សព្ពានេវេតានិ ឯកតោ មនសិករោតិ សព្ពសង្គាហិកវសេន បនេតំ វុត្តំ. តស្មា យំ ភវង្គស្ស អារម្មណំ ហោតិ, តំ មនសិករោតោ ផលសមាបត្តិវុដ្ឋានំ ហោតីតិ ឯវមស្សា វុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ.

៨៦៦. កិំ ផលស្ស អនន្តរំ, កស្ស ច ផលំ អនន្តរន្តិ ផលស្ស តាវ ផលមេវ វា អនន្តរំ ហោតិ, ភវង្គំ វា. ផលំ បន អត្ថិ មគ្គានន្តរំ, អត្ថិ ផលានន្តរំ, អត្ថិ គោត្រភុអនន្តរំ, អត្ថិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនានន្តរំ. តត្ថ មគ្គវីថិយំ មគ្គានន្តរំ, បុរិមស្ស បុរិមស្ស បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ ផលានន្តរំ. ផលសមាបត្តីសុ បុរិមំ បុរិមំ គោត្រភុអនន្តរំ. គោត្រភូតិ ចេត្ថ អនុលោមំ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ – ‘‘អរហតោ អនុលោមំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ. សេក្ខានំ អនុលោមំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧). យេន ផលេន និរោធា វុដ្ឋានំ ហោតិ, តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនានន្តរន្តិ. តត្ថ ឋបេត្វា មគ្គវីថិយំ ឧប្បន្នំ ផលំ អវសេសំ សព្ពំ ផលសមាបត្តិវសេន បវត្តំ នាម. ឯវមេតំ មគ្គវីថិយំ ផលសមាបត្តិយំ វា ឧប្បជ្ជនវសេន,

បដិប្បស្សទ្ធទរថំ, អមតារម្មណំ សុភំ;

វន្តលោកាមិសំ សន្តំ, សាមញ្ញផលមុត្តមំ.

ឱជវន្តេន សុចិនា, សុខេន អភិសន្ទិតំ;

យេន សាតាតិសាតេន, អមតេន មធុំ វិយ.

តំ សុខំ តស្ស អរិយស្ស, រសភូតមនុត្តរំ;

ផលស្ស បញ្ញំ ភាវេត្វា, យស្មា វិន្ទតិ បណ្ឌិតោ.

តស្មា អរិយផលស្សេតំ, រសានុភវនំ ឥធ;

វិបស្សនាភាវនាយ, អានិសំសោតិ វុច្ចតិ.

និរោធសមាបត្តិកថា

៨៦៧. និរោធសមាបត្តិសមាបជ្ជនសមត្ថតាតិ ន កេវលញ្ច អរិយផលរសានុភវនំយេវ, អយំ បន និរោធសមាបត្តិយា សមាបជ្ជនសមត្ថតាបិ ឥមិស្សា បញ្ញាភាវនាយ អានិសំសោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្រិទំ និរោធសមាបត្តិយា វិភាវនត្ថំ បញ្ហាកម្មំ – កា និរោធសមាបត្តិ, កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តិ, កត្ថ សមាបជ្ជន្តិ, កស្មា សមាបជ្ជន្តិ, កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ, កថំ ឋានំ, កថំ វុដ្ឋានំ, វុដ្ឋិតស្ស កិំនិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ, មតស្ស ច សមាបន្នស្ស ច កោ វិសេសោ, និរោធសមាបត្តិ កិំ សង្ខតា អសង្ខតា លោកិយា លោកុត្តរា និប្ផន្នា អនិប្ផន្នាតិ?

៨៦៨. តត្ថ កា និរោធសមាបត្តីតិ យា អនុបុព្ពនិរោធវសេន ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ អប្បវត្តិ. កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តីតិ សព្ពេបិ បុថុជ្ជនា, សោតាបន្នា, សកទាគាមិនោ, សុក្ខវិបស្សកា ច អនាគាមិនោ, អរហន្តោ ន សមាបជ្ជន្តិ. អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ បន អនាគាមិនោ, ខីណាសវា ច សមាបជ្ជន្តិ. ‘‘ទ្វីហិ ពលេហិ សមន្នាគតត្តា, តយោ ច សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា, សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ, នវហិ សមាធិចរិយាហិ វសីភាវតា បញ្ញា និរោធសមាបត្តិយា ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ១.៣៤) ហិ វុត្តំ. អយញ្ច សម្បទា ឋបេត្វា អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ អនាគាមិខីណាសវេ អញ្ញេសំ នត្ថិ. តស្មា តេយេវ សមាបជ្ជន្តិ, ន អញ្ញេ.

