រូបសត្តកសម្មសនកថា

៧០៦. អបរោ រូបសត្តកអរូបសត្តកវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសតិ. តត្ថ អាទាននិក្ខេបនតោ, វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ, អាហារមយតោ, ឧតុមយតោ, កម្មជតោ, ចិត្តសមុដ្ឋានតោ, ធម្មតារូបតោតិ ឥមេហិ អាការេហិ អារោបេត្វា សម្មសន្តោ រូបសត្តកវសេន អារោបេត្វា សម្មសតិ នាម. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘អាទាននិក្ខេបនតោ, វយោវុឌ្ឍត្ថគាមិតោ;

អាហារតោ ច ឧតុតោ, កម្មតោ ចាបិ ចិត្តតោ;

ធម្មតារូបតោ សត្ត, វិត្ថារេន វិបស្សតី’’តិ.

តត្ថ អាទានន្តិ បដិសន្ធិ. និក្ខេបនន្តិ ចុតិ. ឥតិ យោគាវចរោ ឥមេហិ អាទាននិក្ខេបេហិ ឯកំ វស្សសតំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សង្ខារេសុ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. កថំ? ឯត្ថន្តរេ សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា. កស្មា? ឧប្បាទវយវត្តិតោ, វិបរិណាមតោ, តាវកាលិកតោ, និច្ចបដិក្ខេបតោ ច. យស្មា បន ឧប្បន្នា សង្ខារា ឋិតិំ បាបុណន្តិ, ឋិតិយំ ជរាយ កិលមន្តិ, ជរំ បត្វា អវស្សំ ភិជ្ជន្តិ, តស្មា អភិណ្ហសម្បដិបីឡនតោ, ទុក្ខមតោ ទុក្ខវត្ថុតោ, សុខបដិក្ខេបតោ ច ទុក្ខា. យស្មា ច ‘‘ឧប្បន្នា សង្ខារា ឋិតិំ មា បាបុណន្តុ, ឋានប្បត្តា មា ជីរន្តុ, ជរប្បត្តា មា ភិជ្ជន្តូ’’តិ ឥមេសុ តីសុ ឋានេសុ កស្សចិ វសវត្តិភាវោ នត្ថិ, សុញ្ញា តេន វសវត្តនាការេន, តស្មា សុញ្ញតោ, អស្សាមិកតោ, អវសវត្តិតោ, អត្តបដិក្ខេបតោ ច អនត្តាតិ.

៧០៧. ឯវំ អាទាននិក្ខេបនវសេន វស្សសតបរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា តតោ បរំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ អារោបេតិ. តត្ថ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមោ នាម វយវសេន វុឌ្ឍស្ស វឌ្ឍិតស្ស រូបស្ស អត្ថង្គមោ. តស្ស វសេន តិលក្ខណំ អារោបេតីតិ អត្ថោ.

កថំ? សោ តមេវ វស្សសតំ បឋមវយេន មជ្ឈិមវយេន បច្ឆិមវយេនាតិ តីហិ វយេហិ បរិច្ឆិន្ទតិ. តត្ថ អាទិតោ តេត្តិំស វស្សានិ បឋមវយោ នាម. តតោ ចតុត្តិំស មជ្ឈិមវយោ នាម. តតោ តេត្តិំស បច្ឆិមវយោ នាមាតិ. ឥតិ ឥមេហិ តីហិ វយេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា, ‘‘បឋមវយេ បវត្តំ រូបំ មជ្ឈិមវយំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ. យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំ. យំ ទុក្ខំ, តទនត្តា. មជ្ឈិមវយេ បវត្តរូបម្បិ បច្ឆិមវយំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា. បច្ឆិមវយេ តេត្តិំស វស្សានិ បវត្តរូបម្បិ មរណតោ បរំ គមនសមត្ថំ នាម នត្ថិ, តស្មា តម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

៧០៨. ឯវំ បឋមវយាទិវសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន ‘‘មន្ទទសកំ, ខិឌ្ឌាទសកំ, វណ្ណទសកំ, ពលទសកំ, បញ្ញាទសកំ, ហានិទសកំ, បព្ភារទសកំ, វង្កទសកំ, មោមូហទសកំ, សយនទសក’’ន្តិ ឥមេសំ ទសន្នំ ទសកានំ វសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

