អរូបសត្តកសម្មសនកថា

៧១៧. យំ បន វុត្តំ ‘‘អរូបសត្តកវសេនា’’តិ, តត្ថ អយំ មាតិកា – កលាបតោ, យមកតោ, ខណិកតោ, បដិបាដិតោ, ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនតោ, មានសមុគ្ឃាដនតោ, និកន្តិបរិយាទានតោតិ.

តត្ថ កលាបតោតិ ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា. កថំ កលាបតោ សម្មសតីតិ? ឥធ ភិក្ខុ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘‘យេ ឥមេ ‘កេសា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’តិ សម្មសនេ ឧប្បន្នា ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា, យេ ច ‘លោមា…បេ… មត្ថលុង្គំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’តិ សម្មសនេ ឧប្បន្នា ផស្សបញ្ចមកា ធម្មា, សព្ពេ តេ ឥតរីតរំ អប្បត្វា បព្ពំបព្ពំ ឱធិឱធិ ហុត្វា តត្តកបាលេ បក្ខិត្តតិលា វិយ តដតដាយន្តា វិនដ្ឋា, តស្មា អនិច្ចា ទុក្ខា អនត្តា’’តិ. អយំ តាវ វិសុទ្ធិកថាយំ នយោ.

អរិយវំសកថាយំ បន ‘‘ហេដ្ឋា រូបសត្តកេ សត្តសុ ឋានេសុ ‘រូបំ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’តិ បវត្តំ ចិត្តំ អបរេន ចិត្តេន ‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’តិ សម្មសន្តោ ‘កលាបតោ សម្មសតី’តិ’’ វុត្តំ, តំ យុត្តតរំ. តស្មា សេសានិបិ តេនេវ នយេន វិភជិស្សាម.

៧១៨. យមកតោតិ ឥធ ភិក្ខុ អាទាននិក្ខេបរូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តម្បិ ចិត្តំ អបរេន ចិត្តេន ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបំ, អាហារមយំ, ឧតុមយំ, កម្មជំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ធម្មតារូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តម្បិ ចិត្តំ អបរេន ចិត្តេន ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. ឯវំ យមកតោ សម្មសតិ នាម.

៧១៩. ខណិកតោតិ ឥធ ភិក្ខុ អាទាននិក្ខេបរូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តំ បឋមចិត្តំ ទុតិយចិត្តេន, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន, ចតុត្ថំ បញ្ចមេន ‘‘ឯតម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបំ, អាហារមយំ, ឧតុមយំ, កម្មជំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ធម្មតារូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តំ បឋមចិត្តំ ទុតិយចិត្តេន, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន, ចតុត្ថំ បញ្ចមេន ‘‘ឯតម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. ឯវំ រូបបរិគ្គាហកចិត្តតោ បដ្ឋាយ ចត្តារិ ចត្តារិ ចិត្តានិ សម្មសន្តោ ខណិកតោ សម្មសតិ នាម.

៧២០. បដិបាដិតោតិ អាទាននិក្ខេបរូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តំ បឋមចិត្តំ ទុតិយចិត្តេន, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន…បេ… ទសមំ ឯកាទសមេន ‘‘ឯតម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសតិ. វយោវុឌ្ឍត្ថង្គមរូបំ, អាហារមយំ, ឧតុមយំ, កម្មជំ, ចិត្តសមុដ្ឋានំ, ធម្មតារូបំ ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ សម្មសិត្វា តំ បឋមចិត្តំ ទុតិយចិត្តេន, ទុតិយំ តតិយេន, តតិយំ ចតុត្ថេន…បេ… ទសមំ ឯកាទសមេន ‘‘ឯតម្បិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ ឯវំ វិបស្សនា បដិបាដិយា សកលម្បិ ទិវសភាគំ សម្មសិតុំ វដ្ដេយ្យ. យាវ ទសមចិត្តសម្មសនា បន រូបកម្មដ្ឋានម្បិ អរូបកម្មដ្ឋានម្បិ បគុណំ ហោតិ. តស្មា ទសមេយេវ ឋបេតព្ពន្តិ វុត្តំ. ឯវំ សម្មសន្តោ បដិបាដិតោ សម្មសតិ នាម.