៨៦៩. កតមានិ បនេត្ថ ទ្វេ ពលានិ…បេ… កតមា វសីភាវតាតិ? ន ឯត្ថ កិញ្ចិ អម្ហេហិ វត្តព្ពំ អត្ថិ. សព្ពមិទំ ឯតស្ស ឧទ្ទេសស្ស និទ្ទេសេ វុត្តមេវ. យថាហ –

‘‘ទ្វីហិ ពលេហីតិ ទ្វេ ពលានិ សមថពលំ វិបស្សនាពលំ. កតមំ សមថពលំ? នេក្ខម្មវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមថពលំ. អព្យាបាទវសេន… អាលោកសញ្ញាវសេន… អវិក្ខេបវសេន…បេ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សិអស្សាសវសេន… បដិនិស្សគ្គានុបស្សិបស្សាសវសេន ចិត្តស្ស ឯកគ្គតា អវិក្ខេបោ សមថពលន្តិ. កេនដ្ឋេន សមថពលំ? បឋមជ្ឈានេន នីវរណេ ន កម្បតីតិ សមថពលំ. ទុតិយជ្ឈានេន វិតក្កវិចារេ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ ន កម្បតីតិ សមថពលំ. ឧទ្ធច្ចេ ច ឧទ្ធច្ចសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច ន កម្បតិ ន ចលតិ ន វេធតីតិ សមថពលំ. ឥទំ សមថពលំ.

‘‘កតមំ វិបស្សនាពលំ? អនិច្ចានុបស្សនា វិបស្សនាពលំ. ទុក្ខានុបស្សនា… អនត្តានុបស្សនា… និព្ពិទានុបស្សនា… វិរាគានុបស្សនា… និរោធានុបស្សនា… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា វិបស្សនាពលំ. រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា…បេ… រូបេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា វិបស្សនាពលំ. វេទនាយ… សញ្ញាយ… សង្ខារេសុ… វិញ្ញាណេ… ចក្ខុស្មិំ…បេ… ជរាមរណេ អនិច្ចានុបស្សនា. ជរាមរណេ បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា វិបស្សនាពលន្តិ. កេនដ្ឋេន វិបស្សនាពលំ? អនិច្ចានុបស្សនាយ និច្ចសញ្ញាយ ន កម្បតីតិ វិបស្សនាពលំ. ទុក្ខានុបស្សនាយ សុខសញ្ញាយ ន កម្បតីតិ… អនត្តានុបស្សនាយ អត្តសញ្ញាយ ន កម្បតីតិ… និព្ពិទានុបស្សនាយ នន្ទិយា ន កម្បតីតិ… វិរាគានុបស្សនាយ រាគេ ន កម្បតីតិ… និរោធានុបស្សនាយ សមុទយេ ន កម្បតីតិ… បដិនិស្សគ្គានុបស្សនាយ អាទានេ ន កម្បតីតិ វិបស្សនាពលំ. អវិជ្ជាយ ច អវិជ្ជាសហគតកិលេសេ ច ខន្ធេ ច ន កម្បតិ ន ចលតិ ន វេធតីតិ វិបស្សនាពលំ. ឥទំ វិបស្សនាពលំ.

‘‘តយោ ច សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយាតិ កតមេសំ តិណ្ណន្នំ សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា? ទុតិយជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារា បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. ចតុត្ថំ ឈានំ សមាបន្នស្ស អស្សាសបស្សាសា កាយសង្ខារា បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នស្ស សញ្ញា ច វេទនា ច ចិត្តសង្ខារា បដិប្បស្សទ្ធា ហោន្តិ. ឥមេសំ តិណ្ណន្នំ សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា.

‘‘សោឡសហិ ញាណចរិយាហីតិ កតមាហិ សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ? អនិច្ចានុបស្សនា ញាណចរិយា. ទុក្ខា… អនត្តា… និព្ពិទា… វិរាគា… និរោធា… បដិនិស្សគ្គា… វិវដ្ដានុបស្សនា ញាណចរិយា. សោតាបត្តិមគ្គោ ញាណចរិយា. សោតាបត្តិផលសមាបត្តិ ញាណចរិយា. សកទាគាមិមគ្គោ…បេ… អរហត្តផលសមាបត្តិ ញាណចរិយា. ឥមាហិ សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ.

‘‘នវហិ សមាធិចរិយាហីតិ កតមាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ? បឋមជ្ឈានំ សមាធិចរិយា. ទុតិយជ្ឈានំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ សមាធិចរិយា. បឋមជ្ឈានបដិលាភត្ថាយ វិតក្កោ ច វិចារោ ច បីតិ ច សុខញ្ច ចិត្តេកគ្គតា ច…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បដិលាភត្ថាយ វិតក្កោ ច វិចារោ ច បីតិ ច សុខញ្ច ចិត្តេកគ្គតា ច. ឥមាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ.