តត្ថ ទសកេសុ តាវ វស្សសតជីវិនោ បុគ្គលស្ស បឋមានិ ទស វស្សានិ មន្ទទសកំ នាម, តទា ហិ សោ មន្ទោ ហោតិ ចបលោ កុមារកោ. តតោ បរានិ ទស ខិឌ្ឌាទសកំ នាម, តទា ហិ សោ ខិឌ្ឌារតិពហុលោ ហោតិ. តតោ បរានិ ទស វណ្ណទសកំ នាម, តទា ហិស្ស វណ្ណាយតនំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ. តតោ បរានិ ទស ពលទសកំ នាម, តទា ហិស្ស ពលញ្ច ថាមោ ច វេបុល្លំ បាបុណាតិ. តតោ បរានិ ទស បញ្ញាទសកំ នាម, តទា ហិស្ស បញ្ញា សុប្បតិដ្ឋិតា ហោតិ, បកតិយា កិរ ទុព្ពលបញ្ញស្សាបិ តស្មិំ កាលេ អប្បមត្តកា បញ្ញា ឧប្បជ្ជតិយេវ. តតោ បរានិ ទស ហានិទសកំ នាម, តទា ហិស្ស ខិឌ្ឌារតិវណ្ណពលបញ្ញា បរិហាយន្តិ. តតោ បរានិ ទស បព្ភារទសកំ នាម, តទា ហិស្ស អត្តភាវោ បុរតោ បព្ភារោ ហោតិ. តតោ បរានិ ទស វង្កទសកំ នាម, តទា ហិស្ស អត្តភាវោ នង្គលកោដិ វិយ វង្កោ ហោតិ. តតោ បរានិ ទស មោមូហទសកំ នាម. តទា ហិ សោ មោមូហោ ហោតិ, កតំ កតំ បមុស្សតិ. តតោ បរានិ ទស សយនទសកំ នាម, វស្សសតិកោ ហិ សយនពហុលោវ ហោតិ.

តត្រាយំ យោគី ឯតេសំ ទសកានំ វសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេតុំ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘បឋមទសកេ បវត្តរូបំ ទុតិយទសកំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា. ទុតិយទសកេ…បេ… នវមទសកេ បវត្តរូបំ ទសមទសកំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. ទសមទសកេ បវត្តរូបំ បុនព្ភវំ អប្បត្វា ឥធេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

៧០៩. ឯវំ ទសកវសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន តទេវ វស្សសតំ បញ្ចបញ្ចវស្សវសេន វីសតិកោដ្ឋាសេ កត្វា វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. កថំ? សោ ហិ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘បឋមេ វស្សបញ្ចកេ បវត្តរូបំ ទុតិយំ វស្សបញ្ចកំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា. ទុតិយេ វស្សបញ្ចកេ បវត្តរូបំ តតិយំ…បេ… ឯកូនវីសតិមេ វស្សបញ្ចកេ បវត្តរូបំ វីសតិមំ វស្សបញ្ចកំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. វីសតិមេ វស្សបញ្ចកេ បវត្តរូបំ មរណតោ បរំ គមនសមត្ថំ នាម នត្ថិ, តស្មា តម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ.

ឯវំ វីសតិកោដ្ឋាសវសេន វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមតោ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន បញ្ចវីសតិ កោដ្ឋាសេ កត្វា ចតុន្នំ ចតុន្នំ វស្សានំ វសេន អារោបេតិ. តតោ តេត្តិំស កោដ្ឋាសេ កត្វា តិណ្ណំ តិណ្ណំ វស្សានំ វសេន, បញ្ញាស កោដ្ឋាសេ កត្វា ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ វស្សានំ វសេន, សតំ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកេកវស្សវសេន. តតោ ឯកំ វស្សំ តយោ កោដ្ឋាសេ កត្វា វស្សានហេមន្តគិម្ហេសុ តីសុ ឧតូសុ ឯកេកឧតុវសេន តស្មិំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