៧២១. ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនតោ មានឧគ្ឃាដនតោ និកន្តិបរិយាទានតោតិ ឥមេសុ តីសុ វិសុំ សម្មសននយោ នាម នត្ថិ. យំ បនេតំ ហេដ្ឋា រូបំ, ឥធ ច អរូបំ បរិគ្គហិតំ, តំ បស្សន្តោ រូបារូបតោ ឧទ្ធំ អញ្ញំ សត្តំ នាម ន បស្សតិ. សត្តស្ស អទស្សនតោ បដ្ឋាយ សត្តសញ្ញា ឧគ្ឃាដិតា ហោតិ. សត្តសញ្ញំ ឧគ្ឃាដិតចិត្តេន សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហតោ ទិដ្ឋិ នុប្បជ្ជតិ. ទិដ្ឋិយា អនុប្បជ្ជមានាយ ទិដ្ឋិ ឧគ្ឃាដិតា នាម ហោតិ. ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដិតចិត្តេន សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហតោ មានោ នុប្បជ្ជតិ. មានេ អនុប្បជ្ជន្តេ មានោ សមុគ្ឃាដិតោ នាម ហោតិ. មានសមុគ្ឃាដិតចិត្តេន សង្ខារេ បរិគ្គណ្ហតោ តណ្ហា នុប្បជ្ជតិ. តណ្ហាយ អនុប្បជ្ជន្តិយា និកន្តិ បរិយាទិណ្ណា នាម ហោតីតិ ឥទំ តាវ វិសុទ្ធិកថាយំ វុត្តំ.

អរិយវំសកថាយំ បន ‘‘ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនតោ មានសមុគ្ឃាដនតោ និកន្តិបរិយាទានតោ’’តិ មាតិកំ ឋបេត្វា អយំ នយោ ទស្សិតោ.

‘‘អហំ វិបស្សាមិ, មម វិបស្សនា’’តិ គណ្ហតោ ហិ ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាដនំ នាម ន ហោតិ. ‘‘សង្ខារាវ សង្ខារេ វិបស្សន្តិ សម្មសន្តិ វវត្ថបេន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តិ បរិច្ឆិន្ទន្តី’’តិ គណ្ហតោ បន ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនំ នាម ហោតិ.

‘‘សុដ្ឋុ វិបស្សាមិ, មនាបំ វិបស្សាមី’’តិ គណ្ហតោ មានសមុគ្ឃាដោ នាម ន ហោតិ. ‘‘សង្ខារាវ សង្ខារេ វិបស្សន្តិ សម្មសន្តិ វវត្ថបេន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តិ បរិច្ឆិន្ទន្តី’’តិ គណ្ហតោ បន មានសមុគ្ឃាដោ នាម ហោតិ.

‘‘វិបស្សិតុំ សក្កោមី’’តិ វិបស្សនំ អស្សាទេន្តស្ស និកន្តិបរិយាទានំ នាម ន ហោតិ. ‘‘សង្ខារាវ សង្ខារេ វិបស្សន្តិ សម្មសន្តិ វវត្ថបេន្តិ បរិគ្គណ្ហន្តិ បរិច្ឆិន្ទន្តី’’តិ គណ្ហតោ បន និកន្តិបរិយាទានំ នាម ហោតិ.

សចេ សង្ខារា អត្តា ភវេយ្យុំ, អត្តាតិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យុំ, អនត្តា ច បន អត្តាតិ គហិតា, តស្មា តេ អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តា, ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខាតិ បស្សតោ ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនំ នាម ហោតិ.

សចេ សង្ខារា និច្ចា ភវេយ្យុំ, និច្ចាតិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យុំ, អនិច្ចា ច បន និច្ចាតិ គហិតា, តស្មា តេ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ បស្សតោ មានសមុគ្ឃាដោ នាម ហោតិ.

សចេ សង្ខារា សុខា ភវេយ្យុំ, សុខាតិ គហេតុំ វដ្ដេយ្យុំ, ទុក្ខា ច បន សុខាតិ គហិតា, តស្មា តេ ឧប្បាទវយបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខា, ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ បស្សតោ និកន្តិបរិយាទានំ នាម ហោតិ.

ឯវំ សង្ខារេ អនត្តតោ បស្សន្តស្ស ទិដ្ឋិសមុគ្ឃាដនំ នាម ហោតិ. អនិច្ចតោ បស្សន្តស្ស មានសមុគ្ឃាដនំ នាម ហោតិ. ទុក្ខតោ បស្សន្តស្ស និកន្តិបរិយាទានំ នាម ហោតិ. ឥតិ អយំ វិបស្សនា អត្តនោ អត្តនោ ឋានេយេវ តិដ្ឋតីតិ.