‘‘វសីតិ បញ្ច វសិយោ – អាវជ្ជនវសី, សមាបជ្ជនវសី, អធិដ្ឋានវសី, វុដ្ឋានវសី, បច្ចវេក្ខណវសី. បឋមជ្ឈានំ យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ អាវជ្ជតិ, អាវជ្ជនាយ ទន្ធាយិតត្តំ នត្ថីតិ អាវជ្ជនវសី. បឋមជ្ឈានំ យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ សមាបជ្ជតិ, សមាបជ្ជនាយ ទន្ធាយិតត្តំ នត្ថីតិ សមាបជ្ជនវសី…បេ… អធិដ្ឋាតិ អធិដ្ឋានេ…បេ… វុដ្ឋាតិ វុដ្ឋានេ…បេ… បច្ចវេក្ខតិ បច្ចវេក្ខណាយ ទន្ធាយិតត្តំ នត្ថីតិ បច្ចវេក្ខណវសី. ទុតិយំ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ យត្ថិច្ឆកំ យទិច្ឆកំ យាវតិច្ឆកំ អាវជ្ជតិ …បេ… បច្ចវេក្ខតិ. បច្ចវេក្ខណាយ ទន្ធាយិតត្តំ នត្ថីតិ បច្ចវេក្ខណវសី. ឥមា បញ្ច វសិយោ’’តិ (បដិ. ម. ១.៨៣).

៨៧០. ឯត្ថ ច ‘‘សោឡសហិ ញាណចរិយាហី’’តិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោ ឯស. អនាគាមិនោ បន ចុទ្ទសហិ ញាណចរិយាហិ ហោតិ. យទិ ឯវំ សកទាគាមិនោ ទ្វាទសហិ សោតាបន្នស្ស ច ទសហិ កិំ ន ហោតីតិ? ន ហោតិ, សមាធិបារិពន្ធិកស្ស បញ្ច កាមគុណិករាគស្ស អប្បហីនត្តា. តេសំ ហិ សោ អប្បហីនោ. តស្មា សមថពលំ ន បរិបុណ្ណំ ហោតិ, តស្មិំ អបរិបូរេ ទ្វីហិ ពលេហិ សមាបជ្ជិតព្ពំ និរោធសមាបត្តិំ ពលវេកល្លេន សមាបជ្ជិតុំ ន សក្កោន្តិ. អនាគាមិស្ស បន សោ បហីនោ, តស្មា ឯស បរិបុណ្ណពលោ ហោតិ. បរិបុណ្ណពលត្តា សក្កោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកុសលំ ផលសមាបត្តិយា អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤១៧). ឥទញ្ហិ បដ្ឋានេ មហាបករណេ អនាគាមិនោវ និរោធា វុដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ.

៨៧១. កត្ថ សមាបជ្ជន្តីតិ បញ្ចវោការភវេ. កស្មា? អនុបុព្ពសមាបត្តិសព្ភាវតោ. ចតុវោការភវេ បន បឋមជ្ឈានាទីនំ ឧប្បត្តិ នត្ថិ. តស្មា ន សក្កា តត្ថ សមាបជ្ជិតុន្តិ. កេចិ បន ‘‘វត្ថុស្ស អភាវា’’តិ វទន្តិ.

៨៧២. កស្មា សមាបជ្ជន្តីតិ សង្ខារានំ បវត្តិភេទេ ឧក្កណ្ឋិត្វា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អចិត្តកា ហុត្វា ‘‘និរោធំ និព្ពានំ បត្វា សុខំ វិហរិស្សាមា’’តិ សមាបជ្ជន្តិ.

៨៧៣. កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតីតិ សមថវិបស្សនាវសេន ឧស្សក្កិត្វា កតបុព្ពកិច្ចស្ស នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និរោធយតោ, ឯវមស្ស សមាបជ្ជនំ ហោតិ. យោ ហិ សមថវសេនេវ ឧស្សក្កតិ, សោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិំ បត្វា តិដ្ឋតិ. យោ បន វិបស្សនាវសេនេវ ឧស្សក្កតិ, សោ ផលសមាបត្តិំ បត្វា តិដ្ឋតិ. យោ បន ឧភយវសេនេវ ឧស្សក្កិត្វា បុព្ពកិច្ចំ កត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និរោធេតិ, សោ តំ សមាបជ្ជតីតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ.

៨៧៤. អយំ បន វិត្ថារោ – ឥធ ភិក្ខុ និរោធំ សមាបជ្ជិតុកាមោ កតភត្តកិច្ចោ សុធោតហត្ថបាទោ វិវិត្តេ ឱកាសេ សុបញ្ញត្តម្ហិ អាសនេ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា, សោ បឋមំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ.

វិបស្សនា បនេសា តិវិធា ហោតិ – សង្ខារបរិគណ្ហនកវិបស្សនា, ផលសមាបត្តិវិបស្សនា, និរោធសមាបត្តិវិបស្សនាតិ. តត្ថ សង្ខារបរិគណ្ហនកវិបស្សនា មន្ទា វា ហោតុ តិក្ខា វា, មគ្គស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិយេវ. ផលសមាបត្តិវិបស្សនា តិក្ខាវ វដ្ដតិ មគ្គភាវនាសទិសា. និរោធសមាបត្តិវិបស្សនា បន នាតិមន្ទនាតិតិក្ខា វដ្ដតិ. តស្មា ឯស នាតិមន្ទាយ នាតិតិក្ខាយ វិបស្សនាយ តេ សង្ខារេ វិបស្សតិ.