កថំ? ‘‘វស្សានេ ចតុមាសំ បវត្តរូបំ ហេមន្តំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. ហេមន្តេ បវត្តរូបំ គិម្ហំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. គិម្ហេ បវត្តរូបំ បុន វស្សានំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ. ឯវំ អារោបេត្វា បុន ឯកំ វស្សំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា – ‘‘វស្សានេ ទ្វេមាសំ បវត្តរូបំ សរទំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. សរទេ បវត្តរូបំ ហេមន្តំ. ហេមន្តេ បវត្តរូបំ សិសិរំ. សិសិរេ បវត្តរូបំ វសន្តំ. វសន្តេ បវត្តរូបំ គិម្ហំ. គិម្ហេ បវត្តរូបំ បុន វស្សានំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តស្មិំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

ឯវំ អារោបេត្វា តតោ កាឡជុណ្ហវសេន – ‘‘កាឡេ បវត្តរូបំ ជុណ្ហំ អប្បត្វា. ជុណ្ហេ បវត្តរូបំ កាឡំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. តតោ រត្តិន្ទិវវសេន – ‘‘រត្តិំ បវត្តរូបំ ទិវសំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. ទិវសំ បវត្តរូបម្បិ រត្តិំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. តតោ តទេវ រត្តិន្ទិវំ បុព្ពណ្ហាទិវសេន ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា – ‘‘បុព្ពណ្ហេ បវត្តរូបំ មជ្ឈន្ហំ អប្បត្វា. មជ្ឈន្ហេ បវត្តរូបំ សាយន្ហំ. សាយន្ហេ បវត្តរូបំ បឋមយាមំ. បឋមយាមេ បវត្តរូបំ មជ្ឈិមយាមំ. មជ្ឈិមយាមេ បវត្តរូបំ បច្ឆិមយាមំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ. បច្ឆិមយាមេ បវត្តរូបំ បុន បុព្ពណ្ហំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុទ្ធំ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

៧១០. ឯវំ អារោបេត្វា បុន តស្មិំយេវ រូបេ អភិក្កមបដិក្កមអាលោកនវិលោកនសមិញ្ជនបសារណវសេន – ‘‘អភិក្កមេ បវត្តរូបំ បដិក្កមំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. បដិក្កមេ បវត្តរូបំ អាលោកនំ. អាលោកនេ បវត្តរូបំ វិលោកនំ. វិលោកនេ បវត្តរូបំ សមិញ្ជនំ. សមិញ្ជនេ បវត្តរូបំ បសារណំ អប្បត្វា តត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

តតោ ឯកបទវារំ ឧទ្ធរណ អតិហរណវីតិហរណវោស្សជ្ជនសន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនវសេន ឆ កោដ្ឋាសេ ករោតិ.

តត្ថ ឧទ្ធរណំ នាម បាទស្ស ភូមិតោ ឧក្ខិបនំ. អតិហរណំ នាម បុរតោ ហរណំ. វីតិហរណំ នាម ខាណុកណ្ដកទីឃជាតិអាទីសុ កិញ្ចិទេវ ទិស្វា ឥតោ ចិតោ ច បាទសញ្ចារណំ. វោស្សជ្ជនំ នាម បាទស្ស ហេដ្ឋា ឱរោបនំ. សន្និក្ខេបនំ នាម បថវីតលេ ឋបនំ. សន្និរុម្ភនំ នាម បុន បាទុទ្ធរណកាលេ បាទស្ស បថវិយា សទ្ធិំ អភិនិប្បីឡនំ. តត្ថ ឧទ្ធរណេ បថវីធាតុ អាបោធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា, ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ. តថា អតិហរណវីតិហរណេសុ. វោស្សជ្ជនេ តេជោធាតុ វាយោធាតូតិ ទ្វេ ធាតុយោ ឱមត្តា ហោន្តិ មន្ទា, ឥតរា ទ្វេ អធិមត្តា ហោន្តិ ពលវតិយោ. តថា សន្និក្ខេបនសន្និរុម្ភនេសុ. ឯវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា តេសំ វសេន តស្មិំ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