ឯវំ អរូបសត្តកវសេនាបិ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា សង្ខារេ សម្មសតិ. ឯត្តាវតា បនស្ស រូបកម្មដ្ឋានម្បិ អរូបកម្មដ្ឋានម្បិ បគុណំ ហោតិ.

៧២២. សោ ឯវំ បគុណរូបារូបកម្មដ្ឋានោ យា ឧបរិ ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ បហានបរិញ្ញាវសេន សព្ពាការតោ បត្តព្ពា អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា, តាសំ ឥធេវ តាវ ឯកទេសំ បដិវិជ្ឈន្តោ តប្បដិបក្ខេ ធម្មេ បជហតិ.

អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា នាម អនិច្ចានុបស្សនាទិកា បញ្ញា. យាសុ អនិច្ចានុបស្សនំ ភាវេន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខានុបស្សនំ ភាវេន្តោ សុខសញ្ញំ បជហតិ, អនត្តានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អត្តសញ្ញំ បជហតិ, និព្ពិទានុបស្សនំ ភាវេន្តោ នន្ទិំ បជហតិ, វិរាគានុបស្សនំ ភាវេន្តោ រាគំ បជហតិ, និរោធានុបស្សនំ ភាវេន្តោ សមុទយំ បជហតិ, បដិនិស្សគ្គានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អាទានំ បជហតិ, ខយានុបស្សនំ ភាវេន្តោ ឃនសញ្ញំ បជហតិ, វយានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អាយូហនំ បជហតិ, វិបរិណាមានុបស្សនំ ភាវេន្តោ ធុវសញ្ញំ បជហតិ, អនិមិត្តានុបស្សនំ ភាវេន្តោ និមិត្តំ បជហតិ, អប្បណិហិតានុបស្សនំ ភាវេន្តោ បណិធិំ បជហតិ, សុញ្ញតានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អភិនិវេសំ បជហតិ, អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនំ ភាវេន្តោ សារាទានាភិនិវេសំ បជហតិ, យថាភូតញាណទស្សនំ ភាវេន្តោ សម្មោហាភិនិវេសំ បជហតិ, អាទីនវានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អាលយាភិនិវេសំ បជហតិ, បដិសង្ខានុបស្សនំ ភាវេន្តោ អប្បដិសង្ខំ បជហតិ, វិវដ្ដានុបស្សនំ ភាវេន្តោ សំយោគាភិនិវេសំ បជហតិ.

តាសុ យស្មា ឥមិនា អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយវសេន សង្ខារា ទិដ្ឋា, តស្មា អនិច្ច-ទុក្ខ-អនត្តានុបស្សនា បដិវិទ្ធា ហោន្តិ. យស្មា ច ‘‘យា ច អនិច្ចានុបស្សនា យា ច អនិមិត្តានុបស្សនា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ’’. តថា ‘‘យា ច ទុក្ខានុបស្សនា យា ច អប្បណិហិតានុបស្សនា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នានំ’’. ‘‘យា ច អនត្តានុបស្សនា យា ច សុញ្ញតានុបស្សនា, ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា, ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.២២៧) វុត្តំ. តស្មា តាបិ បដិវិទ្ធា ហោន្តិ.

អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា បន សព្ពាបិ វិបស្សនា. យថាភូតញាណទស្សនំ កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិយា ឯវ សង្គហិតំ. ឥតិ ឥទម្បិ ទ្វយំ បដិវិទ្ធមេវ ហោតិ. សេសេសុ វិបស្សនាញាណេសុ កិញ្ចិ បដិវិទ្ធំ, កិញ្ចិ អប្បដិវិទ្ធំ, តេសំ វិភាគំ បរតោ អាវិករិស្សាម.

យទេវ ហិ បដិវិទ្ធំ, តំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ បគុណរូបារូបកម្មដ្ឋានោ យា ឧបរិ ភង្គានុបស្សនតោ បដ្ឋាយ បហានបរិញ្ញាវសេន សព្ពាការតោ បត្តព្ពា អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា. តាសំ ឥធេវ តាវ ឯកទេសំ បដិវិជ្ឈន្តោ តប្បដិបក្ខេ ធម្មេ បជហតី’’តិ.