តតោ ទុតិយំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារេ តថេវ វិបស្សតិ. តតោ តតិយំ ឈានំ…បេ… តតោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តត្ថ សង្ខារេ តថេវ វិបស្សតិ. តថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ចតុព្ពិធំ បុព្ពកិច្ចំ ករោតិ – នានាពទ្ធអវិកោបនំ, សង្ឃបដិមាននំ, សត្ថុបក្កោសនំ, អទ្ធានបរិច្ឆេទន្តិ.

៨៧៥. តត្ថ នានាពទ្ធអវិកោបនន្តិ យំ ឥមិនា ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធំ ន ហោតិ, នានាពទ្ធំ ហុត្វា ឋិតំ បត្តចីវរំ វា មញ្ចបីឋំ វា និវាសគេហំ វា អញ្ញំ វា បន កិញ្ចិ បរិក្ខារជាតំ, តំ យថា ន វិកុប្បតិ, អគ្គិឧទកវាតចោរឧន្ទូរាទីនំ វសេន ន វិនស្សតិ, ឯវំ អធិដ្ឋាតព្ពំ.

តត្រិទំ អធិដ្ឋានវិធានំ ‘‘ឥទញ្ច ឥទញ្ច ឥមស្មិំ សត្តាហព្ភន្តរេ មា អគ្គិនា ឈាយតុ, មា ឧទកេន វុយ្ហតុ, មា វាតេន វិទ្ធំសតុ, មា ចោរេហិ ហរិយតុ, មា ឧន្ទូរាទីហិ ខជ្ជតូ’’តិ. ឯវំ អធិដ្ឋិតេ តំ សត្តាហំ តស្ស ន កោចិ បរិស្សយោ ហោតិ.

អនធិដ្ឋហតោ បន អគ្គិអាទីហិ វិនស្សតិ មហានាគត្ថេរស្ស វិយ. ថេរោ កិរ មាតុឧបាសិកាយ គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. ឧបាសិកា យាគុំ ទត្វា អាសនសាលាយ និសីទាបេសិ. ថេរោ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. តស្មិំ និសិន្នេ អាសនសាលាយ អគ្គិនា គហិតាយ សេសភិក្ខូ អត្តនោ អត្តនោ និសិន្នាសនំ គហេត្វា បលាយិំសុ. គាមវាសិកា សន្និបតិត្វា ថេរំ ទិស្វា ‘‘អលសសមណោ’’តិ អាហំសុ. អគ្គិ តិណវេណុកដ្ឋានិ ឈាបេត្វា ថេរំ បរិក្ខិបិត្វា អដ្ឋាសិ. មនុស្សា ឃដេហិ ឧទកំ អាហរិត្វា និព្ពាបេត្វា ឆារិកំ អបនេត្វា បរិភណ្ឌំ កត្វា បុប្ផានិ វិកិរិត្វា នមស្សមានា អដ្ឋំសុ. ថេរោ បរិច្ឆិន្នកាលវសេន វុដ្ឋាយ តេ ទិស្វា ‘‘បាកដោម្ហិ ជាតោ’’តិ វេហាសំ ឧប្បតិត្វា បិយង្គុទីបំ អគមាសិ. ឥទំ នានាពទ្ធអវិកោបនំ នាម.

យំ ឯកាពទ្ធំ ហោតិ និវាសនបាវុរណំ វា និសិន្នាសនំ វា, តត្ថ វិសុំ អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. សមាបត្តិវសេនេវ នំ រក្ខតិ អាយស្មតោ សញ្ជីវស្ស វិយ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អាយស្មតោ សញ្ជីវស្ស សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ, អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធី’’តិ.

៨៧៦. សង្ឃបដិមាននន្តិ សង្ឃស្ស បដិមាននំ ឧទិក្ខនំ. យាវ ឯសោ ភិក្ខុ អាគច្ឆតិ, តាវ សង្ឃកម្មស្ស អករណន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ន បដិមាននំ ឯតស្ស បុព្ពកិច្ចំ, បដិមាននាវជ្ជនំ បន បុព្ពកិច្ចំ. តស្មា ឯវំ អាវជ្ជិតព្ពំ ‘‘សចេ មយិ សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ សង្ឃោ ឧត្តិកម្មាទីសុ កិញ្ចិទេវ កម្មំ កត្តុកាមោ ហោតិ, យាវ មំ កោចិ ភិក្ខុ អាគន្ត្វា ន បក្កោសតិ, តាវទេវ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. ឯវំ កត្វា សមាបន្នោ ហិ តស្មិំ សមយេ វុដ្ឋាតិយេវ.