កថំ? សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘យា ឧទ្ធរណេ បវត្តា ធាតុយោ, យានិ ច តទុបាទាយរូបានិ, សព្ពេ តេ ធម្មា អតិហរណំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈន្តិ, តស្មា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា. តថា អតិហរណេ បវត្តា វីតិហរណំ. វីតិហរណេ បវត្តា វោស្សជ្ជនំ. វោស្សជ្ជនេ បវត្តា សន្និក្ខេបនំ. សន្និក្ខេបនេ បវត្តា សន្និរុម្ភនំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈន្តិ. ឥតិ តត្ថ តត្ថ ឧប្បន្នា ឥតរំ ឥតរំ កោដ្ឋាសំ អប្បត្វា តត្ថ តត្ថេវ បព្ពំ បព្ពំ សន្ធិ សន្ធិ ឱធិ ឱធិ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ តដតដាយន្តា សង្ខារា ភិជ្ជន្តិ. តស្មា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិ. តស្សេវំ បព្ពបព្ពគតេ សង្ខារេ វិបស្សតោ រូបសម្មសនំ សុខុមំ ហោតិ.

៧១១. សុខុមត្តេ ច បនស្ស ឥទំ ឱបម្មំ. ឯកោ កិរ ទារុតិណុក្កាទីសុ កតបរិចយោ អទិដ្ឋបុព្ពបទីបោ បច្ចន្តវាសិកោ នគរមាគម្ម អន្តរាបណេ ជលមានំ បទីបំ ទិស្វា ឯកំ បុរិសំ បុច្ឆិ អម្ភោ ‘‘កិំ នាមេតំ ឯវំ មនាប’’ន្តិ? តមេនំ សោ អាហ ‘‘កិមេត្ថ មនាបំ, បទីបោ នាមេស តេលក្ខយេន វដ្ដិក្ខយេន ច គតមគ្គោបិស្ស ន បញ្ញាយិស្សតី’’តិ. តមញ្ញោ ឯវមាហ ‘‘ឥទំ ឱឡារិកំ, ឥមិស្សា ហិ វដ្ដិយា អនុបុព្ពេន ឌយ្ហមានាយ តតិយភាគេ តតិយភាគេ ជាលា ឥតរីតរំ បទេសំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ. តមញ្ញោ ឯវមាហ ‘‘ឥទម្បិ ឱឡារិកំ, ឥមិស្សា ហិ អង្គុលង្គុលន្តរេ អឌ្ឍង្គុលឌ្ឍង្គុលន្តរេ តន្តុម្ហិ តន្តុម្ហិ អំសុម្ហិ អំសុម្ហិ ជាលា ឥតរីតរំ អំសុំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតិ. អំសុំ បន មុញ្ចិត្វា ន សក្កា ជាលំ បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ.

តត្ថ ‘‘តេលក្ខយេន វដ្ដិក្ខយេន ច បទីបស្ស គតមគ្គោបិ ន បញ្ញាយិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ អាទាននិក្ខេបនតោ វស្សសតេន បរិច្ឆិន្នរូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘វដ្ដិយា តតិយភាគេ តតិយភាគេ ជាលា ឥតរីតរំ បទេសំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ វស្សសតស្ស តតិយកោដ្ឋាសបរិច្ឆិន្នេ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘អង្គុលង្គុលន្តរេ ជាលា ឥតរីតរំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ ទសវស្ស បញ្ចវស្ស ចតុវស្ស តិវស្ស ទ្វិវស្ស ឯកវស្ស បរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘អឌ្ឍង្គុលឌ្ឍង្គុលន្តរេ ជាលា ឥតរីតរំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ ឯកេកឧតុវសេន ឯកំ វស្សំ តិធា, ឆធា ច វិភជិត្វា ចតុមាស-ទ្វិមាសបរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘តន្តុម្ហិ តន្តុម្ហិ ជាលា ឥតរីតរំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ កាឡជុណ្ហវសេន, រត្តិន្ទិវវសេន, ឯករត្តិន្ទិវំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា បុព្ពណ្ហាទិវសេន ច បរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណារោបនំ. ‘‘អំសុម្ហិ អំសុម្ហិ ជាលា ឥតរីតរំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈិស្សតី’’តិ បុរិសស្ស ញាណំ វិយ យោគិនោ អភិក្កមាទិវសេន ចេវ ឧទ្ធរណាទីសុ ច ឯកេកកោដ្ឋាសវសេន បរិច្ឆិន្នេ រូបេ តិលក្ខណារោបនន្តិ.