យោ បន ឯវំ ន ករោតិ, សង្ឃោ ច សន្និបតិត្វា តំ អបស្សន្តោ ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ កុហិ’’ន្តិ ‘‘និរោធសមាបន្នោ’’តិ វុត្តេ សង្ឃោ កញ្ចិ ភិក្ខុំ បេសេតិ ‘‘គច្ឆ នំ សង្ឃស្ស វចនេន បក្កោសាហី’’តិ. អថស្ស តេន ភិក្ខុនា សវនូបចារេ ឋត្វា ‘‘សង្ឃោ តំ អាវុសោ បដិមានេតី’’តិ វុត្តមត្តេវ វុដ្ឋានំ ហោតិ. ឯវំ គរុកា ហិ សង្ឃស្ស អាណា នាម. តស្មា តំ អាវជ្ជិត្វា យថា សយមេវ វុដ្ឋាតិ, ឯវំ សមាបជ្ជិតព្ពំ.

៨៧៧. សត្ថុបក្កោសនន្តិ ឥធាបិ សត្ថុបក្កោសនាវជ្ជនមេវ ឥមស្ស កិច្ចំ. តស្មា តម្បិ ឯវំ អាវជ្ជិតព្ពំ ‘‘សចេ មយិ សត្តាហំ និរោធំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នេ សត្ថា ឱតិណ្ណវត្ថុស្មិំ សិក្ខាបទំ វា បញ្ញបេតិ, តថារូបាយ វា អត្ថុប្បត្តិយា ធម្មំ ទេសេតិ, យាវ មំ កោចិ អាគន្ត្វា ន បក្កោសតិ, តាវទេវ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ. ឯវំ កត្វា និសិន្នោ ហិ តស្មិំ សមយេ វុដ្ឋាតិយេវ.

យោ បន ឯវំ ន ករោតិ, សត្ថា ច សង្ឃេ សន្និបតិតេ តំ អបស្សន្តោ ‘‘អសុកោ ភិក្ខុ កុហិ’’ន្តិ ‘‘និរោធសមាបន្នោ’’តិ វុត្តេ កញ្ចិ ភិក្ខុំ បេសេតិ ‘‘គច្ឆ នំ មម វចនេន បក្កោសា’’តិ. អថស្ស តេន ភិក្ខុនា សវនូបចារេ ឋត្វា ‘‘សត្ថា អាយស្មន្តំ អាមន្តេតី’’តិ វុត្តមត្តេវ វុដ្ឋានំ ហោតិ. ឯវំ គរុកំ ហិ សត្ថុបក្កោសនំ, តស្មា តំ អាវជ្ជិត្វា យថា សយមេវ វុដ្ឋាតិ, ឯវំ សមាបជ្ជិតព្ពំ.

៨៧៨. អទ្ធានបរិច្ឆេទោតិ ជីវិតទ្ធានស្ស បរិច្ឆេទោ. ឥមិនា ភិក្ខុនា អទ្ធានបរិច្ឆេទេ សុកុសលេន ភវិតព្ពំ. អត្តនោ ‘‘អាយុសង្ខារា សត្តាហំ បវត្តិស្សន្តិ ន បវត្តិស្សន្តី’’តិ អាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជិតព្ពំ. សចេ ហិ សត្តាហព្ភន្តរេ និរុជ្ឈនកេ អាយុសង្ខារេ អនាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជតិ, នាស្ស និរោធសមាបត្តិ មរណំ បដិពាហិតុំ សក្កោតិ. អន្តោនិរោធេ មរណស្ស នត្ថិតាយ អន្តរាវ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាតិ. តស្មា ឯតំ អាវជ្ជិត្វាវ សមាបជ្ជិតព្ពំ. អវសេសំ ហិ អនាវជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ. ឥទំ បន អាវជ្ជិតព្ពមេវាតិ វុត្តំ.

៨៧៩. សោ ឯវំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឥមំ បុព្ពកិច្ចំ កត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ. អថេកំ វា ទ្វេ វា ចិត្តវារេ អតិក្កមិត្វា អចិត្តកោ ហោតិ, និរោធំ ផុសតិ. កស្មា បនស្ស ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិចិត្តានិ ន បវត្តន្តីតិ? និរោធស្ស បយោគត្តា. ឥទញ្ហិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ទ្វេ សមថវិបស្សនាធម្មេ យុគនទ្ធេ កត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិអារោហនំ អនុបុព្ពនិរោធស្ស បយោគោ, ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយាតិ និរោធស្ស បយោគត្តា ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិ ន បវត្តន្តិ.

យោ បន ភិក្ខុ អាកិញ្ចញ្ញាយតនតោ វុដ្ឋាយ ឥទំ បុព្ពកិច្ចំ អកត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជតិ, សោ បរតោ អចិត្តកោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, បដិនិវត្តិត្វា បុន អាកិញ្ចញ្ញាយតនេយេវ បតិដ្ឋាតិ. មគ្គំ អគតបុព្ពបុរិសូបមា ចេត្ថ វត្តព្ពា –

ឯកោ កិរ បុរិសោ ឯកំ មគ្គំ អគតបុព្ពោ អន្តរា ឧទកកន្ទរំ វា គម្ភីរំ ឧទកចិក្ខល្លំ អតិក្កមិត្វា ឋបិតំ ចណ្ឌាតបសន្តត្តបាសាណំ វា អាគម្ម តំ និវាសនបាវុរណំ អសណ្ឋបេត្វាវ កន្ទរំ ឱរូឡ្ហោ បរិក្ខារតេមនភយេន បុនទេវ តីរេ បតិដ្ឋាតិ. បាសាណំ អក្កមិត្វាបិ សន្តត្តបាទោ បុនទេវ ឱរភាគេ បតិដ្ឋាតិ. តត្ថ យថា សោ បុរិសោ អសណ្ឋបិតនិវាសនបាវុរណត្តា កន្ទរំ ឱតិណ្ណមត្តោវ, តត្តបាសាណំ អក្កន្តមត្តោ ឯវ ច បដិនិវត្តិត្វា ឱរតោវ បតិដ្ឋាតិ, ឯវំ យោគាវចរោបិ បុព្ពកិច្ចស្ស អកតត្តា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នមត្តោវ បដិនិវត្តិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ បតិដ្ឋាតិ.

យថា បន បុព្ពេបិ តំ មគ្គំ គតបុព្ពបុរិសោ តំ ឋានំ អាគម្ម ឯកំ សាដកំ ទឡ្ហំ និវាសេត្វា អបរំ ហត្ថេន គហេត្វា កន្ទរំ ឧត្តរិត្វា តត្តបាសាណំ វា អក្កន្តមត្តកមេវ ករិត្វា បរតោ គច្ឆតិ, ឯវមេវំ កតបុព្ពកិច្ចោ ភិក្ខុ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វាវ បរតោ អចិត្តកោ ហុត្វា និរោធំ ផុសិត្វា វិហរតិ.

៨៨០. កថំ ឋានន្តិ ឯវំ សមាបន្នាយ បនស្សា កាលបរិច្ឆេទវសេន ចេវ អន្តរាអាយុក្ខយសង្ឃបដិមាននសត្ថុបក្កោសនាភាវេន ច ឋានំ ហោតិ.

៨៨១. កថំ វុដ្ឋានន្តិ អនាគាមិស្ស អនាគាមិផលុប្បត្តិយា, អរហតោ អរហត្តផលុប្បត្តិយាតិ ឯវំ ទ្វេធា វុដ្ឋានំ ហោតិ.

៨៨២. វុដ្ឋិតស្ស កិំនិន្នំ ចិត្តំ ហោតីតិ និព្ពាននិន្នំ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្ស ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ភិក្ខុនោ វិវេកនិន្នំ ចិត្តំ ហោតិ វិវេកបោណំ វិវេកបព្ភារ’’ន្តិ (ម. និ. ១.៤៦៤).

៨៨៣. មតស្ស ច សមាបន្នស្ស ច កោ វិសេសោតិ អយម្បិ អត្ថោ សុត្តេ វុត្តោយេវ. យថាហ – ‘‘យ្វាយំ, អាវុសោ, មតោ កាលង្កតោ, តស្ស កាយសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, វចីសង្ខារា… ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, អាយុ បរិក្ខីណោ, ឧស្មា វូបសន្តា, ឥន្ទ្រិយានិ បរិភិន្នានិ. យោ ចាយំ ភិក្ខុ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោ, តស្សបិ កាយសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, វចីសង្ខារា… ចិត្តសង្ខារា និរុទ្ធា បដិប្បស្សទ្ធា, អាយុ អបរិក្ខីណោ, ឧស្មា អវូបសន្តា, ឥន្ទ្រិយានិ អបរិភិន្នានី’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៧).

៨៨៤. និរោធសមាបត្តិ សង្ខតាតិអាទិបុច្ឆាយំ បន សង្ខតាតិបិ អសង្ខតាតិបិ លោកិយាតិបិ លោកុត្តរាតិបិ ន វត្តព្ពា. កស្មា? សភាវតោ នត្ថិតាយ. យស្មា បនស្សា សមាបជ្ជន្តស្ស វសេន សមាបន្នា នាម ហោតិ, តស្មា និប្ផន្នាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ, នោ អនិប្ផន្នា.

ឥតិ សន្តំ សមាបត្តិំ, ឥមំ អរិយនិសេវិតំ;

ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពានមិតិសង្ខំ ឧបាគតំ;

ភាវេត្វា អរិយំ បញ្ញំ, សមាបជ្ជន្តិ បណ្ឌិតា.