៧១២. សោ ឯវំ នានាការេហិ វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបេ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន តទេវ រូបំ វិសង្ខរិត្វា អាហារមយាទិវសេន ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ កត្វា ឯកេកកោដ្ឋាសេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. តត្រាស្ស អាហារមយំ រូបំ ឆាតសុហិតវសេន បាកដំ ហោតិ. ឆាតកាលេ សមុដ្ឋិតំ រូបំ ហិ ឈត្តំ ហោតិ កិលន្តំ, ឈាមខាណុកោ វិយ, អង្គារបច្ឆិយំ និលីនកាកោ វិយ ច ទុព្ពណ្ណំ ទុស្សណ្ឋិតំ. សុហិតកាលេ សមុដ្ឋិតំ ធាតំ បីណិតំ មុទុ សិនិទ្ធំ ផស្សវន្តំ ហោតិ. សោ តំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘ឆាតកាលេ បវត្តរូបំ សុហិតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. សុហិតកាលេ សមុដ្ឋិតម្បិ ឆាតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

៧១៣. ឧតុមយំ សីតុណ្ហវសេន បាកដំ ហោតិ. ឧណ្ហកាលេ សមុដ្ឋិតំ រូបំ ហិ ឈត្តំ ហោតិ កិលន្តំ ទុព្ពណ្ណំ. សីតឧតុនា សមុដ្ឋិតំ រូបំ ធាតំ បីណិតំ សិនិទ្ធំ ហោតិ. សោ តំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘ឧណ្ហកាលេ បវត្តរូបំ សីតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. សីតកាលេ បវត្តរូបំ ឧណ្ហកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

៧១៤. កម្មជំ អាយតនទ្វារវសេន បាកដំ ហោតិ. ចក្ខុទ្វារស្មិំ ហិ ចក្ខុកាយភាវទសកវសេន តិំស កម្មជរូបានិ, ឧបត្ថម្ភកានិ បន តេសំ ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានានិ ចតុវីសតីតិ ចតុបណ្ណាស ហោន្តិ. តថា សោតឃានជិវ្ហាទ្វារេសុ. កាយទ្វារេ កាយភាវទសកវសេន ចេវ ឧតុសមុដ្ឋានាទិវសេន ច ចតុចត្តាលីស. មនោទ្វារេ ហទយវត្ថុកាយភាវទសកវសេន ចេវ ឧតុសមុដ្ឋានាទិវសេន ច ចតុបណ្ណាសមេវ.

សោ សព្ពម្បិ តំ រូបំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘ចក្ខុទ្វារេ បវត្តរូបំ សោតទ្វារំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. សោតទ្វារេ បវត្តរូបំ ឃានទ្វារំ. ឃានទ្វារេ បវត្តរូបំ ជិវ្ហាទ្វារំ. ជិវ្ហាទ្វារេ បវត្តរូបំ កាយទ្វារំ. កាយទ្វារេ បវត្តរូបំ មនោទ្វារំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

៧១៥. ចិត្តសមុដ្ឋានំ សោមនស្សិតទោមនស្សិតវសេន បាកដំ ហោតិ, សោមនស្សិតកាលេ ឧប្បន្នំ ហិ រូបំ សិនិទ្ធំ មុទុ បីណិតំ ផស្សវន្តំ ហោតិ. ទោមនស្សិតកាលេ ឧប្បន្នំ ឈត្តំ កិលន្តំ ទុព្ពណ្ណំ ហោតិ. សោ តំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘សោមនស្សិតកាលេ បវត្តរូបំ ទោមនស្សិតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ. ទោមនស្សិតកាលេ បវត្តរូបំ សោមនស្សិតកាលំ អប្បត្វា ឯត្ថេវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេតិ.

តស្សេវំ ចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ បរិគ្គហេត្វា តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបយតោ អយមត្ថោ បាកដោ ហោតិ –

ជីវិតំ អត្តភាវោ ច, សុខទុក្ខា ច កេវលា;

ឯកចិត្តសមាយុត្តា, លហុសោ វត្តតេ ខណោ.

ចុល្លាសីតិ សហស្សានិ, កប្បំ តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ;

ន ត្វេវ តេបិ តិដ្ឋន្តិ, ទ្វីហិ ចិត្តេហិ សមោហិតា.