យស្មា តស្មា ឥមិស្សាបិ, សមាបត្តិសមត្ថតា;

អរិយមគ្គេសុ បញ្ញាយ, អានិសំសោតិ វុច្ចតីតិ.

អាហុនេយ្យភាវាទិសិទ្ធិកថា

៨៨៥. អាហុនេយ្យភាវាទិសិទ្ធីតិ ន កេវលញ្ច និរោធសមាបត្តិយា សមាបជ្ជនសមត្ថតាវ, អយំ បន អាហុនេយ្យភាវាទិសិទ្ធិបិ ឥមិស្សា លោកុត្តរបញ្ញាភាវនាយ អានិសំសោតិ វេទិតព្ពោ. អវិសេសេន ហិ ចតុព្ពិធាយបិ ឯតិស្សា ភាវិតត្តា ភាវិតបញ្ញោ បុគ្គលោ សទេវកស្ស លោកស្ស អាហុនេយ្យោ ហោតិ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលីករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស.

៨៨៦. វិសេសតោ បនេត្ថ បឋមមគ្គបញ្ញំ តាវ ភាវេត្វា មន្ទាយ វិបស្សនាយ អាគតោ មុទិន្ទ្រិយោបិ សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម ហោតិ, សត្តសុគតិភវេ សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. មជ្ឈិមាយ វិបស្សនាយ អាគតោ មជ្ឈិមិន្ទ្រិយោ កោលំកោលោ នាម ហោតិ, ទ្វេ វា តីណិ វា កុលានិ សន្ធាវិត្វា សំសរិត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. តិក្ខាយ វិបស្សនាយ អាគតោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ ឯកពីជី នាម ហោតិ, ឯកញ្ញេវ មានុសកំ ភវំ និព្ពត្តេត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ.

៨៨៧. ទុតិយមគ្គបញ្ញំ ភាវេត្វា សកទាគាមី នាម ហោតិ, សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ.

៨៨៨. តតិយមគ្គបញ្ញំ ភាវេត្វា អនាគាមី នាម ហោតិ. សោ ឥន្ទ្រិយវេមត្តតាវសេន អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី, អសង្ខារបរិនិព្ពាយី, សសង្ខារបរិនិព្ពាយី, ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ បញ្ចធា. ឥធ វិហាយនិដ្ឋោ ហោតិ. តត្ថ អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិ យត្ថ កត្ថចិ សុទ្ធាវាសភវេ ឧបបជ្ជិត្វា អាយុវេមជ្ឈំ អប្បត្វាវ បរិនិព្ពាយតិ. ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយីតិ អាយុវេមជ្ឈំ អតិក្កមិត្វា បរិនិព្ពាយតិ. អសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ អសង្ខារេន អប្បយោគេន ឧបរិមគ្គំ និព្ពត្តេតិ. សសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ សសង្ខារេន សប្បយោគេន ឧបរិមគ្គំ និព្ពត្តេតិ. ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ យត្ថុបបន្នោ, តតោ ឧទ្ធំ យាវ អកនិដ្ឋភវា អារុយ្ហ តត្ថ បរិនិព្ពាយតិ.

៨៨៩. ចតុត្ថមគ្គបញ្ញំ ភាវេត្វា កោចិ សទ្ធាវិមុត្តោ ហោតិ, កោចិ បញ្ញាវិមុត្តោ ហោតិ, កោចិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតិ, កោចិ តេវិជ្ជោ, កោចិ ឆឡភិញ្ញោ, កោចិ បដិសម្ភិទប្បភេទប្បត្តោ មហាខីណាសវោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មគ្គក្ខណេ បនេស តំ ជដំ វិជដេតិ នាម. ផលក្ខណេ វិជដិតជដោ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គទក្ខិណេយ្យោ ហោតី’’តិ.

ឯវំ អនេកានិសំសា, អរិយបញ្ញាយ ភាវនា;

យស្មា តស្មា ករេយ្យាថ, រតិំ តត្ថ វិចក្ខណោ.

៨៩០. ឯត្តាវតា ច –

សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដន្តិ. –

ឥមិស្សា គាថាយ សីលសមាធិបញ្ញាមុខេន ទេសិតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ សានិសំសា បញ្ញាភាវនា បរិទីបិតា ហោតីតិ.

ឥតិ សាធុជនបាមោជ្ជត្ថាយ កតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ

បញ្ញាភាវនាធិការេ

បញ្ញាភាវនានិសំសនិទ្ទេសោ នាម

តេវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.

និគមនកថា

៨៩១. ឯត្តាវតា ច –

‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ. –

ឥមំ គាថំ និក្ខិបិត្វា យទវោចុម្ហ –

‘‘ឥមិស្សា ទានិ គាថាយ, កថិតាយ មហេសិនា;

វណ្ណយន្តោ យថាភូតំ, អត្ថំ សីលាទិភេទនំ.

‘‘សុទុល្លភំ លភិត្វាន, បព្ពជ្ជំ ជិនសាសនេ;

សីលាទិសង្គហំ ខេមំ, ឧជុំ មគ្គំ វិសុទ្ធិយា.

‘‘យថាភូតំ អជានន្តា, សុទ្ធិកាមាបិ យេ ឥធ;

វិសុទ្ធិំ នាធិគច្ឆន្តិ, វាយមន្តាបិ យោគិនោ.

‘‘តេសំ បាមោជ្ជករណំ, សុវិសុទ្ធវិនិច្ឆយំ;

មហាវិហារវាសីនំ, ទេសនានយនិស្សិតំ.

‘‘វិសុទ្ធិមគ្គំ ភាសិស្សំ, តំ មេ សក្កច្ច ភាសតោ;

វិសុទ្ធិកាមា សព្ពេបិ, និសាមយថ សាធវោ’’តិ.

ស្វាយំ ភាសិតោ ហោតិ.

៨៩២. តត្ថ ច –

តេសំ សីលាទិភេទានំ, អត្ថានំ យោ វិនិច្ឆយោ;

បញ្ចន្នម្បិ និកាយានំ, វុត្តោ អដ្ឋកថានយេ.

សមាហរិត្វា តំ សព្ពំ, យេភុយ្យេន សនិច្ឆយោ;

សព្ពសង្ករទោសេហិ, មុត្តោ យស្មា បកាសិតោ.

តស្មា វិសុទ្ធិកាមេហិ, សុទ្ធបញ្ញេហិ យោគិហិ;

វិសុទ្ធិមគ្គេ ឯតស្មិំ, ករណីយោវ អាទរោតិ.

៨៩៣. វិភជ្ជវាទិសេដ្ឋានំ, ថេរិយានំ យសស្សិនំ;

មហាវិហារវាសីនំ, វំសជស្ស វិភាវិនោ.

ភទន្តសង្ឃបាលស្ស, សុចិសល្លេខវុត្តិនោ;

វិនយាចារយុត្តស្ស, យុត្តស្ស បដិបត្តិយំ.

ខន្តិសោរច្ចមេត្តាទិ-គុណភូសិតចេតសោ;

អជ្ឈេសនំ គហេត្វាន, ករោន្តេន ឥមំ មយា.

សទ្ធម្មដ្ឋិតិកាមេន, យោ បត្តោ បុញ្ញសញ្ចយោ;

តស្ស តេជេន សព្ពេបិ, សុខមេធន្តុ បាណិនោ.

៨៩៤. វិសុទ្ធិមគ្គោ ឯសោ ច, អន្តរាយំ វិនា ឥធ;

និដ្ឋិតោ អដ្ឋបញ្ញាស-ភាណវារាយ បាឡិយា.

យថា តថេវ លោកស្ស, សព្ពេ កល្យាណនិស្សិតា;

អនន្តរាយា ឥជ្ឈន្តុ, សីឃំ សីឃំ មនោរថាតិ.

៨៩៥. បរម វិសុទ្ធ សទ្ធា ពុទ្ធិ វីរិយ បដិមណ្ឌិតេន សីលាចារជ្ជវ មទ្ទវាទិគុណសមុទយសមុទិតេន សកសមយ សមយន្តរគហនជ្ឈោគាហណសមត្ថេន បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតេន តិបិដកបរិយត្តិភេទេ សាដ្ឋកថេ សត្ថុសាសនេ អប្បដិហតញាណប្បភាវេន មហាវេយ្យាករណេន ករណសម្បត្តិជនិតសុខវិនិគ្គតមធុរោទារវចនលាវណ្ណយុត្តេន យុត្តមុត្តវាទិនា វាទីវរេន មហាកវិនា ឆឡភិញ្ញាបដិសម្ភិទាទិ ភេទគុណបដិមណ្ឌិតេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អប្បដិហតពុទ្ធីនំ ថេរវំសប្បទីបានំ ថេរានំ មហាវិហារវាសីនំ វំសាលង្ការភូតេន វិបុលវិសុទ្ធពុទ្ធិនា ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន មុទន្តខេទកវត្តព្ពេន កតោ វិសុទ្ធិមគ្គោ នាម.

៨៩៦. តាវ តិដ្ឋតុ លោកស្មិំ, លោកនិត្ថរណេសិនំ;

ទស្សេន្តោ កុលបុត្តានំ, នយំ សីលាទិសុទ្ធិយា.

យាវ ពុទ្ធោតិ នាមម្បិ, សុទ្ធចិត្តស្ស តាទិនោ;

លោកម្ហិ លោកជេដ្ឋស្ស, បវត្តតិ មហេសិនោតិ.

ឥតិ សាធុជនបាមោជ្ជត្ថាយ កតា វិសុទ្ធិមគ្គកថា,

បាឡិគណនាយ បន សា អដ្ឋបញ្ញាសភាណវារា ហោតីតិ.

វិសុទ្ធិមគ្គបករណំ និដ្ឋិតំ.