យេ និរុទ្ធា មរន្តស្ស, តិដ្ឋមានស្ស វា ឥធ;

សព្ពេវ សទិសា ខន្ធា, គតា អប្បដិសន្ធិកា.

អនន្តរា ច យេ ភគ្គា, យេ ច ភគ្គា អនាគតេ;

តទន្តរា និរុទ្ធានំ, វេសមំ នត្ថិ លក្ខណេ.

អនិព្ពត្តេន ន ជាតោ, បច្ចុប្បន្នេន ជីវតិ;

ចិត្តភង្គា មតោ លោកោ, បញ្ញត្តិ បរមត្ថិយា.

អនិធានគតា ភគ្គា, បុញ្ជោ នត្ថិ អនាគតេ;

និព្ពត្តា យេបិ តិដ្ឋន្តិ, អារគ្គេ សាសបូបមា.

និព្ពត្តានញ្ច ធម្មានំ, ភង្គោ នេសំ បុរក្ខតោ;

បលោកធម្មា តិដ្ឋន្តិ, បុរាណេហិ អមិស្សិតា.

អទស្សនតោ អាយន្តិ, ភគ្គា គច្ឆន្តុទស្សនំ;

វិជ្ជុប្បាទោវ អាកាសេ, ឧប្បជ្ជន្តិ វយន្តិ ចាតិ. (មហានិ. ១០);

៧១៦. ឯវំ អាហារមយាទីសុ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា បុន ធម្មតារូបេ តិលក្ខណំ អារោបេតិ. ធម្មតារូបំ នាម ពហិទ្ធា អនិន្ទ្រិយពទ្ធំ អយលោហតិបុសីសសុវណ្ណរជតមុត្តាមណិវេឡុរិយសង្ខសិលាបវាឡលោហិតង្គមសារគល្លភូមិបាសាណបព្ពតតិណរុក្ខលតាទិភេទំ វិវដ្ដកប្បតោ បដ្ឋាយ ឧប្បជ្ជនករូបំ. តទស្ស អសោកង្កុរាទិវសេន បាកដំ ហោតិ.

អសោកង្កុរំ ហិ អាទិតោវ តនុរត្តំ ហោតិ, តតោ ទ្វីហតីហច្ចយេន ឃនរត្តំ, បុន ទ្វីហតីហច្ចយេន មន្ទរត្តំ, តតោ តរុណបល្លវវណ្ណំ, តតោ បរិណតបល្លវវណ្ណំ, តតោ ហរិតបណ្ណវណ្ណំ. តតោ នីលបណ្ណវណ្ណំ. តតោ នីលបណ្ណវណ្ណកាលតោ បដ្ឋាយ សភាគរូបសន្តតិមនុប្បពន្ធាបយមានំ សំវច្ឆរមត្តេន បណ្ឌុបលាសំ ហុត្វា វណ្ដតោ ឆិជ្ជិត្វា បតតិ.

សោ តំ បរិគ្គហេត្វា ‘‘តនុរត្តកាលេ បវត្តរូបំ ឃនរត្តកាលំ អប្បត្វា និរុជ្ឈតិ. ឃនរត្តកាលេ បវត្តរូបំ មន្ទរត្តកាលំ. មន្ទរត្តកាលេ បវត្តរូបំ តរុណបល្លវវណ្ណកាលំ. តរុណបល្លវវណ្ណកាលេ បវត្តំ បរិណតបល្លវវណ្ណកាលំ. បរិណតបល្លវវណ្ណកាលេ បវត្តំ ហរិតបណ្ណវណ្ណកាលំ. ហរិតបណ្ណកាលេ បវត្តំ នីលបណ្ណវណ្ណកាលំ. នីលបណ្ណវណ្ណកាលេ បវត្តំ បណ្ឌុបលាសកាលំ. បណ្ឌុបលាសកាលេ បវត្តំ វណ្ដតោ ឆិជ្ជិត្វា បតនកាលំ អប្បត្វាវ និរុជ្ឈតិ, តស្មា តំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ តិលក្ខណំ អារោបេតិ, ឯវំ តត្ថ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា ឥមិនា នយេន សព្ពម្បិ ធម្មតារូបំ សម្មសតិ.

ឯវំ តាវ រូបសត្តកវសេន តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសតិ.